PA 2095 

i in 



1869 
Copy 1 







o 



./V' 









^ * 

^\* 



w 



o * v 



*?<^k& ^ ^v-C^ 



z 






■ : %* 






'At :.V 



o ^ X 



z 
o 

b s& Si*?*?-' \. 






^0 ♦ 



ay 





?%, • 




V<? 



4 




V J6 

P Ta 










V-C 




W 

^ 



W> 



<» * 



o 














\^ 






o 



\ 






^ 






ol$M,<^^2^ .»*fr&j 






J 






tif6, 



2095 
y l 



c I,'- ' fc / 



• 







; 



\ 







fm 



r '***V 




^ 




PREPARATORY 



LATIN PROSE-BOOK: 



CONTAINING 



ALL THE LATIN PROSE NECESSARY FOR 
ENTERING COLLEGE. 



WITH 



References to Har'kness's, Bullions & Morris's, and Andrews & Stoddard's Latin 

Grammars, Notes Critical and Explanatory, a Vocabulary, 

and a Geographical and Historical Index. 



By J. H. HANSON, A.M., 

PRINCIPAL OP THE WATESVILLE CLASSICAL INSTITUTE, WATEEVILLB, 



TWENTY-FIRST EDITION, 
ENLARGED AND IMPROVED 





WOOLWORTH, AINSWORTH, & CO., 

117 Washington Street, Boston; 

hi State Street, Chicago. 

1869. 



?K* 









Entered according to Act of Congress, in the year 1861, by 



J. H. HANSON 



in the Clerk's Office of the District Court of the District of Massachusetts. 



Entered according to Act of Congress, in the year 1864, by 

CROSBY AND AINS WORTH, 

in the Clerk's Office of the District Court of the District of Massachusetts, 



Entered according to Act of Congress, in the year 1865, by 



J. H.HANSON 



in the Clerk's Office of the District Court of the District of Massachusetts. 









/$► 



PREFACE. 



The preparation of this volume was commenced some years 
since in the belief that the Latin preparatory course for college, 
both in the variety and arrangement of the materials composing 
it and in the materials themselves, could be improved ; and that, 
by comprising in a single volume what is usually obtained from 
three or four, the expenses of the young student could be very 
considerably lessened. A desire to awaken a deeper interest in 
classical studies as well as to promote thoroughness in their 
pursuit, and to contribute something towards placing the advan- 
tages of a liberal education within the reach of all, is my 
apology, therefore, for adding another to the already numerous 
list of school-books. 

The idea which I have endeavored to keep constantly before 
me, is that of a drill-book ; and, in strict accordance with this 
idea, nothing has been introduced, whether by way of grammat- 
ical references, synonyms, notes, history, or geography, which it 
is not deemed important that the student should make himself 
acquainted with. 

The references at the foot of the page are made to the 
Revised Edition of Andrews and Stoddard's and to Runner's 
Latin Grammars. The former of these works is too widely 
known and too extensively used to need any commendation of 
mine : of the latter I would say, as the result of some ten 
Tears' trial and almost daily reference, that it is not so widely 
known nor so extensively used as it deserves to be ; and if the 
result of my humble effort shall be to call attention to its merits 
and give it a wider circulation, I shall be highly gratified. 
Besides giving teachers a choice in the use of grammars, it is 



IV PREFACE. 

believed that no inconsiderable advantage may be derived from 
consulting two so different in many respects as are these, which 
could not be gained from the use of one. They will be found 
constantly to explain and illustrate each other, and thus, by 
throwing light upon the classic page, to afford both teacher and 
pupil that kind of help which they most need. 

The introduction of synonyms, to any considerable extent, 
into a work so elementary as this, is a feature almost, if not 
wholly new ; and it is hoped that it may not prove unacceptable 
to those of my fellow-teachers especially, who are engaged in 
preparing young men for college. The practice of discrimi- 
nating between words whose general meanings are the same, or 
similar, cannot fail to have a most salutary influence upon men- 
tal development and accurate scholarship. Nearly all of this 
portion of the notes has been taken, without material alteration, 
from Doderlein's Hand-Book of Latin Synonyms. Questions 
on these extracts have been introduced among the references to 
intimate that they should be learned and recited by the pupil ; 
mid to facilitate reviewing, and thereby secure thoroughness 
hei«e, these questions are repeated throughout the work. 

In the preparation of the notes, my aim has been to do 
neither too much nor too little ; to render such assistance, and 
such only, as seemed to be necessary to enable the pupil, by the 
full exercise of his own powers, to master his task. I have not 
hesitated to translate, where translation was really needed, but 
have, in general, relied more upon the various other means of 
elucidating the meaning of the text, than upon this. In cases 
of a free translation of idiomatic expressions, a strictly literal, 
or more literal translation is usually added. 

The vocabulary, which has been compiled chiefly from Kalt- 
schmidt's Latin Dictionary, has been prepared with much care, 
and with special reference to that numerous class of scholars 
who wish to acquire some knowledge of Latin, but do not intend 
to go to college. Such are thus enabled to accomplish their 
object without the necessity of incurring the expense of a lexicon. 
But the editor is fully of the opinion that it is better for those, 
who contemplate a more extended classical course, to become 
early accustomed to the use of a complete lexicon; for this 



PREFACE. T 

reason, he has thought it best, in making up the vocabulary, to 
omit entirely the orations. For all the rest of the text, it is 
hoped that it will be found amply sufficient. 

In regard to the text, my purpose has been to follow the 
latest and best recensions : the Caesar is chiefly that of Koch ; 
the Sallust, that of Dietsch ; the Cicero, that of the second 
edition of Orelli. Other excellent editions of these 'classics 
have been constantly consulted, and, in some cases, followed. 
The orthography is, for the most part, that of the editions of 
Caesar, Sallust, and Cicero, from which the text has been chiefly 
taken. This will account for the want of uniformity in the 
spelling of a few words. 

As to the quantity of Latin prose necessary for entering 
college, there is, and will, doubtless, continue to be, some differ- 
ence of opinion. Our colleges are not all uniform in their re- 
quirements. The end aimed at by all is, however, veiy much 
the same ; viz., a sufficient knowledge of the Latin language to 
enable the student to pursue with ease and profit the college 
classical course. The experience of some twenty years in this 
department of teaching and the preparation of some hundreds 
of young men for college, have convinced me that this end can 
be most successfully accomplished by taking the pupil over so 
much surface only as can be thoroughly studied. Any other 
course has a tendency not only to defeat this particular end, but 
also, by inducing loose and superficial habits of thought and 
study, to unfit the mind* for success in all the other departments 
of a college course. These are substantially the views by which 
I have been governed in determining the quantity of text in 
the present volume. I think it will be found not only ample in 
itself, but all that can possibly be read in the time usually given 
to preparation for college, if the constant use of the grammar 
and the general thoroughness which the plan of the book sup- 
poses, shall be strictly carried into practice. 

Fewer of Cicero's orations have been introduced than are 
usually contained in the school editions of his Select Orations, 
but it is believed that more than an equivalent will be found in 
the thirty-five letters which have been substituted for them. 
These cover a period of twenty years, commencing with the 




Vi PREFACE. 

year succeeding his consulship and ending with the year of his 
death. Besides throwing much light upon the orations and af- 
fording to the pupil a pleasing and interesting variety of reading- 
matter, these letters reveal more of the heart and true character 
of Rome's greatest orator, philosopher, and scholar, than any 
number of his orations could possibly do. These letters have 
been arranged in chronological order, and there has been pre- 
fixed to those of each year a brief history in Latin of the prin- 
cipal events of that year. This will aid very much in under- 
standing many of the allusions in the text. I hope this slight 
departure from the old beaten track may prove acceptable to 
both teachers and scholars. 

In conclusion, I wish to say that very little is claimed on the 
score of originality. Mine has been the far humbler task to 
condense and arrange the materials which have been produced 
by others. I have had constantly before me the various editions 
of Caesar, Sallust, and Cicero, which are in common use in the 
schools of this country, and, in making the notes, have drawn 
freely from these and all other sources within my reach what- 
ever was suited to my purpose. In many instances credit has 
been given ; and it would have been agreeable to my views and 
feelings always to do this ; but it was in some cases very incon- 
venient, and in others quite impossible. A large portion of the 
notes on Cicero's letters, and all of the Roman history which is 
placed at the beginning of each of the years covered by tlie^e 
letters, have been taken without much alteration fiom a selection 
of Cicero's- letters by T. K. Arnold, A. M. Besides my in- 
debtedness in general to those who have preceded me in this 
department of literary labor, I am under special obligations 
to the Rev. J. T. Champlin, D. D., President of Waterville 
College, for many very valuable suggestions. 

With this general statement of the plan and design of the 
work, and of the sources from which it has been compiled, the 
editor offers it to the public in the hope that it may meet witli 
a favorable reception, and prove useful in promoting the true 
interests of sound learning. 

Portland, November 3, 1860. 



PREFACE 



TO THE FOURTH EDITION, 



A desire has been expressed by many teachers, that the 
Vocabulary might be made to cover the Orations, as well as 
the other portions of the text, so that the whole volume might 
be studied without the aid of a Lexicon. 

To gratify this desire, an Appendix has been added at the 
end of the volume, containing all the words of the text which 
are not found in the Vocabulary, 




PREFACE 

TO THE ELEVENTH EDITH 






An extensive correspondence with classical teachers of high 
rank in different parts of the country has resulted in a New 
Edition of the Preparatory Latin Prose Book, containing 
several additions and changes, which, it is hoped, may be re- 
garded as improvements. 

At the suggestion of W. J. Rolfe, ^. M., Principal of the 
High School in Cambridge, Massachusetts, and many other 
teachers, who discard the Latin Reader because it is not clas- 
sical Latin, ten pages of short and easy extracts from the first 
four books of Caesar have been added at the beginning. It is 
believed that the thorough mastery of these extracts and of 
the portions of the Grammar referred to in them will render 
the transition from the Latin Grammat or Latin* Lessons to 
the portions of the book which follow sufficiently gradual and 
easy. 

Four Orations have been a'dded at the end of the volume, 
making ten in all. This will be deemed by many an unneces- 
sary addition ; but the book, having been adopted for the 
English Department of the Cambridge High School, has been 
enlarged at the request of the Principal of that School (and 
fhat of other teachers who prepare their pupils specially for 
Harvard College), that it may be used in the Classical De- 



PREFACE. IX 

partment also. With this addition, it contains the maximum 
amount required for admission to Harvard College ; for the 
University Professor of Latin in that College expressly says, 
that " the Catiline of Sallust shall be counted as an equivalent 
for the last three books of Caesar de Bello Gallico." 

The text of these Orations is mainly that of Orelli's Second 
Edition ; and many of the notes are from the excellent Com- 
mentary of George Long, A. M. 

It has not been thought best to provide any vocabulary for 
the four added Orations; and the Appendix contained in 
this and former Editions will, at no distant day, be incorpo- 
rated with the Vocabulary, unless the general opinion of those 
teachers best qualified to judge shall be found to favor its 
entire omission. 

The body of the work has not been at all changed. This 
Edition, therefore, may be used with former 'ones without 
inconvenience. 

Portland, May, 1864. 







PREFACE 

TO THE THIRTEENTH EDITION. 

The suspension of the publication of Runner's Latin Grammar 
having rendered that portion of the grammatical references in this 
volume, which was originally made to that Grammar, useless, they 
have been removed, and parallel references to the new Latin Gram- 
mar of Professor Harkness substituted for them. 

The author considers himself most fortunate in being able thus 
early to avail himself of a substitute for Kuhner which is so rapidly 
winning popular favor r and which is, in his opinion, far superior to 
any of its predecessors. 

Watbrville, July, 1865. 



PREFACE- 
TO THE TWENTY-FIRST EDITION. 

In addition to the grammatical references found in previous edi- 
tions of this work, parallel references to the excellent Latin Gram- 
mar of Bullions & Morris have been inserted. In the careful and 
thorough examination of this Grammar made by the author while 
preparing the copy for this edition, he has been very favorably im- 
pressed by its merits, and hopes his labors may prove acceptable to 
those teachers who prefer this to other Grammars. 

The order of the references to the three Grammars is uniformly 
Harkness, Bullions & Morris, Andrews & Stoddard ; and they may 
be readily distinguished from each other by the kind of figure em- 
ployed for each, this being nearly the same as that used to number 
the sections in the respective Grammars. Besides, the semicolon is 
employed to separate the references to the different Grammars, while 
the comma separates the references to the same Grammar, in case 
there are more than one. 

Watrrvillk, April, 1868. 



CONTENTS 



_*_ 



PAGB 

References to the Passages from which the Eclogae 

ClCERONIANAE ARE TAKEN xi 

Table of Cicero's Life xii 

Table of Caesar's Life xv 

Eclogae Caesarianae 1 

Eclogae Ciceronian^ 11 

c. julii caesaris commentaru de bello gallico. 

Libri IV 3fr 

C. Sallustii Crispi Catillna 137 

M. TULLII ClCERONIS ORATIONES. 

1. In L. Catilinam Oratio Prima habit a in Senatu 184 

2. In L. Catillnam Oratio Secunda ad Quirites 199 

3. In L. Catilinam Oratio Tertia ad Quirites 212 

4. In L. Catilinam Oratio Quarta habita in Senatu 226 

5. Oratio pro Lege Manilia ad Quirites . .238 

6. Pro A. Licinio Archia Poeta Oratio ad Judices 266 

Ciceronis Epistolae XXXV 281 

List of Abbreviations 336 

Notes 337 

Latin-English Vocabulary 613 

Geographical and Historical Index .... 746 
M. Tullii Ciceronis Orationes. 

1. Pro M. Marcello, in Senatu ad C. Caesarem 779 

2. Pro Q. Ligario, ad C. Caesarem . . . 789 

3. Pro Rege Deiotaro apud Caium Caesarem 

Oratio 800 

4. Pro T. Annio Milone Oratio ad Judices . 814 
Notes 849 



REFERENCES 



TO THE PLACES FROM WHICH THE PASSAGES IN THE 
ECLOG^ CICEKONIAKffi AKE TAKEN. 



Narrations. 



I De Senect 18.— II. De Or. ii. 68. — III. Tusc. Disp. i. 47. — IV. De 
Or. i. 61.— V. ])e Or. iii. 56. — VI. De Fin. ii. 30. — VII. a. De Senect. 
7. — VIII. a. Acad. Qusest. if. I, De Fin. ii. 32; b. De Or. ii. 74; c. De 
Amicit, 12. — IX. De Off. iii. II. — X. De Senect. 17. — XL a. Tusc. 
Disp. v. 12; b. i. 43; c. v. 32; d. v. 108; e. Acad. Quaest. i. 4; / Tusc. 
Disp. v. 34. — XII. De Off. iii. 22. — XIII. Tusc. Disp. r. 7.— XIV. 
Tusc. Disp. v. 34. — XV. De Off. iii. 26, 27. — XVI. Tusc. Disp. v. 21. 
— XVII. a. Tusc. Disp. v. 42; 6. i. 42; c. v. 34. —XVIII. Tusc. Disp. 
ii. 25.-— XIX. De Inv. ii 4. — XX. Tusc. Disp. v. 23. — XXI. Brut. 
80, 90, 91. 

Maxims. 

1. Ad Attic, xii. 28.-2. xii. 5.— 3. De Fin. ii. 46.-4. De Fin. v. 24. 
5. Orat. 34.-6. Ad Attic, iv. 13— 7. De Nat. Deor. i. 44. — 10. De Nat 
Deor. ii 66. — 11. Tusc. Disp. i. 29. — 12. De Orat. ii. 44. — 13. De Off. 
i. 26.-14. De Off. i. 43. — 15. De Fin. r. 16. — 16. Ad Fam. v. 7. — 
17. Tusc. Disp. iv. 26/— 19. Pro Arch. 7. — 20. Tusc. Disp. ii. 5.— 
21. De Orat i. 25. — 22. i. 15. — 23. Acad. Quaest. iv. 41. 



Descriptions. 

XXIII. Verr. ii. 2, 1. — XXIV. De Senect. 15. — XXV De Dir. ii. 27, 
28. — XXVI. a. De Inv. i. 1 ; 6 De Orat i. 8. — XXVII. a. De Nat. Deor. 
ii. 2 ; b De Legg. i. 8 j c. De Nat. Deor. i. 32 ; d. iii. 39 ; e. ii. 22 ; / De 
Legg. ii. 7; g. De Nat. Deor. ii. 28— XXVIII. De Senect. 23. 



TABLE 



OF 



CICERO'S LIFE 



B.C. 

106 



i 



89 

88 
81 

80 

79 



78 
77 



A.U.C. 

648 



665 

673 
674 
675 



676 
677 



Age of 
Cicero, 



17 

18 
25 

26 

27 



28 
29 



Marcus Tullius Ciceiio was born at Arpinum on 
the 3d of January, in the consulship of M. Ser- 
vilius Gaepio and C. Atillius Serranus, and was thus 
a few months older than Pompey, who was born 
on the last day of September in the same year, and 
six years older, than Csesar, who was born B. C 100. 
He was removed by his father at an early age to 
Rome, where he received instruction from some of 
the most celebrated rhetoricians and philosophers 
of his time, and particularly from the poet Archias. 
After he had assumed the toga, he studied law 
under Q. Mucius Scaevola, the Augur, and subse- 
quently under the pontifex of the same name. 

Served under Pompeius Strabo, the father of the 
great Pompey, in the Marsic war, and was present 
when Sulla captured the Samnite camp before 
Nola. 

Heard Philo and Molo at Rome. 

Made his first appearance as an advocate, delivered 
his speech Pro Quinctio. 

Defended Sextius Roscius, who had been accused of 
parricide. 

Went to Athens, and received instruction from An- 
tiochus of Ascalon, a philosopher of the old Acade- 
my, and from Phaedrus and Zeno of the Epicurean 
school. 

Visited Asia Minor, and heard Molo at Rhodes. 

Returned to Rome : married Terentia : was engaged 
in pleading causes. 



table of cicero's life. 



XT 



74 
70 
69 
66 



65 



63 



62 



59 



58 



57 
56 



.55 



54 



52 



a. t ;.c 

680 
684 
685 
688 



I Age of) 
Cicero. ' 

31 i 

32 
36 
37 

40 



689 



691 



692 



695 



696 



697 
698 



699 



700 



702 



Quaestor in Sicily. 



41 



43 



44 



47 



48 



49 
50 



51 



Returned to Rome. 

Accused Verres. 

^Edile. 

Praetor. Spoke in favor of the Manilian law, by which 
the command of the war against Mithridates was 
transferred to Pompey. Defended Cluentius. Be- 
trothed his daughter Tullia, who could not have 
been more than ten years old, to C. Piso Frugi. 

Declined the government of a province in order to 
devote his energies to the attainment of the con- 
sulship. 

Consul with C. Antonius. Suppressed Catiline's con- 
spiracy. Opposed the Agrarian law, which had been 
proposed by Rullus. Defended C. Calpurnius Piso, 
who had been consul B. C. 6 7, and L. Murena, the 
consul elect. 

Defended P. Sulla, who was implicated in the crimes 
of Catiline, but was screened from punishment by 
the aristocratical party. 

Defended L. Flaccus, who had been praetor in the 
consulship of Cicero, and who was accused of ex- 
tortion in the province of Asia. 

jCiceio went into exile towards the end of March. 
He first proceeded to Brundisium, crossed over to 
Dyrrhachium, and thence went to Thessalonica, 
but returned to Dyrrhachium towards the close of 
the year. 

Recalled from exile. 

Defended Sextius, who had been instrumental in his 
restoration from banishment. Attacked, in a speech 
in the senate, Yatinius, who had been one of the 
chief witnesses against Sextius. 

Attacked Piso, who had been consul at the time of 
his exile. Composed his work De Oratore, in three 
books. 

52 -Defended Plancius, who had received him in his exile, 
and was now accused of bribery. Composed his 
work De Republican in six books. 
54 Defended Milo, who was accused of the murder of 



I 



XVI 
B.C. 

51 
49 



A.U.C. 



703 



705 



48 

47 
46 
45 



706 



707 



708 



709 



44 



710 



Age of 
Cicero, 



Di) 



57 



58 



59 



60 



61 



62 



43 



711 



63 



TABLE OF CICERO S LIFE. 

Clodius, and about the same time wrote his treatise 
De Legibus. 

Appointed against his consent to the government of 
Cilicia. 

Returned to Rome on the 4th of January. The 
senate had just passed a decree that Caesar should 
dismiss his army; but on the rapid approach of 
Caesar towards Rome, the consuls fled from the 
city, accompanied by Cicero and the chief men of 
the aristocracy, with the view of defending the 
southern part of Italy. Cicero undertook to defend 
the coast south of Formiae and the country around 
Capua, but, repenting of his resolution, made terms 
with Caesar. He changed his mind again, and in 
the early part of June quitted Italy to join Pompey 
in Greece. 

After the battle of Pharsalia, at which he was not pres- 
ent, he returned to Brundisium, where he remained 
till the arrival of Caesar in Italy in September, 
B. C. 47. 

Met Caesar at Brundisium, and afterwards proceeded 
to Rome. 

Wrote his dialogue on famous orators, called Brutus. 
Spoke in defence of M. Marcellus and Q. Ligarius. 

Divorced his wife Terentia: married a young ward, 
named Publilia : lost his daughter Tullia. He com- 
pleted in this year his AcademicaeQuaestiones, his 
treatise De Finibus, and his Orator. Spoke in de- 
fence of Deiotarus, king of Galatia, who had in- 
curred the resentment of Caesar by his support of 
the Pompeian party- 

Composed many philosophical works : the Tusculanae 
Dhputationes, the De Natura.Drorvm, the De Din- 
natione, the De Senecute, and the De Officii*. After 
the assassination of Caesar on the 15th of March, 
Cicero retired from Rome for a short time, but 
returned in the beginning of September, and de- 
livered his first Philippic against Antony. 

Assassinated by command of Antony, on the 7th of 
December. 



TABLE 



OF 



CESAR'S LIFE 



B.C. A.U.C 

100 654 



87 

86 
84 
83 



667 

668 
670 
671 



82 



672 



81 ! 673 



80 



674 



78 ^ 676 



Age of 
Caesar. 



13 

14 

16 
17 



18 



19 



20 



22 



Caius Julius Caesar, the dictator, son of C. Julius 
Cgesar and Aurelia, was born on the 12th of July, 
B. C. 100, in the consulship of C. Marius (VI.) and 
L. Valerius Flaccus, and was consequently six 
years younger than Pompey and Cicero. He was 
closely connected with the popular party by the 
marriage of his aunt Julia with the great Marius. 

Elected to the dignity of flamen dialis, or priest of 
Jupiter, through the influence of his uncle Marius. 

Death of C. Marius. 

His father, who had been praetor, died at Pisae. 

Married Cornelia, the daughter of L. Cinna, one of 
the chief opponents of Sulla. He had previously 
been married to one Cossutia, a wealthy heiress, 
whom he divorced in order to marry Cinna's daugh- 
ter. This open declaration in favor of the popular 
party so provoked the anger of Sulla, that he 

Commanded him to divorce Cornelia, which he re- 
fused to do. He was consequently proscribed, and 
deprived of his priesthood, his wife's dower, and his 
own fortune. Pardoned by Sulla. 

Went to Asia, where he served his first campaign 
under M. Minucius Thermus, who was engaged 
in the siege of Mytilene. Sent by Thermus to 
Nicomedes III. in Bithynia to fetch his fleet. 

Took part in the capture of Mytilene, and was re- 
warded with a civic crown for saving the life of 
a fellow-soldier. 

Served under P. Sulpicius, in Cilicia ; but in the 



XVI 11 



table of c^esar's life. 



B.C 



77 



76 



74 



70 



68 



67 



6G 



65 



A.U.C. 


Age of 

Cassar. 


677 


23 


678 


24 


680 


26 


684 


30 


686 


32 


687 


33 


688 


34 


689 


35 



early part of the campaign, on the death of Sulla, 
he returned to Rome. 

Accused Cn. Dolabella, who was of Sulla's party 
and had been consul in B. C. 81, of extortion in 
his province of Macedonia. He gained great fame 
by this prosecution, and showed that he had powers 
of oratory which bid fair to place him among the 
first speakers at Rome. 

Accused C. Antonius, who was afterwards consul, in 
B. C. 63, with Cicero, of extortion in Greece. To 
perfect himself still more in oratory, he went to 
Rhodes to study under Molo, who was also one 
of Cicero's teachers: on the voyage was captured 
• by pirates off Miletus ; obtained his liberty by the 
payment of fifty talents, manned some Milesian 
vessels, overpowered the pirates, and shortly after- 
wards crucified them. 

Crossed into Asia, and engaged in the Mithridatic 
war : was elected pontiff in the place of C. Aurelius 
Cotta, his uncle, and in consequence returned to 
Rome. Was made military tribune. 

Assisted Pompey in carrying the Aurelian law : also 
the Plotian law, by which the followers of Marius, 
who had been exiled by Sulla, were recalled. 

Qusestor. Lost his aunt Julia, the widow of Marius, 
and his own wife Cornelia. Went into Further 
Spain. 

Returned to Rome : married Pompeia, the daughter 
of Q. Pompeius Rufus and Cornelia, the daughter 
of Sulla. Supported the proposal of the tribune 
Gabinius for conferring upon Pompey the com- 
mand of the war against the pirates with unlimited 
powers : was elected one of the superintendents of 
the Appian Way. 

Supported, along with Cicero, the Manilian law, by 
which the Mithridatic war was committed to Pom- 
pey. 

Curule iEdile with M. Bibulus : furnished public games 
surpassing in magnificence all that had preceded 
them : restored the statues of Marius. 



TABLE OF OESAR S LIFE. 



XIX 



B.C. 

64 

63 



62 
61 



60 



59 



58 



57 



56 



A.U.C. 

690 


Age of 
Caesar. 

36 


691 


37 


692 


38 


693 


39 


694 


40 


695 


41 


• 




696 


42 


697 


43 


698 


44 

! 



Appointed judex qu gestionis in trials for murder. 

Supported the Agrarian law of P. Servilius Rullus, 
which Cicero spoke against on the first day of his 
consulship : instigated an accusation for treason 
against C. Rabirius, an aged senator, whom Cicero 
defended in the speech Pro C. llabirio ; also an 
accusation against C. Piso, who was consul in B. 
C. 67, for executing unjustly a Transpadane Gaul: 
was chosen pontifex maximus. 

Praetor. Divorced Pompeia. 

Propraetor of Further Spain. Subdued the moun- 
tainous *tribes of Lusitania, and took Brigantium, 
a town in the country of the Gallaeci. Was salut- 
ed as Imperator by his soldiers, and honored by 
the senate with a public thanksgiving. 

Returned to Rome : claimed a triumph, but relin- 
quished it to become a candidate for the consulship. 
Was successful, and after his election, probably, 
entered into that coalition with Pompey and Cras- 
sus, usually known as the first triumvirate. 

Consul along with M. Bibulus, who had been his col- 
league in the aedileship. Gave his daughter Julia 
in marriage to Pompey. Married Calpurnia, the 
daughter of L. Piso, who was consul in the follow- 
ing year. Obtained the provinces of Cisalpine 
Gaul and Illyricum with three legions for five 
years ; and the senate afterwards added the prov- 
ince of Transalpine Gaul with another legion for 
five years. 

Proconsul of Gaul and Illyricum. Conquered the 
Helvetians, and totally defeated Ariovistus, the 
King of the Germans. 

Belgic war. Compelled the Suessiones, Bellovaci, 
Ambiani, and other Belgic tribes to submit: con- 
quered the Nervii, with a loss of 60,000 men. Sub- 
jugation of the Veneti, Unelli, and other Armoric 
states. Thanksgiving at Rome of fifteen days. 

Reconquered the Veneti and other Armoric states, 
who had revolted, reduced to subjection the greater 
part of the Aquitanian tribes, and marched against 



XX 

B.C. 



55 



A.U.C. 



699 



54 



700 



53 



52 



701 



702 



51 



50 



703 



704 



Age ofi 
Csesar. ' 



45 



46 



47 



48 



49 



50 



TABLE OF CiESAR'S LIFE. 

the Morini and Menapii and drove them into their 
forests and marshes. He was now master of all 
Gaul. 

By the law of Trebonius, obtained the provinces ot 
Gaul and Illyricum for another five years ; namely, 
from the 1st of January, B. C. 53, to the end of 
B. C. 49. Conquered the German tribes, Usipetes 
and Tenchtheri, who had crpssed the Rhine for the 
purpose of settling in Gaul : crossed the Rhine 
by a bridge of boats, ravaged the country of the 
Sigambri, returned to Gaul in eighteen days and 
destroyed the bridge : invaded Britain with two 
legions : on his return punished the Morini for their 
revolt during his absence. Thanksgiving of twentv 
days decreed by the Roman senate. 

Second invasion of Britain. Revolt of the Eburones 
led on by their chiefs Ambiorix and Cativolcus. 
Defeat of the Eburones. Indutiomarus, a chief 
of the Treviri, slain. Lost his daughter Julia, 
the wife of Pompey. 

Compelled the Nervii, Senones, Carnutes, Menapii, 
and Treviri, who had revolted, to return to obe- 
dience: bridged the Rhine, and made a second 
expedition into Germany. 

General conspiracy and revolt of the Gauls, led by 
Vercingetorix, a young chief of the Arverni. Be- 
sieged Alesia, in which Vercingetorix had fortified 
himself, and took it together with Vercingetorix. 
Submission of the iEdui and Arverni. Thanks- 
giving of twenty days voted by the Roman senate. 

Suppressed new conspiracies of the Gauls, and re- 
duced in succession the Carnutes, the Bellovaci, 
the Armoric states, and Aquitania. 

Left his army in Transalpine Gaul, and repaired 
early in the spring of this year into Cisalpine 
Gaul : soon returned to Transalpine Gaul and re- 
viewed his army. Sent two legions to Rome at 
the command of the senate, after he had made 
each soldier liberal presents. Intrigues of Pompey 
and the senate against him. 



TABLE OF CESAR S LIFE. 



XXI 



B.C.IA.U.C. 

49 705 



48 



706 



47 



707 



\ge of 
Caesar. 

51 



52 



53 



46 



708 



54 



Ordered by the senate to disband his army. War 
declared. The management of it given to Pom- 
pey. Crossed the Rubicon, the boundary of his 
province ; marched into Italy ; took Corfinium ; 
pursued Pompey to Brundisium. Panic at Rome. 
Laid siege to Brundisium, but Pompey embarked 
for Greece on the 1 7th of March. Went to Rome. 
In three months was master of all Italy. Proceeded 
to Spain, where he conquered Afranius and Petrei- 
us, the legati of Pompey, and reduced the whole 
country to submission in forty days. Appointed 
dictator by the prsetor M. Lepidus, who had been 
empowered to do so by a law passed for the pur- 
pose. Returned to Rome. Entered upon the duties 
of his dictatorship, which he resigned after eleven 
days : having in the mean time caused the con- 
sular election to be held, in which he, together 
with P. Servilius Yatia Isauricus, was elected con- 
sul for the ensuing vear. Went to Brundisium in 
December, in order to cross over into Greece. 

Set sail from Brundisium on the 4th of January, and 
arrived the next day on the coast of Epirus. De- 
feated Pompey at the battle of Pharsalia in the 
month of August. Pursued him to Egypt, where 
he was murdered before the arrival of Caesar. Ap- 
pointed dictator for a year. Alexandrine war. 

Alexandrine war brought to a close in March. 
Marched through Syria into Pontus to attack Phar- 
naces, whom he utterly defeated on the 2d of Au- 
gust, near Zela. Returned to Rome in September, 
having settled the affairs of Syria, Cilicia, Asia, 
and Cappadocia, on the way. Appointed dictator 
again for one year. Elected consul along with M. 
iEniilius Lepidus for the next year. Set out for 
Africa just before the end of the year, in order to 
carry on war against Scipio and Cato. 

Took Utica. Brought the war to a close by the battle 
of Thapsus, on the 6th of April, in which the Pom- 
peian army was completely defeated. Returned to 
Rome in July. Undisputed master of the Roman 



XX11 



TABLE OF CAESAR S LIFE. 



B.C. 



A.U.C. 



I Age of 
Caesar. 



45 



709 



55 



44 



710 



56 



world. A public thanksgiving of forty days de- 
creed in his honor. Appointed dictator for ten 
years, and censor for three years. Celebrated his 
victories in Gaul, Egypt, Pontus, and Africa, by 
four magnificent triumphs. Reformed the calendar. 
Set out for Spain. 

Insurrection in Spain under the command of Pompey's 
sons, Cneius and Sextus. Brought the Spanish 
war to a close by the battle of Munda, on the 1 7th 
of March. Returned to Rome in September. En- 
joyed a. fifth triumph on account of his victories 
in Spain. Thanksgiving of fifty days. Received 
the title of Imperator for life : nominated consul for 
the next ten years, and both dictator and prae- 
fectus morum for life. To reward his followers, he 
greatly increased the number of senators, augment- 
ed the number of public magistrates, so that there 
were to be 16 praetors, 40 quaestors, and 6 sediles, 
and added new members to the priestly colleges. 

The month Quintilis called Julius in honor of him. 
Prepared for an expedition against the Parthians 
and other barbarous tribes on the Danube. Re- 
fused the diadem offered him by his colleague in the 
consulship, M. Antony. Slain in the senate-house 
on the Ides of March, by Brutus, Cassius, and other 
conspirators, to the number of sixty. 



ECLOGAE CAESARIANAE 



I. (Page 50, line 14.) Divico a respondit. b — (55, 9.) 
Caesar ejus c dextram d prendit. — (70, 25.) Non respuit con- 
ditionem d Caesar. — (40, 1.) Gallia est onmis 6 divisa in par- 
tes f tres. e — (56, 7.) Caesar suas copias in proximum g collem f 
subducit, aciem instruit. h — (72, 17.) Ariovistus ad postulate 5 
Caesaris* pauca respondit. — (79, 8.) Item Marcus Mettius* 
repertus et ad eum reductus est. — (71, 3.) Dies colloquio k 
dictus est ex eo die quintus. 1 — (40, 4.) Gallos ab m Aquita- 
nis 11 Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit. 
— (136, 28.) Caesar in Belgis f omnium legionum 1 hiberna 10 
constituit. — (76, 6.) Equitum milia erant sex. — (40, 5.) 
Horum omnium fortissimi sunt Belgae. 

II. (109, 3.) Itaque se a suaque omnia Caesari a dedide- 
runt. a — (HO, 10.) Multae res b ad hoc consilium Gallos 
hortabantur. c — (49, 21.) His d Caesar ita respondit. 6 — (54,15 
6.) His omnibus rebus f unum g repugnabat. h — (79,16.) Hi- 
bernis* Labienum J praeposuit. — (86, 17.) His 1 Quintum 
Pedium et k Lucium Aurunculeium Cottam legatos 1 praefecit. m 

I. a 343, 344, 345, L, 347, 367 ; 1399, 1400, 633] 200, 201.— 
b 353, 460; 1404, 634, 209(a) &(b).— « 186; 243] 134.— <*37l; 
712-, 229. — *438; 650] 205.— f 435 & 1 ; 987] 235 (2). — s|66; 
222 ; 126, 1. — h 704, I. & 1 ; 1378, 1st; 278, R. 6. — '395 ; 751 ; 
211.— j 12, 2; 14,4:] 12, Exc— *3Z4;818] 223.— M72 ; 206 ; 119, 
II— m 306; 468] 195, 1.— n 434; 470] 241.— » 363 ; 622] 204. 

II. a 354, I. 3; 1405, 203, 5 & I. 1 (2). — b 352, I. ; 1401, 202,1, 
2, 3, & 6, I. 1 (3).— °22l ; 304 ; 142, 4.— <*346, I.— e 354, I. 2 & II. 1 ; 
203, 1, 2, & 3.— '385 ; 831 ; 223, R.2.— M4I ; 658] 205, R. 7, (2).— 
M60; 634, 203, 5, II. 1. — '386; 826] 224. — J 371 ; 712] 229.— 
k 309, I., 587 & I.; 1369 ; 278. - 1 363; 622] 204. — m 36l, 3; 
1404, 203, 5, III. 1. 



2 ECLOGAE CAESARIANAEe 

Titum Labienum 11 legatum 1 cum legionibus tribus p subsequi 
jussit. — (56, 22.) Iter ab Helvetiis avertit q ac Bibracte r ire 
contendit. — (110, 23.) Sabinus suos 8 hortatus, cupientibus* 
signum dat. — (111, 6.) Civitatesque 11 omnes se v statim Ti- 
5turio dediderunt. — (85, 1.) Palus erat non w magna inter 
nostrum x atque hostium exercitum. 

III. (47, 2.) Ob eas caussas ei munitioni, a quam b fecerat, 
T. Labienum legatum praefecit. — (43, 24.) Erant omnino 
itinera duo, quibus c itineribus d domo e exlre possent. — (109, 

10 7.) Dum haec f in Venetis g geruntur, Quintus Titurius Sabi- 
nus cum his copiis, quas b a Caesare acceperat, in fines g Unel- 
lorum b pervenit. — (40, 18.) Belgae ab extremis 1 Galliae 
finibus oriuntur^ : pertinent ad inferiorem 1 partem 1 fluminis 
Rheni k : spectantf in septentrionem g et orientem solemn 

15 Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes 1 et earn 
partem 1 Oceani, h quae b est ad Hispaniam, 1 pertinetf : spectatf 
inter occasum 1 solis et septentriones. 1 — (105, 15.) Itaque 
Titum Labienum legatum in Treviros, g qui b prox!mi m flu- 
mini 11 E,heno k sunt, j cum equitatu mittit. j 

20 IV. (108, 27.) Quo proelio a bellum b Venetorum c totius- 
que d orae c maritimae confectum est. e — (40, 3.) Hi omnes 
lingua/ institutis/ legibus f inter se differunt. — (59, 6.) Hel- 
vetii, omnium rerum inopia a adducti, g legatos de deditione ad 

II. "375; 1136; 239. — °434; 982; 241. — p!72 kl;201,l\ 
117,1.— * 361, 2; 1404, II.; 203, 4.— r 379; 938; 237. — 8 44l, 575; 
658 ; 205, R. 7 (1), 274, 1. — 4 384, II. ; 855 ; 223. — « 26, 2, 3) (a) ; 
505; 15, 2.—* 449, I.; 1018; 133.— w 602, IV.; 1390; 279, 15 (b). 
— M85; 236; 139, 1. 

III. a 386 & 1 ; 826 ; 224. — b 445, 371 ; 683, 712 ; 206, 2'29. — 
c 445, 1 & 8 ; 685, 688 ; 206, R. 19 (b).— M!4 ;873 ; 247.— *424, 2 ; 
$93 . 89. — f 44l, 2; 658 ; 205, R. 7 (2). — *435 & 1 ; 988, » 987 ; 
235 (2).— h 395 ; 751; 211. — l 163, 3; 222 ; 125, 4. — i 466 ; 1080; 
145, I.— k 363; 622; 204.— ] 433 ; 469; 235 (1).— m l66 ; 222; 126, 
l._n39| &1; 860; 222, R. 1. 

IV. *4I4 ; 873 ; 247.— ''352, II. ; 1401; 202, 3.— c 395 ; 751 ; 211. 
— <H49 ; 191 ; 107. — *47l, I. & II. ; 267 \ 145, IV. — f 429 ; 889 ; 
250, 1.— *574 ; 1343 ; 148 (1) & (2). 



ECLOGAE CAESARIANAE. 6 

eum miserunt. e — (45, 13.) Interea ea legione, h quam 1 se- 
cum j habebat, k militibusque, h qui 1 ex provincia convenerant, 1 
a lacu Lemanno, qui 1 in flumen Rhodanum innuit, ad montem 
Juram™ qui 1 fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, milia 11 
passuum decern nov-em p murum in altitudinem pedum* 1 se- 5 
decim fossamque perducit/ — (55, 26.) P. Considius, qui 1 
rei s militaris peritisslmus* habebatur, k et in exercitu L. Sullae 
et postea in M. Crassi fuerat, 1 cum exploratoribus praemit- 
titur. r 

Y. (58, 24.) Ibi Orgetorigis filia atque unus e filiis* cap- 10 
tus est. b — (59, 17.) Prima c nocte e castris Helvetiorum 
egressi d ad Rhenum finesque Germanorum contenderunt. b — 
(47, 12.) Inde in Allobrogum fines, ab Allobrogibus in Se- 
gusianos exercitum ducit. b Hi sunt b extra provinciam trans 
Rhodanum primi. Helvetii jam per angustias et fines Sequa- 15 
ndrum suas copias traduxerant, b et in Aeduorum fines perve- 
nerant b eorumque agros populabantur. e — (50, 18.) Postero 
die f castra ex eo loco movent b : idem facit b Caesar. — (74, 
28.) Biduo g post h Ariovistus ad Caesarem legatos mittit. b — 
(100, 12.) Eum locum vallo 1 fossaque munivit. b — (106, 3.) 20 
Ipse eo pedestribus copiis contendit. b 

VI. (83, 6.) In eo numine a pons b erat. Ibi praesidium c 
ponit, et in altera parte d fluminis Q. Titurium Sabinum lega- 
tum cum sex cohortibus d relinquit : castra in altitudinem e 
pedum f duodecim vallo fossaque g duodeviginti pedum f munire 25 

IV. h 4l4, 4, 873] 247, 3. — *445; 683] 206. — J 434, 5; 986; 
133, R. 4.— k 468; 1087, 145, II. — *472 ; 1096] 145, Y. — m 363; 
622] 28, 3.— -378; 958] 236.— °396, HI. 2, 2); 771] 212, R. 2.— 
PI74, 208] 118, 3 (a).— <i396, IY. & 1; 757] 211, R. 6.— r 467, III. 
& 1; 1082, 145, I. 3.— '399, 1, & 2, 2) (2); 765, 767] 213.— M60; 
215] 122, R. 4. 

Y. *398, 4, 775] 212, R. 2, N. 4.— b 474, 463, 1. ; 1079, 644 ; 259. 
C 44I, 6; 662] 205, R. 17. — <*574; 1343] 148, 1 (4). — e 22l ; 304; 
142, .4.— '426; 949, 253.-^427, 1; 954] 253, R. 1.— M36; 474, 
4; 235, R. 10.— j 4l4; 873] 247. 

YL M13; 168] 66.— b 110, 1; 165, 64, 1. — c 47 ; 71 ; 46.— <U!0; 
159; 62.— MOO, 1; 153; 59, 2. — MQ4, 396, IY. ; 152, 757; 58, 
211, R. 6.— e44; 53] 41. 



4 ECLOGAE CAESARIANAE. 

jubet. Ab his castris oppidum Kemorum, nomine b Bibrax, 
aberat milia 1 passuum* octo. k Id ex itinere 1 magno impetu™ 
Belgae oppugnare 11 coeperunt. — (85, 15.) Caesar certior 
factus ab Titurio, omnem equitatum et levis armaturae Nu- 
5 midas, p funditores sagittariosque pontem q traducit, atque ad 
eos contendito Acriter r in eo loco pugnatum est. 8 Hostes 
impedltos nostri* in flumine aggressi, magnum eorum nume- 
rum occiderunt. 

VII. (Ill, 26.) Hi nostros a disjectos b adorti b proelium 
10 renovarunt. c — (75, 19.) Conantes b dicere d prohibuit et in 

catenas conjecit. — (84, 27.) Hostes item suas e copias ex 
castris eductas b instruxerant. — (50, 17.) Hoc responso f 
dato, g discessit. — (70, 22.) Cognito g Caesaris adventu, f 
Ariovistus legatos ad eum mittit. — (82, 29.) His f manda- 

15ti?, g eum ab se e dimittit. — (79, 10.) Hoc proelio f trans 
Rhenum nunciato, g Suevi, qui b ad ripas Rheni venerant, 
domum 1 reverti d coeperunt. — (59, 4.) Ipse, J ' triduo f inter- 
misso, g cum omnibus copiis eos sequi d coepit. — (112, 24.) 
Armis f obsidibusque f acceptis, g Cra^sus in fines Vocatium k 

20 et Tarusatium k profectus est. — (120, 10.) Re f frumentaria 
comparata g equitibusque f delectis, g iter in ea loca 1 facere d 
coepit, quibus m in locis esse 11 Germanos audiebat. 

VIII. (63, 23.) His rebus cognitis, a Caesar Gallorum b 
animos c verbis d confirmavit 6 pollicitusque est, sibi f earn 

VI. h 429; 889; 250, 1. — *378; 958; 236. — J 396, HI. 2, 2); 
771; 212, R. 2— k l75, 2; 203, 4*118, 1. — 1 I03, 2; 157; 60, 2.— 
»4I4, 3, 118; 137, 873; 2±1, 87. — ^52 & I; 1138; 211.— <>396, 
IV.; 757; 211, R. 6.— P35, I.; 33; 28, 1. — *374, 6*718, 2d; 233 
(l)._r 3 35 & 2; 595; 192, II. 2.— s 298, 301, 3; 451,453; 184 (a), 
& 2 (b).— *44l & 1; 058; 205, R. 1 (1). 

VII. a 37l; 712; 274, 1.— b 57l, 572, 574; 1343; 274, 2.— '234; 
315 ;162, 1 (a).— <*552, 1; 1138; 271.— «449, I.; lO2O;20S, R. 
37 (a).— '430, 431, 1 & 2 ; 964, 965 ; 257.-^438 & 1 ; 651 ; 205.— 
b 445 & 1 ; 683 ; 206.— *379, 3 & 1); 943; 237, R. 4.— j452; 1035 ; 
135.— k 89, 5 ; 117; 83, II. 2, & R. 2.— I 141 ; 186 ; 92, 1. 2.— ro 445, 8 ; 
688; 206 (b), & (1). — »55l f 1; 1152 ; 272.— '545 ; 1136; 239. 

VIII. °430, 431, 1 &2; 970; 257, R. 1.— b 395, 396, I. ; 744; 211. 
— c 37l ; 712; 229.— MI4; 873; 247.— «464; 261, 262; 141, I.— 
f 390; 848; 227, & R. 3 (a). 



ECLOGAE CAESARIANAE. O 

rem g curae f futuram h : magnam se s habere 1 spem c et j bene- 
ficio suo et j auctoritate adductum Ariovistum s finem c injuriis k 
facturum. h Hac oratione habita, a concilium dimisit. — (91, 
15.) His difficultatibus f duae res erant subsidio/ scientia 1 at- 
que usus 1 militum. b — (136, 12.) Qua re nunciata, a Caesar 5 
omnem ex castris equitatum suis f auxilio f misit. — (115, 1.) 
Hac audita* pugna, maxima pars Aquitaniae m sese Crasso k 
dedidit obsidesque ultro misit ; quo in numero fuerunt Tar- 
belli, Yocates, Gates, Ausci, Cocosates : paucae ultimae 11 na- 
tiones anni tempore conf isae, quod hiems suberat, hoc facere p 10 
neglexerunt* 

IX. (81, 1.) Re frumentaria comparata, castra mo vet, 
diebusque a circiter b quindecim ad fines Belgarum pervenit. 
— (136, 13.) Interim nostri miiltes impetum hostium sus- 
tinuerunt atque amplius c horis d quatuor fortisslme* pugnave- 
runt, et paucis vulneribus e acceptis, complures ex his f occide* 
runt. Postea vero quam equitatus noster in conspectum 
venit, hostes, abjectis armis, e terga verterunt, magnusque eo- 
rum numerus est occisus. 

Caesar postero die g Titum Labienum legatum cum his 20 
legionibus, quas ex Britannia reduxerat, in Morinos, qui 
rebellion em fecerant, misit. 

X. (46, 5.) Relinquebatur una per Sequanos via, qua, a 
Sequanis invitis, propter angustias ire c non poterant. d — 
(41, 3.) Apud Helvetios longe nobilissimus fuit e et ditissi-25 
mus Orgetorix. Is, M. Messala et M. Pisone b consuli- 



YIIL *545; 1136] 239. — h 545, 3; sc. esse; 270, R. 3." — »55lj 2 
114:8] 212. —J 587, 1.5; 1374] 218, R. V. — k 384 & II. ; 855 
223.— 1 363; 622: 204.— m 396, III. & 2, 1); 771] 212.— n 166; 222 
126, 1.— °4I9, II.; 833, 5th, N. ; 245, II. 1.— P552, 1; 1138] 270. 

IX. *378, 1; 950] 253.— b 582; 996, 211.— c 305; 462, 194, 2. 
— d 4l7; 895: 256, 2. — *430; 965] 257. — '398, 4, 2);775] 212, 
R. 2, N. 4.-^426; 949, 253. 

X. *4(4; 873- 255, 2. — b 430: 964, 965;251, R. 7.— c 552, i; 
1138, 271.-^289,1 &2; 412] 154, R. 1 (a)-& (b). — *47l, II. ; 
1093; 145, IV. & R. 



6 ECLOGAE CAESARIANAE. 

bus/ regni cupiditate g in ductus conjurationem nobilitatis fecit 
et civitati h persuasit, ut de finibus suis cum omnibus copiis 
exirent. 1 — (57, 17.) Caesar, primum suo, j deinde omnium ex 
conspectu remotis equis/ut, aequato omnium periculo, J * spem 

5 fugae tolleret, 1 cohortatus suos, proelium commisit. Milltes, 
e loco superiore k pilis J missis, facile hostium pbalangem per- 
fregerunt. Ea j disjecta, gladiis 1 destrictis in eos impetum 
fecerunt — (112, 10.) Qua re impetrata, j arma tradere jussi 
faciunt. 

,lt/ XL (58, 13.) Ita ancipiti a proelio b diu atque acriter pug- 
natuai est. c — (58, 16.) Nam hoc toto proelio, d quum ab 
hora septima ad vesperum pugnatum sit, e aversum hostem 
videre nemo potuifc. Ad multam noctem etiam ad impedi- 
menta pugnatum est.® — (59, 28.) Helve tios, f Tulingos, f 

15 Latobrigos f in fines g suos, unde erant profecti, h reverti jussi t. 1 
— (60, 2.) Id ea maxime^ ratione fecit 1 ; quod noluit, 1 eum 
locum, f unde Helvetii discesserant, h vacare, k ne propter boni- 
tatem agrorum Germani, qui trans Rhenum incolunt, e suis 
finibus in Helvetiorum fines transirent 1 et finitimi Galliae 

20 provinciae m Allobrogibusque m essent. 1 — (75, 15.) His 11 man- 
davit, ut, quae diceret Ariovistus, cognoscerent 1 et ad se re- 
ferrent. 1 

XII. (78, 15.) Tertiam aciem laborantibus a nostris b sub- 
sidio misit. — (94, 27.) Et T. Sablnus castris hostium 

25 potitus, et ex loco superiore, quae res in nostris castris ge- 
rerentur, d conspicatus, declmam legionem subsidio nostris b 



X. '362, & 3, 3); 972', 210.-S4I4, 2 & 3), (2); 873; 247.-*385; 
831; 223, R. 2.— *489, 492, 345, 1 & 2, 357; 1060, 1205; 263, 
201, 6,7, & 8. — J 430; 965; 257. — M56, 1; 197; H3 ; 2.— '414; 
873 ' 257 N. 1. 

XI. M55, 3,2), 156,1; 194; 113, Exc. 3. — MI4, 3 ; 879; ^7.- 
'301, 3 j 453 ; 184, 2 (a) & (b).— d 426, 1 ; 950 ; 253.— «5I8, 1. ; 1282; 
263, 5 & R. 1.— f 545 ; 1136 ; 239.— *435 & 1 ; 986 ; 235 (2).— M72 ; 
1096 ; 145, V.— '471, II. ; 1093 ; 145, IT.— J 305 ; 464 ; 194, 4.— 
*55l, II.; 1153; 273, 4 (a).— *489 ; 1205 , 262.— -391 ft 1 ; 860' 
222, R L— "385 ; 831 ; 223, E. 2.— M5I & 1 ; 689 ; 206 (4). 

XIL *575, 576 ; 1348 ; 274, 3 (a). — *390 & 1, 2) ; 848 ; 227. -. 
c 419, I. ; 880 ; 245, I.— *525 ; 1182 ; 265. 



ECLOGAE CAESARIANAE. 4 

misit. — (51, 9.) Interim quotidie Caesar Aeduos e frumen- 
tum, e quod essent f publice pollieiti, flagitare. g — (52, 17.) 
Caesar hac oratione 11 Lisci Dumnongern, 1 Divitiaci fratrem, j 
designari k sentiebat, sed, quod pluribus 1 presentibus eas res 1 
jactari nolebat, celeriter m concilium dimittit, Liscum retinet : 5 
quaerit es: solo 11 ea, quae in conventu dixerat. Dicit liberius 
atque audacius. — (57, 5.) Postquam id p ammum p advertit, 
copias suas Caesar in proximum collem subdtieit 4 equitatum- 
que, qui sustineret r hostium impetum, misit. 

XIJI. (58, 22.) Diu quum esset pugnatum, a impedimen- 10 
tis b castrisque nostri c potlti sunt. d — (71, 18.) Planities e erat 
magna, et in ea tumulus terrenus satis grandis. Hie locus 
aequo fere spatio f ab castris Ariovisti et Caesaris aberat. 
Eo, g ut erat dictum, 3, *id colloquium venerunt. d Legionem 
Caesar, quam equi^ k devexerat, 1 passibus f ducentis J ab eo tu- 15 
rnulo constituit. Item equites Ariovisti pari intervallo f con- 
stiterunt. Ario^istus, ex equis ut colloquerentur k et praeter 
se denos 1 ut ad colloquium adducerent, k postulavit. — (43, 
10.) Post e^us mortem nilrilo m minus Helvetii id, quod con- 
stituerani. 1 facere 11 conantur. 20 

XIV* (45, 5.) Caesar, a - quod memoria b tenebat, L. Cas- 
sium c consulem occisum d exercitumque ejus ab Helvetiis 6 
pulsum d et sub jugum missum, d concedendum f non putabat. 

XII. *374; 734 ; 231.— f 483 ; 1161 ; 260, &L — *545, 1; G4-1; 
209, R. 5. — h 414 ; 873 ; 247. — *545 ; 1136 ; 239. — J 383 ; 622 ; 
204.— k 55i, I. 1; 1148; 212.— * 430 ; 965 ; 251.— m 335 & 2 ; 595 ; 
192, II. 2.— "149 ; 191 ; 101.— °305 ; 462 ; 194, 2.— p374, 6; 718, 
2d; 233, &(!).— i 467, III. ; 1082 ; 145, I. 3.— r 5QO ; 1205; 264,5. 

XIII. a 30f, 3, 5(8, II. 1 ; 453, 1244 ; 263, 5, & R. 2, 184, 2 (a) & 
(b).— M(9, 1. ; 880 ; 245, L— c 44l, 1 ; 658 ; 205, R. 1 (*).— *4?1, II. ; 
1093 ; 145, IV.— «fl9 ; 146 ; 90.— f 378, 2 ; 958; 236, R. 4.-^336; 
600; 192, lH. R.— MS4, 4; 87B ;•*&, 3.-^472 ; 1096; 145, Y.— 
i\ll ;203, 4; 118, 1 . — k 489 & 1, 492 &3; 1205 ; 262. — M72, 3, 
179 ; £0/ ; 119, III. — m 4l8 ; 929 ; 256, R. 16. — D 552, 1 ; 1138 ; 
271.— °467, III. ; 1082 ; 145, 1. 3. 

XIV. -367 ; 633 ; 209 (a).— b 414 ; 873; 247.— c 545 ; 1136 ;239. 
— d 545, 3 ; sc. esse; 210, R. 3.— *4I4, 5 ; 878 ; 248, I.— f 229, 551, I. 
I; 329, 1148; 162, 15, 272. 



8 ECLOGAE CAESARIANAE. 

— (45, 11.) Legatis g respondit, diem h se 1 ad deliberandum 5 
sumpturum d : si quid k vellent, ad Idus 1 Aprllis m reverteren- 
tur. — (61, 17.) Locutus est pro his Divitiacus Aeduus: 
Galliae totius factiones esse 11 duas : harum alterlus princi- 
5 patum tenere Aeduos, c alterlus Arvernos. c — (63, 7.) Hac 
oratione ab Divitiaco 6 habita, omnes, qui aderarft, magno 
fletu b auxilium a Caesare petere coeperunt. Animadvertit 
Caesar, unos ex omnibus Sequanos nihil earum rerum p fa- 
cere, quas ceteri facerent, q sed tristes, capite r demisso, terram 
10 intueri. Ejus rei quae caussa esset, 8 miratus ex ipsis° quae- 
siit. Nihil Sequani respondere,* sed in eadem tristitia taciti 
perm an ere. 1 

XV. (47, 17.) Aedui quum se suaque ab iis defendere 
non possent, legatos ad Caesarem mittunt rogatum a auxilium. 

15 — (60, 22.) Bello Helvetiorum confecto, totius fere Galliae 
legati, principes b civitatum, ad Caesarem gratulatum a con- 
venerunt. — (100, 1.) Huic c permisit, si opus esse arbitrare- 
tur, uti in his locis legionem hiemandi d caussa collocaret. 6 — 
(74, 15.) Dum haec in colloquio geruntur, Caesari nunciatum 

20 est, equites Ariovisti propius tumulum f accedere et ad nostros 
adequitare, lapides g telaque in nostros conjicere. Caesar lo- 
quendi d finem facit, seque ad suos recepit, suisque b imperavit, 
ne quod omnino telum in hostes rejicerent. e — (92, 3.) Atque 
in alteram partem item cohortandi d caussa profectus, pugnan- 

25 tibus* occur rit. 

XVI. (83, 18.) Nam quum tanta multitudo lapides ac 

XIV. &384; SIS; 223, R. 2.— h 37l ; 712 ; 229. — >545 ;1136 ; 
239.— j 196, II. 2, 565 ; 265, 1337 ; U8, 2 (a) & (b), 275, III. R. 3.— 
k C89, 190, I.; 249 ; 138, N. & 2. — * 118,1, 708,1.3; 138, 1526; 
32G, 2 (1), 88, 1.-^708, III. 2, 88, III. 1 ; 1 527 ; 326, 2 (5), (b), 114, 
2.— "528, 530, I. & 1 ; 1296 ; 270, R. 2 (b), 2G6, JST. & 2.— °374, 3, 4) ; 
738; 231, R. 2. — F395, 396, III. 2, 1); 771; 212. — «i 476, 477 ; 
1162 ; 145, II.— r 430 ; 965 ; 257.— *525 ; 11S2 ; 203.—* 545, 1 ; 
1137; 209, R. 5. 

XV. »567, 568, 569 ; 13GO; 148, 3, 27G, II. — b 363 ; 622 ; 204. 
c 384 ; SIS ; 223— d 559, 560, 563, 395 ; 1327; 275, 1., 211.— *489, 
I. ; 1205 ; 2G2.— f 437, 1 ; 867; 238, 1 (a).— *37l ; 712 ; 229.— >>385; 
831 ; 223, R. 2.— '386 ; 826 ; 224. 



ECLOGAE CAESARIANAE. 9 

tela conjicerent, a in muro consistendi b potestas erat nulli. c 
Quum finem oppugnandi b nox fecisset, d Iccius Reinus, e sum- 
ma f nobilitate g et gratia inter suos, qui h turn oppido 1 praeerat, 
unus e ex his, qui h legati J de pace ad Caesarem venerant, nun- 
cium ad eum mittit. k — (125, 15.) Navium 1 magnam copiam 5 
ad transportandum m exercitum 11 pollicebantur. — (66, 24.) 
Quum tridui viam° processisset, d nuntiatum est ei, p Ariovis- 
tum q cum suis omnibus copiis ad occupandum m Vesontionem, n 
quod r est oppldum maximum Sequanorum, contendere tridui- 
que viam a suis finibus profecisse. Id ne accideret, 8 magno 10 
opere* sibi u praecavendum v Caesar existimabat. 

XVIL (41, 21.) His rebus adducti et auctoritate Or- 
getorigis permoti constituerunt ea, quae a ad proficiscendum b 
pertinerent, c comparare. d — (42, 2.) Ad eas res conficiendas e 
biennium sibi f satis esse duxerunt : in tertium annum profec- 15 
tionem lege g confirmant. — (40, 5.) Horum omnium fortissimi 
sunt Belgae, propterea quod a cultu atque humanitate pro- 
vinciae longissime h absunt, minimeque h ad eos mercatores 
saepe commeant atque ea, quae ad effeminandos b animos per- 
tinent, important ; proximique sunt Germanis, 1 qui trans 20 
Rhenum incolunt, quibuscum j continenter bellum gerunt: 
qua de caussa Helvetii quoque reliquos Gallos virtute praece- 
dunt, quod fere quotidianis proeliis k cum Germanis conten- 
dunt ; quum aut suis finibus 1 eos prohibent, aut ipsi in eorum 
finibus bellum gerunt 25 

XVI. a 461 & 1 ; 648 ; 209, R. 11.— b 563, 395 ; 1327 ; 275, 1., 211. 
c 387; 821; 226.-^518,11.1; 124:4, 263,5, R. 2.— *363; 622 ; 
204.— H63, 3; 222; 125, 4— *428; 888; 211, R. 6.— *445 ; 683; 
206— ^86; 826; 224.— J 362; 666; 210, R. 3 (2), & R. 4.— M67, 
III; 1082; 145, I. 3 — >89, 3, 1); 115 ; 83, II. 2.— ™562; 1322; 
275, II.— M33; 981; 235 (1). — °37l, 1,3)-, 713; 232 (i)._p383, 
384; 818; 223.— ^545; 1136; 239. — r 445, 4; 695 ; 206(10).— 
s 489, I. ; 1205 ; 262.— *4I4 ; 873 ; 247. - "338, I. ; 847; 225, III. 
v 229; 329; 162, 15. 

XVIL a 445 ; 683; 206.— b 559, 560, 565 ; 1337; 275, II. R. 2, & 
III. R. 3. — c 500&2; 1218; 264, 1 (a). — d 552, 1; 1138; 271.— 
e 562; 1324;2lo, II.— f 384; 820; 223.— &4I4, 4; 873; 247, 3.— 
b 305; 462; 194, 2.—* 39 1 &1; 861; 222, 3, R. 1.— J 434, 3 ; 986; 
241, R. 1.— *4I4, 3; 873; 247.— » 425 & 2, 2); 916; 251. 



10 ECLOGAE CAESARIANAE. 

XVIII. (91, 9.) Caesari* omnia b uno tempore erant 
agenda. d — (65, 20.) Ad haec b Ariovistus respondit, jus esse 
belli, ut, qui 6 vicissent/ his, g quos vicissent/ quemadmodum 
vellent, f imperarent h : item populum Romanum victis g non ad 

5 alterms praescriptum, sed ad suum arbitrium imperare 1 con- 
suesse. j — (78, 8.) Reperti sunt complures nostri milites, qui 
in phalangas insilirent, k et scuta manibus revellerent, k et de- 
super vulnerarent. k — (89, 10.) His rebus cognltis, explora- 
tores centurionesque praemittit, qui locum idoneum castris 1 
10 deligant. m — (110,2.) Huic g magnis praemiis pollicitationi- 
busque persuadet, uti ad hostes transeat, 11 et, n quid p fieri velit q 
edocet. 

XIX. (116, 13.) Suevorum gens est longe maxima et 
belli cosissima Germanorum a omnium. Hi centum pagos ha- 

15 bere dicuntur, ex quibus quotannis singula b milia armatorum c 
bellandi d caussa ex finibus educunt. Reliqui, qui domi man- 
serunt, se atque illos 6 alunt. Hi e rursus in vicem anno f post 
in armis sunt, illi e domi remanent. Sic neque agricultura nee 
ratio atque usus belli intermittitur. Sed privati ac separati 

20 agri g apud eos nihil est, neque longius anno h remanere uno in 
loco incolendi d caussa licet. 1 Neque multum? frumento, k sed 
maximam partem- 5 lacte k atque pecore k vivunt multumque 
sunt in venationibus : quae res et 1 cibi genere m et 1 quotidiana 
exercitatione m et 1 libertate m vitae, quod a pueris nullo officio 

25 aut disciplina assuefacti nihil omnino contra voluntatem la- 
ciant, et 1 vires alit et 1 immani corporum magnitudme ho- 
mines efficit. 

XVIII. a 388, L; 847; 225, TIT.— b 44l & 2; 658; 205, R. 7 (2).— 
c 426 ; 949 ; 253.— d 229 ; 329 ; 162, 15.— * 445, 6 ; 689 ; 206 (4).— 
f 53l; 1291; 266, 2.-^385; 831; 223, R. 2. — M89, I.; 1218, 
262.— >552, 1; 1138; 271. — J 551, 530,1.; 1296, A.; 2T2. — k 50l, 
L; 1218; 264 & 1 (a) & (b).— » 391 & 1; 860) 222, 3. — m 500 £ 1; 
1205; 264, 5. — h (») 120 5 — n 587; 1369; 278.— °545; 1136 . 
239.— p 525; 1182; 265. 

XIX, -395, 396, III. 2. 3), (2); 771; 212, R. 2— *!79; 2 07\ 119, 
III.— *44l ; 658; 205, R. 7 (1).— ^559, 563; 1327; 275, I. & III. R. 
1.— e 450 & 1; 1028, 1029; 207, R. 23 (a). — f 427 & 1 (2); 954; 
253, R. 1.— <?396, III. 2, 1); 751; 212.— h 4l7; 895; 256, 2— '298; 
638; 209, R. 3 (5).— J 380, 2; 731; 234, II. R. 3. — * 414, 4; 873; 
245, II, 4.— »587, 5; 1374; 278, R. 7.— m 4l4, 2; 873; 247. 



ECLOGAE CICERONIANAE. 



NARRATIONS. 

I. The Lacedemonians in Athens. 

Lysandrum a Lacedaemonium b dicere c aiunt solitum, d Lace- 
daemonem a esse honestissimum domicilium e senectutis f ; nus- 
quam enim 1 tantum tribuitur aetati, g nusquam est senectus h 
honoratior. Quin etiam memoriae proditum est, 1 quumAthe- 
nis j 2 ludis k quidam in 1 3 th*eatrum grandis na*tu m venisset/ in 5 
magno consessu locum 3, ei° a suis p civibus nusquam datum ; 
quum autem ad Lacedaemonios accessisset* qui ? q legati quum 
essent, n 4 in loco certo consederant, consurrexisse omnes, a 
et 5 senem r ilium sessum s recepisse. Quibus* quum a cuncto 
consessu plausus esset n multiplex datus, dixisse ex iis quen- 10 
dam, a Athenienses & scire, quae u recta essent, Y sea 1 facer e* nolle. 

I. a 545; 1336; 239. — b 363; 622; 205, R. 7, (1). — «552, 1; 
1138; 211.— d 55l,L2;545, 3; 1148, sc. esse; 270, R. 3, 212.— e 362 
&3, 1), 355; 666; 201, 3, 203, 2, 210. — f 395; 751, 211. — ?384 
818; 223. — h 73, Exc. 2, 115, 2; 171; 67, 2. — »30l, 3; 451 ; 184 
(a),184, 2 (a), 209, R. 3 (5).— 1*421, it ; 933 ; 254.— M26 & 1 ; 949 : 
253, &N. 1.— *435 &1; 987; 235, (2).— m 429 ; 889; 250, 1.— D 5I8 
II & 1; 1244; 263, R. 2. — °45(; 243; 201, R. 26 (a).— p 449, II. 2 
1021; 208, R. 37 (7) (a). — ^445; 683; 206, R. 19. — »(2>*58l, I. 
1251 ; 263, R. 1. — r 37l : 712 ; 229.— 8 567, 568, 569, 1 & 4 ; 1360, 
1363; 276, II.— 1 453 ; 701 ; 206 (17).— u 445, 6 ; 689 ; 206 (4). — 
v 528, 529; 1291; 266,2. 

* It sometimes occurs, that what is expressed in one Grammar under a single head, 
is expressed in the other under several. In such cases the same reference letter which 
has been used once, is introduced again in the proper place among the references with 
a numeral placed after it, thus ; n.(2), signifying second use of n. 



12 ECLOGAE CICERONIANAE. 

II. Nasica and Ennius. 

Nasica quum ad poetam a Ennium venisset, b eique c ab ostio 
quaerenti d Ennium 6 ancilla dixisset, domi f non esse, Nasica 
sensit, illam g domini h jussu 1 dixisse, et ilium intus esse. Pau- 
cis post diebus j quum ad Nasicam venisset Ennius, et eum a 
5 janua ^uaereret, exclamat k Nasica, se 1 clomi non esse. m Turn 
Ennius, 2 Quid? ego u non cognosco,mqu\t,° vocem tnam? Hie 
Nasica, p Homo es impudens. Ego quum te quaererem, ancil- 
lae^ tuae credidi, 8 te domi non esse ; tu mihfi non credis ipsi ? 

III. Cleobis and Bito. 

Argiae ^acerdotis, 8, Cleobis et Bito, filii, b praedicantur. 

10 Nota fabula est. Quum enim 2 illam c ad sollemne et 3 statum 
sacrificium curru d vehi c jus esset, 6 4 satis longe ab oppido 
ad 5 fanum, 6 morarenturque e jumenta, tunc juvenes ii, f quos g 
modo nominavi, h veste 1 posita, corpora oleo j perunxerunt : ad 
jugum accesseru»t. Ita sacerdos advecta in fanum, k quum 

15 currus esset 6 ductus a filiis, 1 precata m a dea dicitur, n ut illis 
7 praemium daret p pro 8 pietate, quod maximum homini dari q 
posset r a deo : post, epulatos cum matre 9 adolescentes, somno 
se s dedisse, mane inventos esse* mortuos. 

II. a 363 ; 622; 204. — b 518, II. & 1 ; 1244; 263, R. 2. — *45l ; 
243 \ 207, R. 26 (a).— d 576, 578 ; 1350 ; 274, 3 (a).— «575 ; 1343; 
274, 1.— f 424, 2 ; 943; 221, R. 3.— &545 ; 1136 ; 239.— h 395 ; 751; 
211. — ^14, 2, 3) ; 873 ; 247, & R. 2. — J 427, 1 ; 954 ; 253, R. 1. - 
k 467, III.; 1082; 145, I. 3.-— *449, II. ; 1024 ; 208, R. 37 (a). — 
m 528, 530, I.; 1295, 1296., A.; 266, N— n 460,2, 1): 1013; 209, 
R. 1, (a) & (b).— °297, II. 2 ; 442 ; 279, 6.— P460, 3 ; 639 ; 209, R. 4. 
1385; 831; 223, R. 2. 

III. a 395; 751; 211.— b 363; 6?G;204, & R. 5. — c 545, 549. 1, 
(1) ; 1136, 1135 ; 239, 269, R. 2.— *4I4 ; 873 ; 247, 3.— *5I8, II. 1. ; 
1044 ; 263, R. 2.— f 45l ; 243 ; 207, R. 26 (a).— *445 ; 683 ; 206.— 
h 47l,L;£07; 145 , IV. & R. — 1 430, 431, 2 ; 964, 965 ; 257, & R. 3 
(a).— J 414 ; 873; 249,1.— k 435, 1 ; 987; 235(2).— *( 2 >5I7, L; 1251; 
263, R. 1.— *4I4, 5 ; 878; 248, I. — ' n sc. esse ; 270, R. 3.— "547 & I. 2; 
1155; 271, R. 2— °384 & IL; 855; 229, R. 1. — P489, I.,492. i 1 . : 
1205; 262. — i552, 1 ; 1138 ; 271.— r 527 ; 1291; 266, 1— 8 37l- 
1136; 229.— 4 704, I. 1 ; 1378, 1st; 278, R. 6. 



NARRATIONS. 13 

IV. Demosthenes. 

Orator imitetur* illum, b cui c sine dubio summa vis dicendi d 
concedltur, Athenienseni Demosthenem e ; in quo tantum stu- 
dium fuisse tantusque labor dicitur/ ut impedimenta* naturae 
diligentia h industriaque h superaret 1 ; quumque ita balbus 
esset, j ut ejus ipsius artis, 1 cui c studeret, n primam literam 5 
non posset dicere, perfecit ^editando, ut nemo planius eo p 
locutus putaretur. 4 .Qui r etiam, ut memoriae proditum est, 
conjectis in os calculis, s summa voce* versus multos uno 
spiritu u pronuntiare consuescebat ; 2 neque is consistens in 
loco, sed inambulans atque 3 ascensu v ingrediens arduo. 10 

V. ^Jschmes and Demosthenes. 

Aeschines orator quum cessisset a Athenis b et se Rhodum* 
contulisset, rogatus d a Rhodiis, 6 legisse fertur f orationem 
illam egregiam, quam Mn Ctesiphontem contra Demosthenem 
dixerat g ; qua h perlecta, petitum est 1 ab eo postridie, ut legeret j 
illam k etiam, quae erat contra a Demosthene pro Ctesiphonte 15 
edita ; quam 1 quum suavisslma et maxima voce" 1 legisset, a 
admirantibus omnibus, 11 Quanto™ inquit, magis 2 miraremmi,° 
si audissetis Hpsum ! 

IV. *487 ; 1193; 260, R. 6.— b 450, 5 ; 1030 ; 207, R. 24.— « 384; 
818 ; 223. — ^559, 563 ; 1327; 275, I., 211. — *363 ; 622 ; 204.— 
'463, I. ; 644; 209, R. 12 (2).—* 37 1 ; 712 ; 229.— Mi4 ; 873 ; 247, 
3.— 1 494; 1218; 262.— J 515 ; 1282 ; 263, 5, & R. 1.-J395 ; 751 ; 
211. — "527 ; 1291 ; 266. — °566, 1 ; 1340; 275, I. & III. R. 4. — 
P4I7; 895; 256, 2.— * 492 ; 1205 ; 2.62.— r 453; 701; 206 (17).— 
8 430 ; 965 ; 257.— *4I4, 3 ;873 ; 247, 2.-^378 ; 950; 236.— M22, 
1, 2) ; 992 ; 255, 2. 

Y. a 5l8, II. 1 ; 1244 ; 263, R. 2— M2I, II. ; 941 ; 255, 1.— *379 ; 
938 ; 237, R. 5 (b). — <*575 ; 651 ; 205. — e 4I4, 5 ; 878 ; 248, I. — 
f 549, 4 & 1) ; 1145 ; 271, R. 2. — ?472 ; 1096 ; 145, Y. — M30 ; 
965 ; 257. — i30l, 3 ; 458 ; 209 (5) (a). — j 489, I. ; 1205 ; 262. -, 
k 450, 5 ; 1030 ; 207, R. 23 (a). — U53 ; 701; 206 (17). — MI4, 3 ; 
873 ; 247, 2.— MI8 ; 929; 256, R. 16.— °5I0 ; 1267; 261, 1. 



14 ECLOGAE CICERONI AN AE. 

VI. Death of HJpaminondas. 

Epaminondas, Thebanorum a imperator, b qnum vicisset c 
Lacedaemonios apud Mantineam, simulqtie ipse d gravi vul- 
nere e exanimari f se s Mderet, 2 ut primum dispexit, quaesivit, 
salvusne esset h clypeus ? Quum salvum esse f flentes sui j 
5 respondissent, rogavit, essentne fasi hostes ? Quumque id 
quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli k jussit earn, qua 6 erat 
transfixus, hastam. Ita, raulto sanguine 1 profuso, in laetitia 
et in victoria est mortuus. m 

VII. Sophocles 

Sophocles ad summam senectutem tragoedias fecit. Quod a 
10 propter studium quum 1 rem familiarem negligere b videretur/ 5 
a filiis d in judicium vocatus est, ut, 3 quemadmodum nostro 
more e male rem f gerentibus g patribus h bonis 1 interdlci solet, 
sic ilium, quasi Mesipientem, a re familiari removerent J ju- 
dices. Turn senex k dicitur 5 eam fabulam, quam in manibus 
15 habebat, 1 et 6 proxime scripserat,™ 7 Oedipum n Coloneum, re- 
citasse judiclbus, quaesisseque, num illud carmen hominis p 
desipientis esse videretur q ? Quo r recitato, sententiis judlcum 
est liberatus. 

VIII. Themistocles. 

(a.) Memoriam in Themistocle fuisse singularem ferunt ; 

VI. a 395, 396, II; 751; 211. — h 363 ; 022 ; 204. — C 5I8, II. 1 
1244; 263, R. 2. — d 452 & 1 ; 1055 ; 207, R. 28 (a).— «4I4; 873 
247.— f 550, 551, I. ; 1148 ; 272. — *449, II.; 1024; 208, R. 37 (a) 

— h 525, 526, L; 1182; 265, & N. 2. — J 441, 1 ; 65$; 20§, R. 7 (1) 

— k 551, II. 1; 1153; 273, 2 (d). — *430; 905; 257. — m 47l, II.; 
1093 ;145, IV. 

VII. a 453 ; 701 ; 206 (17). — b 549, 4 & 1), 552, 1 ; 1138 ; 271, & 
R. 2. — C 5I8, II. 1; 1244, 263, R. 2. — MI4, 5; 878 ; 248, I — e 4l4, 
2; 873 ;2£9, II.— ' 371, 575; 712 ; 274, 1.— *577 ; 1350 ; 274, 3 
(a). — h 386; 820; 224. — >425, 2; 910; 251, & R. 2. — J 489, I.; 
1205 ;2G2. — k 441; 6*5^; 205, R. 7 (1). — 1 468 ; 1087; 145, II.— 
m 472 ; 1090; 145, V.— "363 ; 022 ; 204.— °234 ; 317; 162, 7 (a).— 
P40S; 780; 211, R. 8 (3). — i 525, 526, I.; 1182 ; 265, R 1, & 2.-r 
r 430;#6\>;257. 



NARRATIONS. 15 

ita ut, quaecumque* audierat b vel viderat, in ea haererent/ 
Itaque quum ei Simonides, 1 an d quis alius, artem memoriae 
polliceretur, quae turn primum 6 proferebatur/ 2 Oolivionis, g 
inquit, mallem^ Nam memini 1 etiam, s quae* nolo : oblivisci 
non possum, s quae & volo. o 

(b.) Apud Graecos fertur 4 incredibili quadam magnitudirie^ 
ronsilii k atque ingenii k Atheniensis ille fuisse Themistocles ; 
ad quern quidam doctus homo atque imprimis eruditus ac- 
cessisse dicltur, eique artem memoriae, quae turn primum e 
proferebatur, pollicitus esse se l traditurum.™ Quum ille 10 
quaesisset, quidnam 11 ilia ars efficere posset, 11 5 dixisse ilium 
doctorem, 6 ut omnia meminisset ; et ei Themistoclem 5 re- 
spondisse, 7 gratius sibi ilium esse facturum, si se oblivisci, 
quae vellet, p quam si meminisse, docuisset. Yidesne, q quae 
vis in homlne acerrimi ingenii, quam potens et quanta mens 15 
fuerit, r 8 qui ita respondent, 8 ut intelligere posslmus,* nihil ex 
illius animo, quod semel esset infusum, unquam effluere 
potuisse ? 

(c.) Quis u clarior in Graecia Themistocle v ? quis u poten- 
tior ? qui. quum imperator bello v ' Persico servitude* Graeciam 20 
liberasset, propterque invidiam in exsilium missus esset, 
9 ingratae patriae injuriam non tulit, quam ferre debuit : 10 fecit 
idem, quod viginti annis J ante apud nos fecerat Coriolanus. 



VIIL M53, 2 ; 699 ; 206 (4). — M74; 264, I. ; 259, E. 4 (3). — 
c 489, I., 494 ; 1218; 262. — * 198, 11 (e).— *I8I, 2 ; 596 ; 192, 4 (b). 
— f 468; 1087; 145, II. — *395 ; 751, 755; 211. — M85, 486, I. ; 
1177; 260, II. R. 2.— '47f, 3 ; 436 ; 183, N. 3.— J428 & 1,2); 888; 
211, R. 6.— k 395; 751; 211.— *449, II. ; 1024; 208, R. 37 (a). — 
m 55i, I. 2 ; 1152 ; 272, 270, R. 3. — *524, 525, 1 ; 1041, 1182 
265, & N, 1 & 2. — *489, I., 495 & 1 ; 1223 ; 262. — P528, 529 
1291 ; 266, 2. —^346, II. 1 & 1) ; 1104-5 ; 198, 11 R. (c). — r 525 
1182 ; 265. — 9 5I9 ; 1251 ; 264, 8 (1).— *494 ; 1218 ; 262.— u 367, 
3; 639; 209, R. 4.-^417; 895 ; 256, 2. — w 426 & 1 ; 949 ; 253, & 
N. 1.— *425 ; 916 ; 251.-^418 & 2 ; 9 54 ; 253, R. 1. 



16 ECLOGAE CICEUOXIANAE. 

IX. Themistocles and Aristides. 

Themistocles post victoriam ejus belli, quod cum Persis 
fuit, dixit in concione, se a habere consilium reipublicae salu- 
tare, sed id sciri c ^on opus d esse. Postulavit, e ut aliquem 
populus daret/ quocum communicaret. g Datus est Aristides. 

5 Huic h 2 ille, h classem Lacedaemoniorum, quae subducta esset 1 
ad Gytheum, clam incendi posse^ ; quo facto, 3 frangi Lace- 
daemoniorum opes necesse 4 esset. k Quod 1 Aristides quum 
audisset, in concionem 5 magna exspectatione m venit, dixitque, 
perutile 11 esse consilium, quod Themistocles afferret, 1 sed 

lOminime honestum. Itaque Athenienses, quod honestum non 
esset, 1 id ne° utile quidem putaverunt; totamque earn rem, 
quam ne° audierant quidem, auctore Aristide, p repudiaverunt. 

X. Cyrus and Lysander, 

Socrates narrat a in ^enophontis Oeconomico, 2 Cyrum mi- 
norem, regem b Persarum, praestantem ingenio c atque 8 imperii 

15 gloria, quum Lysander Lacedaemonius, vir summae 4 virtutis, d 
venisset 6 ad eum 5 Sardis, f eique dona a sociis attulisset, et g 
ceteris in rebus comem erga Lysandrum atque humanum 
fuisse, et ei quendam conseptum agrum, diligenter consltum, 
ostendisse. Quum autem admiraretur Lysander et g proceri- 

20tates h arborum, et G directos in quincuncem ordines, et humuni 
7 subactam atque puram, et suavitatem odorum, 8 qui afflaren- 
tur 1 e floribus ; turn eum 9 dixisse, mirari se non modo g diligen- 

IX. "449, II. ; 1024 ; 208, R. 37 (a).— b 39l ; 800 ; 222, 3, R. 1.— 
c 35l, 545 ; 1118, 1130 ; 269, R. 2. — <*4!9, 3, 2) (2) ; 927; 243, R. 
l._*47l, ii. . 1Q03 ; 145, IV. — f 492 & 3 ; 1205 ; 262. — &500 ; 
1212 ; 264, 5.— M50 J 1029 ; 207, R. 23 (a).— *53l ; 1291 ; 266, 2. 
— i 530, I. ; 1290, A, ; 266, 2.— M85 ; 1177 ; 209, R. 3 (5), 260, II. 
— *453 : 701 ; 206 (17). — m 4S4 & 3 ; 873 ; 247, 2. — n 340 ; 482 ; 
19^ 13. — °602, III. 2 : 1390 & Obs. 3 ; 191, R. 3. — P430 ; 972 ; 
257. R. 7 (a). 

X. a 467, 3 ; 1080 ; 145, L- b 363 ; 022 ; 204 — <4I4 & 2 ; 873 ; 
247, ].— d 395 & IY. 1 ; 757; 211, R. 6.— e 5l8, II. 1 ; 1244; 263, R. 
2 ._f 88, III. 1, 379 ; 1 14, 938 ; 237, 85, Exc.1.— *587, 1. 5 ; 1374 ; 
278, R. 7.— h 37l ; 177(2) ; 95, R.— '531 ; 129 1; 266, !.—*(*> 277, R. 10. 



NARRATIONS. 17 

tiam, sed etiam sollertiam ejus, a quo essent 1 ilia 3 dimensa 
atque I0 descripta ; et ei Cyrum respondisse, Atqui ego* omnia 
u ista* sum dimensus ; mei k sunt ordines, mea k descriptio ; 
multae etiam n istarum arborum mea manu 1 sunt satae. Tum 
Lysandrum intuenteui ejus purpuram, m et 12 nitorem corporis 5 
ornatumque Persicum multo auro d multisque gemmis, d 9 dix- 
isse, Recte vero te, n Cf/re, bedtum Jerunt, quoniam virtuti tuae 
fortuna conjuncta est* 

XL Socrates. 

(a.) Socrates, quum esset ex eo quaesitum, a Archelaum, 
Perdiccae filium, qui tum fortunatissimus haberetur, nonne b 10 
oeatum putaret, Haud scio, inquit ; nunquam enim cum eo 
collocutus sum. l A\ri c tu ? an tu aliter id scire non potes ? 
Nulh modo. 6 - Tu igitur ne e de Persarum quidem rege magno 
potes dicere, beatusne b sit f ? 2 An ego possim, quum ig?iorem, h 
quam 1 sit doctus, quam vir bonus ^ s Quid ? tu in eo sitam J " 15 
vitam beatara putas ? Ita prorsus existimo : bonos, beatos? ; 
improbos, miseros? Miser ergo Archelaus ? Certe, si in- 
Justus. 

(b.) Idem quum de immortalitate animorum disputavisset, 
et jam moriendi k tempus 4 urgeret, rogatus a Critone, quemad-20 
modum sepeliri 1 vellet/ Multam vero, inquit, operam, amlci, 
frustra consumpsi. Critoni 111 enim nostro non persuasi, me n 
nine avolaturum, j neque quidquam mei p relicturum. J Verum- 

X: i 445, 3, 1) ; 654 ; 205, R. 2 (2).— *446, 447 ; 1013, &1027; 
209, R. 1 (b).— 1 4I4 ; 873; 247, 3.-^575 ; 712; 274, 1.— <K*>428 & 
1, 1) ; 888.— Q 373 & 3 ; 715 ; 230 & N. 3.-*3lt, 7, 520, I. ; 1250 ; 
198, 7, R. (b). 

XL * 301, 2, 374, 3, 4) ; 451 ; 184, 2 (a), 231, R. 4. — *>346, II. 1, 
525; 1105, 1106 ; 265, N. 2, 198, 11. — <297, II. 1, N. 2; 1104; 
183, N. 4.— <*4I4 j 873 ; 247, 2.— e 602, III. 2 ; 1390, Obs. 3 ; 191, R. 
3.— f 526, I. ; 1182 ; 265.— h 5l8, 1. ; 1251 ; 263, 5.— »525, 1 ; 996; 
265, 1ST. 2.— J 545, 3 ; 1 152, sc. esse; 270, R. 3. — *563 ; 1327; 275, 
I., 211.— 1 550 ; 1148 ; 270.— ra 385 ; 831; 223, R. 2.—° 545 ; 1136; 
273, 2. — -371 ; 712 ; 229.— p396, III. & 2, 3), (3); 771] 212, R. 3. 



18 ECLOGAE CICERONIANAE. 

tamen, Crito, si me 5 assequi potueris, q aut sicubi nactus eris, 
ut r tibi videbitur, sepelito. Sed, mihi 8 crede, nemo me ves- 
trum,* quum hinc excessero, consequetur. 

(c.) Socrates, in pompa quum magna vis auri argentlque 
5 ^ferretur, Quam multa non desidero ! inquit. 

(d.) Socrates, quum rogaretur, 7 cujatem se esse diceret, 
*Munddnum, inquit u ; totius enim mundi se incolam et civem 
arbitrabatur. 

(e.) Sapientissimus v Socrates dicebat, scire se nihil, prae- 
lOter hoc ipsum,quod w nihil sciret : reliquos hoc etiam nescire. 

(f.) Socratem ferunt, quum usque ad vesperum 9 conten- 
tius x ambularet, quaesitumque a esset ex eo, quare id faceret, 1 
respondisse, se, quo melius coenaret? 10 obsonare ambulando* 
famem. 

XII. Pyrrhus and Fabricius. 

15 Quum rex Pyrrhus populo a Romano bellum ultro intu- 
lisset, quumque n de imperio certamen esset cum rege generoso 
ac potente, perfuga ab eo venit in castra Fabricii, eique est 
pollicitus, si praemium sibi 2 proposuisset, b se, ut clam venis- 
set, c sic clam in Pyrrhi castra rediturum, d et eum veneno 8 

20 necaturum. d Hunc Fabricius reducendum f curavit ad Pyr- 
rhum ; idque s factum ejus a senatu lau datum est. Atqui si 
*speciem utilitatis opinionemque quaerimus, h magnum illud 

XI. 1473; 1098, 145, VI.— ' 31 1, 2; 501 — "385; 831; 223, K. 
2. — l 396, III. 1; 1016) 212, R. 1. — u 297, II. 2; 4:4:4; 279, 6. — 
*44l, 363; 658, 622 ; 205, R. 7 (1).— "554, IV. ; 1201 ; 273, 5 (2). 
— *444, i . tj 2 - 256, R. 9 (a). -—7 489, I., 497; 1205; 262, R. 9.— 
*566, I.; 1340; 247,3. 

XII. * 386 ; 826 ; 224. — b 533, 4 ; 1 296, I. ; 259, R. 2, 266, R. 4. 
— c 529; 1296, E.; 266, 2. — d 530 & I. ; 1296, A. ; 266, N. &2.— 
«4I4; 873;M, 3.-'565, 3, 2); 1315, 1316; 270, R. 3, 274, R. 7 
( a )._s 587 & i. ; 1309 ; 198, II. & 1. — h 5II, L; 1259, 1263 \ 261, 
R. 1. 



NARRATIONS. 1<J 

bellum perfuga unus et gravem adversarium imperii 4 sustu- 
lisset ; sed magnum Medecus et flagitium, quicum 1 laudis 
certamen fuisset, eum J non virtute, 6 sed scelere 6 supex-atum.*" 

XIII. Xerxes. 

Xerxes quidem refertus omnibus praemiis a donisque for- 
tunae, non equitatu, b non pedestribus copiis, b non navium 5 
multitudme, b non infinito pondere b auri contentus, praemium 
proposuit, x qui c invenisset d novam voluptatem. 2 Qua b ipsa 
non fuit contentus ; neque enim unquam finem inveniet libido. 
3 Nos vellem e praemio elicere possemus f qui nobis aliquid attu- 
lisset,* quo hoc h firmius crederemus d : virtutem ad beate vi-lC 
vendum 1 se ipsa esse contentam. 

XIV. Darius. 

Extenuantur magnificentia et sumptus epularum, quod ; 
parvo x cultu nattira contenta sit a Etenim quis b hoc c non 
videt : desideriis omnia ista condiri d ? Darius in fuga, quum 
aquam turbidam et cadaveribus inquinatam bibisset, 2 negavit e 15 
unquam se bibisse jucundius. Nunquam 3 videlicet sitiens f 
biberat. s Nee esuriens h Ptolemaeus ederat g ; cui, quum pera- 
granti Aegyptum, 1 comitibus'' non consecutis, 4 cibarius in casa 
panis datus esset, nihil visum est illo pane k jucundius. 

XY. Regulus. 
M. Atilius Regulus, quum 1 consul iterum a in Africa ex 29 



XII. H87, 1 & 2 ; 245, ST.; 136, R. 1.— J 545 ; 1136; 239.— * 549; 
1147; 269, R. 2. 

XIII. -419, 2 & 1); 907; 249, L— b 4l9, IY. ; 919; 244.— «445, 6; 
0S0 ; 206 (4). — <*50l & I. ; 1218; 264, 1 &(*>)•— e 485, 486, I.; 
1 177; 260, II. & R. 2.— '493, 2 ; 1204 ; 262, R. 4.— *489, II., 500 ; 
1205; 264, 5. — M50, B;240; 207, R. 22.— '565 ; 1337; 275, in. 
R. 3. 

XIY. »520, IL ; 1255 ; 266, 3, 198, 7, R. (b).— M54; 1041 ; 137, 
1— c 450, 3; 240; 207, R. 22. — d 553, IL; 630; 204, R. 9. — «47l, 
II. ; 1093 ; 145, IV.— ' 578 ; 1350; 274, 3 (a).— *472 ; 1096 ; 145, 
V.— \332, III. ; 589 ; 187, 3.— *575 ; 712 ; 274.— J 430 ; 965 ; 257. 
— k 4l7;£9o;256, 2. 

XY. »583, 2; 997; 211, R. 1. 



20 ECLOGAE CICERONIANAE. 

insidiis captus esset, b duce Xanthippo c Lacedaemonio, 2 jura- 
tus d missus est e ad senatum, ut, nisi redditi essent b Poenis 
captlvi nobiles quidam, rediret f ipse Carthaginem. g Is quum 
Homam g venisset, utilitatis speciem videbat, h sed 1 earn, ut 3 res 

5 declarat, j falsam judicavit e ; quae erat 4 talis : 5 manere in pa- 
tria ; esse domi k suae cum uxore, cum liberis ; 6 quam calami- 
tatem 1 accepisset in m bello, communem fortfinae bellieae judi- 
cantem, tenere consularis dignitatis gradum. Quis haec neget n 
esse utilia ? Quern censes ? Magnitude- animi et fbrtitudo 

lOnegat. Num p locupletiores quseris auctores? Harum enim 
est virtutum q proprium, nil extimescere, r omnia humana de- 
spicere, r nihil, quod homini accidere possit, 8 intolerandum 
putare/ Itaque quid fecit? In senatum venit, mandata 
exposuit : 8 sententiam ne diceret,* recusavit: quamdiu jure- 

15Jurando hostium teneretur, 8 non esse 9 se senatorem. Atque 
illud etiam (o stultum hominem, w 10 dixerit quispiam, et 
repugnantem utilitati suae !) reddi v captivos, negavit esse utile ; 
u illos enim adolescentes esse et bonos duces, se jam confectum 
senectute. Cujus x quum valuisset auctoritas, captivi retenti 

20 sunt : ipse Carthaginem f rediit : neque eum caritas patriae 
retinuit, nee suorum/ Neque vero turn ignorabat, 11 se ad 
crudelissimum hostem, et ad 12 exquisita supplicia proficisci ; 
sed jusjurandum conservandum putabat, h Itaque turn, quum 
13 vigilando necabatur, h erat in meliore causa, quam si domi k 

25 senex captivus, z perjurus consularis 2 remansisset. 



XY. b 480 ; 1104 ; 258, I., 2.— «430; 905 ; 251, R. 7 (a).— <»578 ; 
1350 ; 274, 3 (a). — «47l, IT. ; 1093 ; 145, IY. —'489, I. ; 1205 ; 
262.— * 379; 938; 23*.— M69, I.; 1087; 145, II.— -309, I. r 310, 3; 
1309 ; 198, I., & 9, R. (a). — J 466 ; 1 080 ; 145, L— k 424, 2 ; 943 ; 
221, R. 3.— J 453, 2; 087; 206 (3). — ™426, 2, 1); 953 ; 253, N. 1.— 
•486, II. ; 1180; 260, R. 5.— -463, I.; 044 ; 209, R. 12 (2).— f346, 
II. 1, 3) ; 1105; 198, 11, R. (b). — i 399, 3, 3) ; 803 ; 222, R. 2 (a).— 
r 549 ; 1147; 209, R. 3 (5), 269. — -531 ; 1291 ; 266, 2. — *489, I., 
499, 2; 1205; 262, & R. 11. — *453, II. ; 6*50 ; 204, R. 9— ~38l ; 
725 ; 238, 2,— *453 ; 701 ; 206 (17). — J 441, 1 ; 758 ; 205, R. 1 (1). 
— *362;tf<?^'4l0. 



NARRATIONS. 21 

XVL The Tyrant Dionysius. 
Dionjsius major, Siciliae tyrannus, ipse indicavit, quam 
esset a beatus. Kam quum quidam ex b ejus assentatoribus, 
Damocles, commemoraret a in sermone copias ejus, opes, 
majestatem dominatus, rerum abundantiam, magnificentiam 
aedium regiarum ; negaretque, 3, unquam beatiorem quemquam 5 
fuisse ; Yisne d igitur, e inquit, f Damocle, g quoniam haec te vita 
delectat, h ipse eandem degustare, 1 et fortunani experlri 1 
meam ? Quum se ille cupere dixisset, collocari J jussit hom- 
Inem in aureo 2 leeto, strato k pulcherrlmo 1 textili stragulo, m 
magniflcis operibus" 1 picto k ; 3 abacosque complures ornavit 10 
argento" 1 auroque caelato. Turn ad mensam 4 eximia forma 11 
pueros delectos jussit consistere, eosque, nutum illlus iutuentes 
diligenter, ministrare. Aderant unguenta, coronae : incende- 
bantur 5 odores : mensae conquisitissimis epulis™ exstruebantur. 
Fortunatus sibi Damocles videbatur. 6 In hoe medio appa- 15 
ratu fulgentem gladium e lacunari seta p equina aptum demitti 3 
jussit, ut impenderet illlus beati cervicibus. 4 Itaque nee 
pulchros illos ministratores adspiciebat, r nee plenum artis 3 
argentum ; nee manum porrigebat* in mensam. Denique 
exoravit tyrannum, ut ablre liceret, 7 quod jam beatus* nollet u 20 
esse. 8 Satisne videtur declarasse Dionysius, 9 nihil esse ei v 
beatum, cui q semper aliqui terror impendeat w ? 

XVII. The Lacedaemonians. 
(a.) Lacedaemonii, Philippo minitante per litteras, se a 

XVI. a 480, 481, II. & 1; 1164; 258, I., 2. — ^393, ^ 2) . 77 ~. 
212, K 4.— '363; 622; 204. — <*346, II. 1 & 1); 1105; 198, 11. R. 
(c).-«602, III. ; 1391, Exc. 2; 279, 3 (b).— ' 528, 2 ; 1295 (1) ; 279. 
6.—S94, 1 (2); 129; 81, R. — M66; 1080; 145, L— >550; 1148; 
270. —i 551, IL 1; 1153; 273 ? 2 (d). — k 577; 1350; 274, 3(a).— 
»I63, 1; 218; 205, R. 16 (a) & (c). — ">4I9, 2 & 1) ; 911 ; 249, I.— 
"428 ; 888; 211, R, 6.—° 441, 6 ; 662: 205, R. 17.— P4I4; 873; 2tf, 
3.— 1386 ; 826; 224.— r 469, I.; 1087; 145, II.— '399, 2, 2); 776; 
213.— '547 & I. ; 1142 ; 271, R. 4— -520, II. ; 1255; 266, 3.— *384 ; 
820; 223.— -531; 1291; 266, 1. 

XVIL *449, IL; 1024; 208, R. 37 (a). 



22 ECLOGAE CICERONIANAE. 

omnia, quae conarentur, b prohibiturum, c quaesiverunt, num 
se esset d etiam mori e prohibiturus ? 

(b.) E Lacedaemoniis f unus, quum 1 Perses hostis in col- 
loquio dixisset glorians ; Solem prae jaculorum multitudine et 

5 sagittarum non videbitis, g itt umbra igitur, inquit, pugnabimus? 

(c.) Lacedaemone 1 quum tyrannus j coenavisset Dionysius, 

2 negavit, se a jure k illo nigro, quod 1 3 coenae caput erat, m delec- 

tatum. c Turn is, n qui 4 illa° coxerat, Minime minim 11 ; condi- 

menta enim defuerunt. Quae 5 tandem, inquit ille ? Labor 

10 in venatu, sudor, cursus % ad Eurotam, fames, sitis ; his enim 

'■ rebus Lacedaemoniorum epulae condiuntur. 

XVIII. Posidonius the Stoic. 

Pompeius solebat a narrare se, quum Rhodum b venisset c 
Mecedens ex Syria, audire voluisse d Posidonium ; sed e quum 
audivisset, c eum graviter esse d aegrum, 2 quod vehementer ejus 

15 artus laborarent, f voluisse d tamen nobilissimum philosophum 
visere. Quern ut vidisset c et salutavisset, honorificisque ver- 
bis prosecutus esset, molesteque se dixisset ferre, d quod eum 
non posset f audire ; at ilie, Tu vero, inquit, potes ; 3 nec com- 
mittam, h ut dolor corporis efficiat, utfrustra tantus vir ad me 

20 venerit. 5 Itaque narrabat, a eum graviter et copiose 4 de hoc 
ipso, nihil esse bonum, d nisi quod honestum esset, cubantem 
disputavisse d ; quumque 6 quasi faces ei doloris admoverentur, j 
saepe dixisse, Nihil agis, dolor ! quamvis sis* molestus, nun- 
quam te esse confitebor malum. 

XVII. b 48l, II. & 1; 1164, 258, I. 2.— c 545, 3; 1148, 270, E. 3. 
— d 525; 1182, 265. — e 55l, II. 1; 1152] 273, 4 (a).— '398, 4,2); 
775; 212, N. 4— £528, 2; 1295 (1) ; 266, N— '421, II.; 933, 254. 

— J 363; 622, 204.— k 414; 873 ; 247, l.—»445; 683] 201, 4, 5, 6, 
7, & 9.— m 468 ; 1087; 145, II.— "460, 3; 639 ; 209, R. 4. — °678 
206.(11) (b). 

XVIII. • 357 & II. ; 1066 ; 201, 5.— b 379, 3, 2) ; 947, 237, R. 5 (b). 

— c 476, 478; 1162, 201, 6,7, & 9, 263, R. 2. — <*530, Lj 1148; 
272.— *587 & III. 2; 1369, 278, 198, 9, & R — '531 ; 1291, 266, 3. 
— h 470; 1090, 145, III. — d ^553, II.; 630, 204, R. 9. -J 465, 1; 
1073; 248, R. 1 (2).— k 5l5, tj 1282 ; 263, 2 (3). 



NARRATIONS. 23 

XIX. Circumstantial Evidence. 
In itinere quidam proficiscentem ad mercatum quendam et 
secum aliquantum nummorum a ferentem est consecutus. b 
Cum hoc, ut fere fit, in via sermonem contulit b ; ex quo fac- 
tum est, c ut illud iter familiarius d facere vellent. Quare 
quum in eandem 1 tabernam devertissent, simul coenare et 5 
in eodem loco somnum capere voluerunt. b Coenati discu- 
buerunt b ibidem. Caupo autem, ( 2 nam ita dicitur post inven- 
tum, quum in alio maleficio deprehensus esset, e ) quum 3 illum 
alterum, videlicet qui nummos haberet, f animadvertisset, 
noctu, postquam illos artius 5 jam, ut fit, 4 ex lassitudine dormire 10 
sensit, h accessit, b et 3 alterius eorum, qui sine nummis erat, f 
gladium 5 propter appositum e vagina eduxit, b et 6 illum alterum 
occidit, b nummos abstulit, b gladium cruentatum in vaginam 
recondidit, b 7 ipse se in suum lectulum recepit. b Ille autem, 
cujus gladio* occisio erat facta, multo 1 ante lucem surrexit, b 15 
comitem k ilium suum inclamavit b 8 semel et saepius. Ilium 
somno impeditum 1 non respondere existimavit b : ipse gladium 
et cetera, quae secum attulerat, susttilit, b solus profectus est. b 
Caupo non multo j post conclamavit b hominem m esse occisum, 
et cum quibusdam deversorlbus ilium, qui ante exierat, con- 20 
sequitur. n In itinere hominem comprehendit, n gladium ejus 
e vagina educit, n reperit n cruentatum. Homo in urbem ab 
illis deducitur 11 ac reus fit. n 

XX. Cicero finds the Grave of Archimedes. 

^rcbimedis ego quaestor 3, ignoratum ab Syracusanis, 2 quum 

esse omnino negarent, septum undlque et vestitum vepribus b 25 



XIX. »396, III. 2, 3) (3); 760, 212, R. 3. — *>47l, II.; 1093, 145, 
IV.— «438, 3, .35, III. 2 ; 640; 209, R. 3 (5) & (a).-<*305 ; 462 ; 192, 
II. 2, 194, 2.— *5I8, II. 1 ; 1244 ; 201, 6, t, & 9.— '477 ; 1162 ; 145, 
II.— «r 444, 1; 902, 256, R. 9 (a). — b 1094; 259, R. 1 (2) (d).— '414; 
873 ; 247.— i 418; 929; 256, R. 16.— ^371; 712; 229.— ^578 &IL; 
1350; 274, 3 (a).— m 545; 1136 ; 272.— °467, III.; 1082; 145, 1.3. 

XX. *363 & 3; 622; 204, R. 1 (a).— b 4l9, 2 & 1; 911; 249, I. 



24 ECLOGAE CICERONIANAE. 

et dumetis, c indagavi sepulcrum. 3 Tenebam enim quosdam 
4 senariolos, d quos e in ejus monumento esse inscriptos aceep- 
gram ; qui declarabant, in summo f sepulcro sphaeram esse 
positam cum eylindro. Ego 5 autem, quum omnia eollustra- 

5 rem oculis, (est enim 6 ad portas Aehradinas magna frequentia 
sepulcrorum,) animadverti eolumellam d non multum s e dumis 
eminentem, in qua inerat h sphaerae figura et cylindri. Atque 
ego statim Syracusanis (erant 5 autem principes mecum) dixi, 
me illud ipsum arbitrari esse, quod quaererem.* Immissi cum 

10 falcibus multi purgarunt et aperuerunt locum. 7 Quo quum 
patefactus j esset aditus, 8 ad adversam basim k accessimusw 
Apparebat epigramma, 9 exesis* posterioribus partibus versi- 
culorum, d dimidiatis fere. Ita nobilissima Graeciae civitas, 
quondam vero etiam doctissima, 10 sui m civis unius acutissimi 

15 monumentum ignorasset ? n nisi ab homine 8 Arpinate didicisset. 1 * 

XXI. Cicero's Teachers. 

Quum princeps Academiae Philo cum Atheniensium opti- 
matibus a Mithridatico bello b domo e profugisset Romamque d 
venisset, totum e ei me tradidi, admirabili quodam ad philo- 
sophiam studio concitatus ; in quo hoc f etiam commorabar g 
20 attentius, quod rerum ipsarum varietas et magnitudo summa 
me delectatione h retinebat.* — Eodem anno b etiam MolonP 
Rhodio k Komae d 1 dedimus operam et 1 actori m summo causarum 
et magistro. m — Eram g cum Stoico Diodoto ; qui, quum 

XX. *3I7 & 2; 538; 100, 7.— <*3I5 & 2 ; 540, 543; 100, T. 3, A, 
2.— e 545; 1136; 239, 272. — f 44l, 6; 662; 205, E. 17.— <X*>3I5, 3; 
544 ; 100, I. 3, A, 3.— &380, 2 ; 731 ; 232 (3).— * 386, 3 ; S30 ; 224, 
E.4. — '531; 1291 ;2M, 2.— J279; 429; 180, & K— *85, "1.4; 
128; 80, IL— U30, 431, 2; 965, 1350; 257, 274, 3 (a). — d (3 )3l5, 
4, 2); 542; 100, I. 3, B, 3.— m 449, I.; 1020; 208, E. 37 (a).— »5!0; 
1267; 261, 1. 

XXL "414, 7; 982; 249, III.— H26, 1 ; 949; 253 & N. 1.— c 424, 
2; 943; 255, E. 1.— d 379; 938; 237.-*443; 663; 205, E. 15 (a)& 
(b). — '4I4&2; 873; 247, 1.— *468; 1087, 145, IL — MI4&3; 
873; 247, 2. — '463, I.; 644; 209, E. 12 (2). — i 384 & II.; 855; 
229, E. 1— k 44l, 5; 579; 128, 6 (h).— *<*> 421, II. j 932; 221.— » 587, 
5; 1374; 198, 1, E. (e).— m 363; 622 ; 204. 



NARRATIONS. 25 

habitavisset apud me mecumque vixisset, nuper est' domi 
meae mortuus ; a quo 2 quum in aliis rebus, turn studiosissime 
in dialectica exercebar. g Huic ego doctori et ejus artibus 
variis atque multis ita eram 8 tamen deditus, ut ab exercita- 
tionibus oratoriis nullus dies vacuus esset. 4 Commentabar s 5 
declamitans saepe cum M. Pisone et cum Q. Pompeio aut 
cum allquo quotidie ; idque faciebam g multum etiam Latine, 
sed Graece saepius, vel quod q Graeca oratio, plura 11 orna- 
menta° suppeditans, consuetudinem Similiter Latlne dicendi p 
afferebat, vel quod a a Graecis summis doctoribus, nisi 10 
Graece dicerem, r neque corrigi possem r neque doceri. 

Erat 1 eo tempore 5 in ^obis summa gracilitas et infirmitas 
corporis : procerum et tenue collum : qui 3 habitus et quae 
figura non procul abesse putatur 1 a vitae periculo, si accedit 1 
labor et 6 laterum magna contentio. Eoque f magis hoc eos, 15 
quibus eram carus, commovebat, quod omnia sine remissione, 
sine varietate, vi* summa vocis et totius corporis contentione, 
dicebam. Itaque quum me et 1 amici et medici hortarentur, ut 
causas agere desisterem, 7 quodvis potius periculum mihi v ade- 
undurn, u quam a sperata dicendi gloria discedendum putavi. 20 
Sed quum censerem, remissione w et moderatione w vocis, et 
8 commutato x genere dicendi, me et periculum vitare posse, et 
temperatius dicere ; ut consuetudinem dicendi mutarem, 9 ea 
causa mihi in Asiam proficiscendi p fuit. Itaque quum essem 
biennium y versatus in causis, et jam in foro celebratum meum 25 
nomen esset, Roma d sum profectus. Quum venissem Athenas, d 
sex menses y cum Antiocho, veteris Academiae nobilissimo et 
prudentissimo philosopho, fui, studiumque philosophiae num- 
quam n intermissum, a 10 primaque adolescentia cultum et 
semper auctum, hoc 2 rursus summo auctore et doctore, 30 

XXI. "165, 1; 197; HO.— °575; 712: 274, 1.— P559, 560, 563; 
1327, 275, I. & R. 3.— q 588, VII., 520, I. ; 1250 ; 198, 7, R. (b).— 
r 510; 1267; 261, 1.— «445, 8; 6W; 206 (b)(3) & (17).—* 88, 3; 109, 
82, Exc. 2. (a). — u 298, 530, I. ; 324, 1148; 270, R. 3. — v 388> L; 
847; 225, III.— -414, 4; 873; 247, 3.— * 579 ; 1357; 274, R. 5 (a). 
— * 378 ; 950 ; 236. — *« 421, II. ; 941 ; < 3 > 255.— '430 ; 965 ; 257, 
R. 7 (a). 



26 ECLOGAE CICERONIANAE. 

renovavi. Eodem tamen tempore Athenis d apud Demetrium 
Syrum, veterem et non ignobilem dicendi magistrum, studiose 
exerceri** solebam. Post a me Asia tota peragrata est, cum 
summis quidem oratoribus, quibuscum exercebar aa ^ipsis lu- 

5 bentibus; quorum erat princeps Menippus Stratonicensis, k 
meo judicio, bb tota Asia, cc illis temporibus, disertisslmus ; et, 
13 si nihil habere dd molestiarum ee nee ineptiarum, Atticorum 1 * 
est, gg hie orator in illis numerari recte potest. Assiduissime 
autem mecum fuit Dionysius Magnes. Erat etiam Aeschylus 

10 Cnidius, Adramyttenus Xenocles. Hi turn in Asia rhetorum 
principes 1111 numerabantur. Quibus 11 non contentus, Rhodum 
veni, meque ad eundem, quern Romae audiveram, Molonem 
applicavi, 2 quum actorem in 14 veris causis scriptoremque 
praestantem, turn 15 in notandis jJ animadvertendisque vitiis et 

15 instituendo docendoque prudentissimum. Is dedit operam, 
( 16 si modo id consequi potuit,) ut nimis 17 redundantes *nos, et 
superfluentes juvenili quadam dicendi kk impunitate 11 et licentia, 
reprimeret, et quasi extra ripas diffluentes coerceret. Ita 
recepi me biennio mm post, non modo exercitatior, sed prope 

20mutatus. Nam et contentio nimia vocis resederat, et quasi 
deferverat oratio, lateribusque nn vires et corpori mediocris 
habitus accesserat. 

XXII. MAXIMS. 

1. Mea mihi a *conscientia 2 pluris b est, quam omnium sermo. 

2. Cujusvis hominis c est errare d : nullius, nisi insipientis, c 
25 in errore perseverare. d 

XXI. d C4>42f, II.; 932; 254.— « 465, 1; 305; 248, R. 1 (2). — 
k(2)128, 6 (a).— bb 4l4, 2, 1) ; 873 ; 249, II.— cc 422, 1 & I); 937; 254, 
r. 2(b).— dd 549; 114:7; 269. — *«396, III. 2, 1; 771; 212, & R. 1. 
— ff 40l; 780; 211, R. 8(3). — "507, 508; 1201; 261, R. 1.— 
hb 362;6*6*6*; 210.— "419, IV.; 919; 244.— ii 562, 1 & 2, 566, II.; 
1322; 215, II. &R. 2.— kk 559, 563; 1327; 275, I. & R. 1.-^419, 
2 ; 907 ; 250, 2 (2).— m »MI8 ; 954 ; 253, R. 1.— nn 386 ; 820 ; 224. 

XXII. » 384; 820; 223. — b 40l, 402, III.; 799 ; 214.— «40l & 1; 
780; 211, R. 8 (3).— <*549; 1147; 269. 



MAXIMS. 27 

3. Natura cupiditatem ingenuit homini 6 veri videndi f : his 
initiis ducti omnia vera diligimus; vana, falsa, fallentia 
odimus. 

4. Fortitudo in laborious periculisque cernitur ; temperan- 
tia, in praetermittendis f voluptatibus ; prudentia, in delectu 5 
bonorum et malorum; justitia, in suo cuique tribuendo/ 

5. Nescire, d quid ante quam natus sis g acciderit, h 3 id est 
semper esse 1 pueruW 

6.' Alia omnia incerta sunt, caduca, mobilia. Virtus est 
una altissimis defixa radicibus, k quae nunquam ulla vi k la- 10 
befactari 1 potest, nunquam dimoveri loco. m 

7. Nihil est virtute 11 amabilius. Quam qui p adeptus erit, q 
4 ubicunque erit gentium, 1 a nobis diligetur. 

8. Si beatam vitam volumus adipisci, virtuti opera danda 8 
est, sine qua neque amicitiam, neque ullam rem 5 expetendam 15 
consequi possumus. 

9. Vir bonus non modo non facere,* sed ne cogitare* qui- 
dem quidquam audebit, u quod non audeat v praedicare. 

10. Nemo igitur vir magnus sine aliquo afflatu divino 
unquam fuit. 20 

11. Deum agnoscis ex operibus ejus. 

12. Omnium regina rerum oratio. 

13. In rebus prosperis et ad voluntatem nostram fluenti- 
bus, superbiam, fastidium, arrogantiamque magno opere 
fugiamus. w 25 

14. Prudentia est rerum 6 expetendarum fugiendarumque 
scientia. 



XXII. *386 ; 826 ; 224. — ' 562, 563; 1322, 1324 ; 275, II.— 
^523,11.; 1241, 263, 3.-1*525; 1182 ; 265, & N. 1.— '362, 553, 
I., 545, 2, 2); 666, 1118. 1141; 269, R. 4.— J 362, 3, 546; 
666 ; 210.— Ml4 ; 873 ; 24?, 3. — *332, I. & 2 ; 585 ; 187, II., 1 (a) 
& (e).— m 425, 3, 3) ; 916 ; 251. — °4I7 ; 895 ; 256, 2.— <>453 ; 701 ; 
206 (17).— p 445, 6 ; 689 ; 206 (4). — q 473 ; 1098; 145, VI— r 396, 
4) (2) ; 1005; 212, R. 4, K. 2— »227, 229 ; 329 ; 162, 15.— * 552, 1 ; 
1138; 271. — "465, 4 ; 31 2 ; 142, 2.-^501 &L ; 1218 ; 2te, 7.— 
M87, 488, L; 1195; 260, R. 6. 



2& ECLOGAE CICERONIANAE. 

15. Ut medicina valetudinis, navigationis gubernatio, sic 
vivendi x ars est prudentia. 

1 6. Nulla re 7 tarn laetari soleo, quam 7 meorum officiorum 
conscientia/ 

5 17. Sapientia est rerum divinarum et humanarum scientia, 
8 cognitioque, quae cujusque rei causa sit. h 9 Ex quo efficitur, 
ut divina imitetur, humana omnia 10 inferiora virtu te n ducat. 

18. Omnia scire,* cujuscunque modi 2 sunt, cupere, d curio- 
sorum c ; duci d vero majorum rerum contemplatione ad cu- 

10 piditatem scientiae, summorum virorum c est putandum. 

19. Saepius ad laudem atque virtutem u natura sine doctrina, 
quam sine natura valuit doctrina. 

20. Ut ager, quamvis fertilis, sine cultura fructuosus esse 
non potest, sic sine doctrina animus : ita est utraque res sine 

15 altera debilis. 

21. Et quae p bona sunt, fieri meliora possunt doctrina, k et 
quae p non optima, aliquo modo acui tamen et corrigi possunt. 

22. Ad earn doctrinam, quam suo quisque studio k assecutus 
est, adjungatur w usus frequens, qui omnium magistrorum 

20praecepta superat. 

23. Est 12 animorum ingeniorumque naturale quoddam 
quasi pabulum consideratio contemplatioque naturae. 

DESCRIPTIONS. 

XXIII. Sicily as a Roman Province. 

Omnium nationum* exterfirum 1 princeps b Sicilia se ad 

amicitiam fidemque popiili Romani applicavit. Prima b om- 

25 nium, id quod ornamentum imperii est, provincia c est appel- 

XXII. -559, 563 : 1327, 275, L, R. 3, & III. R. 1.— 7 414; 873; 
247, 1 (2).—«396, IV. 1 ; 1); 7»7\ 211, R. 6 (5). 

XXIII. *396, III. 3; 771, 212, R. 2.— b Distinguish between primus 
an&princeps. V. n. l.~ c 362; 6*6*6*; 210. 



DESCRIPTIONS. 29 

lata : prima b docuit majores d nostros, quam praeclarum esset, 6 
exteris gentibus f imperare g : sola fuit ea fide benevolentiaque h 
erga populum Romanum, ut civitates ejus insulae, quae semel 
in amicitiam nostrani 2 venissent, i nunquam postea deficerenty 5 
pleraeque autem et maxime illustres in aniicitia perpetuo 5 
manerent. Itaque majoribus k nostris in Africam ex hac 
provincia gradus imperii factus est. Neque enim tain facile 
opes Karthaginis tantae concidissent, 1 3 nisi illud et rei frumen- 
tariae subsidium et receptaculum classibus nostris pateret. m 
Quare P. Afrieanus, Karthagine deleta, Siculorum urbes 10 
signis 11 raonumentisque pulcherrimis exornavit, ut, quos 
victoria populi Romani maxime laetari arbitrabatur, apud eos 
monumenta victoriae plurima collocaret. Demque 4 ille ipse 
M. Marcellus, cujus in Sicilia virtutem 5 hostes, 5 misericordiam 
vieti, fidem 5 ceteri Siculi perspexerunt, non solum sociis p in 15 
eo bello consuluit, verum etiam 6 superatis hostibus p tem- 
peravit. 7 Urbem pulcherrimam, Syxacusas, quae 8 quum 9 manu 
munitisslma esset, turn 10 loci natura terra ac mari clauderetur, 
quum vi consilioque cepisset, non solum incolumem passus 
est esse, sed ita reliquit ornatam, ut esset u idem monumentum 20 
victoriae, mansuetudinis, 12 continentiae, quum homines vide- 
rent, q et 13 quid expugnasset, et quibus p pepercisset, et quae 
reliquisset. 14 Tantum ille honorem Siciliae habendum 3 ^puta- 
vit, ut ne* hostium quidem urbem ex sociorum insula tollen- 
dam 8 arbitraretur. u Itaque ad omnes res Sicilia v provincia 25 
semper usi sumus ; ut, quidquid 16 ex sese posset efferre, id 
non apud eos nasci, sed domi w nostrae 17 conditum, putaremus. 



XXIII d 374, 1 ; 734; 231. What is the ace. of the thing?— *525; 
1182, 265.— f 385 ; 831 j 223, R. 2. — *549 ; 114=7; 269. — M28 
&1, 2); 888; 211, R. 6.— >486, 5; 129 1 ; 266, 1. — J 494 ; 1218; 
262. — *3SS& II.; 844; 225, II. — 1510 ; 1 267; 261, 1.— -463, I., 
477; 644, 1162; 209, R. 12 (2).— -419, 2, 1); 873; 249,1.— 04,4. 
873; 247, 1 (2).— P385 ; 831 ; 223, R. 2.-^517, L; 1251 ; 263, 5, 
R. 1. — 6 229, 551, I. ; 1304, 1148; 162, 15, 272.— '602, III. 2); 
1390, Obs. 3 ; 279, 3 (d).— »Dist. bet. puto and arbitror. V. n. 15.— 
V 4I9, I; 880; 245.— M24, 2; 943; 221, R. 3. 



30 ECLOGAE CICERONIANAE. 

Quando ilia frumentum, quod deberet, non ad diem dedit ? 
quando id, quod opus esse putaret, non ultro pollicita est? 
quando id, quod imperaretur, recusavit? Itaque 4 ille M. 
Cato sapiens, x cellam 7 penariam reipublicae nostrae, nu- 

6 tricem 7 plebis Romanae, Siciliam y nominabat. z Nos 8 * vero 
experti sumus, Italico maximo difficillimoque bello, bb Siciliam 
nobis cc non pro penaria cella, sed pro aerario illo majorum 
vetere dd ac referto, fuisse. Nam sine ullo sumptu 18 nostro 
19 coriis, tumcis, frumentoque suppeditando, ee maximos exercitus 

10 nostros vestivit, aluit, armavit. ^Quid ? ilia, quae forsitan 
ne* sentimus quidem, judices, quanta sunt ! 21 quod multis 
locupletioribus civibus v utimur, quod habent propinquam, 
fidelem, fructuosamque ff provinciam, ^quo facile excurrant, gg 
ubi libenter negotium gerant gs ; ^quos ilia partim mercibus" 1 

15 suppeditandis cum ^quaestu compendioque dimittit,* partim 
retinet, 25 ut arare, ut pascere, ut negotiari libeat, ut denique 
sedes ac domicilium 26 collocare. Quod 11 commodum non 
mediocre populi Romani est, 27 tantum civium Romanorum 
numerum tarn prope ab domo, tarn bonis fructuosisque rebus 

20 detineri. Et quoniam 28 quasi quaedam praedia populi Romani 
sunt ^vectigalia nostra atque provinciae, quemadmodum vos 
propinquis vestris praediis maxime delectamini, sic populo 
Romano jucunda suburbanitas est hujusce* 1 provinciae. 30 Jam 
vero hominum ipsorum, kk judices, 31 ea patientia, virtus frugali- 

25 tasque est, ut proxime ad nostram disciplinam illam veterem, 
non ad hanc, quae nunc increbruit, 11 videantur" )m accedere. 
32 Nihil ceterorum simile Graecorum; nulla desidia, nulla 
luxuries : contra, summus labor in publicis privatisque rebus, 



XXIII. * 363; 622; 205, R. 7 (1).— ^373; 715; 230.— *469, II.; 
1088 ; 145, II. 1. — "446 ; 1013 ; 209, R. 1 (b).— l,b 426, 1 ; 919 ; 
253, & N. l.- cc 390 & 2 ; 820)221 & R. 4.— dd l56, L ; 191, 113, 3. 
— ee 439, 566, I.; 656, 1340; 205, Exc. to R. 2, 275, II. & R. 4.— 
"323; 570; 128,4.— "485, 486,111.; 1218; 260 & II.— hh 4l4, 2 ; 
873; 24,1, 1.— "453; 701; 206 (17). — Ji 186, 1; 211; 134, R. 4.— 
kk What does ipsorum contrast hominum with? V. Sail. Cat. XXIII, n. 
5.— » 332, II ; 588; 187, II. 2.— mm 489, L. 494; 1218; 262. 



DESCRIPTIONS. 31 

summa parsimonia, summa diligentia. Sic porro nostros 
homines diligunt, ut his nn solis neque publicanus neque 
negotiator odio nn sit. 

XXIV. Pleasures of a Country Life. 
Venio nunc ad voluptates agricolarum, quibus a ego incre- 
dibiliter delector ; quae nee ulla impediuntur senectute, 1 et b S 
mihi ad sapientis vitam proxime videntur accedere. 2 Mabent 
enim rationem cum terra, quae nunquam 3 recusat imperium, 
nee unquam sine usura reddit, quod accepit, sed 4 alias minore, 
plerumque majore cum fenore. 5 Quamquam me quidem c non 
fructus modo, sed etiam ipsius terrae vis ac natura delectat. d lo 
Quae, quum gremio 6 mollito ac subacto semen sparsum 
excepit, primum id 7 occaecatum cohibet ; 8 ex quo occatio, quae 
hoc efficit, nominata est : 9 deinde tepefactum vapore et com- 
pressu suo diffindit et elicit herbescentem ex eo viriditatem, 
quae, nixa fibris® stirpium, sensim adolescit, culmoque f erecta 15 
geniculato, vaginis f jam quasi pubescens includitur ; e quibus 
quum emersit, fundit 10 frugem spici ordine h structam, et contra 
avium minorum morsus munltur vallo u aristarum. -^Quid 1 
ego vitium satus, ortus, incrementa commemoremJ ? Satiari 
13 delectatione k non possum, 14 ut meae senectutis requietem 20 
oblectamentumque pernoscatis. Omitto enim vim ipsam 
omnium, quae generantur e terra, quae ex fici tantulo grano 
aut ex acino vinaceo aut ex ceterarum frugum ac stirpium 
minutissimis seminibus tantos truncos ramosque procreat: 
15 malleoli, plantae, sarmenta, viviradices, propagines, nonne 1 25 
ea efficiunt, ut quemvis cum admiratione delectent m ? Yitis 
quidem, quae natura caduca est, et, nisi fulta sit, ad terrain 



XXIII. nn 390; 848] 221. 

XXIY. MI4, 2; 873] 247, l.-- b 587; 1375; 198, 1 (e). — ^602, 
III; 1391, Exc. 2; 279, 3 (d).— d 463, 3 ; 644, 209, R. 12 (2), & N. 9. 
— e 4l9, II. ; 880; 245, II. 1.— f 4l4, 4; 873] 247. — Ml4, 3; 873] 
247, 2, 3d paragraph.— » 454, 2 ; 731 ; 235, R. 11. — -J 486, II. ; 1180; 
260, R. 5. — k 4l9 T 2 & 1) ; 907; 249, I. — 1 346,«II. L 2); 1106; 198, 
11, R. (c).— ^489, I. ; 1223; 262. 



32 ECLOGAE CICERONIANAE. 

fertur, eadem, 75 ut se erigat,™ clavictilis suis, quasi manibus, 
quidquid est nacta complectitur ; quam serpentem 1G multiplici 
lapsu h et erratico, 17 ferro amputans coercet ars agricolarum, 
ne silvescat" 1 sarmentis et 18 in omnes partes nimia fundatur. m 

5 Itaque, ineunte vere, 19 in iis, quae relicta sunt, 20 exsistit tan- 
quam ad articulos sarmentorum ea, quae gemma dicitur ; a 
qua oriens uva sese ostendit ; quae et succo terrae et calore 
solis augescens. p primo est peracerba gustatu, q deinde ma- 
turata dulcescit p ; vestitaque pampinis 2l nec modico tepore r 

10 caret, et nimios solis defendit ardores. ^Qua 8 quid potest esse 
quum ^fructu* laetius, turn adspectu* pulchrius? Cujus qui- 
dem non utilitas me solum, ut ante dixi, sed etiam cultura et 
ipsa natura, delectat : adminiculorum ordines, 24 capitum 
jugatio, religatio et propagatio vitium, sarmentorumque ea, 

15 quam dixi, aliorum amputatio, aliorum ^immissio. 12 Quid l 
ego irrigationes, quid fossiones agri, ^repastinationesque 
proferam, J quibus fit multo u terra foecundior? Nee vero 
segetibus a solum, et pratis, a et vineis, a et arbustis a res rusticae 
laetae sunt, sed etiam hortis a et pomariis: ^tum pecudum 

20pastu, a apium examinibus, florum omnium varietate. Nee 
consitiones v modo delectant, sed etiam insitiones, v quibus 5 
nihil invenit agricultura sollertius. Possum persequi multa 
oblectamenta rerum rusticarum ; sed ea ipsa, quae dixi, fuisse 
sentio longiora. w Ignoscetis autem; nam et studio rerum 

25 rusticarum provectus sum, et senectus est natura loquacior w ; 
ne ab omnibus earn vitiis videar vindicare. 

XXV, Some Wonderful Phenomena. 

Sanguinem a pluisse senatui nuntiatum est b : Atratum etiam 
fluvium fluxisse sanguine 11 ; deorum sudasse simulacra. Num c 



XXIV. "451, 3; 1034, 207, R. 27.— "^1205.— °43l, 2 (2); 965\ 
257, N. 1.— P332, II. ; 588] 187, II. 2.-^570; 1365; 27G, III.— 
'419, III.; 907] 250, 2 (2). — »4I7 ; 895] 256, 2— *429 & 1 ; 889] 
250, 1.— "418; 929] 256, R. 16.-^77 (2); 95, R.— M44, 1 ; 902, 
256, R. 9 (a). 

XXY. * 371 ; 712, 232 (2).— b 549, 1 ; 1151 ; 209, R. 3 (5) (a).— 
*( 2 >4I4; 873] 247.— c 346, II. 1, 3); 1105 ; 198, 11, R. (b). 



DESCRIPTIONS. 33 

censes, his nuntiis d Thalen e aut Anaxagoram aut 1 quemquam f 
physicum crediturum fuisse ? Nee enim sanguis nee sudor, 
nisi e corpore, est; sed et decoloratio quaedam 2 ex aliqua 
contagione terrena maxime potest sanguinis similis esse, et 
humor 3 allapsus extrinsecus, 4 ut in tectoriis videmus austro, h 5 
sudorem 1 imitari. Atque haec in bello plura et majora viden- 
tur timentibus : eadera non tam animadvertuntur in pace. 
s Accedit illud etiara, quod in metu et periculo 6 quum creduntur 
facilius, turn finguntur impunius. Nos autem ita leves atque 
inconsiderati sumus, ut, si mures corroserint aliquid, 7 quorum 10 
est opus hoc unum, monstrum putemus. Ante vero Marsicum 
bellum, quod clypeos LanuviP mures rosissent, k maximum id 
portentum haruspices esse dixerunt. 8 Quasi vero quidquam 
intersit, mures, 9 diem noctem aliquid rodentes, scuta an cribra 
corroserint. 1 Nam si ista sequimur, quod 10 Platonis Politiam 15 
nuper apud me mures corroserunt, k de republica debui perti- 
mescere m ; aut, si Epicuri de voluptate liber rosus esset, 
u putarem n annonam in macello cariorem fore. 12 An vero 
ilia nos terrent, si quando aliqua portentosa aut ex peciide 
aut ex homine nata dicuntur? quorum omnium, 13 ne sim20 
longior, una ratio est. Quidquid enim oritur, qualecumque 
est, causam habeat p a nattira necesse est ; ut etiam si praeter 
consuetudinem exstiterit, praeter naturam tamen non possit 
exsistere. Causam igitur investigato q in re nova atque ad- 
mirabili, si poteris : si nullam reperies, 14 illud tamen explora- 25 
tum r habeto, nihil fieri potuisse sine causa ; eumque terrorem, 
quern tibi rei novitas attulerit, 15 naturae ratione depellito. Ita te 
nee terrae fremitus, nee 16 coeli discessus, nee lapideus aut san- 
guineus imber, nee trajectio stellae, nee faces visae terrebunt. 



XXV. <*385; 831: 223, R. 2. — e 93? 3 . 12 S; 80, IY. — '457; 
1061; 207, R. 31 (a).— *39l &1; 860; 222 r R. 1.— k 4l4, 2 ; *73; 
m, 1. — >37l; V12\ 229. — i 421, II.; 932; 221, 1. — k 520, II.; 
1255; 266, 3.— >525, 526, II. 2 ; 1182; 265, & R. 2.— k ( 2 >520, L; 
1250, 266, 2, R. 5.— ra 552, 1 ; 1138 ; 2U.— »477 ; 1162 ; 145, II. 
— °453; 701; 206 (17).— p 496, 1; 1204; 262, R. 4.— q 534, II.; 
1112; 267 (2).— '388, it 1; 1358; 274, R. 4. 

2* c 



34 , ECLOGAE CICERONIANAE. 

XXYI. Value of Eloquence. 

(a.) Saepe et multum hoc mecum eogitavi, bonine* an 
mali plus attulerit b hominibus et civitatibus x copia dicendi ac 
summum eloquentiae studium. Nam quum et nostrae reipub- 
licae detrimenta considero, et maximarum civitatum veteres 

5 ammo c calamitates colligo, 2 non minlmam video per d diser- 
tissimos homines invectam partem incommodorum ; quum 
autem res ab nostra memoria propter vetustatem remotas 3 ex 
litterarum monumentis repetere instituo, multas urbes con- 
stittitas, plurima bella restincta, firmissimas societates, sanctis- 

10 simas amicitias intelligo, quum e 4 anlmi ratione, turn facilius 
eloquentia, comparatas. Ac me quidem diu cogitantem, ratio 
ipsa in hanc 5 potissimum sententiam ducit; ut existimem, f 
eapientiam g sine eloquentia parum prodesse civitatlbus, h 
eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, 

15 prodesse nunquam. Quare si quis, omissis rectissimis atque 
honestissimis studiis 1 rationis et officii, consumit omnem 
operam in exercitatione dicendi, is inutilis sibi, h perniciosus 
patriae 11 civis alitur ; qui ' vero ita sese armat eloquentia, J ut 
non oppugnare commoda patriae, sed pro his propugnare 

20 possit, is mihi vir et suis, et publicis rationibus h utilissimus, 
. atque amicissimus civis fore videtur, 

(b.) Nihil mihi praestabilius videtur, quam k posse dicendo 
tenere hominum coetus, mentes allicere, voluntates impellere, 
c quo velit 1 ; unde 7 autem velit, deducere. 8 Haec una res in 

25omni libero populo, maximeque in pacatis tranquillisque 
civitatibus, 9 praecipue semper floruit, semperque dominata 
est. Quid enim est aut tarn admirabile, quam ex infinita 
multitudine hominum 10 exsistere unum, qui id, quod omnibus 



XXVI. a 396, III. 2, 3) & (3); 760; 212, It. 2. — b 525, 463, L; 
1182, 644; 265, 209, R. 12 (2). — '414; 873; 247. — d 4l4, 5,1); 
875] 247, R. 4. — e ln quum — turn, which is the more important notion? 
f 495, 3; 1224; 262.— * 545', 1136; 239.— h 385; 820; 223, R. 2. 
— ^30; 965; 257. — h (2>39| &1;#00;222, r. 1.— J4I4, 4; 873; 
249, 1. — MI7, 1, 549 ; 901, 1147; 256, 1, & R. 8. — *486, III. ; 
129 1 ; 260, II. 



DESCRIPTIONS. 35 

natura sit datum, vel solus vel cum paucis facere possit m ? 
aut tarn jucundum cognitu 11 atque audltu, n quam sapientlbus 
sententiis j gravibusque verbis ornata oratio et polita ? aut tarn 
potens tarn que magnificum, quam populi motus, judicum 
u religiones, senatus gravitatem 12 unius oratione 10 converti? 5 
Quid tam porro regium, tarn liberate, tarn munif Icum, quam 
opem 10 ferre supplicibus, excitare afflictos, dare salutem, 
liberare perictilis, 13 retinere homines in civitate? Quid 
autem tam necessarium, quam 10 tenere semper arma, quibus 
vel tectus ipse p esse possis, vel provocare improbos, vel te 10 
ulcisci 14 lacessitus ? Age vero, ne q semper forum, subsellia, 
rostra curiamque meditere, q quid esse potest in otio aut jucun- 
dius, aut 15 magis proprium humanitatis, r quam sermo facetus 
ac nulla in re rudis ? Hoc 8 enim uno praestamus 16 vel 17 max- 
Ime feris,* quod colloquimur inter nos et quod exprimere 15 
dicendo sensa possumus. Quamobrem quis hoc non jure c 
miretui' u summeque in eo elaborandum esse arbitretur, u ut, 
quo 8 uno v homines maxime bestiis* praestent, in hoc ho- 
minibus* ipsis antecellat ? 18 Ut vero jam ad ilia summa 
veniamus, w quae vis alia potuit aut dispersos homines 20 
unum in locum congregare aut a fera agrestique vita ad 
hunc humanum cultum civilemque deducere, aut, jam con- 
stitutis civitatibus, leges, judicia, jura describere? Ac ne 
plura, quae sunt paene innumerabilia, consecter, w 19 compre- 
hendambrevi: sic enimstatuo: perfecti oratoris moderatione 25 
et sapientia x non solum ipsius dignitatem, sed et privatorum 
plurimorum et universae reipublicae salutem maxime conti- 
neri. Quamobrem pergite, ut facitis, adolescentes ; atque in 
id studium, in quo estis, incumbite, ut et vobis y honorF et 
amicis utilitati et reipublicae emolumento esse possitis. SO 



XXVI. "501, II.; 1218; 264, 10.-°57O & 1 ; 1365; 216, III.— 
°425, 3, 2) ; 916 ;.25I.-p452 & 1 ; 1035 ; 207, R. 28 (a).—^489, 1. • 
496, 1205; 262, & E. 5.— '399, 3, 3) ; 863; 222, R. 2 (a).-«429 • 
889 ; 250, 1. - 1 386 ; 826 ; 224. — "486, II. ; 1180 ; 260, R. 5. - 
-Force of uno ? Y. n. 17.— -489, 1. ; 1205 ; 262, R. 8.— *4I4 ■ 873 • 
247, 3.— 7 390; \848; 227. 



36 ECLOGAE CICERONIANAE. 

XXVII. The Deity. 

(a.) Quid potest esse tarn apertum tamque perspicuum, 
quum coelum suspeximus coelestiaque contemplati sumus, 
quam ^sse aliquod nuraen a praestantissimae mentis, b quo haee 
2 regantur c ? Quod d qui 2 dubitet, c baud sane intelligo, cur 

5 non idem, 6 sol sit/ an nullus sit, dubitare possit. 

(b.) Ex tot generibus nullum est animal praeter hominem, 
quod babeat g notitiam aliquam dei; ipsisque in hominibus 
nulla gens est neque tarn immansueta neque tam fera, quae 
non, etiam si ignoret, h qualem habere deum deceat/ tamen 

10 habendum sciat. J 

(c.) 3 E.oges k me, quid aut quale sit f deus ; auctore utar 
Simonide; de quo quum quaesivisset %oc idem tyrannus 
Hiero, Meliberandi 1 sibi unum diem postulavit. Quum idem 
ex eo postridie quaereret, biduum petivit Quum saepius m 
15 duplicaret numerum dierum, admiransque Hiero requireret, 
cur ita faceret, " Quia, 6 quanto, n " inquit, " diutius considero, 
tanto 11 mihi res videtur obscurior." 

(d.) Nihil est, quod deus em" cere non possit g et quidem sine 
labore ullo. Ut enim hominum membra nulla contentione, 
20 mente ipsa ac voluntate moventur, sic numine deorum omnia 
fingi, moveri mutarlque possunt. 

(e.) ( 7 Deorum providentia) haec potissimum providet et in 

his maxime est occupata ; primum ut mundus 8 quam aptissi- 

mus sit ad permanendum ; deinde ut nulla re p egeat; 

25 maxime autem, ut in eo eximia pulchritudo sit atque omnia 

ornatus. 



XXYII. »545 ; 1136; 239.— b 396, IV. ; 757; 211, R. 6.— '527 & 
3 ; 1291 ; 266, 1.— d 453 ; 701 ; 206 (17). — *45l, 3 ; 1034 ; 207, R. 
27. — '524; 1182; 2*5^*501, I.; 12lS; 264, 7. — h 5l5, III.; 
1281 ; 263, 2 (4). — J 500, 2 ; 1221 ; 264, 1 (a) & N. — k 503, 1 ; 
1279 ; 261, & R. 1, 260, R. 3.— »563; 1327; 275, III., K 1.— m 444, 
1 ; 902 ; 256, R. 9 (a). — °4I8 ; 929 ; 256, R. 16.— "565 & 1 ; 1337, 
275, III., R. 3.— P4I9, III. ; 907; 250, 2 (2). 



DESCRIPTIONS. 37 

(/.) Sit hoc a principio persuasum q civibus, r dominos esse 
omnium rerum ac moderatores deos, 8 eaque, 8 quae gerantur, 
^orurn geri judicio ac numine ; eosdemque 8 optime de genere 
hominum mereri, et qualis quisque sit/ quid'* agat, f 9 quid' in 
se admittat/ qua' mente, qua* pietate 10 colat f religiones, in- 5 
tueri ; piorumque et impiorum habere rationem. 

(g.) Deos et venerari et colere debemus. Cultus autem 
deorum est optimus, idemque e castissimus atque sanctissimus 
plenissimusque pietatis, ut eos semper pura, integra, incor- 
rupta el mente et voce veneremur. Non enim philosophi 10 
solum, verum etiam majores nostri, superstitionem a religione 
separaveriint 

XXVIII. The Immortality of the SouL 

Nemo unquam mihi, *Scipio, persuadebit, aut 2 patrem tuum 
Paullum, aut 3 duos avos, Paullum et Africanum, aut 4 Africani 
patrem aut patruum, aut multos praestantes viros, quos 15 
enumerare non est necesse, tanta 5 esse conatos, 6 quae ad 
posteritatis memoriam pertinerent, a nisi ammo b cernerent, 
7 posteritatem ad se pertinere. 8 An censes, ( 9 ut de me ipso 
allquid c more d senum glorier, 6 ) me tantos labores diurnos 
nocturnosque 10 domi f militiaeque suscepturum fuisse, u si iisdem 20 
finibus gloriam meam, quibus vitam, essem terminaturus g ? 
Nonne h melius multo* fuisset, otiosam aetatem et quietam sin$ 
ullo labore et contentione traducere 3 ? Sed, nescio quomodo, 
animus ^erigens se posteritatem ita semper prospiciebat, 
quasi, quum excessisset e vita, turn denique 13 victurus esset. 25 
u Quod k quidem ni ita se habere t, ut animi immortales essent, 



XXVII. 1488, L; 1193; 260, R. 6. — r 385 ; 831 ; 223, R. 2.— 
•558, VI. 2; 1136; 239, 273, 2.— '525, 1 ; 1 041 ; 265, N. 2. 

XXVIII. a 5GO; 1218; 264, 1 (a).— b 4I4, 4; 873; 247, 3. — c 37l, 
1, 3) (2) ; 717; 232 (3). — <*4I4, 3 ; 873 ; 247, 2. — *489, I. ; 1205 ; 
262, K. 8.— f 424, 2; 943; 221, R. 3. — *227, 228 ; 328 ; 162, 14.— 
*346, II. 1, 2); 1106] 198, 11, R. (c). — '418; 929; 256, R. 16.— 
J 549 ; 1147, 269, R. 2.— k 453; 701 ; 206 (17). 



38 ECLOGAE CICERONIANAE. 

haud optimi cuj usque 1 animus maxim e ad immortalitatem 
gloriae niteretur. m 15 Quid, quod sapientissimus quisque 
16 aequissimo ammo n moritur, stultissimus iniquissimo ? Nonne 
vobis videtur animus is, qui plus cernat a et longius, videre, 

5 37 se ad meliora proficisci; 18 ille autem, cujus obtusior sit acies? 
non 19 videre ? Equidem Offeror studio patres vestros, quos 
colui et dilexi, videndi p ; neque vero eos q solum 21 con venire 
aveo, quos ipse cognovi, sed illos etiam, de quibus audivi et 
legi et ipse conscripsi. ^Quo quidem me proficiscentem haud 

10 sane quis facile retraxerit. r ^Quod 3 si quis deus mihi 
largiatur,* ut ^ex hac aetate repuerascam et in cunis vagiam, 
valde recusem. Quid enim habet vita commodi u ? ^quid non 
potius laboris ? ^Sed habeat v sane : ^habet certe tamen aut 
satietatem aut modum. Non lubet enim mihi ^deplorare 

15 vitam, quod w multi ^et ii docti saepe fecerunt. Neque me 
vixisse poenitet ; quoniam ita vixi, ut non frustra me natum 
existimem ; et ex vita ita discedo, tanquam ^ex hospitio, non 
tanquam ex domo. 31 Commorandi p enim natura deversorium 
nobis, non habitandi locum dedit. O praeclarum diem, x quum 

20 ad illud divinum animorum concilium coetumque proficiscar, 
quumque ex hac turba et 32 colluvione discedam ! Proficiscar 
enim non ad eos solum viros, de quibus ante dixi, verum 
etiam ad ^Catonem meum ; quo 7 nemo vir melior natus est, 
nemo pietate praestantior ; cujus a me corpus crematum est ; 

25 (^quod contra decuit ab illo ^meum ;) animus vero non me 
deserens, sed respectans, in ea profecto loca discessit, ^quo 
mihi z ipsi cernebat esse veniendum. Quern ego meum casum 
fortiter ferre visus sum ; ^non quo aequo animo ferrem, sed 
me ipse consolabar, existimans, non longinquum inter nos 

30 digressum et discessum fore. 

XXYIII. ] 458, 1; 1052; 207, R. 35 (b).— »5I0 ; 1267; 261 & 1. 
— °4I4, 3 ; 873 ; 247, 2.— °559 ; 712 ; 275, L— P563 ; 1327; 275, 1. ; 
211. — q 386, 3 ; 719 ; 233, R. 1. — r 473, 1 ; 1099 ; 259, R. 1 (5).— 
•453, 6; 702; 206 (14).— '509 ; 1265; 261, 2.— "396, III. 2, 3) (3); 
760 ; 212, R. 3. — V 5I6, II. 1 ; 12 SI ; 260, R. 3.— -445, 7 ; 693 ; 206, 
(13) (a).— -381 ; 725; 238, 2.— MI7; 895; 256, 2.— *388, h;S47i 
225, III. 






C. JULII CAESARIS 
COMMENTARII DE BELLO GALUCO, 



LIBER I 

ARGUMENT. 



I. Introduction. Gaul in the time of Caesar, Chap. 1. — II. Hel- 
vetian War. Insurrection of the Helvetians at the instigation of 
Orgetorix, Chap. 2, 3. His premature death, 4. The march of the 
Helvetians through the Roman province attempted, but, having been pre- 
vented by Caesar's forces and fortifications, is undertaken through the 
territory of the Sequani, 5-9. Caesar's plans to prevent them from going 
through the territory of the Sequani. The Gauls complain of the wrongs 
done them by the Helvetians, 10, 11. Defeat of the Tigurini at the Arar, 
12. The Helvetians send ambassadors to Caesar : their demands and 
threats, 13. Caesar's answer : the indignation of the Helvetians that he 
should require hostages, 14. Gallic cavalry repulsed by the Helvetians : 
march of both armies, 15. Caesar's complaint against the chiefs of the 
Aedui : excuse of Liscus ; perfidy of Dumnorix, the Aeduan, 16-18. 
Pardon granted to Dumnorix for the sake of his brother, 19, 20. A 
favorable opportunity of overthrowing the Helvetians lost through the 
mistake of P. Considius, 21, 22. Defeat and flight of the Helvetians, 
23-26. Their surrender: punishment of the fugitives: return of the 
Helvetians and their allies to their own territories. The establishment of 
the Boii among the Aedui, 27, 28. Number of the Helvetians before and 
after the war, 29. — III. War with Ariovistus. Common council 
of the Gauls : complaints against Ariovistus, king of the Germans, 30 - 32. 
Caesar requests an interview, which the king declines, 33, 34. Caesar 
makes known his demands by ambassadors: Ariovistus's reply, 35, 36. 
Caesar's march towards Ariovistus : occupation of Yesontio, 37, 38. 
Panic in the Roman camp : Caesar's speech to the soldiers : march, 39-41. 
Interview between Caesar and Ariovistus suddenly broken off by an attack 
of the Germans, 42-46. At the request of Ariovistus for a second inter- 
view two Gauls are sent to him : they are thrown into prison, 47 Caesar 



40 BE BELLO GALLICO. 

offers battle, which Ariovistus declines : skirmishes with the cavalry, 4S 
The Romans make two camps : attack upon the smaller : the cause of 
Ariovistus's declining a battle, 49, 50. Recapture of Procillus and Mettius* 
Caesar's winter quarters : march to hold the assizes in Cisalpine Gaul, 
51-54. 

I. Pallia est 2 omnis a 5 divisa b in partes tres ; quarum unam 
incolunt Belgae, 4 aliam Aquitani, tertiam, 5 qui ipsorum lingua 
Celtae, nostra Galli appellantur. Hi omnes lingua, d institu- 
tis, d legibus 6 inter se differunt. Gallos ab Aquitanis Garumna 

5 flumen, a Belgis Matrona et Sequana 7 dividit. e Horum f om- 
nium fortissimi sunt Belgae, 8 propterea quod a 9 cultu atque 
humanitate 10 provinciae longissime absunt, n minimeque ad eos 
mercatores saepe commeant atque ea, ^quae ad effeminandos g 
animos pertinent, important ; 13 proximique sunt Germanis, h qui 

10 trans Rhenum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt : 
qua de caussa Helvetii quoque 14 reliquos* Gallos virtute 1 prae- 
cedunt, quod l5 fere k quotidianis proeliis 1 cum Germanis conten- 
dunt ; quum aut 16 suis n finibus™ eos° prohibent, aut 16 ipsi p in 
eorum finibus bellum gerunt. 17 Eorum q una pars, quam 

35 Gallos 1- obtinere 18 dictum est, initium capit a flumine Rhodano : 
19 continetur Garumna 1 flumine, s Oceano, iinibus Belgarum; 
^attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen Rhenum : 
vergit ad septentriones. Belgae ab extremis a Galliae ^fini- 
bus oriuntur: pertinent ad inferiorem partem fluminis 

20 Rheni : spectant in septentrionem et orientem solem. Aqui- 
tania a Garumna ^flumine 11 ad Pyrenaeos montes et earn 

T. a Distinguish between omnis, universus, cunctus, and totus. Y. n. 2. — 
b Dist. bet. divido, dirimo, dispertio, distribuo, and par tior. Y. n. 3. — C 4I4 

6 4; 873; 247, 3.— d 429; 889 ; 250, 1.— °463, 3; 644; 209, R. 12 
(2). — f 396, III. 2, 3) (2); 771] 212, R. 2. — *562, 565 & 1 ; 1322, 
1324;215, II. & R. 2— *»39l & 1 ; 860; 222, R. 1.— »4I4, 2; 873; 
247, 1. — J Dist. bet. reliqui and ceteri. Y. n. 14. — k Dist. bet. fere, ferme, 
paene, and prope. Y. n. 15. — >4I4, 3 ; 873 ; 247, 2. — m 425, 2 & 2); 
016'; 251. — n 449, II.; 1024; 208, R. 37. — "449, l&l); 1033; 
208, R. 37(6) (a). — p 452; 1 035; 135, R. ]. — * 395, 396, I.; 747; 
211, & R. 1. What kind of genitive? — r 545; 1136; 239. — «363; 
622 ; 204. — '414 & 2 ; 873 ; 247. — u Dist. bet. flumen, fluvius, and 
amnis. Y. n. 24. 



LIBER PRIMUS. 4J 

partem Oceani, quae est 24 ad Hispaniam, pertmet: spectat 
inter occasum solis et septentriones. 

II. Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus 
Orgetorix. Is, M. ^lessala et M. Pisone a consulibus, 2 regni b 
cupiditate c inductus conjuration em nobilitatis fecit et 3 civitati d 5 
persuasit, 4 ut de finibus suis cum omnibus copiis 6 exirent e : 
perfacile esse/ quum virtute g omnibus 1 * praestarent, 1 totius 
Galliae imperii potiri. 6 Id hoc facilius eis persuasit, quod k 
undique 7 loci natura Helvetii continentur: 8 una ex parte 
flumine Rheno, latissimo atque altissimo, qui agrum Helve- 10 
tium a Germanis dividit ; 9 altera ex parte monte Jura 1 altis- 
simo, qui est inter Sequanos et Helvetios ; 10 tertia lacu Le- 
manno et flumine Rhodano, qui provinciam nostram ab 
Helvetiis dividit. u His rebus fiebat, m ut et ^minus late 
vagarentur 11 et minus facile finitimis bellum inferre possent ; 15 
qua de caussa homines 13 bellandi° cupidi magno dolore p affi- 
ciebantur. m Pro 14 multitudlne 15 autem hominum et pro 
16 gloria belli atque ^fortitudinis* angustos se q fines habere 
arbitrabantur, m qui in longitudinem milia r passuum 3 CCXL, in 
latitudlnem clxxx patebant. m 20 

III. His rebus adducti et auctoritate Orgetorigis permoti 
constituerunt ea, *quae ad 2 proficiscendum a pertinerent, b com- 
parare c : 3 jumentorum d et carrorum 4 quam maximum numerum 
coemere c ; sementes quam maximas facere, c ut in itinere 

II. »430, 431, 2; 972; 257, R. 7 (a).— b 396, II. ; 746 ; 211.— '414, 
2, 3) (2) ; 873; 247, R. 2 (b).— d 385 ; 831 ; 223, R. 2.— *489, I,, 492; 
1209 ; 262. Why plural. — f 558, VI. 2 ; 1153 ; 273, 3 («). Subject 
ace.?— ?4!4, 2; 873; 24,1, 1.-^386; 826; 224.— '518, L; 1251; 

263, 5, & R. 1.— J 419, L ; 880 ; 245, I.— k 520, I. ; 1250; 273, 5.— 
J 4I4, 2 ; 873 ; 247.— m 468 ; 1087; 145, II.— n 489, 495 & 2 ; 1222 ; 
262, R, 3.— °563, 2); 1327; 275, I., R. 1, & III., R. 1 (2).— p4I9,2, 1); 
873; 249, 1.-^449, II.; 1024; 208, R. 37 (a).—' 378; 958; 236. 
—•396, 2 ? 2); 771 ; 212, R. 2.— 'Disk bet. virtus, fortitude, &c. V. n. 17. 

III. a 565 & 1 ; 1337, 275, L, R. 3, & III., R. 3.— - b 500 & 2 ; 121 8; 

264, 1 (a).— c 552, 1 ; 1138; 271.— d Dist. bet. proficiscor, iter facio, and 
peregrinor. V. n. 2 : also bet. pecus, jumentum, armentum, and grex, 
V. n. 3. 



42 DE BELLO GALLICO. 

copia frumenti suppeteret ; cum proximis civitatibus pacem 
et amicitiam confirmare. c Ad eas res conficiendas e biennium 
sibi satis esse duxerunt : in tertium annum profectionem lege f 
confirmant. Ad eas res conficiendas Orgetorix 5 deligitur. g 

5 Is sibi h legationem 7 ad civitates 6 suscepit. In eo itinere per- 
suadet Castico, 1 Catamantaledis filio, Sequano, cujus pater 
8 regnum in Sequanis multos annos j obtinuerat et a senatu 
popiili Romani amicus k appellatus erat, 9 ut regnum in civitate 
sua occuparet, 1 quod pater ante habuerat ; itemque Dumnorigi* 

lOAeduo, fratri Divitiaci, qui eo tempore™ 10 principatum° in 
civitate obtinebat 11 ac maxime plebi n acceptus p erat, ut idem 
conaretur, 1 persuadet eique filiam suam in matrimonium dat 
^Perfacile factu q esse 1 illis probat conata perficere, 8 propterea 
quod ipse suae civitatis imperium obtenturus ^esset*: non 

15esse r dubium, quin 14 totius Galliae u plurimum Helvetii 
possent y : se suis 15 copiis suoque exercitu illis 15 regna concil- 
iaturum confirmat. Hac oratione adducti inter se fidem et 
jusjurandum dant et, 16 regno occupato, w per 17 tres potentissimos 
ac firmissimos populos totius* Galliae 7 sese potiri posse 

20 sperant. 

IV. 1 Ea res ut est Helvetiis per indicium enunciata, mori- 
bus a suis Orgetorigem 2 ex vinculis caussam dicere coegerunk 
8 Damnatum b poenam c sequi 4 oportebat, d ut igni cremaretur. 

III. «562 & 1 ; 1322, 1324: ; 275, II.— '414 & 4 ; 873] 247, 3.— 
ffDist. bet. deligo and eligo. V n. 5.— h 386; 826; 224.— * 385 ; 831 ; 
223, R. 2.— j378; 950; 236. — k 362 & 2, 2); 666; 210.— 1 489, L; 
*92, 558, VL; 1205; 273, 2, 258, 2, R. 1 (a).— m 426; 949 ; 253.— 
n 468 ; 1087; 145, II.— °Dist. bet. imperium, principatum r and regnum. 
V. n. 10. — PDist. bet. gratus, jucundus, and acceptus. V. n. 11. — i 570 k 
1; 1365; 276, III.— r 551 & I. 2 ; 1152 ; 272. — -548, 549, 2, 545; 
1136, 1150; 269, R. 3— '520, II, 228 ; 1291, 328; 266, 3, 162, 
14.— u 396, 2, 3) (3); 771; 212, R. 2.— M98 & 3; 1232 262, R. 10. 
— M30, 431, 2; 965; 257, & R. 1. — *V. I. n. 2. — J409, 3; 882; 
220, 4. 

IV *4I4 & 2; 873, 249, II. — b 578, III. ; 1350 ; 274, 3.— <545; 
1136; 239.— '468; 1087: 145, II. 2. Dist. bet. necesse est, oportet, 
opus est, and debeo. V. n. 4. 



LIBER PRIMUS. 43 

Die 6 constitute 5 caussae f dictionis f Orgetorix ad judicium 
omnem suam familiam, 6 ad hominum milia decern undique 
coegit, et omnes clientes obaeratosque suos, quorum magnum 
numerum habebat, d 7 eodem conduxit : per g eos, 8 ne caussam 
diceret, se eripuit. Quum civitas, ob earn rem incitata, armis s 
•jus suum exsequi conaretur, multitudinemque hominum ex 
agris magistrates cogerent, Orgetorix mortuus est; neque 
abest suspicio, ut Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi 1 mortem 
consciverit. h 

V. Post ejus mortem nihilo* minus Helvetii id, quod 10 
cons tit uerant, b facere conantur, c *ut e finibus suis exeant. 
Ubi jam se ad earn rem paratos esse arbitrati sunt, d oppida 
sua omnia, 2 numero e ad duodecim, vicos ad quadringentos, 
reliqua f s privata 4 aedificia g 5 incendunt, h frumentum omne, 
6 praeterquam quod secum portaturi erant, 1 combtirunt, c ut, 15 
7 domum j reditionis spe k sublata, paratiores ad omnia pericula 
subeunda 1 essent : 8 trium mensium p molita cibaria sibi m 
quemque 11 domo J efferre jubent. Persuadent Rauracis et 
Tulingis et Latobrigis finitimis, uti, eodem usi consilio, oppi- 
dis suis vicisque exustis, una cum 9 iis q proficiscantur ; 20 
Boiosque, r qui trans R-henum incoluerant et in agrum Nori- 
cum transierant Noreiamque oppugnarant, 10 receptos ad se 
socios r sibi adsciscunt. 

VI. Erant omnino itinera duo, 1 quibus a itineribus domo 

■ . — . — _ * 

IT. e l20 & Exc, 426; 146, N. ; 949; 90, 1, 253. — f 395 ; 751; 
211.— ^414, 5, 1); 876; 24*7, R. 4.-M98, 3 & 1); 1231) 262, R. 10. 
— '384 & II.; 855; 223. 

Y. *4I8; 929, 256, R. 16. — b 472; 1096 ; 145, V. — c 467, III. ; 
1082) 146, L 3.— <*47l, II.; 1093) 259, R. 1 (2) (d).— *429 ; 889; 
250, 1. — f Dist. bet. reliqui and ceteri. Y. Chap. I. n. 14. — sDist. bet. aedi- 
ficium, domus, and aedes. Y. n. 4. — h Dist. bet. accendo, incendo, inflammo, 
comburo, and cremo. Y. n. 5.— »228, 230; 328) 162, 14. — J 379 & 3, 
1); 943, 231, N. (b).— M3Q; 965, 257.— * 565 & 1; 1337, 275, II. 
&IIL, R. 3. — m 384; 818) 223. — *545; 1136, 273, N. 4 (d). — 
K«)424, 2; 255, R. l._-o 4l9j L; g 80 . 2 45, L — P395 ; 751 ; 211, R. 
12.— * Explain lis. Y. n. 9 ; 208, R. 37 (6) (c).— r 373 & 1 ; 715) 230, R. 2, 

YL *445,'8; tf£S;206(l). 



44 DE BELLO GALLICO. 

exire possent b : unum per Sequanos, angustum et difficile, 
inter montem Juram c et flumen Rhodanurn? vix 2 qua singuli 
carri ducerentur, b mons 3 autem altissimus impendebat, ut facile 
perpauci prohibere possent d : alterum per provinciam nostram, 

& multo e facilius atque expeditius, propterea quod inter fines 
Helvetiorum et Allobrogum, qui 4 nuper pacati erant, Rhoda- 
nus fluit isque nonnullis locis f vado g transitur. Extremum 
oppidum Allobrogum est proximumque Helvetiorum finibus, k 
Geneva. Ex eo oppido pons ad Helvetios 5 pertmet. Alio- 

10 brogibus sese vel persuasiiros, 1 quod nondum 6 bono ammo 5 in 
populum Romanum 7 viderentur, k existimabant, vel vi coac- 
turos, 1 ut per suos fines eos 1 ire paterentur. Omnibus rebus 
ad profectionem comparatis, diem dicunt, qua die m ad ripam 
Rhodani omnes conveniant p : is dies erat 8 a. d. v. Kal. n Aprilis, 

15 L. Pisone, A. Gabinio consulibus. 

VII. Caesari quum id nunciatum esset, a eos per provin- 
ciam nostram iter facere b conari, maturat c ab 2 urbe proficisci, b 
et, 3 quam d maximis potest itineribus, 6 in 4 Galliam ulteriorem 
contendit, et ad f Genevam pervenit : 5 provinciae g toti quam 

20 maximum potest militum numerum h imperat ; (erat omnino 
in Gallia ulteriore legio una ;) pontem, qui erat ad Genevam, 
^ubet 1 rescind^ Ubi de ejus adventu Helvetii 7 certiores 
facti sunt, k legatos ad eum mittunt nobilissimos civitatis, 1 

> — »^— __— — — — — . 

VI. b 50l, I.; 1218; 264, 1 (a) &(b).— *363; 622, 204.— M89, I, 
494 ; 1218 ; 262. — *4I8 ; 929 ; 256, R. 16. — t 422, 1 & 1) ; 937; 
254, R. .2 (b).— » 414 & 4 ; 873 ; 255, 2.— h 39l & 1 ; 800 ; 222, R. 1.— 
^45, 3, tt\,l.&l;1148; 270, R. 3. — J.428 & 1, 2); 888: 211, R. 
6. — k 520, II. ; 1291 ; 266, 3. — l Why not se f V. n. 9, Chap. Y , last 
part; 1026; 208, R. 37 (6) (c.) — »I20, Exc. ? 426 ; 146, N, 919; 
90, 1, 253. — »708 & 1 & 2 ; 1526-7; 326, 2 (I) (2). — °430 ; 972 ; 
257, R. 7.— P500 & 1 ; 1212 ; 264, 5. 

VII. "481, IV. & 2 ; 1161-7 — b Dist bet. iter facere and its syn. 
Y. III. n. 2.— c 467, III. ; 1082 ; 145, I. 3.— <*444, 3, 2) ; 1003 ; 127, 
4.—«4l4, 3 ; 873 ; 247, 2. — * 379, 1, 1) ; 469 ; 237, R. 2 (a).— s384; 
818; 223, R. 2. — h 37l ; 712 ; 223, R. 2 (1) (b). — »Dist. bet. jubeo, im- 
pero, praecipio, and mando. Y. n. 6. — J 551, II. 1 ; 1203; 273, 2 (d). — 
MI7, II.; 1094; 259, R. 1 (2) (d).— J 396, 2, 3) (2); 771-2; 212, R. 
2, 205, R. 12 (c). 



LIBER PRIMUS. 45 

tfujus legationis Nameius et Verudoctius principem locum 
obtinebant, 8 qui dicerent, m sibi n 9 esse in animo, sine ullo ma- 
leficio iter per provinciam facere, propterea quod aliud ^er 
haberent nullum : 10 rogare, ut ejus voluntate p id sibi 4 facere 
liceat. Caesar, quod memoria r tenebat, L. Cassium 3 consulem 5 
"occisum exercitumque ejus ab Helvetiis pulsum et sub 
^jngum missum, concedendum non putabat ; neque homines 
inimico animo,* data u facultate per provinciam itineris v faciun- 
di, w temperaturos ab injuria et maleficio existimabat ; tamen, 
ut spatium intercedere posset, dum milites, quos imperaverat, 10 
convenient,* legatis respondit, 13 diem se ad deliberandum 
sumpturum : 14 si quid 7 vellent, ad Idus Aprilis reverterentur. z 
VIII. Interea ea legione, a quam secum habebat, militi- 
busque, a qui ex provincia convenerant, c a lacu Lemanno, T qui 
in d flumen Rhodanum influit, 2 ad montem Juram, qui fines 15 
Sequanorum ab Helvetiis dividit, e 3 milia f passuum decern 
novem 4 murum g in altitudinem pedum h sedecim fbssamque 
perducit 1 . Eo opere^ perfecto, praesidia disponit, castella 
5 communit, quo facilius, si 6 se l invito transire conarentur, pro- 
hibere 7 possit. k Ubi ea dies, m quam constituent cum legatis, 20 
venit, et legati ad eum reverterunt, 8 negat, se more 11 et exem 
plo 11 populi Romani posse iter ulli per provinciam dare et, si 
vim facere conentur, prohibiturum ostendit. Helvetii, 9 ea 
spe p dejecti, 10 navibus J ' junctis ratibusque 5 compluribus factis, 



VII. m 500 ; 1212 ; 264, 5. — "387 ; 821 ; 226. — 0545, 549, 2 ; 
1136, 1147;2Qd,-R. 3. — P4I4, 2; 873; 249, II. — q 384 ; 840 ; 
223. — '414 & 4 ; 873 ; 247, 3. — *545 ; 1136 ; 239. — *428 ; 888 ; 
211, R. 6.— "431,2, 1); 970; 274, 3(a) — ^395; 751 ; 211. — -562, 
563 ; 1327, 324; 275, II., 162, 20. — *522, II.; 1238; 263, 4 (1). 
M55 & 2; 1048; 137, R. (3).— *529; 1200-2; 266, 2, R. 1 (a). 

VIII. *4I4 ; 873, 247, R. 4, last part. — M68 ; 1087; 145, II. — 
«472 ; 1096 ; 145, V.— J 435, I. ; 987; 235 (2).— •Dist. bet. divide and 
its svn. V. 1, n. 3. — f 378 ; 958 ; 236. — sDist. bet. murus, paries, and 
moenia. V. n. 4. — h 396, IV. ; 757; 211, R. 6. — »467, IIL; 1082 ; 
145, I. 3. — J 430; 965 ; 257. —* 489, I., 497 ; 1205; 262, R. 9. — 
"431, 2 (2) ; 972 ; 257, R. 7. — "120, Exc. ; 146, N. ; 90, 1, & N. — 
"414, 2; 873; 249, II. — °55l r I. 2; 721; 270, R. 3. — P425, 2; 
916; 251. 



46 DE BELLO GALLICO. 

K alii vadis r Rhodani, qua 8 minima altitudo fluininis erat, non- 
nunquam interdiu, saepius noctu, ^si* perrumpere possent, 
conati, 13 operis munitione et militum concursu et telis repulsi, 
hoc conatu p H destiterunt. u 

5 IX. Relinquebatur una per Sequanos 1 via, a qua, Sequanis b 
invitis, propter angustias ire non poterant. His quum sua 
2 sponte persuadere non possent, c legatos ad Dumnorigem 
Aeduum mittunt, d ut, eo b deprecatore, a Seqnanis 3 impetra- 
rent. e Dumnorix 4 gratia f et largitione f apud Sequanos pluri- 

10 mum poterat ; et Helvetiis g erat amicus, 11 quod ex ea civitate 
Orgetorigis filiam in matrimonium duxerat ; et, cupiditate 
regni adductus, 5 novis rebus 1 studebat, et quam j plurimas 
civitates suo sibi beneficio k habere obstrictas volebat. Itaque 
rem suscipit et a Sequanis impetrat, ut per fines suos Helve. 

15tios ire patiantur ; obsidesque uti 6 inter sese dent perf icit ; 
Sequani, ne itinere 1 Helvetios prohibeant : Helvetii, ut sin<j 
maleficio et injuria transeant. 

X. Caesari ^enuntiatur,* 2 Helvetiis b esse 6 in animo, per 
agrum Sequanorum et Aeduorum iter in Santonum fines 

20facere, c qui non longe a Tolosatium finibus absunt, quae a 
civitas est in provincia. Id si fieret, intelligebat, 3 magno cum 
periculo provinciae 6 futurum/ ut homines bellicosos, g populi h 

YIII. r 4 | 4j 4 . S7S ; 255, 2.— 'Explain qua. Y. YI. n. 2— *525 & 1 , 
1182 ; 265, 198, 11, R. (e). — u Dist. bet. desino and desisto. Y. n. 13. 

IX. *Dist. bet. iter, via, frames, semita, and callis. Y. n. 1. — b 430 ; 
972 ; 257, R. 7.— C 5I8, II. L 481, IY. 2 ; 1244, 1167 \ 263, 5, 258, 
I., R. 1 (a).— *467, III. ; 1082 ; 145, I. 3. — *489, I. ; 1205 ; 262.— 
f 4l4;S73;247, 1(2).— ?39l & 1; 860; 222, R. 1. — h Noun or adj. ? 
— i 384&L; 831;223, R. 2. — J 444, 3, 2); 1003 ; 127, 4. — MI4 ; 
873; 247.— *425 & 2, 2); 916; 251. 

X. *What is re-nuntiare? Y. n. 1. Subject of it?— b 387 ; 821 ; 226. 
— c 549, 1 ; 1147 ; 269 (b). What case is esse? — c ( 2 )549, 2 ; 1136 • 
269, R. 3. What case is facere f — M45, 8 ; 701 ; 206 (8).— e 396, II. ; 
746; 211, & R. 2, & 12.— f 551, I. 1; 1152 ; 239, R. 4. Sub.?— ^323; 
570; 128, 4. — h 395; 751; 211. Dist. bet. adversarius, hostis, and 
inimicus. Y. n. 5. 



LIBER PRIMUS. 47 

Romani 5 inimicos flocis 1 patentibus maximeque frumentariis 
6 finitimos J haberet. Ob eas 7 caussas ei 8 munitioni, k quam 
fecerat, T. Labienum legatum praefecit : ipse in 9 Italiam 
magnis itineribus contendit, duasque ibi legiones conscrlbit, 
et tres, quae circum Aquileiam hiemabant, ex hibernis educit, 5 
et, qua 10 proximum iter in ulteriorem Galliam per' Alpes 
erat, cum his quinque legionibus ire contendit. Ibi Centrones 
et Graioceli et Caturiges, locis superioribus occupatis, itinere 
exercitum prohibere conantur. Compluribus his 1 proeliis m 
pulsis, ab Ocelo, quod est citerioris provinciae extremum, in 10 
fines Vocontiorum ulterioris provinciae 11 die septimo pervenit : 
inde in Allobrogum fines, ab Allobrogibus in Segusianos ex- 
ercitum ducit. Hi sunt extra provinciam trans Bhodanum 
primi. 

XL Helvetii jam per angustias et fines Sequanorum suas 15 
copias traduxerant, et in Aeduorum fines pervenerant 
eorumque agros ^opulabantur. 11 Aedui, quum se 2 suaque ab 
iis defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt roga- 
tum c auxilium : 3 ita se d 4 omni tempore de popillo Romano 
meritos esse, ut paene e in conspectu exercitus nostri agri vas- 20 
tari, b liberi eorum f in servitutem abduci, oppida expugnari 
non 5 debuerint. s Eodem tempore 6 Aedui Ambarri, 7 neces- 
sarii h et consanguinei Aeduorum, Caesarem 8 certiorem faciunt, 
sese, depopulatis agris, non facile ab oppidis vim hostium 
prohibere. Item Allobroges, qui trans Rhodanum vicos pos- 25 
sessionesque habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt et 



X, '391 & 1; 860; 222, E. 1. — J Dist. bet. vicinus, finitimus, and con- 
finis. V. n. 6. — k 386;S£tf; 224. — \ 430; 965; 251. — ra 4f4, 2 ; 
873 \ 247, 1.— "396, IV.; 757; 211, R. 8 (5). 

XI. b Why imperf. ? Dist. bet. populor, vasto, diripio, and spolio. Y. n. 
1.—C569 ; 1360 \ 276, II.— d 545; 1136; 239, 270, R. 2 (b).— e Dist. 
bet. paene and its syn. Y. t n. 15. — f Why not sui? Y. Y. n. 9. — &482, 
3 ; 129 6 j I. — - h Dist. bet. necessarius, propinquus, cognatus, consanguineus, 
and affinis. Y. n. 7. 



48 DE BELLO GALLICO. 

9 demoiisrrant, ^sibi* praeter agri solum nihil esse reliquU 
Quibus* rebus adductus Caesar n non exspectandum sibi 1 
statuit, dum, omnibus fortunis sociorum consumptis, in Santo- 
nos Helvetii pervenirent. m 

o XII. ^lumen est Arar, quod a per fines Aeduorum et 
Sequanorum in Rhodanum influit incredibili lenitate, b ita ut 
oculis, 2 in utram c partem fluat, d judicari non possit. e Id 
Helvetii, ratibus ac lintribus junctis, transibant. f Ubi per 
exploratores g Caesar certior factus est, tres jam partes copi- 

10 arum Helvetios 1 id 3 flumen h traduxisse, quartam vero partem 
citra flumen Ararim reliquam esse, 4 de tertia vigilia cum 
legiombus tribus e castris profectus, j ad earn partem pervenit, 
quae nondum flumen k transierat. Eos impeditos et inopi* 
nantes aggressus, magnam eorum partem concidit: reliqui 1 

15sese fugae mandarunt atque in proximas silvas 6 abdiderunt. ra 
Is pagus appellabatur f Tigurinus, nam omnis civitas Helvetia 
in quattuor pagos divlsa est. n Hie pagus unus, quum domo 
exisset, patrum nostrorum memoria L. Cassium consulem 
interfecerat et ejus exercitum s sub jugum miserat. Ita sive 

20casu sive consilio deorum immortalium, 7 quae pars p civitatis 
Helvetiae insignem calamitatem populo Romano intulerat, 
ea 8 princeps q poenas persolvit. Qua in re Caesar non solum 
publicas, sed etiam privatas injurias ultus est, 9 quod ejus 
soceri L. Pisonis avum, L. Pisonem legatum, Tiguiini eodem 

25 proelio, quo Cassium, interfecerant. 

XT. '387; 821 ; 226.— J 396, III. 2, 1); 760; 212, R. 3, K 3.-^ 
k 453; 701; 206 (IT).— '388 & I. ; 847; 225, III., 162, 15._»52I,I.; 
1238; 263, 4, 

XII. *M5;694; 206 (9).— b 4l4, 3 ; 873 ; 24Y, 2.— C I88, 4; 1045; 
212, R. 2, K 1 Q>).—*525;1182; 265.— *494; 1218 ; 262.— '468; 
1087; 145, II.— £414, 5, 1) ; 876 ; 247, R. 4.— b 374, 6 ; 718 ; 233 (1). 
— *545 ; 1136 ; 239. — J Dist. bet. proficiscor and its eyn. Y. III. n. 2. 
— k 37l, 4, 1) ; 718; 233 (3).— * Dist. bet. reliqui and ceteri. Y.I. n. 14.— 
m Dist. bet occulto, dbdo, condo, abscondo, and recondo. Y. n. 5. — n 47l, I.; 
1092; 145, IY.— °426 & 1; 949 ; 253.— P445, 8; 687, 690; 206 
(3) & (a).— q 443; 663; 205, R. 15 (b). Dist. bet. princeps and primus. 
Ec. Cic, XXIII. n. I. 



LIBER PRIMUS. 4$ 

XTIT. Hoc proelio facto, reliquas copias Helvetiorum ut 
*consequi posset, pontem 2 in Arare faciendum* curat, atque 
ita exercitum traducit. Helvetii. repentino ejus adventu b 
commoti, quum id, quod ipsi diebus viginti aegenime confe- 
cerant, 3 ut flumen translrent, uno illura c die fecisse intelli- 5 
gerent, d legatos ad eum mittunt ; cujus legationis Divico 
princeps fuit, qui 4 bello e Cassiano dux Helvetiorum fuerat. 
Is ita cum Caesare 5 agit : si pax:em populus Romanus cum 
Helvetiis faceret, f in earn partem ituros g atque ibi 6 r*uturos° 
Helvetios, ubi eos Caesar 7 constituisset f atque esse voluisset f ; 10 
8 sin bello. persequi h perseveraret, ^eminisceretur 1 et 10 veieris 
inccmmo li k populi Romani ■ et n pristinaeJ virtuti» k Helveti- 
orum. Quod 1 improviio unum pagum 12 adortus esset, f quum 
ii, qui flumen transissent, suis auxilium ferre non 13 possent, m 
ne ob 14 eam rem aut 15 suae magnopere virtu;i tribueret 1 , aut 15 
ipsos ^despiceret 1 : se ita a patribus majoribusque suis didi- 
cisse, 17 ut magis virtute, n quam dolo n contenderent aut in- 
sidiis niterentur. 18 Quare ne committeret, 1 ut is locus, ubi 
constitissent, ex calamitate populi Romani et internecione 
exercitus nomen caperet aut memoriam proderet. 20 

XIV. 1 His Caesar ita respondit : eo a sibi minus b dubita- 

tionis c 2 dari, quod eas res, quas legati Helv T etii commemoras- 

6ent, d 3 memoria teneret d ; atque 4 eo e gravius ferre, quo 6 minus 

merito a populi Romani accidissent: 5 qui si ali cujus injuriae f 

sibi g conscius fuisset, non fuisse h difficile ^avere 1 ; sed eo 25 

r deceptum, quod neque 8 coramissum a se intelligent, quare 
■ <-» . 

XIII. *55l. II. 1 ; 1315-6 ; 274, R. 7.— HI4, 2, 3) (2) ; 873; 24Y, 
1, R. 2 (bj. — c 545; 1136; 239. — ^518, II. 1; 1241-5 ; 263, 5.— 
e 426 & 1 ; 919 ; 253, & JST. 1. — f 53I ? 533, 2, 1); 1296, E. & I.; 266, 2, 
& R. 4.— &530, I., 533, 2, 2); 1296, A.; 266, 2, 270, R. 3.-^552, 1; 
JL138; 271.— »530, II.; 1296, D. & I.; 266, 2, R. 1 (a). — j Dist. bet 
antiquus, vetus, prisons, vetustus, and pristinus. V. n. 11. — k 406, II.; 
788; 216. — *554, IV., last sentence ; 502; 273, 5. — - m Why imperf. ? 
n 4!4 & 4; 873) 247, 3.— °4I9, II. ; 880; 245, II. 1. 

XIV. *4J4&2; 873; 247, 1.— b 545 ; 1136 ; 239.— «396, III. 2, 3) 
(3); 760; 212.-^528, 529; 1296, E. & I. ; 266, 2. — e 4 | 8 . <J29; 
256, R. 16, & (2). — '399, 2, 2) (2) ; 765; 213.— ^391 &5; 864; 222, 
R. 1.— h 530, 1,1296, A.; 266,2.-^549, 2,545; 1118, 1136; 
269 (b), 239. 

3 p 



50 DE BELLO GALLICO. 

timeret, neque sine caussa 9 timendum putaret. Quod j si ve- 
teris contumeliae k oblivisci vellet, 10 num etiam recentium 
injuriarum, quod, 1 n eo invito," 1 iter per provinciam per vim 
tentassent, quod Aeduos, quod Ambarros, quod Allobrogas 

5 vexassent, menioriam deponere posse 11 ? 12 Quod sua victoria p 
tarn insolenter gloriarentur quodque tarn diu se impune injurias 
tulisse admirarentur, eodem pertinere ; consuesse q enim deos 
immortales, quo gravius homines ex 13 commutatione rerum 
doleant, 1 * quos pro scelere eorum ulcisci velint, d his 14 secun- 

lOdiores interdum res et diuturniorem impunitatem concedere.' 
^Quum ea ita sint, tamen, si obsides ab 16 iis sibi dentur, uti ea, 
quae poliiceantur, 17 facturos* intelligat, et si Aeduis de injuriis, 
quas 18 ipsis u sociisque eorum intulerint, item si Allobrogibus 
satisfaciant, sese cum iis pacem esse facturum. h Divico re- 

15spondit: ita Helvetios a majoribus v suis institutes esse, h uti 
obsides accipere, 8 non dare s consuerint: ejus rei populum 
Roman um esse h testem. w Hoc responso dato, discessit. 

XV. Postero die a castra ex eo loco ^novent : idem facit 
Caesar ; equitatumque omnem, ad numerum quattuor milium, 

20 quern ex omni provincia et Aeduis atque eorum sociis 2 coac- 
t«m b habebat, c praemittit, d 3 qui f videant, quas in partes 
hostes iter faciant.^ Qui h ^upidius 1 novissimum 5 agmen j 
insecuti 6 alieno loco k cum equitatu Helvetiorum proelium 
committunt ; et pauci de 1 nostris 111 cadunt. 7 Quo 8 proelio u 



XIV. J453, 6; 702; 206 (14).— k 406, IT.; 788: 216.— 1 What does 
quod explain ? — m 430 ; 972, 257, R. 7.— "553, UH&3; 1296, C; 
266, 2, R. 1 (e).— °98 ; 133; 85, Exc. 2.— ?4f4 & 2; 873; 247, 1 (2). 
-^234; 315] 162, 7 (a). — r 489, I., 497; 1205; 262, R. 9.— • 552, 
1; 1138, 271.— *55l, I. & 1 ; 1118; 272. — "Why used? — MI4, 5; 
878; 248, I.— w362; 666 210 (b). 

XV. "426 ; 919; 253. — b 338, IT. 1 ; 1358 ; 274, R. 4. — °468 ; 
1087; 145,11.-^466, Ilk: 1082 ; 145, I. 3— *500; 1205; 261, 
5.— f 445, 5 ; 698; 206 (11) (a).-*525; 1182; 265. — M53; 701 ; 
206 (17). — '444, 1 ; 902 ; 256, R. 9 (a). — i Disk bet. agm Vitus, 
and acies. V. n. 5. — k 422, 1, 1) ; 937; 254, R. 2 (b). — > 393 T 4. 2) ; 
775 ; 212, N. 4. — m 44l, 1 ; 658 ; 205, R. 7 (1) — n DisL. bet. pugna, 
proelium, and acies. V. n. 8. 



LIBER PRIMUS. 51 

sublati Helvetii, quod quingentis equitibus tantam multitudi- 
nem equitum propulerant, 9 audacius subsistere, nonnnnquam 
10 ex novissimo agmine proelio nostros m lacessere, coeperunt. 
Caesar suos m a proelio continebat ac u satis habebat in prae- 
sentia, hostem rapinis, p pabulationibus p populationibusque p 5 
prohibere. q Ita dies 1 " circiter quindecim iter fecerunt, uti inter 
novissimum hostium agmen et ^nostrum priraum non aniplius 
13 quinis 8 aut senis 8 milibus* passuum interesset. 

XVI. 1 Interim a 2 quotidie b Caesar Aeduos c frumentum, 
quod essent d 3 publice pollicfti, 3 flagitare e ; nam propter frigora/ 10 
quod Gallia 4 sub septentrionibus, 5 ut ante dictum est, posita 
est, non modo frumenta in agris matura non erant, sed ne 
pabuli quidem* satis magna copia 6 suppetebat ; eo 7 autem fru- 
mento, h 8 quod flu mine Arare navibus subvexerat, propterea 
uti minus poterat, quod iter ab Arare Helvetii averterant, a 15 
quibus discedere nolebat. 9 Diem ex die ducere e Aedui : 10 con- 
ferri, comportari, adesse dicere. e Ubi se "diutius 1 duci intel- 
lexit et diem instare, quo die 12 frumentum militibus metiri 
oporteret, J convocatis eorum principibus, quorum magnam 
copiam in castris habebat, in his Divitiaco k et Liseo, k qui 20 
13 summo magistratui 1 praeerat, (quern Yergobretum 111 appel- 
lant Aedui, 14 qui creatur annuus 11 et vitae necisque in suos 
habet potestatem.) graviter eos accusal, quod, quum neque 
emi, neque ex agris sumi 15 posset,° tam necessario tempore, 
tarn propinquis hostibus, p ab iis non sublevetur q : praesertim 25 



• XY. °4I4&4, 873; 247, 3. — p425, 2 &2); 916 ; 251. — q 550 ; 
1148; 270. — r 373, 950; 236. — « Why distributives? V, n. 13.— 
M78, 417; 201, 895; 118, 6 (a), 256, 2. 

XVI. a Dist. bet. interim and interea. Y. n. 1. — b Dist. bet. quotidie and 
in singulos dies. Y. n. 2.— c 374 & 1 ; 731-6 , 231.—* 486, 5 ; 1251 ; 
264, 12.— «545, 1; 1137 ; 200, R. 5, & N. 7. — f 130, 2; 177 (2) ; 95, 
R,— *602, III. & 2; 1390, Obs. 3; 279, 3 (d).— h 4l9, L; 880; 245,1. 
—'444, 1; 902; 256, R. 9 (a).— i 531 • 1291; 266, 2.—* 430; 00 J; 
257. Sc. convocatcs.— l 3BQ ; 820; 224.— m 373 & 1 ; 715; 230.— "443; 
663; 205, R. 15(a).— °5' 8, II.; 1211; 263, 5.— P43I; 972 ; 257, R. 
7.— 1 520, II. ; 12 55 ; 266. 3. 



52 DE BELLO GALLICO. 

quum magna ex parte eorum precibus adduetus bellnm pus- 
ceperit, multo r etiam gravius, quod 16 »it destitutus q queritur. 

XVII. Turn demura Liscus oratione Cae>aris adduetus, 
^uod* antea tacuerat, proponit: esse b nonnullos, c quorum 

5 auctoritas apud plebem 2 plurlmum valeat d ; qui 3 privatim plus 
pos.-int, d quam ipsi magistrates. 4 Hos 5 seditiosa atque impro- 
ba oratione multitudinera deterrere, ne frumentum conf erant e ; 
quod 6 praestare debeat, si jam principatum f Galeae obtinere 
non possent, Gallorum quain Romanorum imperia f perferre ; 

lOneque dubitare debeant, quin, si Helvetios superaverint" 
Roaiani, una cum rellqua 11 Gallia Aeduis 1 libertatem sint erep- 
turi.J Ab 7 eisdem nostra consilia 8 quaeque in castris gerantur, 
hostibus enunciari : hos 9 a se coerceri non posse : quin etiam, 
quod 10 necessario rem coactus 1 Caesari enunciarit, n intelli- 

15 gere m sese, quanto id cum periculo fecerit, n et ob earn caussam, 
quam diu potuerit, d tacuisse. b 

XVIII. Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem, Divitiaci 
fratrem, designari sentiebat, sed,quod 1 |)luribus a praesentibus 
eas res b jactari nolebat, celeriter concilium dimittit, c Liscum 

20retinet c : quaerit d ex 2 solo ea, quae in conventu dixerat. 6 
Dicit c liberius f atque audacius/ Eadem secreto ab aliis 
quaerit d ; reperit esse vera: 3 ipsum esse Dumnorigem, sum- 
ma audacia, g magna apud plebem propter liberalitatem gratia, 5 
cupidum 4 rerum novarum: compluris h annos 1 5 portoria 

XVI. '418; 929;2o6, R. 16. 

XVII. »445, 6, 2), 371 ; 689, 716; 206 (4), 232 (2), — b 55l, I. 2, 
533, L; 1296, A.; 272, 266, 2.— c 585, 1; 998; 277, I., R. 5 (c). — 
d 53l; 1296,K. & I.; 266, 2. — *489, 1., 499, 1&2; 1205; 262, R. 
5. — f Dist. bet. principatus, imperium, &c. V. III. n. 10. — &480, 481, 1. 2; 
1164; 258, I. 1.— h 44l, 6 ; 662 ; 205, R. 17. — '386, 2 ; 855 ; 222, 
2, 224, R. 2.— J 498, 3; 1230-3; 262, N. 7. — '7G4, II. ; 1379; 
323, 2 (a). — m Dk>t. bet. iutdligo, sentio, aud cognosco. V. n. 11. — D 525; 
1182 ;2Q1. 

XVII r. a 430;9GS;257.— b 545; 1136; 239.— «467, III. ; 1082; 
145, L 3. — d 374, 3, 4); 738; 231, R. 4. — e 472; 1096; 145, V.— 
f 305; 462; 192, II. 1, & 2, Exc, 194, 2. — *428; 888; 211, R. 6, & 
R. 8 (2).— h l54, 88, lit ; 114, 193; 114, 2.— «378 ; 950; 236. 



LIBER PRIMUS. 53 

reliquaque omnia Aeduorum 6 vectigalia parvo pretio 5 7 re- 
dempta k habere, propterea quod, illo licente, 1 contra liceri 
audeat nemo. His rebus et suam rem familiarem auxisse et 
facilitates ad largiendum magnas comparasse : magnum nu- 
merum equitatus suo 9 sumptu m semper 10 alere n et circum se 5 
habere ; neque solum domi,° sed etiam apud finitimas civitates 
n iargiter posse; atque hujus 12 potentiae p caussa matrem in 
Biturigibus homini q illic nobilissimo ac potentissimo 13 collo- 
casse ; ipsum 14 ex Helvetiis uxorem habere ; 15 sororem ex 
matre et pro;)inquas r suas nuptunr 3 in alias civitates collocasse : 10 
favere et cupere Helvetiis* propter earn affinitatem ; odisse 
etiam 1G .~uo nomine 11 Caesarem et Romanos, quod eorum ad- 
ventu potentia ejus deminuta, et Dlvitiacus frater in antiquum 
locum gratiae atque honoris sit restitutus. v Si quid 17 accidat w 
Romania, summam in spem per Helvetios* regni obtinendi 7 15 
venire : 18 imperio z populi Romani non modo de regno, sed 
etiam de ea, quam habeat, v gratia desperare. 19 Reperiebat aa . 
etiam 20 in quaerendo Caesar, 21 q:jod bb proelium equestre ad- 
versum paucis ante diebus cc esset factum, initium 22 ejus fugae 
factum dd a Dumnorige atque ejus equitibus, (nam equitatui, 20 
2 quem auxiiio ee Caesari ee Aedui mieerant, Dumnorix praeerat,) 
eorum fuga reliquum ff esse dd equitatum perterritum. 

XIX. Quibus a rebus cognitis, quum ad has suspiciones 
^ertissimae res accederent, quod b per fines Sequanorum Hel- 

XVIII. J 4!6 ; 884 ; 252 & R. 3.— k 388, II. 1 ; 1358 ; 274, R. 4.— 
*430; 9(*5; 257. — m Dist. bet. sumptus and impensae. V. n. 9. — n Dist. 
bet. alo and nutrio. V. n. 10.— °424, 2 ; 943 ; 221, R. 3.— PDist. bet. poten- 
tea, potentates, potestas, vis, and robur. V. n. 12. — <i 384 & II. ; 855; 
223 & N. — r Disc. bet. necessarius, propinquus, &c. V. XI. n. 7. — 8 569 ; 
136*0; 276, II. — 1 385; 6^1; 223, R. 2. — -414, 2; 873 ; 247, J'— 
v 53l ; 1291 ; 266, 2. — w Dist. bet. accido, evenio, contingo, &c. V. n. 17. 
— MI4, 5, 1); 870; 247, R. 4. — y562, 563; 1322-3; 275, II.— 
z 426, 1 ; 949 ; 257, R. 9 (2). — * a Dist. bet. invenio, reperio, &c. V. ri. 17. 
bb 554, IV, last sentence; 1258, a. ; 206 (14).— cc 418 & 2, 427; 954; 
253, R. I. — dd 55!, I. 1 ; 1148; 272, 270, R. 3.— ee 390 & 1, 2) ; 848-9 ; 
227.— " 441, 6; 092 ; 205, R. 17. 

XIX. a 453 ; 701 ; 206 (17). — b 554, IV. ; 1250 ; 273, 5, & R. — 
c What does quod explain ? 



54 DE BELLO GALLICO. 

vetios traduxisset, c quod b obsides inter eos dandos d curasset,' 
quod b ea omnia non modo 2 injussu e suo et civitatis, sed etiam, 
inscientibus ipsis/ fecisset, quod b a magistratu Aeduorum ac- 
cusaretur, c satis esse caussae s arbitrabatur, quare in eum aut 

5 ipse animadverteret h aut civitatem animadvertere juberet b 
His omnibus rebus 1 3 unum repugnabat, quod b Divitiaci fratris 
summum in populum Romanum 4 studium, summam in se 
4 voluntatem, egregiam fidem, justitiam, temperantiam cog- 
noverat ; nam ne? ejus supplicio 6 Divitiaci animum offenderet, 

lOverebatur. Itaque prius quam quicquam conaretur, k Divi- 
tiacum ad se vocari 1 jubet, m et, quotidianis interpretibus 
remotis, per n C. Valerium Procillum, 5 principem° Galliae 
provineiae, familiarem suum, 6 cui p summam omnium rerum 
fidem habebat, cum eo colloquitur m : simul commonef acit, m 

15 quae ipso praesente in concilio Gallorum de Dumnorige sint 

dicta h et ostendit, ra quae separatim quisque de eo apud se 

# dixerit. h Petit™ atque hortatur, ra ut 7 sine ejus offensione 

animi vel 8 ipse de eo, 9 causa cognita, statuat, q vel civitatem 

statuere jubeat. a 

20 XX. Divitiacus multis cum lacrimis Caesarem complexus 
1 obsecrare a coepit, ne quid b gravius c in fratrem statueret: 
2 scire se, 3 illa esse vera, nee quemquam d 4 ex eo plus, quam 
se, doloris 6 capere, propterea quod, quum 5 ipse gratia pluri- 
mum domi f atque in reliqua g Gallia, 6 ille minimum propter 



XIX. c 520, IL; 1255; 266, 3.— «*55l, II. 1 ; 1315-6; 274, R. 7 
(a).— e 4l4; 873; 247. — f 430 ; 965; 257, R 7 (a).— s396, lit 2, 4) 
(1); 1005-8 ; 212, R. 4.-— h 525 ; 1182; 265. Dist. bet. jubeo, impero, 
praecipio, and mando. V. YIL n. 6. — '385 ; 831 ; 223, R. 2. — J492, 
4, 1); 1215 ;2Q2, R. 7. — k 523, II. & 2; 1241-3; 263, 3, 258, R. 1 
(a).— 1551, II. 1; 1203; 273, 2 (d).— m 467, IK.; 1082; 145, I. 3.— 
"4!4, 5, 1) ; 876 ; 247, R. 4.—° 363 ; 622 ; 204. — p 384 & II. ; 855 ; 
223.-^492 & 2; 1205; 262. 

XX. *Dist. bet. rogo, oro, dbs^cro, obtestor, precor, and supplico. V. n. 1. 
M55, 2; 1048; US— '444. 1;J V02 ; 256, R. 9 (a).— d 457 ; 1061; 
207, R. 31.— •396, III. 2, 3) (3) ; 760; 212. — f 424, 2; 943; 221, R. 
3.— *44l, 6 ; 662 ; 205, R. 17. 



LIBER PRI3IU3. 55 

adolescentiam posset, 1 per 7 se h crevisset, 1 quibus opibus ae 
nervis non solum ad minuendain gratiam, sed paene* ad per- 
niciem suam 8 uteretui a ; sese tamen et amore fraterno et 
existimatione vulgi commoveri. Quod k si quid b ei a Caesare 
gravius aceidisset, 9 quum ipse eum locum amicitiae apud eum 5 
teneret, ^neminem 1 existimaturum, 111 non 1 sua voluntate 11 fac- 
tum 111 ; qua ex re futurum, 111 uti totius Galliae animi a se 
averterentur. Haec quum pluribus verbis flens a Caesare 
peteret, Caesar ejus dextram prendit : consolatus rogat finem 
orandi faciat : tanti p ejus apud se gratiam esse ostendit, uti 10 
et u reipublicae injuriam et suum dolorem ejus voluntati q ac 
precibus q condonet. Dumnorigem ad se vocat, fratrem 12 adhi- 
bet : quae in eo reprehendat, r ostendit ; quae ipse intelligat/ 
quae civitas queratur, r proponit : monet, ut in reliquum 
tempus omnes suspiciones vitet : praeterita se Divitiaco q fratri 15 
condonare dicit. Dumnorigi q custodes ponit, ut, quae agat, r 
quibuscum loquatur, r scire possit. 

XXI. Eodem die ab ^xploratoribus* certior factus, hostes 
sub monte consedisse 2 milia passu um ab ipsius castris octo, 
qualis esset b natura montis et qualis 3 in circuitu ascensus, 4 qui 20 
cognoscerent, c misit. Renunciatum est, 5 iacilem esse. G De 
tertia vigilia T. Labienum 7 legatum pro praetore cum duabus 
legionibus et 8 liis ducibus, qui iter cognoverant, summum ju- 
gum montis ascendere jubet : 9 quid sui consilii d sit, b ostendit. 
Ipse 6 de quarta vigilia eodem itinere, quo hostes ierant, ad 25 
eos contendit equitatumque omnem ante se mittit. P. Con- 
sidius, qui rei e militaris peritissimus habebatur, et in exercitu 
L. Sullae et postea 10 in M. Crassi fuerat, cum exploratonbu3 
praemittitur. 

XX. h 4i4, 5, 1); 870; 24.1, R. 4, — »53l ; 1291, 26G, 2. — J List, 
bet. fere, ferme, paene, and prope. V. I. n. 15 — k 453, G ; 702 ; 2G6 (14). 
- ] 585& 1; 998; 277, I. R, 4. — ™330, I ; 1290, A.; 270, R. 3.— 
°4I4 & 2 ; 873 ; 247, 1.— °433, 2 ; 1208, 1201 ; 262, It. 4. — P40I, 
402, III. & 1; 799, 800; 214, & R. 1 (j). — q 384 & II.; 855-0; 
223.— '525; 1182, 1192; 265. 

XXL a DI.-t. bet. explorator, speculator, and emissarius. Y. n. "1. — b 525; 
1182: 265. — '500; 1212; -264, 5. — d 4CI ; 7£0; 211, R. 8 (3).— 
e 399&2, 2); 705-7] 213. 



56 DE BELLO GALLICO. 

XXII. Prima luce, a quum sumraus b mons a T. Labieno 
teneretur, ^pse ab bostium castris non longius mille et quin- 
gentis passibus d abesset, c neque, ut postea ex captlvis com- 
perit, aut ip^ius adventus aut Labieni cognitus esset,' 

5 Considius, 2 equo e admisso, ad eum accurrit: dicit f montem, 
quern a Labieno occupari voluerit, g ab bostibus teneri h ; id se 
a 3 Galllcis armis atque insignibus cognovisse. h Caesar suas 
copias in proximum collem subducit/ aeiem instruit. f La- 
bienus, ut erat ei praeceptum 1 a Caesiire, ne proelium com- 

10mitteret,J nisi 4 ip^us copiae prope hostium castra k visae essent, 
ut undique uno tempore in hostes impetus neret, j monte 
occupato nostros exspectabat proelioque abstinebat. 5 Multo 
denique die a per exploratores Caesar cognovit, et montem a 
suis teneri et Ilelvetios castra movisse et Considium, timore 

15 perterritum, 6 quod non vidisset, 5 pro viso sibi renunciasse. 
Eo die, 7 quo l consuerar, intervallo 1 hostes sequitur f et milia 
passuum tria ab eorum castris castra ponit. f 

XXIII. 1 Postridie ejus diei, a quod omnino biduum supere- 
rat, quum exercitui b frumentum metiri oporteret, c et quod a 

20Bibracte, oppido Aeduorum longe maximo et copiosissimo, 
non amplius d millbus e passuum xviii aberat, rei f frumen- 
tariae 2 prospiciendum existimavit : iter ab Ilelvetiis avertit 
ac Bibracte 5 ire contendir. Ea res per 3 fugitivos h L. Aemilii, 
decurionis equitum Gallorum, bostibus nunciatur. Ilelvetii, 

25 4 seu quod timore perterritos Romanos discedere a se existi- 
marent,J 5 eo L magis, quod pridie superioribus locis occupatis 



XXTT. a 426 & 1; 949; 253. — b 44!, G; GG2 ; 205, R. 17.— c 5!8 & 
IT. 1; 1244-5] 2G3, 5, & K. 1.— d 4(7; 895; 25G, 2.— e 430 ; 905; 
257.— f 4S7, TIL; 1082; 145. I. 3.-^33!; 1291, 263,2.— h 330, I.; 
1148-52; 2GG, 2— *30l, Z;453; 184, 2(a).— J 492 &2; 1^05, 

262>-U33 ; 474; 235.— J 373, 2 ; 958; 23G, K. 4. 

XXIIf. »4!l, 2; 1010; 212, R.-4, N. 0.— b 384 & IL; 855; 223.— 
°Dist. bet. necesse est, oportet,' (<pus est, and dtbeo. V. IV. n. 4. — d 378 ; 
590; 205, R. 10.— *417; S95; 256, 2.— f 383, 2; 831 ; 2'J4— &379; 
938; 2.' , »7.— h Di<t, bet. perfwja, transfuga, profugus, OLu&fugMvis. V. n. 
4.— '414 & 2; 873] 247, 1. 



LIBER PRIMUS. 57 

proelium non commisissant,J sive eo, 1 quod re k frumentaria 
intercludi G posse confiderent,-* commutato consilio atque itinere 
converso nostros 7 a novissimo agmine insequi ac lacessere 
coeperunt. 

XXIV. Postquam H3. animum advertit, a copias suas 5 
Caesar in proximum collem subducit b equitatumque, qui sus- 
tineret c hostium impetum, misit. Ipse interim' 1 in colle medio* 
2 triplicem aciem f instruxit legionum s quatuor veteranarum, ita, 
uti supra se in summo 6 3 jugo h duas legiones, quas in 4 Gallia 
citeriore proxime conscripserat, et omnia auxilia collocaret ; 10 
ac totum montem hominibus 1 compleriJ et interea d sareinas in 
unum locum conferri J et 5 eum ab bis, qui in G superiore acie 
constiterant, k muniri j jussit. Helvetii, cum omnibus suis carris 
secuti, impedimenta in unum locum contulerunt : ipsi 7 confer- 
tissima acie, 1 rejecto nostro equitatu, 1 phalange 1 facta, 1 9 sub 15 
primam nostram aciem successerunt. 

XXV. Caesar, primum 2 suo, deinde omnium ex conspectu 
remotis equis, a ut, aequato omnium periculo, a spem fugae tol- 
leret, b cohortatus suos, proelium commisit. c Milites, e loco 
superiore' 1 pilis* missis, facile bostium e pbalangem perfrege-20 
runt. c Ea a disjecta, gladiis destrictis in eos impetura fece- 
runt. c Galli./ magno ad pugnam erat s impedimento/ 3 quod 
pluribus eorum 2 scutis h uno ictu 1 pilorum transfixis et colligatis, 
quurn ferrum se inflexisset, j neque evellere, k neque, sinistra* 

XXIIT. J 520, n ; 1255 ; 266, 3.— k 425 & 2, 2); 910 ; 251. 

XXIV. -374, 6 ; 1094 ; 259 (2) (d).— ''467, III.; 1082 ; 145, I. 3. 
— c 489, IL, 500; 1212; 264, 5.— d Dist. bet. interim and interea. V. 
XVI. n 1.-6441, 6; 002; 205, R. 17.— f Dist. bet. agmen, exercitus, and 
acks. V. XV. n. 5. — &395, 336, IV. 1; 757 ; 211, R. 6. — h Dist. bet. 
rnoiis mdjugum. V n. 3.— '419, HI. & 2, 1) ; 911 ; 249, I. — J 551, II. 
1; 1203; 273, N. 4 («!).— k What from?— 1 430 ; 905; 257. 

XXV. a 430, 905; 257. — b 49l, 480 & 481, IF., 1205, 1104; 
262, 258, [ 2.— -471, II. ; 1093 ; 145, IV. & R.— <*;56, 1; 193, 197, 
113, 2 — e39, IT 3, 1); 115 ;83, II. 2.— '390 & I. ; 848-9; 227.— 
^Su'wjjct, of erat? — h DUt. bet. scutum, clypeus, and parma. V. n. 2. — 
s 4l4; 873; 247. — i 518, II. 1 ; 1244 ; 263, 5, & ft. 1.-^552 & 1 ; 
1138; 271. 



58 DE BELLO GALLICO. 

impedlta, satis commode pugnare* poterant 1 ; multi ut, diu 
jactato brachio, a praeoptarent™ scutum manu emittere et 4 nudo 
corpore 11 pugnare. Tandem vulneribus defessi, et 5 pedem 
referre k et, quod mons suberat 1 circiter 6 mille p passuum, q eo 

5 se recipere k coeperunt. c Capto monte a et succedentibus nos- 
tris, a Boii et Tulingi, qui hominum 4 milibus* circiter xy 
7 agmen hostium claudebant 1 et novissimis f praesidio f erant, 1 
8 ex itinere nostros 9 latere r aperto aggressi, circumvenere ; et 
id conspicati Helvetii, qui in montem sese receperant, 8 rursus 

10 instare k et proelium redintegrare k coeperunt. Romani 10 con- 

versa signa bipartite intulerunt : prima et secunda acies, ut 

u victis ac submotis resisteret, tertia, ut u venientes sustineret. 

XXVI. Ita ^ncipiti proelio diu atque acriter pugnatum 

est. a Diutius quum sustinere nostrorum impetus non possent, 

15 2 alteri b se, ut coeperant, in montem receperunt, alteri b ad im- 
pedimenta et carros suos se contulerunt; nam hoc toto 
proelio, 3 quum ab 4 hora septima ad vesperum pugnatum sit, d 
aversum 5 bostem videre nemo potuit. 6 Ad multam noctem 
etiam ad impedimenta pugnatum est, a propterea quod pro 

20 vallo carros objecerant et e loco superiore in nostros venientes 
tela conjiciebant, et nonnulli inter carros rotasque mataras ac 
tragiilas subjiciebant nostrosque vulnerabant. Diu quum 
esset pugnatum, a impedimentis f castrisque nostri potiti sunt. 
Ibi Orgetorigis filia atque unus e filiis g captus est. Ex eo 

25 proelio circiter hominum milia cxxx superfuerunt, eaque tota 
nocte continenter ierunt : nullam partem h noctis itinere 1 in- 
termisso, in fines Lingonum die quarto pervenerunt, quum, et 
propter vulnera militum, et propter sepulturam occisorum, 

XXV. J 468; 1087, 145, IT. — m 494 ; 1218-20; 262, R. 1. — 
»4!4&3: 873;2tf, 2. — °4I4 & 2 ; 873 ; 247, 1 (1). — PI78; 204, 
118, 6(a)&(b). — m395, 396, III. 2,2); %%l-2 ; 212. — '422, 1, 2); 
937.992; 254, R. 3. — "472 ; 1096, 1*5, V. — '4f4 &4; &73\ 
247, 3. 

XXYI. * 301, 3 ; 453, 184, 2 (a) & (b).— U59 ; 005 ; 212, N. 1 (b). 
— c 378, 1; 950; 253, N. 1. — d 5i5, I.; 1282; 263, R. 1 (a) & (b).— 
f 4l9, J. ; <S\VO ; 243. I.— *398, 4, 2); 775; 212, N. 4.— h 378; 950; 
236.— >430; 905 ; 257. 



LIBER PRIMUS. 59 

nostri, triduum morati, eos sequi non potuissent. d Caesar 
ad Lingones litteras nunciosque misit, ne eos frumento neve 
alia re juvarent j : qui k si juvissent, 7 se 8 eodem loco, quo Hel- 
vetios, habiturum. Ipse, triduo intermisso, cum omnibus 
copiis eos sequi coepit. 5 

XXVII. Helvetii, omnium rerum x inopia a adducti, legatos 
de deditione ad eum miserunt. Qui quum eum in itinere b 
convenissent seque ad pedes projecissent suppliciterque locuti 
flentes pacem petissent, atque 2 eos in eo loco, quo turn 3 essent, c 
suum adventum exspectare jussisset, paruerunt. 4 Eo post- 10 
quam Caesar pervenit, obsides, arma, d servos, d qui ad eos 
5 perfugissent, h poposcit. Dum 6 ea conquiruntur et conferuntur, 
7 nocte intermissa, circiter hominum milia vi ejus pagi, qui Ver- 
bigenus 6 appellator, sive timore perterriti, ne armis traditis 
supplicio afficerentur, sive spe salutis inducti, quod in tanta 15 
multitudme dediticiorum suam fugam aut occultari aut omnino 
ignorari posse existimarent/ prima g nocte e castris Helvetio- 
rum egressi ad Rhenum finesque Germanorum contenderunt. 

XXVIII. Quod a ubi Caesar resciit, b quorum 6 per fines 
ierant, his, d uti conquirerent et reducerent, *si sibi e purgati 20 
esse vellent/ imperavit : reductos in hostium numero habuit : 
reliquos g omnes, obsidlbus, armis, perf tigis traditis, in dediti- 
onem accepit. Helvetios, h Tulingo?, h Latobrigos h in fines 
suos, unde erant profecti, reverti h jussit, 1 et quod, omnibus 
fructibus amissis, domi j nihil erat, quo k famem tolerarent, 1 Al-25 

XXVI. *W5\S, £. 1250-1— J489, 490; 1205-7, 262.— 
k 453;70^; 206 (17). 

XXVII. a Dist. bet. paupertas, inopia, egestas, and mendicitas. V. n. 1. 
— b Dist. bet. iter, via, &c. V. IX. n. 1. — c 53l ; 1291 ; 266, 2.— ^704, 

I 1; 1378, 1st; 278, R. 6 (b).— *362, 2 & 2) ; 666; 210, R. 3 (3) (a). 
— f 520, II.; 1255 ; 266, 3. — &44I, 6; 662; 205, R. 17. — h 50l, I.; 
1218; 261, 1 (a)&(b). 

XXVIII. a 453 ; 701 ; 206 (17).— M7I, II. ; 1094 ; 259, R. 1 (2) (d). 
— « Antecedent ? — ■» 385; 831; 223, R. 2— e 388, II.; 844-5; 225, 

II — f 531 ; 1291 ; 266, 2.— *Dist. bet. religui and ceteri. V. I. n. 14.— 
h 545, 530, 3 & 1); 1203; 273, K 4 (d) — l Dist. bet. jubeo, iwpero, &c. 
V. VII. n. 6.— 1424,2; 943; 221, R. 3.— k 4I4&4; 873; 247,3.— 
* J 50I, l.;1218;2U, 7 



60 DE BELLO GALLICO* 

lobrogibus d imperavil, ut his m frumenti copiam™ faceretit: 
2 ipsos oppida vieo-que, quos incenderant, restituere jussit. Id 
ea maxime ratione fecit ; quod noluit, euin locum, h unde 
Ilelvetii diseesserant, vacare, h ne propter bonitatem agrorum 

5 Germani, qui trans Rhenum incolunt, e suis tinibus in Helve- 
tiorum tines tran.irent et finitimi Galliae 11 provinciae Allobro- 
gibusque 11 essent. 3 Boio^, petentibus Aeduis, quod egregia 
virtute erant cogmti, ut in finibus suis colloearent, concessit; 
quibus m illi agros dederunt, 4 quosque postea in parem juris 

lOlibertatisque eonditionem, afque p ipsi erant, receperunt. 

XXIX. In castris Ilelvetiorum tabulae repertae sunt 
2 litteris a Graecis confectae, et ad Caesarem relatae, quibus 
in tabtilis nominatim 3 ratio confecta erat, qui numerus domo b 
exisset c eorum, qui arma ferre possent, c et item separatim 

15 4 pueri, senes mulieresque. Quarum omnium 5 rerum summa 
erat 6 capitum Ilelvetiorum milia cclxiii, Tulingorum milia 
xxxvi, Latobrigorum xiv, Rauracorum xxm, Boiorum 
xxxn : 7 ex his, qui arma ferre possent, ad milia lxxxxii. 
Summa omnium 8 iuerunt ad milia CCCLxviii. Eorum, qui 

20domum d redierunt, 9 cen-u habito, ut Caesar imperaverat, 
repertus est numerus milium c et x. 

XXX. Bello Ilelvetiorum confecto,totius a fere b Galliae 
legiiti, prineipes civitatum, ad Caesarem 2 gratulatum c conve- 
nerunt : 3 intelligere sese, tametsi pro veteiibus 4 IIeh etiorum d 

25injuriis populi d Roman i ab his poena* bello repetisset, tamen 
earn rem non minus 5 ex usu terrae Galliae quam populi 
Roman i aecidisse ; propterea quod eo consilio, florentissimis 
rebus, 6 domos suas Ilelvetii reliquissent, 6 uti toti Galliae bel- 



XXVTIL m 384, II., 371, 2 ; 855 ; 229, R. 1. — ^2)545, 551. II. 1 ; 
1204; 273, 4 (a).— "391 & 1 ; 860; 222, R. 1.— °428 ; 888; 211, R. 
6, & R. 8 (2).-P45J, 5; 1X70; 198, 3, R. 

XXIX. '4I4&4; 873 ; 217, 3.— H24, 2; 913; 255, R. 1.— c 525; 
1182 ; 263.— d 379, 3, 1); 913 ; 237, R, 4. 

XXX. * Dist. bet. totus, omnis, &c. V. I. n. 2. — h Pist. bet. fare, ferine, 
paene, and prope. V. T. n. 15. — c 569; 1360; 270, II. — ri 3S7, 2; 
751; 211, R. 10.— e 430; 965; 257, R. 7 (a). 



LIBER PRIMUS. 61 

lum inferrent imperioque potirentur, locumque domicilio 7 ex 
magna copia deligerent, 8 quem ex omni Gallia f opportunissi- 
mum ac fructuosissimum judicassent, reliquasque civitates 
stipendiarias haberent. Petierunt, g uti sibi concilium tolus 
Galliae in diem certam indicere idque Caesaris voluntate $ 
facere liceret : sese habere quasdam res, quas 9 ex communi 
consensu ab eo pe:ere vellent. Ea re permissa, diem concilio 
constituerunt et 10 jurejurando, ne quis b enunciaret, n nisi quibus 
communi concilio mandatum es?et, inter se sanxerunt. 

XXXI. Eo concilio dimisso, iidem principes civil atum, 10 
qui ante fuerant ad Caesarem, reverterunt petierunique, uti 
sibi 1 secreto in occulto de sua omniumque salute cum eo agere 
liceret. Ea re impetrata, sese omnes flentes Cae>ari a ad 
pedes projecerunt: 3 non minus 2 te b id contendere 13 et laborare, b 
ne ea, quae dixissent, c enunciarentur, quam uti ea, quae vel- 15 
lent, c impetrarent ; propterea quod, si enunciatum esset, sum- 
mum in cruciatum se venturos viderent. Loctitus est pro his 
Divitiacus Aeduus: Galliae totius 4 factiones s esse b duas: 
harum alterius d principatum 6 5 tenere b Aeduos, alter Ius d Ar- 
vernos. 6 Hi quum tantopere de potentatu inter se multos20 
annos contenderent, 7 facturn esse, b uti ab Arvernis Sequa- 
nisque Germani mercede f 8 arcesserentur. s Horum primo 
circiter miiia xv Rhenum transisse b : posteaquam agros et 
9 cultum et copias h Gallorum homines feri ac barbari ada- 
massent, traductos 1 plures b : nunc esse b in Gallia 10 ad c et xx 25 
milium numerum : cum his Aeduos eorumque clientes semel 
atque iterum armis contendisse b ; magnam calamitatem u pulso3 
accepisse, b omnem nobilitatem, omnem senatum, omnem 

XXX. '398, 4, 2; 775; 212, N. 4.-^234 & 1 ; 317; 162, 7 (b).— 
M55, 2; 1217; 218, R. 9. 

XXXI. *398, 5 ; 855 ; 211, R. 5, N. & (1). Y. Sail. XXXTI. n. 3.— 
b 545, 530, T. & 1; 1296, A., 1136; 239, 272, 266, 2. — c 53l; 
1291; 266, 2.— <*459, 149; 665 ; 212, K 1 (b), 107.— e Dist. bet. prin- 
cipatus, imperium, and regnum. Y. III. n. 10.— f 414 & 4 ; 873; 247, 3. 
*— eDist. bet. arcesso, actio, evoco, and accerso. Y. n. 8. — h l32 ; 179 ; 
95, R.— »Sc. esse. 



62 DE BELLO GALLICO. 

equitatum amisisse. b Quibus proeliis calamitatibusque 12 frac- 
tos, qui et sua virtute et populi Romani 13 hospitio atque 
araicitia plurimum ante in Gallia potuissent, coactos esse b 
Sequanis obsides dare, nobilissimos civitatis, et jurejurando 

5 civitatem obstringere, sese neque obsides repetituros, neque 
auxilium a populo Romano imploraturos, neque recusaturos, 
quo minus perpetuo sub illorum ditione atque imperio essenU 
14 Unum se esse b ex omni civitate Aeduorum, qui adduci non 
potuerit, c ut juraret, aut liberos suos obsides daret. Ob earn 

10 rem se ex civitate profugisse b et Romam k ad senatum venisse b . 
auxilium postulatum, 1 quod solus neque jurejurando neque 
obsidibus teneretur. Sed 15 pejus victoribus Sequanis quam 
Aeduis victis accidisse b ; propterea quod Ariovistus, rex 
Germanorum, in eorum finibus consedisset tertiamque partem 

15 agri Sequani, qui esset optimus totius Galliae, occupavisset, 
et nunc de altera parte tertia Sequanos decedere juberet, 
propterea quod paucis mensibus™ ante Harudum milia hom- 
inum xxiv ad eum venissent, 16 quibus locus ac sedes para- 
rentur. 17 Futurum n esse paucis annis, uti omnes ex Galliae 

20 finibus pellerentur atque omnes Germani Rhenum transirent; 
neque enim 18 conferendum esse b Gallicum cum Germanorum 
agro, neque 19 hanc° consuetudinem victus cum ilia compa- 
randam. Ariovistum autem, ^ut semel Gallorum copias 
proelio vicerit, quod proelium factum sit ad Magetobrlam, 

25superbe et crudeliter imperare, b obsides nobilissimi cujusque p 
liberos poscere b et 21 in eos omnia exempla cruciatusque 
cdere, b si qua res non ad nutum aut ad voluntatem ejus facta 
sit. Hominem esse b barbarum, iracundum, temerarium : non 
posse ejus imperia diutius sustineri. Nisi 22 quid in Caesare 

30populoque. Romano sit auxilii, omnibus Gallis* 1 idem esse b 
faciendum, quod Helvetii fecerint, c 23 ut domo emigrent, aliud 
domicilium, alias sedes, remotas a Germanis, petant, 24 fortu- 
namque, quaecunque accidat, expcriantur. Ilaec si enun- 

XXXL J499& l;1236'iM2 t R. 11. — k a79 ; 93S, 237.— " 569; 
1360] 276, U. — '"418 ; 954, 253, R. 1. — "544 & 1, 556, II. & 1 ; 
1133 \ 288, R. 4(b).— -450, 1 ; 1049, 207, R. 23 (a) & (b).— P458, *; 
10,72; 207, R. 35 (b).— i 333, J.; 847 ; 225, III. 



LIBER PRIMUS. 63 

ciata Ariovisto sint, non ^dubitare, 13 quin de omnibus obsidibus, 
qui apud eum sint, gravissimum supplicium sumat. Caesarem 
vel auctoritate sua atque exercitus, vel recenti victoria, vel 
nomine populi Romani ^deterrere posse, b ne major multitudo 
Germanorum ^Rhenum traducatur, r Galliamque omnem ab 5 
Ariovisti injuria posse b defendere. 

XXXII. Hac oratione ab a Divitiiico ^abita, omnes, qui 
aderant, magno fletu auxilium a b Caesare petere coeperunt. 
Animadvertit Caesar, unos ex c omnibus Sequanos nihil 
earum rerum facere, quas ceteri d facerent, sed tristes, capite 10 
demisso,terram intueri. Ejus rei quae caussa esset, e rairatus 
ex b ipsis quaesiit. Nihil Sequani respondere/ sed in eadem 
tristitia taciti permanere. f Quum ab b iis saepius quaereret 
neque ullam omnino vocem exprimere posset, idem Divitiacus 
Aeduus respondit : hoc g esse miseriorem et graviorem fortu- 15 
nam Sequanorum, quam 2 reliquorum, d quod soli ne b in occulto 
quidem h queri neque auxilium implorare auderent 1 absen- 
tisque Ariovisti crudelitatem, velut si coram adesset, horre- 
rent 1 ; 3 propterea quod reliquis d tamen fugae facultas daretur, 
Sequanis j vero, qui intra fines suos Ariovistum recepissent, 20 
quorum oppicla omnia in potestate ejus essent, omnes crucia- 
tus essent perferendi. 

XXXIII. His rebus cognitis, Caesar Gallorum ammos 
verbis confirmavit pollicitusque est, 1 sibi a earn rem curae a 
futuram b : magnam 2 se habere spem et 3 beneficio suo et auc- 25 
toritate adductum Ariovistum c finem injuriis d facturum. b Hac 
Dratione habita, concilium dimlsit. 4 Et secundum ea multae 

XXXI. '499, 2 ; 1205-7 ; 262, R. 7, X. 3. 

XXXI L a 4f4, 5; 878; 248, L — b 374, 3, 4); 738; 231, R. 2. — 
c 398, 4, 2); 775; 212, N. 4.— d Dist. bet. ceteri and rdlqui. V. I. n. 14. 
— e 525;1182;2Go.— f 545, 1 ; 1137 ; 209, R. 5, &N. 7.— *4I4& 2; 
873 ; 247, 1 (1). — h 602, III. 2 ; 1390, Obs. 3 ; 279, 3 (d). — '531 ; 
1291; 266, 3.— J 338, L; 847 ; 225, III. 

XXXIII. »390&L; 848; 227.— b Sc. esse. — c 545; 1136 ; 239.— 
d 3%4&U.;855; 223. 



64 DE BELLO GALLICO. 

res eum hortabantur, quare sibi e earn rem cogitandam b et 
suscipiendam b puiarei 1 ; imprimis quod Aeduos, iratres consan- 
guineosque g saepenumero a senatu appellator, in servitude 
atque in ditione videbat Germanorum teneri, eorumque obsides 

5 esse apud Ariovistum ac Sequanos intelligebat ; quod h in 
tanto imperio populi Romani turpissimum sibi et rei publicae 
esse arbitrabatur. ^aullatim 1 autem G Germanos consuescere 
Rhenum transire et in Galliam magnam eorum multitudinem 
venire, populo Romano perieul6sutn b vidubat; neque 7 sibi 

10 homines feros ac barbaros temperaturos b existimabat, 8 quin, 
quum omnem Galliam occupavissent, ut ante Cimbri Teutoni- 
que fecissent, in provinciam exlrent atque inde in Italiam 
contenderent ; praesertim quum Sequanos a provincia nostra 
8 Rbodanus divideret : quibus rebus^ quam inaturnme 1] oceur- 

15 rendum b putabat. Ipse autem Ariovistus tantos sibi ppiiitus, 
tantam arrogantiam sumpserat, ut ferrendus non videretur. 
XXXIV. Quamobrem l j)laouit ei, ut ad Ariovistum lega- 
tos mitteret, qui ab eo postu!arent, a uti Vuquem locum medi- 
um utriusque colloquio diceret : 3 velle sese de re publica et 

20 summis utriusque rebus cum eo agere. Ei legationi Ariovis- 
tus respondit, si quid ipsi b a Caesare opus esset, sese ad eum 
venturum fuisse : 4 si quid ille se velit, ilium ad se vemre c 
oportere. d Praeterea se neque sine exercitu in eas partes 
Galliae venire audere, quas Caesar po>sideret, neque cxer- 

25citum sine magno commeatu atque emolimento in unum 
locum contrahere posse ; sibi autem mirum videri, 5 quid in 
sua Gallia, quam bello vicisset, aut Caesari f autonmino populo f 
Romano 5 uegotii c esset. 

XXXIII. *388, 1.; 847 ; 225, III. — f 525 ; 1182 ; 265.— *Dist. bet. 
propinquus, affi.iis, consanguintus, &c. V. XI. n. 7. — b 445, 7 ; GlPZt ; 206 
(13) (a). What do -s quod refer to? — 'Dist. bel. paullatim, stiteim, gradatim, 
and pedetentim. V. n. 5. — J 385; 820 ; 224. 

XXXIV. *500; 1212; 264, 5.-^387. 4(9, 3, 2) & (1); 820; 226. 
— c 549, 2, 543; 1118, li:i<>;23% 269, R. 2. — d 556 & I. ; 1206, 
A; 266, 2. — *396, III. 2, 3) (3) ; 700-2 ; 212, E. 3. — < 387 ; 821 ; 
226. 



LIBER PRIMUS. 65 

XXXV. 7 His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad 
cum Caesar legatos cum *his mandatis mittit : quoniam tanto 
suo popuilque Romani beneficio affectum, quum in consulatu 
suo rex arque amicus* a senatu appellatus esset, 2 nanc sibi pop- 
uloque Rumano 3 gratiam referret, c ut in colloquium venire 5 
invitatus 4 gravaretur, b 5 neque de communi re dicendum sibi et 
cognoscendum putaret b ; haec d esse, quae ab eo postularet : 
primum, ne quam e multitudinem hominum arnplius trans 
Rhenum in Galliam traduce re t f ; deinde obsides, quos haberet 
ab Aeduis, redderet* Sequanisque permitteret/ ut, quos illi 10 
haberent, voluntate 6 ejus reddere 6 illis g liceret ; neve Aeduos 
injuria lacesseret/ neve his sociisque eorum bellum inferret. f 
Si 7 id ita 8 fecisset, sibi 11 populoque Romano perpetuam gra- 
tiam atque amicitiam cum eo futuram : si non 9 nnpetraret, sese, 
quoniam, M. Messala, M. Pisone consulibus, senatus cen-15 
suisset, uti, quicunque Galliam provinciam 10 obtineret, "quod 1 
commodo fei publicae facere posset, 1 Aeduos ceterosque ami- 
cos populi Romani defenderet, sese Aeduorum injurias non 
neglecturum. 

XXXVI. *Ad haec Ariovistus respondit, jus esse belli, 20 
ut, qui a vicissent, liis, b quos vicissent, quemadmodum vellent, 
imperarent c : item populum Romanum victis b non ad alterius 
praescriptum, sed ad suum arbitrium imperare consuesse. Si 
ipse populo Romano non praescriberet, quemadmodum suo 
jure 2 uteretur, non 3 oportere d sese a populo Romano in suo 25 
jure impediri. Aeduos sibi, quoniam belli fortunam tentassent 
et arm is congressi ac superati essent, stipendiaries es^e factos. 
Magnam Caesarem injuriam 5 facere, qui suoadventu vectiga- 



XXXV. a 362 ; 666 ; 210. — b 495 & 3 ; 1218 ; 262, R. 1. — c Dist. 
bet. gratlas agere, habere, keferre; gratari x and graivXari. V. a 3. — d 545; 
1136; 239. — e 455, 2; 1018; 207, II. 31 (a), last sentence. — f 530, 
IL; 1200; 266, 2, R. I (b).— *?384 ; 840 ; 223, R. 2. — *>387; 82 l : 
226. — i5f3 ; 1280 ; 264, 3. 

XXXVI. a 445, 6; 689 ; 206 (4). — b 385; 831 ; 223, R. 2.— »Dfafc 
bet. impero, jubeo, praecipio, and mando. V. VII. n. 6. — d 556 & L; 
1296, A; 266, 2. 




66 BE BELLO GALLICO. 

lia 4 sibi deteridra 5 faceret. e Aeduis se obsides redditurum 
non esse, neque his neque eorum sociis 6 injuria bellum illatu- 
rura, si in eo manerent, 7 quod convenisset, stipendiumque 
quotannis penderent : si id non 8 fecissent, 9 longe his frater- 
5 num nomen popiili Romani afuturum. 10 Quod f sibi Caesar 
denunciaret, se Aeduorum injurias non neglecturum, neminem 
secum sine sua pernicie contendisse. Quum vellet, congre- 
deretur g : intellecturum, quid h invicti Germani, exercitatissimi 
in armis, qui inter annos 1 quatuordecim tectum j non subissent, 
30 virtu te possent. 

XXXVII. Haec 1 eodem tempore Caesari 2 mandata re- 
ferebantur, a et legati ab Aeduis et a Treviris veniebant a : 
3 Aedui questum, b quod Harudes, qui nuper in Galliara 4 trans- 
portati essent, fines eorum 4 popularentur c ; sese, ne 5 obsidibus d 

15quidem datis, 6 pacem Ariovisti e redimere 7 potuisse f : 8 Treviri 
autem, 9 pagos centum Suevorum ad ripas Rheni consedisse,' 
qui Rhenum translre 10 eonarentur ; his g praeesse Nasuam et 
Cimberium fratres. Quibus h rebus Caesar vehementer com- 
motus maturandum sibi 1 existimavit, ne, si nova manus 

20 Suevorum cum veteribus copiis Ariovisti sese conjunxisset, 
minus facile resisti n posset. Itaque, re frumentaria, quam 
celerrime potuit, comparata, d magnis itineribus j ad Ariovistum 
con tend it. 

XXXVIII. Quum tridui viam a processisset, nuntiatum 
25 est ei, Ariovistum cum suis omnibus copiis ad occupandum b 

Vesontionem, quod c est oppidum maximum Sequanorum, 
Contendere triduique viam a suis finibus ^rofecisse. Id ne 



XXXVI. «5!9 ; 1251 ; 264, 8 (1).— * 554, TV., last paragraph ; 702; 
273, 6 (a).— »530, IT.; 1200-2; 266, R. ] (a). — * 380, 2; 717 ; 232 
(3).— '378, 1; 050; 236, R. 5.— J 371, 4, 2; 718; 233(3). 

XXXVII. *468; 1087; 145, 11.-^569; Z360;21G t II.— c 520, 
II.; 1255; 273, 5, R. — <*430, 431, 2 (2); 905-0 ; 257.— «395, 396, 
I.; 75 1; 311, R. 2. — '530, I. kA; 1290, A; 272.— *386; S20; 
224.— h 453; 701; 206 (17). — '388, I. ; 847 J 225, III.— J 414 & 4; 
873; 2^, 2. 

XXXVIII. "371, 1, 3); 713; 232 (1). — i>562, 2, 565 & 1 ; 1322, 
1327 ; 275, II.— c 445, 4 ; 095 ; 206 (10). 



LIBER PRIMUS. 67 

accideret, 2 magno opere sibi praecavendum Caesar existima- 
bat. Namque omnium rerum, quae ad bellum usui d erant, 
summa erat in eo oppido 3 facultas, idque natura loci sic mu- 
niebatur, ut 4 magnam ad ducendum b bellum daret 5 facultatem, e 
propterea quod flumen 6 Alduasdubis, 7 ut circino circumductum, 5 
paene f totum g oppidum cingit : reliquum spatium, quod est 
non amplius 8 pedum sexcentorum, qua flumen 9 intermittit, h 
mons 10 contmet magna altitudine/ ita ut radices montis ex 
utraque parte n ripae fluminis contingant. ^HuncJ murus 
circumdatus arcem j efficit et cum oppido conjungit. Hue 10 
Caesar magnis nocturnis diurnisque itineribus contendit, oc- 
cupatoque oppido, ibi praesidium collocat. 

XXXIX. Dum paucos dies ad Vesontionem *rei frumen- 
tariae commeatusque caussa moratur, 2 ex percontatione nos- 
trorum a vocibusque Gallorum ac mercatorum, qui ingenti 15 
magnitudine b 3 corporum c Germanos, incredibili virtute b atque 
exercitatione b in armis esse praedicabant, saepenumero sese 
cum his congressos ne 4 vultum quidem atque aciem oculorum 
ferre potuisse, tantus subito 5 timor d omnem exercitum occupa- 
vit, ut 6 non mediocriter 6 omnium mentes animosque pertur-20 
baret. Hie primum ortus est a tribunis militum, praefectis, 
reliquisque, qui ex urbe amicitiae caussa Caesarem secuti non 
magnum in re militari usum habebant ; 7 quorum f alius alia s 
caussa illata, quam sibi ad proficiscendum necessariam esse 
diceret, petebat, ut ejus voluntate discedere liceret : nonnulli25 
pudore adducti, ut timoris suspicionem vitarent, remanebant. 
Hi neque 8 vultum fingere neque interdum lacrimas tenere 



XXXVIII. ^390, 2 ; 848, 853 ; 227, R. 4. -e Distj bet occasio ^ op _ 
porlunitas, potestas, copia, and facultas. Y. n. 4. — f Dist. bet. fere, ferme, 
paene, an&prope. V. I. n. 15.— e 149 ; 191 ; 107.— *> Dist. bet. intermitto 
and omitto. V. n. 9.— '428; 888] 211, R. 6.— J 373 & 1 & 2, 1) • 715 • 
230, R. 2. ^ * 

XXXIX. »44l ; 658 ; 205, R. 7 (1). — b 428 ; 888; 211, R. 6, & R 
8 (2).— <395 ; 751; 211.— <*Dist. heir, metus, timor, horror, and formido. 
Y. n. 5.— « What is litotes ? Y. Sail. XXUI. n. 2 ; 324, 9. — { 396, III. & 
2, 3) (1) ; 771 ; 212, R. 2.-^459, 1 ; 664 ; 207, R. 32 (a). 



08 DE BELLO GALLICO. 

poterant : abditi in tabernactilis aut suum fatum querebantur, 
aut cum familiaribus suis commune periculum in i sera bant ur. 
9 Vulgo totis castris testamenta obsignabautur. Horum voci 
bus ac timore paullatim etiam Li, qui magnum in ca>tris usum 

5 habebant, milites h centurionesque h quique h iqukatui praee- 
rant, perturbabantur. Qui 1 se ex ki& j minus timidos exi^timari 
volebant,non se hostem 10 vereri, k sed angustias itineris et mag- 
nitudinem silvarum, quae inter eos atque Ariovistum inter- 
cederent, aut u rem frumentariam, ut satis commode supportari 

10 posset, 10 timere k dicebant. Nonnulli etiam Caesari 12 renun- 

ciabaut, quum castra moveri ac signa ferri jussisset, non fore 

dicto 1 aud.entes milites neque propter timorem signa laturos. 

XL. Haec quum animadvertisset, convocato consilio ^m- 

niumque ordlnum ad id consilium adhibitis centurionibus, 

15vehementer eos incusavit: primum, quod aut quam in partem 
autquo consilio ducerentur, a sibi b quaerendum c aut cogitandum c 
putarent. d 2 Ariovistum, se e constile, cupidissime populi Ro- 
mani amicitiam appetisse f : cur liunc tam temere quisquam ab 
3 officio disces>urum c judicaret ? Sibi g quidem persuaderi, h 

20 cognitis suis postulates atque 4 aequitate conditionum perspec- 
ta, eum neque suam neque populi Romani gratiam repudia- 
turum. Quod 1 si 5 furore atque 5 amentia j impulsus bellum 
intulisset, 6 quid tandem vererentur ? aut cur de 7 sua virlute 
aut de 7 ipslus diligentia desperarent? 8 Factum c ejus liostis 

25 periculum patrum nostrorum raemoria, k quum, Cimbris et Teu- 
tonis a Caio Mario pulsis, non minorem laudem exercitus, 
quam ipse imperator, meritus videbatur 1 ; 9 iactum c etiam 



XXXI X. *363 ; 622 ; 204.— '445, 6 ; 689 ; 206 (4).— J 398,4 & 2) ; 
775; 212, N. 4. — k Dist. bet. vereor, metuo, and tlmeo. V. n. 10. — J 391 
ki: 831; 221, R. I (d). 

XL. *525; 1182, 265. — b 388 & 1. ; 847 ; 225, III. — c 530, I. ; 
1296, A ; 270, R. 3.— d 520, II. & 1 ; 129 1 ; 266, 3.— «430, 431 & 1 ; 
972] 257, R. 7 (a). — '530, I. ; # 1296, A; 266, 2, 270, R. 2 (b). — 
«385; ##-*; 223, R. 2.— h 30l, 3; 1 53 ; 223, R. 2, tf. (c). — *453, 6; 
702 ; 206 (14). — J Dist. bet. aniens, demeas, furor, delirium, and rabies. 
V. n. 5.— k 426 & 1; 949;2 r oZ, & N. 1.— 1 531,4; 1293, 263, 5, 266, 
2, R. 5. 



LIBER PRIMUS. 



69 



nuper in Italia 10 servi!i tumultu, k u qnos 12 tamen 13 aliquid ra 
usus ac diocip.ina, quam a nobis accepissent, sublevarent. 
Ex quo judicari posset, quantum haberet in se boni n constan- 
tia ; propterea quod, quos aliqtiamdiu inermos sine caussa 
timuissent, hos postea armatos ac victores 14 superassent.° 5 
Deflique hos esse eosdem, quibuscum saepenumero Helvetii 
congressi, non solum in suis, sed etiam in illorum finibus, ple- 
rumque superarint, qui 13 tamen pares esse nostro exercitui p 
non potuerint. Si quo> q adversum proelium et fuga Gallo- 
rum commoveret, hos, si quaererent, reperire r posse/ diutur- 10 
nitate belli defatigatis Gallis, Ariovistum,quum multos menses 
castris* se ac paludlbus 3 tenuisset 15 neque sui potestatem fecis- 
set, 16 Jesperantes jam de pugna et 16 dispersos subito adortum, 
magis 17 ratio!ie et consilio quam virtute 14 vicisse.° 18 Cui 
rationi* contra homines barbaros atque imperitos locus fuisset, 15 
hac* ne ipsum quidem sperare -nostros exercitus capi posse/ 
Qui u sunm timorem ^in rei frumentariae simulationem angus- 
tiasque itinerum ^conferrenr, facere f arroganter, quum aut de 
^officio imperatoris desperare aut praescribere viderentur. 
Haec sibi v esse curae v : frumentum Sequanos, Leucos, Lin- 20 
gones subministrare/ jamque esse in agris frumenta w matura: 
de itinere ip?os brevi tempore judicaturos. f Quod x non fore 
dicto ^audientes [milites] neque signa laturi dicantur, nihil se 
ea re commoveri f ; ^scire enim, quibu.-cunque exercitus dicto 
audiens non nierit, aut male re gesta fortunam defuisse, aut 25 
allquo facinore comperto avaritiam e-se convictam : suam 
24 innocentiam perpetua vita, 7 felicitatem Helvetiorum bello 7 
esse perspectam. f Itaque se, ^quod 11 in longiorem diem col- 
laturus esset, repraesentaturum, 6 et proxima nocte ^de qnarta 
vigilia castra moturum, c ut quam primum intelligere posset, 30 

XL. m 374, 5; 739 ; 231, R. 5 (a). — "393, HI. & 2, 3) (3); 700; 
212, R. 3. — ° I)ist. bet. vinco, supero, opprimo, evinco, and dtvinco. V. n. 
14.— P39! & 1; #00; 222, R. 1. — <i455, 2; 104:8; 138 & N.— r Dist. 
bet. reperti), invzwio, &c. V. XVIII. n. 19.— «422, 1 ; 992 ; 254, R. 3.— 
'387; OS 7, 090; 206 (3)(a). — *<*>4I4. — u 445, 6; 089; 206 (4).— 
*390; 848; 227. — "130, 2; 177 (4); 95, R. — '554, IV., last para- 
graph ; 1258, a. ; 273, 6 (a).— J 426 & 1 , 950 ; 253, N. 1. 



70 DE BELLO GALLICO. 

utrum apud eos pudor atque officium an timor valeret. Quod* 
si praeterea nemo sequatur, tamen se cum sola decima legione 
iturum, c de qua non dubitaret, sibique 2 earn ^praetoriam 
cohortem futuram. c Huic legioni Caesar et indulserat ^prae- 
5 cipue et propter virtutem confidebat ^maxime. 

XLL Hac oratione habita mirum in modum conversae 
sunt omnium mentes, summaque alacritas et cupiditas belli 
gerendi innata est, a princepsque b decima *legio per c tribunos 
militum ei gratias egit, d quod de se optimum judicium fecis- 

10 set 6 ; seque esse ad bellum gerendum paratissimam confir- 
mavit. Deinde reliquae f legiones per tribunos militum et 
primorum ordinum centuriones 2 egerunt, uti Caesari satis- 
facerent: 3 se nee unquam Mubitasse neque timuisse neque 
de 5 summa belli suum judicium, sed imperatoris g esse exis- 

15timavisse. Eorum satisfactione accepta et itinere exquisito 
per c Divitiacum, quod 6 ex a\iis ei h maximam fidem habebat, 
7 ut milium amplius quinquaginta circuitu ^ocis 1 apertis exer- 
citum duceret, de quarta vigilia, ut dixerat, profectus est 
Septimo die, quum iter non intermitteret, ab exploratoribus 

20 certior factus est, Ariovisti copias a nostris milibus j passuum 
quatuor et viginti abesse. 

XLIL Cognito Caesaris adventu, Ariovistus legatos ad 
eummittit: quod antea de colloquio ^ostulasset, id 2 per se 
fieri* licere, quoniam propius 3 accessiss£t ; 4 seque id sine per- 

25iculo facere posse existimare. Non respuit conditionem 
Caesar; jamque eum ad sanitatem 5 reverti b arbitrabatur, 
quum id, quod antea 6 petenti denegasset, ultro polliceretur ; 

XL. z 390, 2; 851; 221, R. 4. 

XLI. *463, 3; 644) 209, R. 12 (2).— b Dist. bet. primus and princeps. 
T. Ec. Cic. XXLII. n. 1.— C 4I4, 5, 1) ; 876 ; 247, R. 4. — d Dist. bet. gra- 
tias agere, habere, referre, &c. Y. XXXV. n. 3. — e 520, II.; 1255; 
266, 3.— f Dist. bet. reliqui and ceteri. Y. I. n. 14.— ?40l ; 780; 211, R. 
8 (3). — h 384 ; 855) 223. — >422, 1 & 1); 937) 255, 2. — J 378, 2 • 
958 ; 236, R. 4. 

XLIL a 549, 1 & 2 ; 1136, 638 ; 269, R. 3. — b Dist. bet. reverter, 
revenio, and redeo. Y. n. 5. 



LIBER PRIMUS. 71 

magnamque in spem veniebat, pro suis tantis populique 
Romani in eum beneficiis, cognitis suis postulatis, fore, c uti 
pertinacia d desisteret. Dies colloquio dictus est ex eo die 
quintus. Interim saepe ultro citroque quum legati inter eos 
mitterentur, Ariovistus postulavit, ne quem peditem ad 5 
colloquium Caesar adduceret : vereri se, ne e per insidias ab 
eo circumveniretur : uterque cum equitatu veniret f : alia 
r ratione sese non esse venturum. g Caesar, quod neque collo- 
quium, 8 interposita caussa, tolli volebat neque salutem suam 
Gallorum equitatui committere audebat, commodissimum h esse 10 
statuit, omnibus equis Gallis equitibus detractis, 9 eo legiona- 
rios milites legionis decimae, cui 1 10 quam maxime confidebat, 
imponere, ut praesidium 10 quam amicissimum, si quid opus 
facto J esset, haberet. Quod quum fieret, non irridicule quidam 
ex militibus decimae legionis dixit, plus, quam pollicitus esset, 15 
Caesarem facere : pollicitum, se in cohortis praetoriae loco 
decimam legionem habiturum, [nunc] n ad equum rescribere. 

XLIII. Planities erat magna et in ea tumulus terrenus 
satis grandis. Hie locus aequo fere spatio a ab castris ^rio- 
visti et Caesaris aberat. Eo, ut erat dictum, ad colloquium 20 
venerunt. Legionem Caesar, quam equis b devexerat, passi- 
bus a ducentis ab eo tumulo constituit. Item equites Ariovisti 
pari intervallo a constiteriuit. Ariovistus, 2 ex equis ut collo- 
querentur et praeter se denos c ut ad colloquium adducerent, 
postulavit. Ubi d eo ventum est, e Caesar initio f orationis sua 25 
senatusque in eum beneficia commemoravit : s quod rex apel- 
latus esset a senatu, quod amicus, quod 4 munera amplissima 
missa ; quam rem et paucis contigisse et 5 pro magnis liominum 
* . — — # 

XLII. C 544&1; 1133, 268, R. 4 (b). — *425 & 2; 916; Ml. — 
•492, lb]); 121,5; 262, R. 7.-^530, II. ; 1200; 266, 2, R. 1 (b). 
*530, I. & 1; 1296, A; 266, 2, 270, R. 2 (b). — h What does com. 
agree with?— * 385 ; 831 ; 223, R. 2.— J419, 3 1); 926; 243, R. 1 (a). 

XLIII. »378, 2; 958 ; 236, R. 4. — UI4 & 4 ; 873 ; 247, 3. — C I74, 
2,1);201, 3; 119, 111.-^304, U.;461, 2; 259, R. 1 (2) (d).— •30f, 
3 ; 453, 1094; 184, 2 (a) & (b).— '426 ; 949 ; 253, & N. 1. 



72 



DE BELLO GALLICO. 



officiis consuesse tribui docebat : ilium, quum neque 6 aditura 
neque caussam 7 postulandi justam haberet, benehVio ac Kber- 
alitate sua ac senatus ea praemia consecutum. Docebat 
etiam, quam veteres quamque justae caussae necessitudinis 

5 8 ipsis g cum Aeduis intercederent : quae senatus consulta, 
9 quotiens quamque honorifica, 10 in eos facta essent: n utomni 
tempore totius Galliae principatum h Aedui tenuissent, prius 
etiam quam nostram amicitiam appetissent. Populi Romani 
banc esse consuetudinem, 12 ut socios atque amicos non modo 

10 13 sui l nihil dcperdere, sed gratia, dignitate, honore auctiores 
velit esse ; 14 quod vero ad amicitiam populi Romani attulis- 
sent, id iis g eripi quis pati posset ? Postulavit deinde t adem, 
quae legatis 15 in mandatis dederat ; ne aut Aeduis aut eorum 
sociis bellum inferred ; obsides redderet J * ; si nullam partem 

13 Germanorum domum k remittere posset, 1G at ne ^quos amplius 
Rhenum 1 translre pateretur.^ 

XLI V. Ariovistus ad postulata Caesaris pauca respondit ; 
Me suis virtutibus multa praedicavit : 2 transisse Rhenum sese 
non 3 sua sponte, a sed rogatum et arces^itum a 4 Gallis : non 

20 sine magna 5 spe magnisqie praemiis b domura propinquosque* 
reliquisse : sedes habere in Gallia ab 6 ip<is concessas : obsides 
ipsorum voluntate d datos : stipendium capere jure d belli, quod 
victores victis imponere consuerint : non sese Gallis, sed 
Gallos sibi bellum intulisse : 'omnes Galliae civitates ad se 

25 oppugnandum e venisse, ac contra se castra habuisse : eas 
omnes copias a se uno proelio fusas ac superalas esse. Si 
iterum experiri velint, se iterum palatum esse decerlare : si 
pace uti velint, inlquum esse \le stipendlo recu- are, quod sua 

XL! II. &386; 82(> ; 224. — h Dist. bet. principatus, regnum. and impe- 
rium. V. III. n. 10. — '395, 396, 2, 1); J00-2 ; 212, R. 3, N. 3. — 
«(*> 386, 2 ; 8Z~> ; 224, R. 2. — i 530, II. ; 1200 ; 266, 2, R. 1 (b). — 
k 379, 3, 1); ,94.?;237, R.4.— »37l f 4, 1) ; 718) 233 (3). 

XLIV. a Dist. bet. sponte, ultra, sua sponte, voluntate, and Lbenter. V. n. 
3. __ b 70 4, II. 2 ; 137 9, 2d ; 323, 2 (3). V. n. 5. — c Dist. bet. propin- 
quus, necessarius, cognatus, consanguineus, and offirds, V. XI. n. 7. — d 4(4 

6 2; 873; 249,' II.— '5S5 & 1; 1322, 1337, 275, II. k III., R. 3. 



LIBER PRIMUS. 73 

voluntate d ad id tempus pependerint. Amicitiam popuii 
Romani sibi f ornameuto f et praesidio/ non detrimento f esse 
oportere, 9 idque se ea spe petisse. Si per populum Romanum 
stipendium remittatur et 10 dediticii subtrahantur, non minus 
libenter sese n-cu-aturum popuii Romani amicitiam, quam 5 
appetierit. u Quod 3 nriltitudinem Germanorum in Galliam 
traduoat, id se sui muniendi, 6 non Galliae impugnandae 6 
caussa face re : ejus rei testimonio f esse, h quod u niA rogatus 
non venerit et quod bellum non intulerit, sed 13 defenderit. 
Se prius in Galliam venisse, quam 14 populum Romanum. 10 
Nunquam ante hoc tempus exercitum popuii Romani 15 Galliae 
provinciae fines egressum. Quid 16 ^ibi vellet: cur in suas 
possessionem venire t? Provinciam suam ^hanc 1 esse Galliam* 
sicut illatn 1 nostram. Ut ipsi concedi non oporteret, si in 
nostros fines impetum faceret ; sic item nos esse iniquos, qui j 15 
in suo jure se interpellaremus. Quod= f rat res [ 16 e senatus 
consulto] Aeduos appellatos diceret, non se tain barbarum 
neque tarn i/npeiitum esse rerum, k ut non sciret, neque bello 1 
Allobraium proximo Aeduos Romanis auxilium tulisse, neque 
19 ipsos in his contentionibus, quas Aedui secum et cum Sequa-20 
nis habuissent, auxdio poptili Romani usos esse. ^Debere 
se suspicari, simulata m Caesarem amicitia, quod cxerdtum in 
Gallia liabeat, sui opprim<ndi e caussa habere. Qui 11 nisi 
5l decedat atque exercitum dedu -at ex his rcgionibu*, se>e ilium 
non pro amico, sed pro hoste habittirum. 2J Q iod° si eum 25 
interfecerit, multis sese nobilibus principibusque popuii Ro- 
mani ^iiratum esse facturum : id se ab ipsis per eorum 
nuncios compertum 24 habere p ; quorum omnium gratiam atque 
amicitiam ejus morte redime^e posset. Qiod si - 5 decessisset 
et liberam possessionem Galliae sibi tradidisset, magno se 30 



XUV. <" 390 ; 818 ; 227 —^554, IV. ; 1258, a.; 273, 6 (a).— e(2) 563 . 
3L327 ;n*, III. R. 1. — f ^330, 2; 8 5H ; 227, R. 2. — »» Subject of 
ess*?— '430, 1; 1020 : 207, R. 23 (>•).— J5^7, I., 1251; 264, 8 (1).— 
k 399&2, 2), (2); 7<>5-7; 213.— U26 & I; I 949; 253, N. 1.— m 43l, 
2, 2);06%>-tf; 257, N. 1. — n 453; 701 ; l06 (i7). — °453, 6 ; 702; 
20G (L4).— P333, xl. 1 ; 1358 ; 274, R. 4. 



74 DE BELLO GALLICO. 

ilium praemio remuneraturum et, quaecunque bella geri vel- 
let, sine ullo ejus labore et periculo confecturum. 

XLV. Multa ab Caesare 1 in earn sententiam dicta sunt, 
quare negotio desistere non posset ; 2 et neque suam neque 
5 populi Romani consuetudinem pati, uti optime meritos socios 
desereret ; neque se judicare, Galliam potius esse Ariovisti a 
quam poptili a Romani. Bello superatos esse Arvernos et 
Rutenos ab Q. Fabio Maximo, quibus populus Romanus 3 ig- 
novisset, neque in provinciam redegisset, neque stipendium 

10 imposuisset. Quod si antiquissimum quodque b tempus c spec- 
tari oporteret, d populi Romani justissimum esse in Gallia 
imperium e : si judicium senatus observari oporteret, liberam 
debere d esse Galliam, 4 quam bello victam suis legibus uti 
voluisset. f 

15 XL VI. Dum haec in colloquio geruntur, Caesari nuncia- 
tum est, equites Ariovisti propius tumulum a accedere et ad 
nostros adequitare, lapides telaque in nostros conjicere. Cae- 
sar loquendi finem Vacit, seque ad suos recepit, suisque 
imperavit, ne quod omnino telum in hostes rejicerent. Kam 

20 etsi sine ullo periculo legionis b delectae cum equitatu proelium 
fore videbat, tamen 2 committendum c non putabat, ut, pulsis 
hostibus, dici posset, eos ab se 3 per fidem in colloquio circum- 
ventos. Posteaquam 4 in vulgus militum elatum est, 5 qua 
arrogantia in colloquio Ariovistus usus 6 omni Gallia Ro- 

25 manis interdixisset, impetumque in nostros ejus equites fecis- 
sent, eaque res colloquium ut diremisset, multo major alacritas 
studiumque pugnandi majus exercitui 6 injectum est. 

XLVII. Biduo a post Ariovistus ad Caesarem legatos mit- 

XLY. a 40l, 402, I. ; 7 SO ; 211, li. 8 (3). — H58 & 1 ; 1052 ; 207, 
r # 35 (b)._ C545 ; 1130 ; 239.— d Dist. bet. oportet, debeo, &c. Y. IV. n. 
4. — e Dist. bet. imperium, regnum, &c. V. III. n. 10. — f 531 ; 1291-2; 
266, 2. 

XLVI. '437, 1; 867; 238, 1 (a).— *396, I.; 74=5; 211, E. 2.— '551 
& I., 1; 114S, 1152 , 270, R. 3, 272.— <* 549 & 1 ; 1150 1 269, R. 2. 
— *425, 2; 016; 251, R. 2.— f 386 ; 6^6* ; 224. 

XLV LI *m,<J54;2 r o'S, R. 1. 



LIBER PRIMUS. 75* 

tit : 1 velle c se de his rebus, quae inter eos agi coeptae b neque 
perfectae essent, agere cum eo : 2 uti aut iterum 3 colloquio f 
diem constitueret d aut, si id minus vellet, e e suis legatis ali- 
quem ad se mitteret. Colloquendi Caesari caussa H'isa non 
est ; et eo ? magis, quod pridie ejus 5 diei Germani retineri non 5 
poterant, 6 quin in nostros tela conjicerent. h Legatum e e suis 
sese magno cum periculo ad eum misstirum, et homimbus 
feris objecturum existimabat. Commodissimum visum est, 
C. Valerium Procillum, C. Yalerii Caburi filium, summa 
virtute 1 et ''humanitate 1 adolescentem, cujus pater a C. Yalerio 10 
Flacco 8 civitateJ donatus erat, et propter fidem et propter 
linguae Galllcae scientiam, 9 qua multa jam Ariovistus longin- 
qua consuetudine k utebatur, et quod in eo 10 peccandi Germa- 
nis 1 caussa non esset, ad eum mittere, et Marcum Mettium, 
qui n hospitio Ariovisti utebatur. His mandavit, m ut, quae 15 
diceret Ariovistus, cognoscerent et ad se referrent. Quos 
quum apud se in castris Ariovistus conspexisset, exercitu suo 
praesente, conclamavit : Quid 11 ad se venirent ? 12 an spe- 
culandi caussa ? Conantes dicere prohibuit et in catenas 
conjecit. 20 

XL VIII. Eodem die castra promo vit et milibus a passuum 
sex a Caesaris castris sub monte consedit. Postridie ejus 
diei b ^raeter castra Caesaris suas copias traduxit et milibus a 
passuum duobus ultra 2 eum castra fecit, eo consilio, c 3 uti 4 fru- 
mento d commeatuque, qui ex Sequanis et Aeduis 5 supporta- 25 
retur, Caesarem intercluderet. Ex eo die dies 6 continuos e 

XLVII. b 297, 1; 439 ; 183, N. 1 — «530,I. & 1; 1296, A.; 272. 
d 530, II.; 1200, 273, 2.— e 398, 4, 2); 775; 212, R. 2, N. 4.— 'Dist. 
bet. sermo, colloquium, and oraUo. V. n. 3. — &4I4 & 2; 873 ; 247, 1. — 
M98 & 1; 1230-1, 262, R 10.— *428; 888; 211, R. 6.— J4I9, III. 
&2, 1); 911-2; 249,1.— MI4& 2; 873; 247, 1.— 1387; 821; 226. 
""Dist. bet. jubeo, impero, praecipio, and mando. Y. VII. n. 6. — n 380, 2; 
717; 235, R. 11.— 0529; 1296, B.; 266, 2, R. 1 (c). 

XLVII I. *378, 2; 958; 236, R. 4.— '411 &2; 1010; 212, R. 4, N. 
6.— C 4I4& 2; 873; 211 y I— d 425, 2; 916; 251. Dist.' bet. frumen- 
tum and commeatus. V. XXXIX. n. 1. — e Dist. bet. continuus, perpetuus, 
sempiternus, aud aeternus. V. n. 6. 



76 DE BELLO GALLICO. 

quinque Caesar pro castris suas copias produxit et aciem 
instructam habuit, ut, si vellet Ariovistus proelio contendere, 
ei f 7 potestas non deesset. Ariovistus his omnibus dlebus g ex- 
ercitum castris h continuit, equestri proelio 1 quotidie contendit. 
5 Genus 8 noc erat pugnae, quo se German i exercuerant. 
Equitum milia erantsex : totidem numero 1 pedites velocissimi 
ac fortissimi, quos ex omni copia 9 singuTi singulos suae salutis 
caussa delegerant. Cum his in proeliis versahantur : ad hos 
se equires recipiebant : hi, si quid erat durius, k concurrebant: 

10 si qui, graviore k vulnere aceepto, equo deciderat, cireumsis- 
tebant : 10 &i quo erat longius k prodeundum aut celerius k reci- 
piendum, tanta erat horum exercitatione celeritas, n ut jubis 
equorum sublevati cursum adaequarent. 

XLIX. Ubi eum castris se tenere Caesar intellexit, n*>, 

15 diutius commeatu prohiberetur, ultra eum locum, x q!JO in loco 
Germani consederant, circiter passus a sexcentos ab his castris 
2 idoneum b locum delegit, acieque 8 lriplici instructa, ad eum 
locum venit. Primam et secundam 4 aciem in armis esse, 
tertiam castra munire jussit. Hie locus ab hoste circiter 

20 passus a sexcentos, uti dictum est, aberat. Eo circiter 5 homi- 
num numero c sedeeim milia expedita cum omni equitatu 
Ariovistus misit, °quae copiae nostros perterrerent d et muni- 
tione proliiberent. d Nih!io e eecius Caesar, ut ante constituerat, 
duas acies hostem propulsare, tertiam opus perficere jussit. 

25Munitis castris, duas ibi legiones reliquit et partem 7 auxilio- 
rum, quattuor reliquas in castra majora reduxit. 

L. Proximo die instituto a suo Caesar e castris utrisque b 
copias suas eduxit ; paullumque a majoribus castris progressus, 

XLVIII. f 386, 2; 820; 226, R. 2.— *378, 1; 950 ; 236.— h 422, 1 ; 
992 ; 254. R. 3. — 'Dist. bet. pugna, acies, and prodium. V. XV, u. 8. — 
J 429 ; 889 ; 250, 1.— k 444, 1 ; 902 ; 256, R. 9 (a). 

XLIX. a 378 ; 958; 236. — b Dist. bet. idoneus and aptus. V. n. 2. — 
c 429 ; 8(89 \ 2 >0, 1— d 500: 1212 ; 264, 5.— «48 , 929 ; 256, ft. 16. 

L. »4I4 & 2; 873\ 249, II. — b l9l, 3 ; 081 ; 207, R. 32 (c). 



LIBER PRIMUS. 77 

aciem instruxit hostibusque pugnandi potestatem fecit. Ubi 
ne turn quidem eos prodire intellexit, circlter a ineridiem c ex- 
ereitum in castra reduxit. Turn 2 dernum Ariovistus partem 
suarum copiarum, quae castra minora oppugnaret, d misit. 
Acriier utrimque usque ad vesperum pugnaium est. Solis 5 
occasu 6 suas copias Ariovistus, multis et illalis et acceptis 
vulnerlbus, in castra reduxit. Quum ex captlvis quaereret 
Caesar, quam ob rem Ariovistus 3 proelio non decertaret/ banc 
reperiebat caussam ; quod apud Germanos ea consuetudo 
esset g ; ut 4 matresfamiliae h eorum sortibus et vaticinationibus 10 
declararent, 1 utrum proelium committP 5 ex usu esset, f nee ne k : 
eas ita dicere : non G esse fas, 1 Germanos superare, si ante 
novam lunam proelio contendissent. 

LI. Postridie ejus diei Caesar praesidio a utrimque castris, a 
quod b satis esse visum est, reliquit : omnis c 'alaiios in con- 15 
spectu bostium pro castris minorlbus constituit, quod 2 minus 
multitudine d militum legionariorum pro hostium numero 
valebat, ut 3 ad speciem alariis 6 uteretur : ipse, tripllci instructa 
acie, usque ad castra hostium accessit. 4 Tum demum neces- 
sario Germani suas copias castris eduxerunt, generatimque 20 
constituerunt paribus intervallis/ Harudes, Marcomannos, 
Triboccos, Vangiones, Nemetes, Sedusios, Suevos, omnemque 
aciem suam rhedis g et carris circumdederunt, ne qua spes in 
fuga relinqueretur. 5 Eo mulieres imposuerunt, quae in 
proelium proficiscentes milites, passis manibus, flentes implo-23 
rabant, ne se in servitutem Romanis traderent. 

LIL Caesar Singulis legionibus a singulos legatos et quae- 

L. c Dist. bet. meridies and medius dies. V. n. 1 — l 500 ; 1212; 264, 
5.— *426; 0^.9; 253.— { 525; 1182; 265.-^520, IE. ; t %5& ■;. 266, 
3.— h l25,2; 176;9l.—>495&3;1224; 262, R. l.— J 549 : 1150; 
269, R. 2.— *526, II. 1) ; 1187; 265, R. 2.— >Dist. bet. concessum est, 
licet, and fas est. Y. n. 6. 

LI. a 390 & II. 2; 848-50 ; 227. — *445, 6 ; 689 ; 206 (4).— <I54, 
88, III.; 114, 193 ; 114, 2. — d 4l4 & 2 ; 873; 247, 1 (2).— *4I9, I. ; 
880; 245, I. —'378, 2; 958 ; 236. — r 414 & 4, 384, II. 1 ; 859, 
873; 249, I. 

L1I. * 383 ;££<>; 224. 



78 DE BELLO GALLICO. 

storem praefecit, uti eos b testes b suae quisque virtutis haberet: 
ipse a dextro cornu, quod earn partem 2 minime firmam hosti- 
um esse animum adverterat, proelium commlsit. Ita nostri 
acriter in hostes, signo dato, impetum fecerunt, 4 itaque hostes 
5 repente celeriterque 5 procurrerunt, ut 6 spatium pila in hostes 
conjiciendi non daretur. Rejectis pilis, comminus gladiis 
pugnatum est. At Germani, celeriter ex consuetudine sua 
7 phalange facta, impetus gladiorum exceperunt. Reperti 
sunt 9 complures nostri milites, 10 qui in n phalangas insilirent, 

10 et scuta manibus revellerent, c et desuper vulnerarent. c Quum 
hostium acies a sinistro cornu pulsa atque in fugara conversa 
esset, 12 a dextro cornu vehementer multitudine suorum nos- 
trani aciem premebant. Id quum animadvertisset Publius 
Crassus adolescens, qui equitatui* praeerat, quod 13 expeditior 

15 erat, quam hi, qui inter aciem versabantur, tertiam aciem la- 
borantibus nostris d subsidio d misit. * 

LIIL Ita proelium restitutum est, atque. omnes hostes 
terga verterunt, neque prius fugere destiterunt, quam ad flu- 
men 1 Rhenum milia passuum ex eo loco circiter quinquaginta 

20 pervenerunt. Ibi perpauci, b aut viribus c conf isi tranare con- 
tenderunt, aut, lintribus inventis, d sibi salutem repererunt. d 
In his fuit Ariovistus, qui naviculam e deligatam ad ripam 
nactus d ea profugit : reliquos omnes equitatu consecuti d nostri 
interfecerunt. 1 Duae fuerunt Ariovisti uxores, una h Sueva 

25natione, f quam domo" secum duxerat, altera 11 Norica, regis 
Voctionis soror, quam in Gallia 2 duxerat a fratre missam: 
utraque in ea fuga perierunt. 1 Duae filiae harum, altera* 
occisa, altera* capta est. Caius Valerius Procillus, quum a 
custodibus in fuga 3 trinis catenis vinctus 4 traheretur, 5 in ipsum 

SO Caesarem hostes equitatu persequentem incidit. Quae qui- 



LII. b 373;715;230.— c 50l, I.; 121 $; 264, 1 (a) & (b).- ^ 390 ; 
SIS; 227. 

LI II. a Dnt. bet. flumen, flwius, and amnk. V. I. n. 24. — b 44l ; 4S2 ; 
127, 2.— c 4!9, II.; S73] 245, II. (1), or 223, R. 2. — d Dist. bet, invenio, 
reperio, nanciscor, &c. V. XVIII. n. 19.— «3f5, 4 & 2) ; 542 ; 100, 3.— 
f 429 ; SS<> ; 250, 1.— *424, 2; 943] 255, R. 1.— h 363 ; 029] 204, fe. 
10.— '461 & 3 ; OS1 ] 209, R. 11 (4). 



LIBER SECUNDUS. 79 

dem res Caesari non minorem, quam ipsa victoria, voluptatem 
attulit ; quod bominem honestissimum provinciae Galliae, 
suum famiLiarem et hospitem, ereptum e manibus hostium, 
cibi restitutum videbat ; neque ejus 6 calamitate de tanta volup- 
tate et gratulatione quidquam fortuna deminuerat. Is, se 5 
praesente, J de se ter sortibus consultum k dicebat, utrum igni 
statim necaretur, an in aliud tempus reservaretur : sortium 
beneficio se esse incolumem. Item Marcus Mettius repertus 
et ad eum reductus est. 

LIV. Hoc proelio trans Rbenum nunciato, Suevi, qui ad 10 
ripas Rheni venerant, domum reverti coeperunt ; quos ubi 
Ubii, qui proximi Rbenum a incolunt, pertemtos senserunt, 
inseciiti magnum ex his numerum occiderunt. Caesar, una 
aestate duobus maximis bellis confectis, maturius paulo, b quam 
tempus anni postulabat, in hiberna in Sequanos exercitum 15 
deduxit : hibernis Labierium praeposuit : ipse 4n citeriorem 
Galliam 2 ad conventus agendos profectus est. 



LIBER II 
ARGUMENT. 



I. Conspiracy of the Belgians and War with them. Con- 
spiracy of the Belgians, Chap. 1 . Surrender of the Remi at the approach 
of Caesar, % 3. Origin and forces of the Belgians, 4. Caesar's march to 
the river Axona: his camp, 5. Attack upon a town by the name of 
Bibrax : Caesar relieves Bibrax, 6, 7. Favorable situation of Caesar's 
camp, 8. Unsuccessful attack upon Titurius : departure of the Belgians 
to defend their own territories: their defeat, 9-11. Surrender of the 
Suessiones and Bellovaci, 12-14. Surrender of the Ambiani : customs 
of the Nervii, 15. Nervian war: defeat: surrender, 16-28. War with 
the Aduatuci : the blockading of their town : their perfidy : their complete 
overthrow, 29 - 33. — II. Expedition of P. Crassds into Armorica. 



LTIL J 430 ; 965 ; 257, R. 7.— k 301, 3 ; 453 ; 270, R. 3. 
LIV. a 331, 2, 2); 807] 238, 1, a).— Hi 8; 929 j 256, R. 16. 



80 DE BELLO GALLICO. 

Several maritime states are conquered by Crassus, 34. — III. Transac- 
tions after the Belgians were scbdued. Opinion of this war 
among the Germans : they send ambassadors to Caesar : he inarches into 
Italy and lllyricum : winter quarters : thanksgiving at Rome, 35. 

I. Quum esset Caesar in citeriore Gallia in hibernis, ita 
uti *supra demonstravimus, 2 crebri a ad eum rumores affere- 
bantur, litterisque item Labieni certior fiebat, oranes Belgas, 
3 quam b tertiam esse Galliae partem 4 dixeramus, contra pop- 

5 ulum Romanum eonjurare obsidesque inter se dare. Conju- 
randi has esse caust-as : primum, quod vererentur, c ne, 5 omni 
pacata Gallia, ad eos exercitus noster adduceretur : deinde, 
quod ab normullis Gallis sollicitarentur, c 6 partim qui, ut Ger- 
manos diutius in Gallia versari noluerant, d ita populi Romani 

10 exercitum hiemare atque inveterascere 6 in Gallia moleste 
ferebant, d partim qui mobilitate f et levitate animi 7 novis im- 
periis° studebant, d ab 8 nonnullis etiam, quod in Gallia a 
potentioribus atque his, qui 9 ad conducendos homines facili- 
tates habebant, d vulgo 10 regna h occupabantur d ; qui minus 

15 facile earn rem "imperio 1 nostro consequi poterant. d 

II. His nunciis litterisque commotus, Caesar duas legiones 
in citeriore Gallia novas conscripsit, et, Mnita aestate, in inte- 
riorem Galliam 2 qui deduceret, a Quintum Pedium legatum 
misit. Ipse, quum primum pabtili copia esse 3 inciperet, b ad 

20 exercitum venit : Mat negotium Senonibus reliquisque Gallis, 
qui finitimi Belgis c erant, 5 uti ea. quae apud eos pvrantur, cog- 
noscant seque de his rebus certiorem faciant. Hi jjconstanter 
omnes nunciaverunt, manus 7 cogi, exercitum in unum locum 
7 condQci. Turn vero 8 dubitandum non existimavit, quin ad 

I. a Dist. bet. saepe, crebro, frequenter, frequentare, cekbrare, &c. Y. n. 2. 
— b 445, 4; 095; 206 (10). — c 520, II.; 1255 ; 266, 3. — A 531, 4; 
1293 ; 266, 2, R. 5.— «332. JL ; 5S8; 187, II. 2 (a) & (o).— '414 & 2 ; 
873; 247, 1 (2)— s384; 831 223, R. 2.— h \Vhy plural? V. n. 10.— 
*426, 1; 949; 257, R. 9(2). 

II. a 500 & 1 ; 1212; 264, 5. — b Dist. bet. incipio, ordior, inclwo^ and 
coepi. Y. n. 3. — c 39l & 1 ; 860-2 ; 222, R. 1. 



LIBER SECUNDUS. 8i 

eos proficisceretur. Re frumentaria comparata, castra mo vet, 
diebusque d circiter quindeeim ad fines Belgarum pervenit. 

III. Eo quum de improvise- 1 celeriusque omni opinione 
venisset, Remi, qui proximi 2 Galliae a ex Belgis b sunt, ad eum 
legatos, Iccium et 3 Andocumborium, primos civitatis, miserunt, 5 
qui dicerent, 4 se suaque omnia in fidem atque in potestatem 
populi Romani " s permittere d ; neque se cum Belgis reliquis 6 
consensisse, neque contra populum Romanum conjurasse ; 
paratosque esse et obsides dare, et inrperata facere, et oppidis f 
recipere, et frumento ceterisque rebus juvare : reliquos omnes 10 
Belgas in armis esse ; Germanosque, qui cis Rhenum ineo- 
lant, sese cum his conjunxisse ; tantumque esse eorum omnium 
furorem, ut ne° Suessiones quidem, fratres consanguineosque 
suos, qui eodem ^'ure 11 et eisdem legibus utantur, unum 
imperium unumque magistratum cum ipsis habeant, deter- 15 
rere 7 potuerint, 8 quin cum his consentirent. 1 

IY. Quum ab Hiis quaereret, quae civitates 2 quantaeque 
in armis essent a et quid b in bello possent, a sic reperiebat: 
8 plerosque d Belgas esse ortos ab Germanis ; Rhenumque e 
antiquitus traductos, propter loci fertilitatem ibi consedisse, 20 
Gallosque, qui ea loca incolerent, expulisse ; solosque esse, 
qui patrum nostrorum memoria/ omni Gallia vexata, Teu- 
tonos Cimbrosque intra fines suos ingredi- jDrohibuerint : qua 
ex re fieri, uti earum rerum memoria h magnam sibi auctorita- 
tem magnosque spiritus in re militari sumerent. De numero25 
eorum omnia se habere explorata Remi dicebant; propterea 



II. d 378, 1; 950; 253. 

III. *39l & 1; 860-2; 222, R. 1.1*398, 4, 2); 775; 212, R. 2, N 
4.-c 500 & x . 1212] 264, 5. - dDist bet. fido, confido, fidem teleo 
committo, nn&permitto. V. n. 5.— *44l, 6 ; 662; 205, R. 17.— '422 1 • 
992; 254, R. 3.-&602, IIL 2; 1390, Obs. 3; 279, 3 (d).— kDist bet' 
jus and lex. V. n. 6.— *498 & 1 ; 1230-1 ; 262, R. 10, N. 7. 

IV. *525 ; 1182 ; 265— b 380 2 . 7S1 . 232 (3) .___<! Djst. het p!eriqvj , 
tm&plurimi.. Y. n. 3.— e374, 6 ; 718; 233 (1), 234, I. R. 1 (b)— '426 
& 1; 949 ; 253. —1551, II. & 1 - 1204; 262, R. 11, N. — MI4 & 2; 

' 4* 



F 



82 BE BELLO GALLICO. 

quod 4 propinquitatibus affinitatibusque conjuncti, quantam 
quisque multitudinem in communi Belgarum concilio ad id 
bellum pollicitus sit, a cognoverint. Plurimum inter eos Bel- 
lovacos et virtute 1 et auctoritate 1 et hominum numero 1 valere : 

5 hos posse conficere 5 armata milia centum : pollicitos j ex eo 
numero 7 electa 6 sexaginta, totiusque belli imperium sibi pos- 
tulare. Suessiones 8 suos esse finitimos : fines latissimos 
feracissimosque agros possidere. Apud eos fuisse regem 
nostra etiam memoria f 9 Divitiacum, totius Galliae 10 potentissi- 

10 mum ; qui n quum magnae partis harum regionum, turn etiam 
Britanniae, imperium obtinuerit: nunc esse regem Galbam: 
ad hunc propter justitiam prudentiamque suam totius belli 
12 summam omnium voluntate deferri : oppida habere numero k 
xn ; polliceri milia 5 armata quinquaginta : totidem Nervios, 

15 qui maxime feri inter ipsos habeantur, longissimeque absint: 
quindecim milia Atrebates : Ambianos x milia : Morinos xxv 
milia : Menapios ix milia : Caletos x milia : Yelocasses et 
Veromanduos totidem : Aduatucos xxix milia : Condrusos, 
Eburones, Caeroesos, Paemanos, qui uno nomine Germani 

20 appellantur, 1 13 arbitrari ad XL milia. 

V. Caesar, Remos cohortatus, ^iberaliterque oratione 
prosectitus, omnem senatum ad se convenire, principumque 
liberos obsides a ad se adduci jussit. Quae b omnia ab his dil- 
igenter ad diem facta sunt. Ipse, Divitiacum Aeduum 

25 2 magnopere cohortatus, docet, 2 quanto opere rei publicae c 
communisque salutis c intersit, 3 manus hostium distineri, ne cum 
tanta multitudine uno tempore 4 confligendum sit. Id fieri 
posse, si suas copias Aedui in fines Bellovacorum introdux- 
erint, et eorum agros populari coeperint. His d mandatis, eum 

30 ab se dimittit. Postquam omnes Belgarum copias in unum 
locum coactas ad se venire vidit, 5 neque jam longe abesse ab 
his, quos miserat, exploratoribus 6 et ab Remis cognovit, 

IT. »4I4 & 2; 873] 241, 1 (2).— J 545, 3 ; 1296, A.; 210, E. 3.— 
k 429; 889] 250, 1.— »53l, 4; 1293] 266, 2, R. 5. 

V. a 362 ; 666] 210 & (b).— H53; 701 ; 206 (11).— c 406, III. & 1; 
809 ; 219. — d 430 ; 965 ; 251. — e Dist. bet. explorator, speculator, aud 
emissarius. V. I. 21, n. 1. 



LIBER SECUNDUS. 83 

flumen 6 Axonam, quod f est in extremis Remorum finibus, ex- 
ercitum traducere maturavit, atque ibi castra posuit. 7 Quae 
res et latus unum castrorum ripis fluminis muniebat et, post 
eum quae essent, tuta ab hostibus reddebat et, commeatus ab 
Remis reliquisque civitatibus ut sine periculo ad eum 8 portari s 5 
possent, efficiebat. In eo flumine pons erat. Ibi praesidium 
ponit, et 9 in altera h parte fluminis Q. Titurium Sabinum lega- 
tum cum 10 sex cohortibus relinquit : castra in altitudinem pe- 
dum 1 duodecim vallo fossaque n duodeviginti pedum 1 ^munire^ 
jubet 10 

VI. Ab his castris oppidum Remorum, nomine a Bibrax, 
aberat milia passuum octo. Id 2 ex itinere magno impetu b Bel- 
gae oppugnare coeperunt. Aegre eo die sustentatum est. 
Gallorum 2 eadem atque Belgarum oppugnatio 3 est haec. Ubi, 
circumjecta multitudine hominum totis moenIbus, c undiquelS 
lapides in murum jaci coepti sunt murusque defensoribus d 
nudatus est, 4 testudine facta, portas succedunt murumque sub- 
ruunt. Quod e turn facile fiebat. Nam quum tanta multitudo 
lapides ac tela conjicerent/ in muro consistendi potestas erat 
nulli. s Quum finem oppugnandi nox fecisset, Iccius Remus, 20 
summa nobilitate h et gratia inter suos, qui turn oppido prae- 
erat, unus ex his, qui legati 1 de pace ad Caesarem venerant, 
nuncium ad eum mittit : nisi subsidium sibi submittatur, sese 
diutius sustinere non posse. 

VII. J Eo de 2 media nocte Caesar, iisdem ducibus a usus, 25 
qui nuncii a ab Iccio venerant, 3 Numidas et Cretas sagittarios 



Y. f 445, 4; 694; 206 (9).—* Disk bet. fero, porto, and gero. Y. n. 8. 
— *I49; 665; 212, R. 2, N. 1 (b). — >395, 396, IV.; 757 ; 211, R. 6. 
— J 545, 2, 1), 551, II. 1; 1203; 213, 2, & 4 (d). 

VI. M29; 889; 250, 1. — °414 & 3; 873; 247, 2. — *386, 2; 
855 ; 224, R. 1 (a). Dist. bet. murus t moenia, and paries. Y. I. 8, 
n. 4. — d4l9, III. ; 911 ; 251. —• What does auod refer to ?— f 46l & 1 • 
648 ; 209, R. 11, & (1) (a).-*387 ; 821 ; 226.-M28 ; 888 ; 211, r! 
6, & R. 8 (5).— i362; 666; 210, R. 3 (2) & R. 4. 

YII. *363; 622; 204, R. 1 (a). — a(2) 362 . 666; 210, R. 3 (2) & 
R 4. 



84 DE BELLO GALLICO. 

et funditores Baleares subsidio b oppidanis b mittit; quorum 
adventu c et Remis cum spe defensionis studium propugnandi 
accessit, et hostibus eadem de caussa spes potiundi d oppidi 
discessit. Itaque paulisper apud oppidum morati, agrosque 
5 Remorum depopulati, omnibus vicis aedificiisque, quos e adire 
potuerant, incensis, ad castra Caesaris omnibus copiis f con- 
tenderunt, et 4 ab g milibus b passuum minus duobus castra 
posuerunt ; quae castra, ut fumo atque ignibus significabatur, 
amplius milibus h passuum octo in latitudinem patebant. 

10 VIII. Caesar primo et propter multitudinem hostium et 
propter eximiam ^pinionem virtutis proelio a supersedere 
statuit ; 2 quotidie tamen equestribus proeliis, quid b hostis 
virtute posset, et quid nostri 8 auderent, c periclitabatur. Ubi 
nostros non esse inferiores intellexit, loco d pro castris ad 

15 aciem instruendam natura opportuno atque idoneo, (quod is 
collis, ubi castra posita erant, paululum e ex planitie editus 
tantum e 4 adversus in latitudinem patebat, 5 quantum loci f acies 
instructa occupare poterat, atque 6 ex utraque parte lateris 
dejectus habebat, et 7 in fronte leniter fastigatus, paulatim ad 

20planitiem redibat,) ab utroque latere ejus collis transversam 
fossam obduxit circiter passuum g quadringentorum ; et ad 
extremas h fossas castella constituit, iblque 8 tormenta collocavit, 
ne, quum aciem instruxisset, liostes, quod tantum b multitudine 
poterant, 9 ab lateribus pugnantes suos circumvenire possent. 

25 Hoc facto, duabus legionibus, quas proxime conscripserat, in 
castris relictis, ut, si quo 1 opus esset, subsidies duci possent, 
reliquas sex legiones pro castris in acie constituit. Hostes 
item suas copias ex castris 10 eductas instruxerant. 

VII. b 390 & II. 2 ; 848; 227.— C 4I4 & 2; 873; 247, 1 (2).— *562. 
4; 132,5; 215, II. & R. 1.— c 386, 3; 830; 233 (3).— f 414, 1;873; 
249, III. R.— ^378, 2 ; 963 ; 236, R. 6.—MI7 ; 895; 256, R. 6. 

YIII. M25 ? 2 & 1) ; 910 ; 242.— b 380, 2 ; 731 ; 232 (3).— c Dist. bet. 
audeo, conor, and molior. V. n. 3.— (1 422, 1 & 1) ; 937; 254, R. 2 (b).— 
e 378; 958; 236. — f 396, 2, 3) (3); 760; 212, R. 3. — *396, IV.; 
757; 211, R. 6.—M4I, 6; 662 ; 205, R. 17. — ^419, Y.,923; 243.— 
J390&2; 853; 227, R. 2. 



LIBEIl SECUNDUS. 85 

IX. Palus erat non magna inter nostrum atque hostium 
exercitum. Hanc hi nostri transirent,* hostes exspectabant b ; 
nostri autem, si ab illis initium transeundi fieret, c 2 ut impeditos 
aggrederentur, d parati in armis erant. Interim proehV 
equestri inter duas acies contendebatur/ Ubi neutri tran- 5 
seundi initium faciunt, h secundiore equitum proelio* nostris, 
Caesar suos in castra reduxit. Hostes protinus ex eo loco ad 
flumen Axonam contenderunt, quod esse j post nostra castra 
demonstratum est/ Ibi, vadis repertis, partem suarum copi- 
arum traducere conati sunt, eo consilio, k ut, 1 si possent, castel- 10 
lum, cui m praeerat Quintus Titurius legatus, expugnarent 
pontemque interscinderent : 3 si minus potuissent, agros E-e- 
morum 4 popularentur, qui magno nobis 11 usui n ad bellum 
gerendum erant, commeatuque nostros 4 prohiberent. 

X. Caesar certior factus ab Titurio, omnem equitatum et 15 
levis armaturae a Numidas, funditores sagittariosque pontem 
traducit, atque ad eos contendit. Acriter in eo loco pugnatum 
est. Hostes impeditos nostri in flumine aggressi, magnum 
eorum numerum 1 occiderunt b : per eorum corpora rellquos 
audacissime transire conantes multitudnie telorum repulerunt : 20 
primos, qui transierant, equitatu 2 circumventos interfecerunt. 
Hostes, ubi et de expugnando oppido et de flumine transeundo 
spem se fefellisse intellexerunt, neque nostros in locum in- 
iquiorem progredi pugnandi caussa viderunt, atque ipsos res 
frumentaria deficere coepit, concilio cbnvocato, constituerunt 25 
3 optimum esse, d domum c suam quemque reverti, et, 4 quorum 

IX. M80, 481, II., 525 & 1; 1164-6, 1182; 258, I. 2, 198,11, 
E. (e), last sentence. — b 468 ; 1087; 145, II. — c 503, III., 512 & 1; 
1272-3 ; 260, II.—* 489, 1. ; 1205 ; 262.— *4I4 & 3 ; 873 ; 247, 2. 
— f 301, 3 ; 453, 184, 2 (a). — b 467, III.; 1082 ; 145, 1. 3. — '43i ; 
972 \ 25?, R. 7.— J549; 1151; 269, R. 2.— k 4l4&2; 873; 247, 1. 
— 1 What does w* explain ? — m 3&6; 820; 224 — n 390; 848: 227.— 
•425 & 2; 010; 251. 

X. : 396, IY. ; 757 : 211 fi R. 6.— b Dist. bet. interflcio, perlmo, inter- 
imoy neco, occido, jugulo, obtrunco, trucido, and percutio. V. n. L^- c 379, 
3, 1) ; 943 ; 237, R. 4.—^ 550 ; 1 148 ; 270. Subject of esse 7 



86 DE BELLO GALLICO. 

in fines primum Romani exercitum introduxissent, ad eos de- 
fendendos undique convenient, ut potius in suis quam in 
alienis finibus decertarent, et 5 domesticis copiis rei frumen- 
tariae uterentur. Ad earn sententiam cum reliquis caussis 
5 haec quoque ratio eos deduxit ; quod 6 Divitiacum atque 
Aeduos finibus Bellovacorum appropinquare cognoverant : 
r his e persuaderi, e ut diutius morarentur neque suis auxilium 
ferrent, non poterat. 

XI. Ea re constituta, secunda 1 vigilia magno cum strepitu 

10 ac tumultu castris egressi nullo certo ordine* neque imperio, 
2 quum sibi quisque primum itineris locum peteret et domum 
pervenire properaret, fecerunt, ut consimilis fugae profectio 
videretur. Hac re 3 statim b Caesar per speculatores cognita, 
insidias veritus, quod, qua de caussa discederent, d nondum 

15 perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit. Prima 
luce, confirmata re ab exploratoribus, c omnem equitatum, qui 
4 novissimum agmen moraretur, e praemisit. 5 His f Quintum 
Pedium et Lucium Aurunculeium Cottam legatos g praefecit. 
Titum Labienum legatum s cum legionibus tribus subsequi 

20jussit. Hi 4 novissimos adorti, et multa milia passuum pro- 
secuti, magnam multitudinem eorum fugientium conciderunt, 
6 quum ab extremo agmine, ad quos f ventum erat, consisterent 
fortiterque impetum nostrorum militum sustinerent h ; 7 priores, 
quod abesse a periculo viderentur,* neque ulla necessitate 

25 neque imperio continerentur, 1 exaudito clamore, perturba- 
tis ordinibus, omnes 8 in fuga sibi praesidium ponerent. h 
Ita sine ullo periculo tantam eorum multitudinem nostri 
interfecerunt, 9 quantum fuit diei spatium, sub occasumque 



X. *385, 301, 3; 831, 453; 223, R. 2 (c). 

XI. a 414 & 3 ; 873; 247, 2. — b Dist. bet. repente, subito, extemplo, e ves- 
tigio, illico, statim, protinus, confestim, and continuo. V. n. 3. — °Dist. bet. 
exploratores, speculatores, and emissarii. Y. I. 21, n. 4. — d 525 ; 11S2 ; 
265.— e 500 & 1 ; 1212 ; 264, 5.— f 445, 5 ; 678 ; 206 (11) (a).—* 363; 
622; 204. — *5I8, II. 1; 1244-5; 263, 5. — >520, IL ; 1255; 
266, 3. 



LIBER SECUXDUS. 87 

solis destiterunt, seque in castra, ut erat imperatum, rece- 
perunt. 

XII. Postridie ejus 2 diei Caesar, priusquam se hostes ex 
terrore ac fuga 2 reciperent, a in fines Suessionum, qui proximi 
Remis erant, exercitum duxit, et magno itinere confecto, ad 5 
oppidum Noviodunum contendit. Id 3 ex itinere oppugnare 
conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, propter 
latitudmem fossae murique altitudinem, 4 paucis defendentibus, 
expugnare non potuit. Castris inunitis, 5 vineas agere, quae- 
que ad oppugnandum usui b erant, comparare coepit. Interim 10 
omnis ex fuga Suessionum multitudo in oppidum proxima 
nocte convenit. Celeriter vineis ad oppidum actis, 6 aggere 
jacto, 7 turribusque constitutis, magnitudine d operum, quae 
neque viderant ante Galli neque audierant, et celeritate d Ro- 
manorum permoti, legatos ad Caesarem de deditione mittunt, 15 
et, petentibus Remis, ut conservarentur, e impetrant. 

XIII. Caesar, obsidibus acceptis, ^rimis 3, civitatis atque 
ipsius Galbae regis a duobus filiis, a armisque omnibus ex oppi- 
do traditis, 2 in deditionem Suessiones accepit, exercitumque 
in Bellovacos 3 ducit. Qui b quum se suaque omnia in oppidum 20 
Bratuspantium contulissent, atque ab eo oppido Caesar cum 
exercitu circiter milia c passu um quinque abesset, omnes ma- 
jores natu, d ex oppido egressi, manus ad Caesarem tendere et 
voce significare coeperunt, 4 sese in ejus fidem ac potestatem 
venire, neque contra populum Romanum armis contendere. 25 
Item, quum ad oppidum accessisset 6 castraque ibi poneret/ 
pueri mulieresque ex muro, passis manibus g suo more, h pacem 
ab Romanis petierunt. 

XIV. Pro his Divitiacus (nam post discessum Belgarum, 
dimissis Aeduorum copiis, ad ^um reverterat) 2 facit verba: 30 

XII. a 523, II. & 2; 1241-3; 263, 3. — b 390 & 2; 853; 227, & E. 
4. — <Dist. bet. interim and interea. Y. I. 16, n. 1. — d 4l4 & 2, 3) (2) ; 
873 ; 247, 1.— e 48l, IV. 2 ; 1167 ; 258, R. 1 (a). 

XIII. *363 ; 622 ; 204.— b 453 ; 701 ; 206 (17).— '378, 178 ; 958, 
204; 236, 118, 6 (a).— *429 ; 889 ; 250, 1. — e 478; 1162 (2) ; 145, 
V.— f 477 ; 1162 (I) ; 145, II.— &430 ; 965 , 257.— Ml4 & 3 ; 873 ; 
247, 2, or 249, II. 



88 DE BELLO GALLICO. 

Bellovacos omni tempore s in fide atque amicitia civitatis* 
Aeduae fuisse : impulsos ab suis principibus, qui dicerent, b 
Aeduos a Caesare in servitutem redactos omnes indignitfites 
contumeliasque perferre, et ab Aeduis Mefecisse et populo Ro- 
5 mano bellum intulisse. Qui c ejus consilii 5 principes fuissent, b 
quod intelligerent, b quantam calamitatem civitati intulissent, 
in Britanniam profugisse. 6 Petere non solum Bellovacos, 
sed etiam pro his Aeduos, ut sua 7 clementia ac mansuetudme d 
in eos 6 utatur. Quod si 6 fecerit, Aeduorum auctoritatem 
10 apud omnes Belgas 8 amplificaturum ; quorum auxiliis atque 
opibus, si qua bella 6 inciderint, sustentare e consuerint. 

XV. Caesar Hionoris Divitiaci atque Aeduorum caussa 
sese eos in fidem recepturum et conservattirum dixit; sed 
quod erat civitas magna inter Belgas auctoritate, a atque hom- 

ISinum multitudme b praestabat, sexcentos obsides poposcit. 
His traditis, omnibusque armis ex oppido collatis, ab eo loco 
in fines Ambianorum pervenit, qui se suaque omnia sine 
mora dediderunt. Eorum fines Nervii attingebant ; quorum 
de natura moribusque Caesar quum 2 quaereret, c sic repe- 

20 riebat : nullum aditum esse ad eos mercatoiibus e : nihil pati 
vini f reliquarumque rerun/ ad luxuriant pertinentium inferri, 
quod iis rebus relanguescere animos et remitti virtutem exis- 
timarent : esse homines feros magnaeque virtutis : increpitare 
atque incusare reliquos Belgas, qui se populo Romano dedi- 

25dissent g 3 patriamque virtutem projecissent g : 4 confirmare, sese 
neque legatos missuros, neque ullam conditionem pacis ac- 
eepturos. 

XVI. Quum per eorum fines triduum a iter fecisset, inve- 

XIV. a 396, IT.; 74<> ; 211, R. 12. — b 53l ; 1291; 266, 2.— '445, 
6; GSO ; 206 (4). — d Dist. bet. mansueiudo and dementia. V. n. 7. 

XV. a 428; £SS; 211, R. 6.— HI4 & 2 ; 873 ; 247, 1. — «Dist bet. 
quaero, scrutor, rimor, investigo. and indago. V. n. 2. — e 387 ; 821 ; 226* 
- f 396, 2 & 1) ; 700-2 ; 212, R. 1.— *5I9 ; 1251 ; 264, 8 (1). 

XVI. °378,.95S;236. 



LIBER SECUNDUS. 89 

niebat ex captivis, Sabim flumen ab castris suis non amplius b 
milia a passu um decern ^besse : trans id flumeri omnes Nervios 
consedisse, adventumque ibi Roman drum 2 exspectare una 
cum Atrebatibus et Veromanduis, finitimis suis : (nam his 
utrisque d persuaserant, uti eandem belli fortunam experiren- 5 
tur :) exspectari etiam ab bis Aduatucorum copias, atque esse 
in itinere : mulieres, quique per aetatem ad pugnam inutiles 
viderentur, in eum locum 5 conjecisse, 4 quo propter paludes 
exercitui e aditus non esset. 

XVII. His rebus cognitis, exploratores centurionesque 10 
praemittit, qui locum idoneum a castris b deligant. c Quumque 
ex dediticiis d Belgis reliquisque Gallis d complures, Caesarem 
secuti, una iter facerent, quidam ex his, d ut postea ex captivis 
cognitum est, ^orum dierum e consuetudine itineris 6 nostri ex- 
ercitus perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his 15 
demon strarunt, inter singulas f legiones impedimentorum mag- 
num 2 numerum intercedere, 3 neque esse quidquam negotii, g 
quum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones 
magnum spatium abessent, 4 hanc sub sarcmis adoriri : 5 qua 
pulsa impedimentisque direptis, futurum, h ut reliquae contra 20 
consistere non auderent. 6 Adjuvabat etiam eorum consilium, 1 
7 qui rem deferebant, quod Nervii antiquitus., quum equitatu 
nihil* possent, (neque enim ad hoc tempus 8 ei rei student, sed, 
quidquid j possunt, pedestribus valent copiis, k ) quo facilius fini- 
timorum equitatum, si praedandi caussa ad eos venisset, 25 
impedlrent, 1 Veneris arboribus m incisis atque inflexis, crebris . 
in latitudinem ramis m enatis et rubis sentibusque m interjectis, 
effecerant, ut instar muri 11 hae sepes munimentum praeberent, 



XYI. b 4!7, 3 ; 900; 256, R. 6 (a).— 'Dist. bet. absum, desum, and de- 
ficio. Y. d. 1.— d 385 ; 831 ; 223, R. 2.— *387 ; 821 ; 226. 

XVII. a Dist. bet. idoneus and aptus. Y. I. 49, n. 2. — b 39l • 860-2 ; 
222, 3.— '500; 1212; 264, 5.— d 398? 4> 2 ) ; 775,. 2 12, R.^, N. 4.— 
«397, 2 ; 754 ; 211, R. 10. — '174, 2, 1) ; 201, 3 5 119, III.— ^396, 2, 
3) & (H) ; 700-2 ; 212, R. III. — b 544 ; 1133 ; 268, R. 4 (b).— '385, 
1; 834; 223, R. 2 (2). — J 380, 2 ; 731; 232 (3). — UE4 & 2 ; 873; 
24T, 1 (2). —1489, I., 497; 1205; 262, R. 9. — «>430 ; 965; 25*.— 
»395; # 751;2U. 



90 DE BELLO GALLICO. 

10 quo non modo° intrari, sed ne perspici quidem posset. His 
rebus quum iter p agminis nostri impediretur, non omittendum 
sibi consilium Nervii aestimaverunt. 

XVIII. Loci natura erat ^laee, 2 quem locum nostri castris 
5delegerant: collis ab summo aequaliter declivis, ad flumen 

Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. Ab eo flumine 
pari acclivitate collis nascebatur, 3 adversus huic et contrarius, 
passus circiter ducentos : 4 inf imus apertus, ab superiore parte 
silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas 
lOsilvas hostes in occulto sese continebant: in aperto loco 
Secundum flumen paucae stationes equitum videbantur. 
Fluminis a erat altittido pedum b circiter trium. 

XIX. Caesar, equitatu praemisso, subsequebatur omnibus 
copiis a ; sed ratio ordoque agminis filter se habebat b ac c 

15 Belgae ad Nervios detulerant. Nam quod ad hostes appro- 
pinquabat, consuetudine d sua Caesar sex legiones 2 expeditas 
ducebat : post eas totius exercitus impedimenta collocarat : 
inde duae legiones, quae proxime conscriptae erant, totum 
agmen claudebant praesidioque 6 knpedimentis 3 erant. Equites 

20 nostri cum funditoribus sagittariisque flumen transgressi, cum 
hostiuni equitatu proelium commiserunt. Quum se illi iden- 
tidem in silvas f ad suos reciperent, ac rursus ex 3 silva in 
nostros impetum facerent, neque nostri longius, quam 4 quem 
ad finem porrecta ac loca aperta pertinebant, 5 cedentes insequi 

25 auderent, interim legiones sex, quae primae venerant, opere 
dimenso, s castra munire coeperunt Ubi prima impedimenta 
nostri exercitus ab his, qui in silvis abditi latebant, visa sunt, 
( 6 quod tempus inter eos committendi h proelii h convenerat,) 

XVII. °587, 5 ; 1000] 211, I. R. 6 (a).— PDist. bet. iter, via, frames, 
semita, and callis. Y. I. 9, n. 1. 

XVIII. -401 ; 780 ; 211, R. 6, & R. 8 (1). — b 396, IV. ; 757 ; 211, 
•p /» 

XIX. *4I4, 1 ; 877 ; 249, III. R.— b 463, 3 ; 644 ; 209, R. 12 (2).— 
«459, 2; 006, 198, 3, R.— d 4l4 & 2 ; 873; 241, 1; or 249, II.— «390; 
848; 227.— '435 & 1; 987] 235 (2).— *22l, 2 ; 1346; 142, 4 (b).— 
h 563 & 1, 1) ; 751, 1322 ; 21 1, 275, II. 



LIBER SECUNDUS. 91 

f ita ut intra silvas aciem ordinesque constituerant, atque ipsi 
sese confirmaverant, subito omnibus copiis a provolaverunt, 
impetumque in nostros equites fecerunt. 8 His facile pulsis 
ac proturbatis, incredibili celeritate ad flumen decucurrerunt,* 
ut paene 5 uno tempore et ad silvas et in flumine et jam 9 in 5 
manibus nostris hostes viderentur. Eadem autem celeritate, 
10 adverso colle, k ad nostra castra atque eos, qui in opere occu- 
pati erant, contenderunt. 

XX. Caesari 3, omnia uno tempore erant agenda b : 1 vexil- 
lum proponendum, b quod erat insigne, quum ad arma concurri 10 
oporteret; 2 signum tuba dandum b ; ab opere revocandi b 
milites ; qui c paullo d longius 6 3 aggeris petendi caussa proces- 
serant, arcessendi b ; acies instruenda b ; milites cohortandi b ; 
4 signum dandum b : quarum rerum magnam partem temporis 
brevitas et 5 successus hostium impediebat/ His difficultatibus g 15 
duae res erant subsidio, g scientia atque usus militum ; quod 
superioribus proeliis exercitati, 6 quid fieri oporteret, non 
minus commode ipsi sibi praescribere, quam ab aliis doceri 
poterant; et quod ab ope»e 7 singulisque legionlbus singiilos 
legatos Caesar discedere, 8 nisi mumtis castris b vetuerat. 20 
9 Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium nihil jam 
Caesaris imperium exspectabant, sed per se, quae 10 videban- 
tur, administrabant. 

XXI. Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos 
milites, x quam in partem a fors obtiilit, decucurrit, et ad legio- 25 
nem decimam devenit. Milites 2 non longiore oratione b 
cohort atus, quam uti suae pristinae c virtutis memoriam reti- 

XIX. * 254 & 1 & 5 ; 344-7 ; 163, Exc. 1. — J Dist. bet. fere, ferme, 
paene, andprope. Y. I. 1, n. 15. — k 430 ; 072; 257, R. T. 

XX. ^ 388, I. ; 847 ; 225, III. — b 229 ; 1305-6 ; 274, R. 8 (a). — 
e 445, 6 ; 689 ; 206 (4). — *4I8 ; 929 ; 256, R. 16. — e444, i . 002; 
256, R. 9 (a). — ' 463, 3 ; 644 ; 209, R. 12 (2). — ? 390 ; 848 ; 227. -^ 
h 43l, 3; 965; 251, & R. 10. 

XXL ° 453, 2; 687; 206 (3).—«>4l4 & 4; 873; 247, 3.— 'Dist. bet„ 
vetus, vetustus, antiquus, priscus, and pristinus. V. I. 13, n. 11. 



92 DE BELLO GALLICO. 

nerent, 3 neu perturbarentur animo, d hostiumque impetum for- 
titer sustinerent, quod non longius hostes aberant, quam 4 quo , 
telum adjici posset, proelii committendi signum dedit. Atque 
in alteram partem item cohortandi caussa profectus, 5 pugnan- 
5tibus e occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas, hostiumque 
tarn paratus ad dimicandum animus, ut non modo ad 6 insignia 
accommodanda, sed etiam ad galeas induendas scutisque f 
7 tegimenta detrudenda tempus defuerit. Quam quisque ab 
opere in partem casu g devenit, quaeque prima signa conspexit, 
lOad haec constitit, ne 8 in quaerendis suis pugnandi tempus 
dimitteret. 

XXII. Instructo exercitu, magis ut loci natura dejectus- 
que collis et necessitas temporis, quam ut rei militaris ratio 
atque ordo postulabat, quum, Miversis legionibus, a aliae b alia 

15 in parte hostibus resisterent, sepibusque 2 densissimis, c ut ante 
demonstravimus, interjectis, 3 prospectus impediretur, neque 
4 certa subsidia 5 collocari, neque quid in quaque parte opus d 
esset 6 provideri, neque ab uno omnia imperia 7 administrari 
poterant. Itaque in tanta rerum.iniquitate fortunae quoque 

20eventus varii sequebantur. 

XXIII. Legionis nonae et decimae milltes, ut in sinistra 
parte acie a constiterant, pilis emissis, 1 cursu b ac lassitudine 
exanimatos, vulneribusque confectos Atrebates ( 2 nam his ea 
pars obvenerat) celeriter ex loco superiore in flumen compu- 

25 lerunt, et, transire conantes insecuti gladiis, magnam partem 
eorum impeditam interfecerunt. 3 Ipsi transire flumen non 
dubitaverunt, et, in locum iniquum progressi, rursus resis- 
tentes hostes, redintegrato proelio, in fugam dederunt. Item 
alia in parte Miversae duae legiones, undecima et octava, 

XXI. M29 ; 8S9 ; 250, 1. — e 386 ; S26 ; 224. — < 425 & 2 ; 916 ; 
242, or 251—5414 & 3 ; S73 ; 247, 2, last sentence. 

XXII. a 431 ; 972 ; 257, R. 7. - M59, 1 ; 664 ; 207, R. 32 (a).— 
e Dist. bet. angustus, ardus, densus, and spissus. V. n. 2. — d 419, 3, 2) (1) ; 
925 ; 243, R. 2. 

XXIII.— * 119, 4; 149) 90, 2.— HI4 & 2 ; 873 \ 247, 1. 



LIBER SECUNDUS. 93 

profligatis Veromanduis, quibuscum erant congressi, 6 ex loco 
superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur. At turn, totis 
fere a fronte et ab sinistra parte 6 nudatis castris, quum in 
dextro cornu legio duodecima et non magno ab ea intervallo 
septima constitisset, omnes Nervii 7 confertissimo agmine, c 5 
duce Boduognato, c qui summam imperii tenebat, ad eum locum 
contenderunt ; quorum pars 8 aperto latere* legiones circum- 
venire, pars summum castrorum locum petere coepit. 

XXIV. Eodem tempore equites nostri levisque armatu- 
rae a pedites, qui cum iis una fuerant, quos primo hostium 10 
impetu pulsos 1 dixeram, quum se in castra reciperent, 2 adver- 
sis hostibus occurrebant, ac rursus aliam in partem fugam 
petebant ; et calones, qui 3 ab decumana porta ac summo b jugo 
collis nostros victores flumen transire conspexerant, praedandi 
caussa egressi, quum respexissent et liostes in nostris castris 15 
versari c vidissent, praecipites fugae sese mandabant. Simul 
eorum, qui cum impedimentis veniebant, clamor fremitusque 
oriebatur, d aliique 6 aliam in partem perterriti ferebantur. 
Quibus omnibus rebus permoti equites 4 Treviri, 5 quorum inter 
Gallos virtutis opinio est singularis, qui auxilii caussa ab20 
civitate ad Caesarem missi venerant, quum multitudine f hos- 
tium castra nostra compleri, nostras legiones premi et paene 
<3ircumventas teneri, calones, equites, funditores, Numidas, 
6 di versos dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, des- 
peratis nostris rebus, domum 7 contenderunt : Romanos pulsos 25 
f5uperatosque, g castris h impedimentisque eorum hostes potitos g 
civitati renunciaverunt. 

XXV. Caesar, x ab decimae legionis cohortatione ad dex- 
trum cornu profectus, ubi 2 suos urgeri, 3 signisque a in unum 

XXIII. <430 ; 972 ; 25T, R. 1. — ' 422, 1, 2) ; 992, 254, R. 3. 

XXIY.— a 396, IV. ; 757 ; 211, R. 6.— b 44l, 6 ; 662 ; 205, R. 17.— 
c 545, 551 & I. ; 1136, 1148-9; 239, 272.—M63, 3; 644; 209, R. 
12 (2).— *459, I. ; 664 ; 201, R. 32 (a). — ' 419, III. ; 911 ; 249, I. — 
*530, I. ; 1148; 270, R. 3.-- h 4l9 ? I. ; 880 ; 245, I. 

XXV. a 43l; 965; 257. 






94 DE BELLO GALLICO. 

locum collatis duodecimae legionis confertos milites sibi b ipsos* 
ad pugnam esse impedimento, b quartae cohortis 4 omnibus cen- 
turiombus occisis signiferoque interfecto, signo amisso, reliqua- 
rum cohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut. 
5 occisis, in his 5 primipilo, P. Sextio Baculo, fortissimo viro, 
multis gravibusque vulneribus confecto, ut jam se 6 sustinere d 
non posset, reliquos esse tardiores ; et nonnullos 7 ab novissimis 
8 desertos proelio excedere ac tela vitare ; hostes 9 neque a 
fronte ex inferiore loco 10 subeuntes intermittere, et ab utroque 

10 latere instare ; et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse 
subsidium, quod submitti posset: scuto ab novissimis u uni 
militi 6 detracto, quod ipse eo sine scuto venerat, in primam 
aciem ^processit, centurionibusque nominatini appellatis, 
reliquos cohortatus milites 13 signa inferre et manipulos laxare 

15jussit, quo facilius gladiis uti possent. Cujus adventu f spe 

illata militibus ac redintegrato animo, quum pro se quisque 

in conspectu imperatoris 14 etiam in extremis suis rebus operam 

navare cuperet, paullum g hostium impetus tardatus est. 

XXVI. Caesar, quum septimam legionem, quae juxta 

20 constiterat, item urgeri ab hoste vidisset, tribunos militum 
monuit, ut paullatim sese legiones conjungerent et 1 con versa 
signa in hostes inferrent. Quo facto, quum alius alii subsi- 
dium ferret, neque timerent, ne 2 aversi ab hoste circumve- 
nirentur, a audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. 

25 Interim milites legionum duarum, quae in novissimo agmine 
praesidio b impedimentis fuerant, proelio nunciato, 3 cursu in- 
citato, in summo colle ab hostibus conspiciebantur ; et T. 
Labienus castris c hostium potltus, et ex loco superiore, quae 
res in nostris castris gererentur, conspicatus, decimam legio- 



XXV. b 390; 848; 221.— c 452, 1 ;. 1035 ; 207, R. 28 (a).— « Dist 
bet. /ero, tolero, perfero, perpetior, sustmeo, sino, and sustento. V. u. 6. — 
• 386, 2 ; 8o5 ; 222, 2 (b), 224, E. 2.— f 4l4 & 2 ; 873 ; 247, 1.— *380, 
2: 596} 192, 11.4(b). 

XXVI. a 492, ±&1);1215; 262, R. 7.— b 390; 848; 227.— C 4I9, 
I. ; 880 ; 245, I. 



LIBER SECUNDUS. 95 

nem subsidio d nostris misit. 4 Qui e quum ex equitum et calo- 
num fuga, quo in 5 loco res esset/ quantoque in perictilo et 
eastra, et legiones, et imperator 6 versaretur, g cognovissent, 
7 nihil ad celeritatem sibi reliqui h fecerunt. 

XXVII. 1 Horum adventu a tanta rerum commutatio est 5 
facta, ut nostri, etiam qui vulneribus a confecti procubuissent, 
scutis b innixi, proelium redintegrarent c ; turn calones, perter- 
ritos hostes conspicati, etiam inermes armatis occurrerent c ; 
equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, 2 omnibus 
in locis pugnae se legionariis militibus praeferrent. c At 16 
hostes etiam in extrema spe salutis tan tarn virtu tern prae- 
stiterunt, ut quum 3 primi eorum cecidissent, proximi jacenti- 
bus insisterent, atque ex eorum corporibus pugnarent ; 4 his 
dejectis et coacervatis cadaveribus, qui d superessent, 5 ut ex 
tumiilo, tela in nostros conjicerent et pila intercepta remit- 15 
terent ; 6 ut non nequidquam tantae virttitis homines judicari 
deberet ausos esse transire latissimum flumen, 6 ascendere altis- 
simas ripas, subire iniquissimum locum 6 : 7 quae f facilia f ex 
difficillimis animi magnitudo redegerat. 

XXVIII. Hoc proelio facto, et prope ad intern ecioneni 20 
gente ac nomine Nerviorum redacto, majores natu, a quos una 
cum pueris mulierib usque in aestuaria ac paludes collectos 
1 dixeramus, hac pugna nunciata, quum victoribus 2 nihil im- 
peditum, victis nihil tutum arbitrarentur, omnium, qui super- 
erant, consensu legatos ad Caesarem miserunt, seque ei25 
dediderunt, et, in commemoranda b civitatis calamitate, ex 
sexcentis ad tres senatores, ex hominum milibus lx vix ad 



XXYI. "390, II. & 2) ; 848-9 ; 227, R. 1. — *445, 5 ; 698; 206 
(11) (a), 323, 3(4).— f 525; 1182 ; 2G5. — &463, L; 644 ; 209, R. 12 
(4).— ^396, 2, 1); 760-2, 212, R. 1, & R. 3, N. 3. 

XXVII. *4f4 & 2 ; 873 ; 247, 1. — b 4l9, II. ; 873 ; 245, II. 1. — 
c 494; 1218-21] 262.— M45, 6; 689] 20Q (4).— *37l, ±&l);718; 
233 (3).— f 373 & 1 & 3 ; 715 ; 230, & N. 3. 

XXVIII. *429; 889 ; 250, 1.— b 566, II. & 1 ; 1340; 275, II. 



96 DE BELLO GALLICO. 

quingentos, qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt. 
Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus c misericordia 
videretur, c diligentissime conservavit, suisque finibus atque 
oppidis uti jussit, d et finitimis imperavit, d ut ab injuria et ina- 
5leficio se suosque prohiberent. 

, XXIX. Aduatuci, de quibus supra scripsimus, quum om- 
nibus copiis a auxilio b Nerviis b venirent, hac pugna nunciata, 
ex itinere domum c reverterunt: cunctis d oppidis castellisque 
desertis, sua omnia in unumoppidum egregie natilra munltum 

10 contulerunt. x Quod quum ex omnibus in circuitu partibus 
altissimas 2 rupes e despectusque haberet, una ex parte leniter 
acclivis aditus in latitudinem non amplius s ducentorum pedum f 
relinquebatur : 4 quem locum duplici altissimo muro munie- 
rant ; turn magni ponderis f saxa et praeacutas trabes in muro 

15 collocarant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque prognati ; 
qui, quum iter in provinciam nostram atque Italiam facerent, 
iis impedimentis, quae secum 5 agere ac portare non poterant, 
citra flumen E-henum depositis, custodiae^ ex suis h ac prae- 
sidio sex milia homlnum G una reliquerunt. Hi, post 7 eorum 

20obitum, multos annos a finitimis exagitati, 8 quum alias bellum 
inferrent, alias illatum defenderent, consensu eorum omnium 
pace facta, liunc sibi domicilio locum delegerunt. 

XXX. Ac primo adventu a exercitus nostri crebras ex 
oppido excursiones faciebant, parvulisque proeliis b cum nostris 

25 contendebant : postea, vallo x pedum xn in circuitu quindecim 
milium crebrisque castellis circummuniti, oppido sese con- 
tinebant. Ubi 2 vineis actis, 3 aggere exstructo 4 turrim c procul 
constitui viderunt, primum irridere d ex muro atque increpi- 

XXYIIL c 547, I. & 2, 549, 4 & 1) ; 1142, 1145-6 ; 270, R. 3, 271, 
N. 2. — d Dist. bet. jubeo, impero, and praecipio. Y. I. 7, n. 6. 

XXIX. *4I4, 7; 877; 249, III. R.— b 390 ; S48 ; 227.— e 379, 3, 1) ; 
943; 237, R. 4. — d Dist. bet. omnis, cundus, universus, and totus. V. I. 1, 
n. 2. — e Dist. bet. saxum, rupes, cauies, petra, scopuli, and lapis. Y. n. 2. 
— f 396, IY. & 1 ; 757; 211, R. 6.-^390, 2; 853; 227, R. 2.— *398 : 
4; 77o;212, R. 2, N. 4. 

XXX. a 426, 1; 949; 253, K 1. — b 4l4 & 3; 873; 247, 2.— c 85, 
III. 3 ; 111; 79, 3.— <*545, 1; 1137 ; 209, R. 5 ; & N. 7. 



LIBER SECUNDUS. 97 

tai-e d Tocibus, 5 quo tanta machinatio 6 ab e tanto spatIo f insti- 
tueretur ! quibusnam inanibus aut quibus viribus, praesertim 
homines tantulae staturae, g (nam plerumque omnibus Gallis h 
prae magnitudme corporum suorurn brevitas nostra con- 
temptui h est.) tanti oneris 5 turrim in muro sese collocare 5 
confiderent ! 

XXXI. Ubi vero 1 moveri a et appropinquare moenibus 
viderunt, nova atque inusitata specie commoti, legatos ad 
Caesarem de pace miserunt, 2 qui ad liunc modum locuti : non 
*existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui tan- 10 
tae altitudlnis c machinationes tanta celeritate d promovere 
possent b : se suaque omnia eorum potestati 3 permittere dixe- 
runt. Unum petere ac Meprecari : si forte 5 pro sua dementia 6 
ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis c audirent, statuisset 
Aduatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret. Sibi 15 
omnes fere finitimos esse inimicos ac suae virtuti invidere ; a 
quibus se defendere, tradltis armis, non possent. r Sibi prae- 
stare, si in eum casum deducerentur, quamvis fortunam a 
populo Romano pati, quam ab 8 his per cruciatum interfici, 
inter quos dominari consuessent. 20 

XXXII. Ad haec Caesar respondit, se magis consuetu- 
dine a sua, quam, meiito a eorum, civitatem conservaturum, si 
prius, quam murum ^ries attigisset, se dedidissent ; sed dedi- 
tionis nullam esse conditionem, nisi armis b traditis. Se id, 
quod 2 in Nerviis fecisset, facturum, finitimisque imperaturum, 25 
ne quam dedititiis populi Romani injuriam inferrent. Re 
nunciata ad suos, quae imperarentur, 3 facere dixerunt. Ar- 
morum magna multitudine de muro in fossam, quae erat ante 
oppidum, jacta, sic ut prope summam muri aggerisque altitu- 
dinem acervi armorum adaequarent, et tamen circiter parte 30 

XXX. «436; 963; 236, R. 6. — '378, 2; 958; 236, R. 4. — *396, 
IV.il; 757; 211, R. 6.— h 390 ; 848; 227. 

XXXI. » 465, 1 ; 305 ; 248, I. R. 1 (2). Subject ? — b 5l9 ; 1251 ; 
264, 8 (1).— <398, IV.; 757; 211, R. 6.- d 4l4&3;^; 247, 2.— 
e Dist. bet. dementia and mansuetudo. V. 14, n. 7. 

XXXII. a 414 & 2; 873; 247, 1.— b 430; 905; 257, & R. 10. 



1 



98 BE BELLO GALLICO. 

tertia, ut postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, 
portis patefactis, eo die pace sunt usi. 

XXXIII. Sub vesperuni Caesar portas claudi militesque 
ex oppido exire jussit, ne quam noctu oppidani ab militlbus 

5 injuriam acciperent. Illi, ante inito, ut intellectum est, con- 
silio, quod, deditione facta, nostros praesidia deducturos, *aut 
denique indiligentius servaturos crediderant, partim cum his, 
quae retinuerant et celaverant, armis, partim scutis ex cortice 
factis aut viminibus intextis, quae subito, ut temporis exiguitas 

lOpostulabat, 2 pellibus induxerant, tertia vigilia, qua minime 
arduus ad nostras munitiones ascensus videbatur, omnibus 
copiis a repentino ex oppido eruptionem fecerunt. Celeriter, 
ut ante Caesar imperarat, ignibus significatione facta, ex 
proximis castellis eo concursum est, pugnatumque ab hostibus 

15ita acriter est, 8 ut a viris fortibus in extrema spe salutis, 
iniquo loco, contra eos, qui ex valio turribusque tela jacerent, b 
pugnari debuit, quum in una virtute omnis spes salutis con- 
sistent. Occisis 4 ad homtnum milibus quatuor, reliqui in 
oppidum rejecti sunt. Postridie ejus 5 diei refractis portis, 

20 quum jam defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris 
r, sectionem ejus oppidi universam Caesar vendidit. Ab his, qui 
emerant, capitum numerus ad eum relatus est milium quin> 
quaginta trium. 

XXXIV. Eodem tempore a Publio Crasso, quern cum 
25 legione una -miserat ad Venetos, Unellos, Osismos, Curioso- 

litas, Sesuvios, Aulercos, Rhedones, quae sunt maritimae 
civitates 1 Oceanumque attingunt, certior factus est, omnes eas 
civitates 2 in deditionem potestatemque populi Romani esse 
redactas. 
^© XXXV. His rebus gestis, omni Gallia pacata, tanta hujus 
belli ad barbaros opinio perlata est, uti ab his nationibus, 
quae trans Rhenum Mncolerent, 11 mitterentur legati ad Caesa- 
rem, qui se obsides daturas, imperata facturas pollicerentur. b 

XXXIII- a 414, T ; 877 I 249, III. R— *>50l, L; 1212; 264, 1 (a). 
XXXV. "527 , 1291 ; 266, 1— '500 & 1 ; 1212 \ 264, 5. 



LIBER TERTIUS. 99 

Quas c legationes Caesar, quod in Italiam Illyricumque pro- 
perabat, 2 inita proxima aestate, d ad se reverti jussit. Ipse, 
in Carnutes, Andes, Turonesque, quae civitates propinquae 
his locis e erant, ubi bellum gesserat, legionibus in hiberna 
deductis, in Italiam profectus est ; ob easque res ex litteris 5 
Caesaris Mies quindecim supplicatio decreta est ; quod ante id 
tempus accidit nulli. 



LIBE E III 
ARGUMENT. 



I. War with the Alpine Tribes. Winter quarters of Servius 
Galba among the Yeragri and Nantuates, Chap. 1. Revolt of the Gauls, 
2. Perilous position of the Roman legion : victory : march into the prov- 
ince, 3-6. — II. War with the Yeneti. New war in Armorica 
instigated by the Yeneti : preparation for this war, 7-11. Situation of 
the towns of the Yeneti, 12. Construction and equipment of their ships, 
13. Naval engagement : defeat of the Yeneti, 14 - 16. — III. War with 
the Unelli. March of L. Titurius against the Unelli : camp, 17. The 
Unelli overcome by stratagem, 18, 19. — IY. Expedition of P. Cras- 
sus into Aquitania. Satiates conquered by Crassus : account of the 
Soldurii, 20 - 22. Surrender of the principal part of Aquitania, 23 - 27. 
— Y. Expedition of Caesar against the Morini and Menapii. 
Caesar's march to the enemy : their withdrawal into the forests : attack 
upon the Romans, 28. Caesar's plans frustrated by storms : winter 
quarters, 29. 

I. Quum in Italiam proftcisceretur a Caesar, Serviurn Gal- 
bam cum legione duodecima et parte equitatus in Nantuates, 
Veragros Sedunosque misit, qui ab finibus Allobrogum et lacu 10 
Lemanno et numine Bliodano ad summas b Alpes pertinent. 
CausSa mittendi fuit, quod iter per Alpes, 2 quo magno cum 
periciilo 2 magnisque cum portoriis mercatores ire consuerant, 



XXXV. c 453; 701 ; 206 (U).— d 43Ij i & 2 (2); 965, 251, & N. 1. 
— e 39l; 860; 223, R. 2. 

I. a Dist. bet. proficiscor, iter facio, and peregrinor, Y. I. 3, n. 2. — b 441, 
6; 662; 205, R. It. 



100 DE BELLO GALLICO. 

patefieri c volebat. Huic permisit, si opus esse arbritraretur, 
uti in his locis legionem hiemandi d caussa collocaret. Galba, 
secundis aliquot proeliis factis, castellisque compluribus eorum 
expugnatis, missis ad eum undique legatis, obsidibusque datis, 
5 et pace facta, constituit cohortes duas in Nantuatibus collo- 
care, et ipse cum reliquis ejus legionis cohortibus in vico 
Veragrorum, qui appellatur Octodurus, hiemare ; qui vicus, 
positus in valle, non magna adjecta planicie, altissimis monti- 
bus e undique continetur. Quum 8 hic in duas partes flumine 

10 divideretur, f alteram^ partem ejus vici Gallis ad liiemandum 
concessit, alteram, 5 vacuam ab illis relictam, cohortibus attri- 
buit. 4 Eum locum vallo fossaque munivit. 

II. Quum dies hibernorum complures Hransissent, fru- 
mentumque 2 eo comportari jussisset, subito per exploratores 

15 certior factus est, ex ea parte vici, quam Gallis concesserat, 
omnes noctu discessisse, montesque, qui impenderent,* a max- 
ima multitudme Sedunorum et Veragrorum teneri. 3 Id 
aliquot de caussis acciderat, ut subito Galli belli b renovandi b 
legionisque opprimendae b consilium caperent : primum, quod 

20 4 legionem, neque earn plenissimam, detractis cohortibus duabus 
et compluribus singillatim, qui commeatus petendi b caussa 
missi erant, absentibus, propter paucitatem despiciebant c ; turn 
etiam, quod propter iniquitatem loci, quum ipsi ex montibus 
in vallem 5 decurrerent et tela conjicerent, ne primum quidem 

25 posse impetum suum sustineri existimabant. G Accedebat, 
quod suos ab se liberos abstractos d obsidum 7 nomine c dolebant, 
et Romanos f non solum itinerum caussa, sed etiam perpetuae 
possessions, culmina Alpium occupare conari f et ea loca fini- 
timae provinciae adjungere 8 sibi persuasum* habebant. 

I. c 294, 3; 429; 180, N.— <*559, 563; 1327] 275, I. R. 1.— «4I4 

& 2; 873; 248, II. — f Dist. bet. divido, dirimOj dispertio, distribuo, and 
partior—s459; 665; 212, R. 2, N. 1 (b). 

II. * 53f; 1291 ; 266, 2. — ''562 & 2, 563; 1327 \ 751 ; 275, II. 
— c Dist. bet. sperno, contemno, despicio, aspernor, and recuse V. I. 13, n. 
16.— d 551, HI.; 1154; 273, N. 7.— *4I4, 3; 873 ; 247, 2, 230, N. 4 
(5). — '545, 550; 1136, 1148; 239, 270. — *388, 1; 1358 ;214^ 
R. 4. 



LIBER TERTIUS. 101 

III. His nunciis acceptis, Galba, quum neque *opus hiber- 
norum munitionesque plene essent perfectae, neque de 
frumento reliquoque 2 commeatu 3 satis esset provisum, quod, 
deditione facta obsidibusque acceptis, nihil de bello timendum 
existimaverat, consilio celeriter convocato, sententias ex- 5 
guirere coepit. Quo in consilio, quum tantum repentlni 
periculi a praeter opinionem accidisset, ac jam omnia fere 
superiora loca multitudine armatorum completa conspiceren- 
tur, 4 neque subsidio b veniri, neque commeatus supportari, 
interclusis itineribus, possent, prope jam desperata salute, non- 10 
nullae hujusmodi sen'tentiae dicebantur ; ut, impedimentis 
relictis, eruptione facta, iisdem itineribus, quibus eo perve- 
nissent, 5 ad salutem contenderent. Majori tarn en parti placuit, 
hoc reservato ad extremum consilio, interim °rei eventum 
experiri et castra defendere. 15 

IV. Brevi spatio interjecto, vix ut x his rebus, quas con- 
stituissent, collocandis atque administrandis a tempus daretur, 
hostes ex omnibus partibus, signo dato, decurrere, b lapides 
gaesaque in vallum conjicere. b Nostri primo, 2 integris viri- 
bus, Q fortiter repugnare, b neque ullum frustra telum ex loco 20 
superiore mittere b ; ut quaeque pars castrorum nudata defen- 
soribus d premi videbatur, eo occurrere b et auxilium ferre b ; 
sed 3 hoc e superari, b quod diuturnitate pugnae hostes defessi 
proelio 4 excedebant, f 5 alii integris viribus succedebant ; qua- 
rum rerum g a nostris propter paucitatem fieri nihil poterat ; 25 
ac non modo h Mefesso ex pugna excedendi, sed ne saucio 
quidem ejus loci, ubi constiterat, relinquendi a ac 7 sui reci- 
piendi a facultas dabatur. 

V. Quum jam amplius horis a sex continenter pugnare- 
tur, b ac non solum vires, sed etiam tela -nostris deficerent, 30 

HI. a 396, 2 & 3) (3); 760 ; 212, K. 3.— b 390 & 2; 848, 853; 221, 
& R. 2.— '396, IV. 1 & 1); 757; 211, R. 6 (5). 

IV. a 564 ; 1332 ; 275, II. — b 545, 1 ; 1137 ; 209, P.. 5. — *430 ; 
.972; 257, R. 7. — HI9, III. ; 011; 251.— e 4l4 & 2; 873 ; 247, 1.— 
f 469, L; 1087, 145, II. — &396, 2 & 1); 760-2, 212, R. 1.— h 587, 
5; lOOO; 277, R. 6(a). 

V. *4I7 ; 895 ; 256, 2.— b 30l r 3 ; 457 ; 184, 2 (a). 



102 DE BELLO GALLICO. 

atque hostes acrius c instarent, languidioribusque nostris, d 
vallum scindere et fossas complere coepissent, resque esset 
jam 2 ad extremum perducta casum, Publius Sextius Baculus, 
3 primi pili centurio, quern Nervico proelio compluribus con- 
5 fectum vulneribus diximus, et item Caius Volusenus, tribunus 
militum, vir et consilii 6 magni et virtutis, 6 ad Galbam accur- 
runt atque 4 unam esse spem salutis docent, si, eruptione facta, 
*extremum auxilium experirentur. Itaque, convocatis centu- 
rionibus, celeriter milites 6 certiores facit, paullisper intermit- 

10 terent f proelium, ac tantummodo tela missa exciperent, f seque 
ex labor e reficerent, f post, dato signo, *ex castris erumperent f 
atque omnem spem salutis in virtute ponerent/ 

VI. *Quod a jussi sunt, a faciunt ; ac, subito omnibus portis b 
eruptione facta, neque cognoscendi, quid fieret, c neque 2 sui 

15colligendi hostibus facultatem relinquunt. Ita commutata 
fortuna, eos, qui in spem potiundorum d castrorum venerant, 
undique 3 circumventos interficiunt ; et ex hominum milibus 
amplius 6 triginta, quern numerum f barbarorum ad castra 
venisse f constabat, plus 6 tertia parte interfecta, reliquos per- 

20 territos in fugam conjiciunt, ac ne in locis quidem superioribus 
consistere patiuntur. Sic omnibus hostium copiis fusis armis- 
que g exutis, se in castra munitionesque suas recipiunt. Quo 
proelio facto, quod saepius fortunam tentare Galba nolebat, 
atque 4 alio se in hiberna consilio h venisse meminerat, 5 aliis 

25 occurrisse rebus viderat, maxime frumenti commeatusque in- 
opia g permotus, postero die omnibus ejus vici aedificiis incensis,, 
in provinciam reverti contendit ; ac nullo hoste prohibente 
aut iter demorante, incoliimem legionem in Nantuates, inde 
in Allobroges perduxit, ibique hiemavit. 

Y. c 305, 335 &2;462' 1 194, 1 & 2. — ^430 ; 972 ; 257, R. 7.— 
e 395, 396, IV.-, 757 \ 211, R. 6. — '530, II. & 3; 1200-4; 262, 
R. 4. 

VI. *549, 4, 1); 1203] 212, R. 6, 234, N. 1 & I, Sc. facer e.— b 422, 
2; 916', 242. The verbal noun has here the construction of its verb. — 
c 525;1182] 265.— d 238 ; 324, 162, 20.— e 4l7, 3; 900; 256, R. 6 
(a).-' 545, 549 & 1 ; 1136, 1148-51 ; 239, 269, R. 2.— *4I9, 2 & 1); 
911; 251.— MI4 & 2; 873; 247, 1. 



LIBEPw TERTIUS. 103 

VII. His rebus gestis, quum omnibus de caussis Caesar 
pacatam Galliam 1 existimaret, superatis Belgis, expulsis Ger- 
manis, victis in Alpibus Sedunis, atque 2 ita, inita hieme, a in* 
Illyricum -^rofectus esset, quod eas quoque nationes b adire et 
regiones cognoscere c volebat, subitum bellum in Gallia coortum 5 
est. Ejus belli 3 haec fuit caussa. Publius Crassus adolescens 
cum legione septima proximus mare d 4 Oceanum in Andibu3 
hiemarat. Is, quod in his locis inopia frumenti erat, 5 praefec- 
tos tribunosque militum complures in finitimas civitates fru- 
menti [commeatusque petendi] caussa dimisit ; quo in numero 10 
erat Titus Terrasidius, missus in Sesuvios, Marcus Trebius 
Gallus in Curiosolltas, Quintus Yelanius cum Tito Silio in 
Venetos. 

VIII. Hujus est civitatis longe amplissima auctoritas 
omnis orae maritimae regionum earum, quod et naves liabent 15 
Veneti plurimas, quibus in Britanniam navigare 1 consuerunt, a 
et scientia b atque usu nauticarum rerum reliquos antecedunt, 
et 2 in magno impetu maris atque aperto, paucis portibus in- 
terjeetis, quos tenent ipsi, pmnes fere, qui eo mari uti consue- 
runt, habent vectigales. Ab his fit initium retinendi Silii 20 
atque Yelanii, quod per eos suos se obsides, quos Crasso 
dedissent, recuperaturos existimabant. Horum auctoritate 
finitimi adducti, (ut sunt Gallorum subita d et repentina con- 
silia,) eadem de caussa Trebium Terrasidiumque retinent, et, 
celeriter missis legatis, per suos principes inter se conjurant, 25 
nihil nisi communi consilio 3 acturos eundemque omnis 6 fortunae 
exitum esse laturos ; reliquasque civitates sollicitant, ut in ea 
libertate, quam a majoribus acceperant, permanere, quam 
Romanorum servitutem perferre mallent. f Omni ora mari- 






VII. a 431 ; 965; 257, & X. 1. — t>386, 3 ; 718, 993 ; 233 (3). — 
c Dist. bet. inteUigOj sentio, and cognosco. Y. I. 17, n. 11. — d 39 1, 2 & 2): 
867; 238, 1 (a). 

YIIL a Dist. bet. soleo and consuesco. V. n. 1. — b 4l4 & 2; 873; 247, 
1.— '414, 5, 1); 876; 247, R 4. — dDist. bet. sulito and repente. V. II. 
11, n . 3. — e| 54) 88, III.; 114=, 193 ; IU, 2. — * 480, 481, IV. 2 ; 
1164-7 ; 258, K. 1(a). 



104 DE BELLO GALLICO. 

tima celeriter ad suam sententiam perducta, communem lega- 
tion em ad P. Crassum mittunt : si velit g suos recipere, obsides 
♦sibi remittat. h 

IX. Quibus de rebus Caesar ab Crasso certior factus, 
5 quod ipse aberat longius, a naves interim longas aedificari b in 
flumine Ligere, quod iniiuit in Oceanum, remiges ex provin- 
cia ^nstitui, 1 * nautas gubernatoresque comparari jubet. His 
rebus celeriter administratis, ipse, 2 quum primurn per anni 
tempus potuit, ad exercitum contendit. Veneti reliquaeque 

10 item civitates, 3 cognito Caesaris adventu, c certiores facti, 
4 simul quod, 5 quantum in se facinus admisissent, d intellige- 
bant, 6 legatos, quod nomen ad omnes nationes sanctum in- 
violatumque semper fuisset, retentos e ab se et in vincula 
conjectos, 7 pro magnitudine periculi bellum parare, et maxime 

15 ea, quae ad usum navium pertinent, providere instituunt: 
8 hoc f majore spe, s quod multum natura h loci confidebant. 
Pedestria esse itinera concisa aestuariis, 9 navigationem impe- 
ditam propter inscientiam locorum paucitatemque portuum 
sciebant, neque 1 nostros exercitus propter frumenti inopiam 

20 diutius apud se morari posse confidebant ; 10 ac jam, ut J omnia 
contra opinionem acciderent, tamen se plurimum navibus f 
posse ; Romanos neque ullam facultatem habere navium, 
neque eorum locorum, ubi. bellum gesturi essent, vada, portus, 
insulas novisse ; ac longe n aliam esse navigationem 12 in con- 

25cluso mari atque k in vastissimo atque apertissimo Oceano 
perspicicbant. His initis consiliis, oppida muniunt, frumenta 
ex agris in oppida comportant, 13 naves in Venetiam, ubi 
Caesarem primum esse bellum gesturum constabat, quam 
plurimas possunt, cogunt. 14 Socios l sibi ad id bellum Osismos, 1 



VIII. ^531; 1296, E& I', 266, 2.— h 530, II. ; 1296, D &I; 266, 2, 
R. 1 (b). 

IX. * 444, 1 ; 902; 256, R. 9 (a). — *>530, 3 ; 1) ; 1203 ; 213, 2, N. 
4, d. — c 43l ; 965; 251. — d Dist. bet. admitto and committo. V. n. 5. — 
e 580; 1357; 274, 2, R. 5 (a). — '414 & 2; 873; 247, 1. — «430; 
972: 257, R. 7. — h 4l9, II. ; 833, X ; 245. II.— *587, I. 2; 1375; 
198, 1.— J 515, I.; 1282 ;*2Q2, R. 2. — M59, 2; 1376; 198, 3,R.- 
>373&1; 622-3 ; 230, R. 2. 



LIBER TERTIUS. 105 

Lexovios, Nannetes, Ambiliatos, Morinos, Diablintes, Me- 
napios adsciscunt : auxilia ex Britannia, quae contra eas 
regiones posita est, arcessunt. 

X. Erant Hiae 3, diffieultates belli gerendi, quas supra osten- 
dimus, sed 2 inulta Caesarem tamen ad id bellum incitabant : 5 
3 injuriae b retentorum c equituni Romanorum ; 4 rebellio b facta 
post deditionem ; defectio 6 datis obsidibus ; tot civitatuni con- 
juratio b ; in 5 prirnis, ne, hae 6 parte neglecta, reliquae nationes 
sibi idena f licere arbitrarentur. Itaque quum intelligeret, 
omnes fere Gallos 7 novis rebus g studere, et ad bellum mobi- 10 
liter celeriterque excitari, omnes 8 autem homines datura 11 
libertati g studere et conditionem servitutis odisse, priusquam 
plures civitates conspirarent, 1 partiendum 1 sibi k ac latius dis- 
tribuendum 1 exercitum putavit. 

XI. Itaque Titum Labienum legatum in Treviros, qui 15 
proximi flumini Kheno a sunt, cum eqaitatu mittit. Huic 
mandat, Remos b reliquosque Belgas acleat c atque in officio 
contineat, c Germanosque, qui auxilio d a Belgis arcessiti dice- 
bantur, si per vim navibus flumen transire conentur, prohibeat. 
P. Crassum cum 1 cohortibus legionariis duodecim et magno 20 
numero equitatus in Aquitaniam proficisci jubet, ne ex his 
nationibus auxilia in 2 Galliam mittantur ac tantae nationes 
conjungantur. Quintum Titurium Sabinum legatum cum 
legionibus tribus in Unellos, Curiosolitas Lexoviosque mittit, 
3 qui earn manum distinendam curet. e Decimum Brutum25 
4 adolescentem f classi g Gallicisque navibus, quas ex Pictonibus 



X. M50; 1028; 207, R. 23 (a). — b 363 ; 622 ; 204. — c 580; 
13X7; 274, 2, R. 5 (a).— e Dist. bet. rebellio and defectio. V. n. 4.— f 545 ; 
1136; 239. — ?384;S3./;223, R. 2. — MI4 & 2 ; 873 ; 247, 1. — 
'523,11.; 1241; 263, 3.— J 229 ; 1304, 1143; 270, R. 3.— *388, 
I.; 1305; 225, III. — l Dist. bet. distribuo and par tior. V. I. 1, n. 3. 

XI. a 391; 860; 222, R. 1.— b 386, 3; 718; 233 (3). — = 530, 3 2); 
1200; 262, R. 4. — d 390, 2; 853; 227, & R. 2.— e 500&l; 1212 ; 
264, 5. — f Dist. bet. puer, infans, adolescens, juvenis, vi?- } vetus, and senex. 
V. n. 4.— £386 ; 855 ; 224^ . 



106 DE BELLO GALLICO. 

et Santonis reliquisque pacatis regionibus convenire jusserat, 
praeficit, et, quum primum posset, in Venetos proficisci jubet. 
Ipse eo pedestribus copiis h contendit. 

XII. Erant ejusmodi fere situs oppidorum, ut, posita in 
5 extremis 11 lingulis promontoriisque, neque pedibus b aditum 
haberent, quum ex alto x se aestus incitavisset, quod bis accidifc 
semper horarum 2 duodecim spatio, rieque navibus, b quod, rur- 
sus 3 minuente aestu, c naves in vadis afflictarentur. d Ita 
4 utraque re oppidorum oppugnatio impediebatur ; ac si quan- 

10 do magnitudine 5 operis forte superati, extruso mari aggere 
ac molibus, atque 6 his oppidi moenibus 6 adaequatis, suis fortu- 
nis f desperare coeperant, magno numero navium appulso, 7 cu- 
jus rei summam facultatem habebant, sua deportabant omnia, 
seque in proxima oppida recipiebant : ibi se rursus iisdem 

15 opportunitatibus loci defendebant. Haec eo g facilius magnam 
partem 11 aestatis faciebant, quod nostrae naves tempestatibus 
detinebantur, summaque erat, vasto atque aperto mari} mag- 
nis aestibus, 1 8 raris ac prope nullis portibus, 1 difficultas navi- 
gandi. 

20 XIII. ^amque ipsorum naves ad hunc modum factae 
armataeque erant : carinae aliquanto a planiores quam nostra- 
rum 2 navium, quo facilius vada ac decessum aestus 3 excipere 
possent b ; prorae admodum erectae c atque item puppes, ad 
magnitudinem fluctuum tempestatumque accommodatae ; na* 

25 ves totae factae c ex robore 4 ad quam vis vim et contumeliam 
perferendam ; 5 transtra pedalibus in latitudinem trabibus d 
confixa clavis 6 ferreis 6 digiti d pollicis crassitudine d ; ancorae 
pro funibus ferreis catenis 6 revinctae ; 7 pelles c pro velis 

XL MI4, 1] 877 \ 249 ? III. R. 

XII. a 44l, £; 662: 205, R. 17.— MI4&4; 873; Ml, 3.— «430 ; 
965;251.— 520, II.; 1255 ; 266, 3. — «386; 826; 223, R. 2(1) 
(c).—f386, 2 ; 829] 224, R. 1 (a). — s4l4 & 2; 873 ; 247, 1.— h 378; 
950 ; 236.— i 430 ; 972 ; 257, R. 7. 

XIII. » 418; 929; 256, R. 16.— b 497 ; 1205; 262, R, 9.— c 460, 3; 
639 ; 209, R. 4. — <> 428 ; 888 ; 211, R. 6.— e 4l4 & 4 ; 873 ; 247, 3. 
— 102)428, 2; 757; 211, R. 6(1). 



LIBER TERTIUS. 107 

alutaeque tenuiter confectae ; 8 hae c sive f propter lini inopiam 
atque ejus usus inscientiam, sive eo, g quod est magis verisi- 
mile, quod tantas tempestates Oceani tantosque impetus ven- 
torum sustineri ac tanta onera navium regi velis e non 9 satis 
commode posse arbitrabantur. 10 Cum his navibus nostrae 5 
classi h ejusmodi d congressus erat, ut n una celeritate et pulsu 
remorum 12 praestaret, 13 reliqua 14 pro loci natura, pro vi tem- 
pestatum ^illis 1 essent aptiora et accommodatiora. Neque 
enim his 3 nostrae 16 rostro nocere poterant, (tanta in his erat 
firmitudo,) neque propter altitudinem facile telum adjicieba- 10 
tur,et eadem de caussa minus commode 17 copulis continebantur. 
Accedebat, ut, quum saevire ventus coepisset, k et se vento 
dedissent, k et tempestatem ferrent 1 facilius, et in vadis consis- 
lerent 1 tutius, et, ab aestu relictae, nihil saxa et cautes time- 
rent ; quarum rerum omnium nostris navibus m 18 casus erat ex- 15 
timescendus. 

XIV. Compluribus expugnatis oppidis, Caesar, *ibi intel- 
\exit, ^-frustra* tan turn laborem sumi, neque hostium fugam, 
^aptis oppidis, 2 reprimi, 3 neque his b noceri c posse, statuit 4 ex- 
spectandam classem. Quae ubi convenit ac primum ab20 
liostibus visa est, circiter CCXX naves eorum paratissimae 
atque 5 omni genere armorum ornatissimae, profectae ex 
portu, nostris adversae constiterunt ; neque satis Bruto, qui 
C;lassi d praeerat, vel tribunis militum centurionibusque, quibus 
singulae naves erant attributae, constabat, quid agerent 6 aut25 
•quam rationem pugnae insisterent. 6 Rostro enim noceri non 
posse cognoverant; 7 turribus autem excitatis, tamen has alti- 
tUdo puppium ex f barbaris navibus superabat, ut neque ex 
inferiore loco satis commode tela adjici possent, et missa ab 

.XIII. f What do sive — sive, seu — seu often connect? Y. I. 23, n. 5. — 
*4I4 & 2; 873; 247, 1. — h 384; 820 ; 223.— d ( 3 >396, IY. 1 & 1).— 
*39l &1; 860 \ 222, R. 1.—J385; 831 ; 223, R. 2. — * 518 & II. 1 ; 
1244 ;263, 5, R. 2.— ^556, & II. & 1 ; 1222 ; 262, R. 3.— m 388, L: 
847 ; 225, III. 

XIY. a Dist. bet. frustra, nequidquam, irritus, and incassum. Y. n. 1. — 
b 385 ; 831 ; 223, R. 2. — c 549, 2 ; 1118, 1136; 239, 269, R. 3.— 
d 386 ; 820 ; 224.— e 525 ; 1182 ; 265. — f 398, 4 ; 775 ; 212, R. 2, 
N. 4. 



108 DE BELLO GALLICO. 

Gallis gravius acciderent. Una erat magno usui 5 res prae- 
parata a nostris, 8 falces praeacutae, insertae affixaeque longu- 
riis, 9 non absimili forma h muralium falcium. His quura funes, 
qui antemnas ad malos destinabant, comprehensi adductique 
5 erant, navigio remis incitato, praerumpebantur. Quibus ab- 
scisis, antemnae necessario concidebant ; ut, quum oranis 
Galllcis. navibus 1 spes in velis 10 armamentisque consisteret, 
his ereptis, omnis usus navium uno tempore eriperetur. Re- 
liquum 3 erat certamen positum in virtute, qua nostri milites 

10 facile superabant, atque eo magis, quod in conspectu Caesaris 
atque omnis exercitus res gerebatur; ut nullum n paullo k for- 
tius factum latere posset ; omnes enim colles ac loca superiora, 
unde erat propinquus despectus in mare, ab exercitu tene- 
bantur. 

15 XV. Dejectis, ut diximus, antemnis, quum singulas a binae a 
*ac ternae a naves circumsteterant, milites summa vi b 2 tran- 
scendere in hostium naves contendebant, Quod c postquam 
barbari fieri animadverterunt, expugnatis compluribus navi^ 
bus, quum ei rei nullum reperiretur auxilium, fuga salutem 

20 petere contenderunt ; ac jam, conversis in earn partem navibus, 
quo ventus ferebat, tanta subito malacia ac tranquillitas 
exstitit, d ut se ex loco commovere non possent. Quae quidem 
res ad negotium conficiendum maxime fuit opportuna ; nam 
singulas a nostri consectati expugnaverunt, ut perpaucae ex 

25 omni numero noctis interventu ad terram pervenerint, quum 
ab 3 hora fere quarta usque ad solis occasum pugnaretur. 

XVI. Quo proelio bellum Venetorum totiusque orae ma- 
ritimae confectum est. Nam ! quum omnis ju ventus, omnes 
etiam gravioris aetatis, a in quibus aliquid consilii b aut dignita- 

30 tis fuit, eo convenerant, turn 2 navium b quod ubique fuerat, in 



XIV. *390, 2 ; 8 53\ m > & R - 2 — fi 428 ; 888; 211, R. 6.— j 384, 
398, 5; 818; 223, 211, R. 5, N. — i 441, 6; 002 ; 205, R. 17— k 4l8; 
929; 256, R. 16. 

XV. * 174, 2,1); 201, 3; 119, III.— MI4&3; 873 ; 247, 2.— <453; 
701; 206 (17).— d 463, 3, 044; 209, R. 12 (2). 

XVI. * 396, IV.; 757; 211, R. 6.— b 396, III. 2, 3) &(3); 700; 212^ 
R. 3. 



LIBER TERTIUS. 109 

unura locum coegerant ; quibus amissis, 3 reliqui neque quo se 
reciperent c neque quemadmodura opplda defenderent, c habe 
bant. Itiique se suaque omnia Caesari dediderunt. In quos 
4 eo gravius Caesar vindicandum statuit, quo diligentius in re- 
liquum tempus a barbaris jus legatorum conservaretur. 5 
Itaque, omni senatu necato, rellquos 5 sub corona vendidit. 

XVII. Dum haec in Veneris geruntur, 1 Quintus Titurius 
Sabinus cum his copiis, quas a Caesare acceperat, in fines 
Unellorum pervenit. His praeerat Viridovix ac summam 
imperii tenebat earum omnium civitatum, quae defecerant, ex 10 
quibus exercitum 2 magnasque copias coegerat ; 3 atque a 4 his 
paucis diebus b Aulerci 5 Eburovices Lexoviique, senatu suo 
interfecto, quod auctores belli esse 6 nolebant, portas clauserunt 
seque cum Viridovice conjunxerunt; magnaque praeterea mul- 
titudo undique ex Gallia perditorum hominum latronumque 15 
convenerat, quos spes praedandi studiumque bellandi ab agri- 
cultura et quotidiano labore revocabat. Sabinus idoneo 'om- 
nibus rebus c loco d castris 6 se tenebat, quum Viridovix contra 
eum 8 duum milium spatio f consedisset, quotidieque productis 
copiis pugnandi potestatem faceret ; ut jam non solum hosti- 20 
bus g in contemptionem Sabinus veniret, sed etiam nostrorum 
militum vocibus 9 nonnihil h carperetur ; tantamque 10 opinionem 
timoris praebuit, ut jam ad vallum castrorum hostes accedere 
auderent. Id ea de caussa faciebat, quod cum tanta multitu- 
dine hostium, praesertim n eo absente, qui summam imperii 25 
teneret, nisi aequo loco 1 aut opportunitate 1 aliqua data, ^legato 1 
dimicandum non existimabat. 

XVIII. Hac confirmata opinione timoris, idoneum a quen- 

XVI. c 485, 486, III. ; 1182 ; 265, 264, 1, N. 3. 

XYII. a How is atque used ? Y. n. 3.— - b 378, 1 ; 950 ; 253.— c 429 ; 
889 ; 250, 1. — <*422, 1 & 1) ; 937 \ 254, R, 2 (b). — *422, 1 ; 992 ; 
254, R. 3.— '378, 2; 958; 236, R 4. — *384; 818; 223.— b 585, lf 
380, 2 ; 998, 731; 211, R. 5 (c), 232, (3). — '430; 965 ; 257, R. 10, 
-H 388, I. ; 847 ; 225, III. 

XVIII. a Dist. bet, idoneus and aptus. V. I. 49 r n. 2. 






110 DE BELLO GALLICO. 

dam hominem et calliduni delegit, Galium ex his, quos auxilii 
caussa secum habebat. Huic b magnis praemiis pollicitationi- 
busque persuadet, uti ad hostes transeat, et, quid fieri velit, 6 
edocet. Qui, d ubi pro perfuga f ad eos venit, e timorem Roma- 
5 norum proponit, quibus angustiis ipse Caesar a Venetis pre- 
matur, docet, *neque longius abesse, quin proxima nocte 

• Sabinus clam ex castris exercitum educat, s et ad Caesarem 
auxilii ferendi caussa proficiscatur. g Quod d ubi auditum est, 
conclamant omnes, occasionem negotii bene gerendi amitten- 

10 dam non esse : 2 ad castra iri oportere. Multae res ad hoc 
consilium G alios hortabantur : superiorum dierum 1 * Sabini 
cunctatio, perfugae confirmatio, inopia cibariorum, cui rei 
parum diligenter ab his erat provisum, 3 spes Venetici belli, 
et 4 quod fere libenter homines id, quod volunt, credunt. His 

15 rebus adducti non prius Viridovicem reliquosque duces ex 
concilio dimittunt, quam ab his sit concessum, arma uti capianfc 
et ad castra contendant. Qua re concessa, laeti 5 ut explorata 
victoria, 1 sarmentis virgultisque collectis, 6 quibus fossas Ro^ 
manorum compleant, j ad castra pergunt. 

20 XIX. Locus erat castrorum editus et paullatim ab imo 
acclivis, circiter passus a mille. Hue magno 1 cursu b conten- 
derunt, ut 2 quam minimum spatii ad se colligendos c arman- 
dosque Romanis daretur, exanimatique pervenerunt. Sabinus, 
suos hortatus, cupientibus signum dat. Impeditis hostibus 

23 propter ea, quae ferebant, onera, subito duabus portis d erup- 
tionem fieri jubet. Factum est f opportunitate e loci, hostium 
inscientia ac defatigatione, virtute 6 militum et superiorum 
pugnarum exercitatione, e ut ne unum quidem nostrorum 

XVIII, b 385 ; 831: 223, R. 2.— «525; 1182 ; 265.— d 453 ; 701; 
206 (17).— e 47l, II.; 1094; 259, R. 1 (2) (d).— 'Dist bet. perfuga, trarw- 
fuga, profugus, and fugitivis. V. I. 23, n. 4. — &498 & 3 ; 1230-1 ; 
262, R. 10, &N. 7.— h 397, 2; 754 ; 211, R. 10. — >4I4; 873; 247.— 
J500; 1205; 264, 5. 

XIX. »378; 958; 236. — b 4!4 & 3 ; 873 ; 247, 2. — C 565&1; 
1337 ; 275, II. — <*422, 2 ; 916 ; 242, Y, VI. b. — «4I4 & 2 ; 87 S ; 
247, 1 (2).— f 495 & 2, 556 & II.; 610; 209, R. 3 (5). Subject of factum 
est? 



LIBER TERTIUS. Ill 

impetum ferrent, ac statim terga verterent. Quos impeditos 
integris viribus milites nostri consecuti, magnum numerum 
eorum occiderunt ; reliquos equites consectati, paucos, 3 qui 
ex fuga evaserant, reliquerunt. Sic uno tempore et de 
navali pugna Sabinus et de Sabini victoria Caesar certior 5 
factus;civitatesque omnes se statim Titurio dediderunt. Nam 
ut ad bella suscipienda c Gallorum alaeer ac promptus est Ani- 
mus, sic 5 mollis ac minime resistens ad calamitates perferendas' 
mens eorum est. 

XX. Eodem fere a tempore P. Crassus, quum Hn Aquita- 10 
niam pervenisset, quae pars, ut 2 ante dictum est, et regionum 
latitudine b et multitudine b hominum 3 ex tertia parte Galliae 
est aestimanda, 4 quum intelligeret in his locis sibi c bellum 
gerendum, ubi 5 paucis ante annis d L. Valerius Praeconmus 
legatus, exercitu pulso, interfectus esset, atque unde L. Mallius 15 
proconsul, impediments amissis, profugisset, non mediocrem 
sibi c diligentiam adhibendam intelligebat. Itaque, re frumen- 
taria provisa, auxiliis equitatuque comparato, multis praeterea 
viris fortibus Tolosa, 6 Carcasone e et Narbone, e quae sunt 6 civi- 
tates Galliae provinciae, finitlmae his regionibus, f nominatim20 
evocatis, in Sotiatum fines exercitum introduxit. Cujus ad- 
ventu cognito, Sotiates, magnis copiis coactis equitatuque, quo 5 
plurimum valebant, in itinere agmen nostrum adorti primum 
equestre proelium commiserunt : deinde equitatu suo pulso 
atque insequentibus nostris, subito pedestres copias, quas in 25 
convalle in insidiis collocaverant, 7 ostenderunt. h Hi nostros 
disjectos adorti proelium renovarunt. 

XXI. Pugnatum est diu atque acriter, quum Sotiates, 
superioribus victorhV freti, in sua virtute totlus Aquitaniae 
salutem positam putarent ; nostri autem, quid sine Mmperatore 30 
et sine rellquis legionibus, adolescentulo b duce, efiicere pos- 

XX. a Dist. bet. fere, ferme, paenej and prope. V. I. 1, n. 15. — b 429; 
889 ; 250, 1.— c 388, I. ; 84=7] 225, III.— d 427 & 1 ; 954 ; 253, R. 1. 
— e 42l, II.; 941 ; 255. — '391; 860; 222, R. 1.— ?4I4 & 2; 873; 
247, 1 (2). — h Dist bet. ostendo, monstro, and declare*. Y. n. 7. 

XXI. »4I9, IT.; 919 ; 244.— b 43l ; 972 ; 257, R. 7. 



112 DE BELLO GALLICO. 

sent, c perspici cuperent: tandem confecti vulneribus hostes 
terga vertere. d Quorum magno numero interfecto,Crassus ex 
itinere oppidum Sotiatum oppugnare coepit. Quibus fortlter 
resistentibus 2 vineas 8 turresque egit. Uli, alias eruptione 
Stentata, alias 4 cuniculis ad aggerem vineasque actis, 5 cujus 
rei e sunt longe peritissimi Aquitani, propterea quod multis 
locis apud eos aerariae G structurae sunt, ubi diligentia nostro- 
rum nihil his rebus profici posse intellexerunt, legatos ad 
Crassum mittunt, seque in deditionem ut recipiat, petunt. 
10 Qua re impetrata, arma traderc jussi faciunt. 

XXII. Atque in ea re omnium nostrorum intentis animis, 
alia ex parte oppidi Adiatunus, qui summam imperii tenebat, 
^um sexcentis devotis, quos a illi soldurios a appellant, (quorum 
haec est conditio, ut omnibus in vita commodis una cum his 

15 fruantur, quorum se amicitiae dediderint ; si quid his per 
vim accidat, aut eundem casum una ferant, aut sibi mortem 
consciscant; neque adhuc hominum memoria b repertus est 
quisquam, qui eo interfecto, cujus se amicitiae devovisset, 
mortem recusaret, c ) 2 cum his Adiatunus eruptionem facere 

20conatus, clamore ab ea parte munitionis sublato, quum ad 
arma milites concurrissent, vehementerque ibi pugnatum esset, 
repulsus in oppidum, 3 tamen uti eadem deditionis conditione 
uteretur, ab Crasso impetravit. 

XXIII. Armis obsidibusque acceptis, Crassus in fines Vo- 
25 catium et Tarusatium profectus est. Turn vero barbari com- 

moti, quod oppidum ^t natura loci et manu munitum paucis 
diebus, 2 quibus a eo ventum erat, expngnatum cognoverant, 
legatos quoquoversum dimittere, conjurare, obsides inter se 
dare, copias parare coeperunt. Mittuntur etiam ad eas civi- 
80 tates legati, quae sunt citerioris Hispaniae, b finitimae Aqui- 
^aniae : inde auxilia ducesque arcessuntur. c Quorum adventu d 

XXL c 525; 1182 \ 265.— d 545, 1; 1137 \ 209, R 5. — «399, 
2,2); 705-7; 213. 

XXII. • 373 ; 715 ; 230. — U26 & 1 ; 950-1 ; 253. — c 50l, I.; 
1218 : 264, 7. 

XXIII. * 427, 4 ; 956] 253, N. 4. — MOI, 403 ; 780 ; 211, K. 8.— 
c Dist. bet. arcesso, actio, evoco, and accerso. V. I. 31, n. 8. — d 4l4, 2 ; 
^75; 247, 1. 



LIBER TERTIUS. 113 

•magna cum auctoritate et magna cum hominum multitudine 
bellum gerere conantur. Duces 6 vero ii deliguntur, qui una 
cum Q, Sertorio 4 omnes annos fuerant, summamque scientiam 
rei militaris habere existimabantur. Hi 5 consuetudine f populi 
Romani loca 6 eapere, castra munire, commeatibus nostros in- r 
tercludere 7 instituunt. 8 Quod ubi Crassus animadvertit, suas 
copias propter exiguitatem non facile diduci, hostem et vagari 
et vias obsidere et castris satis praesidii g relinquere, ob earn 
caussam minus commode frumentum commeatumque sibi 
aupportari, 9 in dies hostium numerum augeri, non 10 cunctandum 10 
£xistimavit, ai quin pugna decertaret. h Hac re ad consilium 
ielata, ubi omnes idem sentire intellexit, posterum diem 
^pugnae 1 constituit. 

XXIV. Prima a luce, b productis omnibus copiis, ! duplici 
acie instituta, auxiliis in mediam a aciem conjectis, quid hostes 15 
consilii c caperent, d exspectabat. Illi, etsi propter multitudinem 
et veterem belli 6 gloriam paucitatemque nostrorum se tuto 
dimicaturos existimabant, tamen tutius f esse arbitrabantur, 
obsessis viis, commeatu intercluso, sine ullo vulnere victoria 
potiri ; et, si propter inopiam rei frumentariae Romani 2 sese 20 
recipere coepissent, 3 impeditos in agmine et sub sarcinis infirm- 
iore animo g adoriri cogitabant. Hoc consilio probato ab duci- 
bus, productis Romanorum copiis, sese castris tenebant. Hac 
re perspecta, Crassus, 4 quum sua cunctatione atque opinione 
timidiores hostes nostros milites alacriores ad pugnandum ef- 25 
fecissent, atque omnium voces audirentur, 5 exspectari h diutius 
non oportere, 1 quin ad castra iretur, j cohortatus suos, omnibus 
cupientibus, ad hostium castra contendit. 

XXIII. «362 & 2, 2) ; 666 ; 210. — Ul4 & 3 ; 873 ; 247, 2, or 249, 
II.-S396, 2 & 4) (1) ; 1005, 1008; 212, R. 4.— h 498 & 1 ; 1230; 
262, R. 10.— * 384; 855; 223. 

XXIV. * 441, 6 ; 662 ; 205, R. 11. — *426, 1 ; 949 ; 253, N. 1. — 
*396, 2, 3)&(3); 760-2; 212, R. 3. — d 525 ; 1182; 265. — *395; 
751; 211, R. 12.— f What does tutius agree with? — ff 428 ; 888; 211, 
R. 6, & 8. — b30l, 3, 549 & 2; 451, 1147; 184, 2 (a), 269, R. 3. — 
'530, I. & 1; 1148-9; 270, R. 2 (b), 272.— J 301. 3, 498; 453, 
1230; 184, 2 (a), 262, R. 10. 

H 



114 DE BELLO GALLICO. 

XXV- Ibi quum alii fossas coruplerent, alii, multis telis 
conjectis, defensores vallo munitionibusque depellerent, auxil- 
iaresque, quibus a ad pugnam non multum Crassus confidebat, b 
lapidibus telisque subministrandis c et ad aggerem cespitibus 
5 comportandis speciem atque ^pinionem pugnantium praebe- 
rent ; quum item ab hostibus constanter ac non timide pug- 
naretur, telaque 2 ex loco superiore missa non frustra 
acciderent ; equites, circumitis hostium castris, Crasso renun- 
ciaverunt, non eadem esse diligentia d 3 ab decumana porta 

lOcastra munita facilemque aditum habere. 

XXVI. Crassus, equitum ^raefectos cohortatus, ut mag- 
nis praemiis pollicitationibusque suos excitarent, a quid fieri b 
vellet, c ostendit. Illi, ut erat imperatum, d eductis quatuor 
cohortibus, quae, praesidio 6 castris 6 relictae, 2 intritae ab 

lslabore erant, et longiore itinere f circumductis, ne ex hostium 
castris conspici possent, a omnium oculis mentibusque ad pug- 
nam intends, celeriter ad 3 eas, quas diximus, munitiones 
pervenerunt, atque, his prorutis, 4 prius in hostium castris con- 
stiterunt, quam plane ab his videri aut, quid rei g gereretur, c 

20 cognosci posset. Turn vero clamore ab ea parte audito, nos- 
tri, redintegratis viribus, quod h plerumque in spe victoriae 
accidere consuevit, acrius impugnare coeperunt. Hostes 
undique circumventi, desperatis omnibus rebus, se per muni- 
tiones dejicere et fuga* salutem petere intenderunt. Quos j 

25equitatus apertissimis campis k consectatus, ex milium quin- 
quaginta numero, quae 1 ex Aquitania Cantabrisque conve- 
nisse 1 constabat, vix quarta parte relicta, 5 multa nocte m se in 
castra recepit. 



XXV. a 4l9, II. ; 833, N. ; 223, R. 2. — b Dist. bet. fido and confido. 
V. II. 3, n. 5. — *562, 566, L; 1322, 1340; 275, II. — d 4l4&3; 
873; 247, 2. 

XXVI. a 492 & 2 ; 1205 ; 262. — b 55l, II. ; 1153 ; 273, 4 (a). — 
«525; H82 ; 2G5.—*iO\, 3; 451; 184, 2 (a).— *390 ; 848; 227.— 
'414 & 4; 873; 255, 2. — a ^ 491 ; 1205-7- — *396, 2 & 3) (3); 
760; 212, R. 3.— h 445, 7 ; 693 ; 206 (13) (a).— j 4!4 & 4 ; 873, 247, 
3.— J453; 701; 206 (17).— M22, 1 & 2); 992; 255, 2.— »545, 549, 
1; 1136, 1151 ; 239, 269, R. 2.— '"426; 949; 253. 



LIBER TERTIUS. 115 

XXVII. Hac audita pugna, maxima pars Aquitaniae sese 
Crasso dedidit obsidesque ultro misit ; quo in numero fuerunt 
Tarbelli, Bigerriones, Ptiani, Vocates, Taru sates, Elusates, 
Gates, Ausci, Garumni, Sibuzates, Cocosates : paucae ultimae 
nationes anni tempore a confisae, quod hiems suberat, hoc 5 
facere neglexerunt. , 

XXVIII. Eodem fere a tempore Caesar, etsi prope a exacta 
jam aestas erat, tamen, quod, omni Gallia pacata, Morini 
Menapiique supererant, qui in armis essent b neque ad eum 
unquam legatos de pace misissent, b arbitratus, id bellum ce- 10 
leriter confici posse, eo exercitum adduxit : qui Honge alia 
ratione, ac c reliqui Galli, bellum gerere instituerunt. Nam 
quod intelligebant maximas nationes, quae proelio d conten- 
dissent, pulsas superatasque esse, 2 continentesque silvas ac 
paludes habebant, eo se suaque omnia contulerunt. Ad qua- 15 
rum initium silvarum quum Caesar pervenisset castraque 
munire instituisset, neque hostis interim visus esset, dispersis 
in opere nostris, subito ex omnibus partibus silvae evolaverunt 
et in nostros impetum fecerunt. Nostri celeriter arma cepe- 
runt eosque in silvas repulerunt ; et, compluribus interfectis, 20 
longius 6 3 impeditioribus locis f secuti, paucos ex suis deperdi- 
derunt. 

XXIX. 1 Reliquis deinceps diebus a Caesar silvas caedere 
instituit ; et, ne quis inermibus imprudentibusque militibus b 
2 ab latere impetus fieri posset, omnem earn materiam, quae 25 
erat caesa, 3 conversam ad hostem collocabat, et pro vallo ad 
utrumque latus exstruebat. Incredibili celeritate magno spatio 
paucis diebus a 4 confecto, quum jam pecus c atque extrema d im- 

XXVII. «4!9, II. ; 833, N. ; 245, II. 1. 

XXVIII. Dist. bet. fere, prope, ferme, and paene. Y. I, 1, n. 15. — 
b 50l, L ; 1218 ; 264, 1 (a & b). — *459, 2 ; 1376 ; 198, 3, R.— <*4I4, 
3 ; 873; 24?, 2.-^444, 1 ; 902, 256, R. 9 (a).— '422, 1 & 2); 937 ; 
255 (2). 

XXIX. »378, 1 ; 950; 253.— *> 384 ; 855, 1075; 223.— «Dist. bet. 
pecus, armentum, jumentum, and grex. V. I. 3, n. 3. — d 44l, 6 ; 662 ; 
205, R. IV. 



116 DE BELLO GALLICO. 

pedimenta ab nostris tenerentur, ipsi densiores 5 silvas e pete- 
rent, ejusmodi sunt tempestates consecutae, uti opus necessario 
intermitteretur, et continuatione f imbrium 6 diutius 6 sub pellibus 
milites contineri non possent. Itaque, vastatis omnibus eorum 
5 agris, vicis aedificiisque incensis, Caesar exercitum reduxit, 
$t in Aulercis Lexoviisque, reliquis item civitatibus, quae 
proxime bellum fecerant, in bibernis collocavit 



LIBER IV 

ARGUMENT. 



I. War with the Usipetes and Tenchtheri. Passage of the 
Usipetes and Tenchtheri into Gaul : manners and customs of the Suevi. 
Chap. 1-3. Expulsion of the Menapii, 4. Caesar undertakes a war with 
the Germans, 5, 6. Embassy of the Germans to Caesar, 7-9. Descrip- 
tion of the Mosa and Rhenus, 10. Perfidy of the Germans : defeat : flight, 
11-15. — II. Passage of Caesar into Germany. Bridge over the 
Rhine, 16, 17. Caesar's arrival among the Sigambri : return to Gaul, 18, 
19. — -III. Caesar crosses into Britain. Caesar's design of going 
into Britain : Yolusenus sent forward to explore the coast, 20, 21. Morini 
reduced to subjection : passage to the island : flight of the Britons : sur- 
render, 22-27. Roman fleet shattered by a storm, 28, 29. Revolt of the 
Britons : mode of fighting from their chariots : defeat of the Britons : 
Caesar's return into Gaul, 30 - 36. — IV. War with the Morini and 
Menapii. Perfidy of the Morini, 37. Country of the Menapii laid waste : 
thanksgiving at Rome, 38. 

I. Ea, quae secuta est, Uiieme, 11 qui fuit annus, Cn. Pom- 
peio, b Marco Crasso b 2 consulibus, Usipetes 3 Germani c et item 
10 Tenchtheri magna cum multitudine hominum flumen Rhenum 
transierunt, non longe a mari, 4 quo Rhenus influit. Caussa 
transeundi fuit, quod ab Suevis complures annos 5 exagitati 
bello premebantur et agricultura prohibebantur. Suevorum 

XXIX. e Why plural? Y. n. 5.— f 4l4 & 2 ; 873 ; 247, 1. 
I. a 426;94#;253. — H31&1; 972] 257, N. 1, & R. 7. — «363 ; 
622 ; 204. 



LIBER QUARTUS. 117 

gens est longe maxima d et bellicosissiraa d Germanorum om- 
nium. Hi centum pagos habere Micuntur, ex quibus quo- 
tannis 7 singula milia armatorum bellandi caussa ex finibus 
educunt. Reliqui, qui domi manserunt, se atque 8 illos alunt. 
Hi f rursus in vicem anno 6 post in armis sunt, illi f domi rema- 5 
nent. Sic neque agricultura nee 9 ratio atque usus belli inter- 
mittitur. Sed privati ac separati agri g apud eos nihil est, 
neque longius anno h remanere uno in loco incolendi caussa 
licet. Neque multum frumento, 1 sed maximam partem^ lacte 1 
atque pecore 1 vivunt 10 multumque sunt in venationibus : quae 10 
res et k cibi genere 1 et quotidiana exercitatione 1 et libertate 1 
vitae, quod a pueris nullo officio" 1 aut disciplina m assuefacti 
nihil omnlno contra voluntatem n faciant, n et vires alit et k 
immam corporum magnitudine homines efficit. Atque in 
12 eam se consuetudinem adduxerunt, ut locis frigidissimis neque ID 
vestitus g praeter pelles habeant quidquam, quarum propter 
13 exiguitatem magna est corporis pars 14 aperta, et lavantur p 
in fluminibus. 

II. Mercatoribus a est ad eos adltus magis eo, b ut *quae 
bello ceperint, c quibus vendant, c 2 habeant, d quam 2 quo ullam 20 
rem ad se importari desiderent. 6 Quin etiam jumentis, g qui- 
bus maxime Galli delectantur, quaeque impenso parant pretio, h 
Germani 3 importatis his non utuntur ; sed quae sunt apud eos 
nata, 4 prava atque deformia, haec quotidiana exercitatione, 
5 summi ut sint laboris, 1 efficiunt. Equestribus proeliis j saepe 25 
ex equis desiliunt ac pedibus k proeliantur ; equosque eodem 



I. d 444; 671; 205, R. 12 (a).— «427 & 1; 954; 253, R. 1.— '450, 
2; 1029; 201, R. 23(a). — &396, 2&1); 760-2; 212, R. 1.— MI7; 
895 ; 256, 2.— '414 & 4 ; 873 ; 245, II. 4. — J 380, 2 ; 731 , 234, II. 
R. 3.-^587, I. 5; 1374; 198, 1, R. (e). — UI4 & 2 ; 873; 247, 1. — 
»4|4 & 4; 873 ; 245, II. 3.—° 520, II. ; 1255 ; 266, 3.— °428 ; 888; 
211, R. 6.— &( 2 )3S6, 2, 3) (3).— P465, 1; 1073; 248, R. 1 (2). 

II. a 387; 821;22G.— MI4&2; 873 ; 247, 1 (2).— «527; 1291; 
266, 1.— <*49! ; 1205 ; 262, R. 1.— *497 ; 1205 ; 262, R. 9.-^419, 1, j 
S£0;245, L— h 4l6; 884 ; 252. — '401 ; 780; 211, R. 8 (2).— J 426, 
1; 949; 253, N. 1.— k 4l4 & 3; 873; 247, 2. 



118 DE BELLO GALLICO. 

remanere vestigio assuefecerunt, ad quos se celeriter, quum 
6 usus est, recipiunt ; neque eorum nioribus 1 7 turpius m quidquam 
aut inertius habetur, quam ephippiis uti. Itaque 8 ad quemvis 
numerum ephippiatorum equitum, quamvis pauci, adire au- 
5 dent. Yinum ad se omnino importari non sinunt, quod ea re 
ad laborem ferendum remollescere 11 homines atque effeminari 
arbitrantur. 

III. 1 Publice maximam putant esse laudem, quam latis- 
sime a suis finibus 2 vacare agros : 3 hac re significari, a magnum 

10 numerum civitatium 5 suam vim sustinere non posse. Itaque 
una ex parte 4 a Suevis circiter milia passuum sexcenta agri 
vacare dicuntur. Ad alteram partem succedunt Ubii, (quo- 
rum fuit ci vitas ampla atque florens, 5 ut est captus Germano- 
rum,) 6 et paullo, quam sunt ejusdem generis, sunt peteris 

15 humaniores, propterea quod Rhenum attingunt multumque ad 
eos mercatores ventitant, c et ipsi propter propinquitatem 
Gallicis sunt moribus d assuefacti. Hos quum Suevi, 7 multis 
saepe bellis e experti, propter amplitudinem 8 gravitatemque 
civitatis 9 finibus expellere non potuissent, tamen vectigales 

20 sibi fecerunt ac multo f humiliores infirmioresque redegerunt. 

IV. In eadem *caussa fuerunt Usipetes et Tenchtheri, 
quos supra diximus, qui complures annos Suevorum vim sus- 
tinuerunt ; 2 ad extremum tamen agris expulsi, et multis Ger- 
maniae locis triennium vagati, ad Rhenum pervenerunt ; quas 

25 regiones Menapii incolebant, et ad utramque ripam fluminis 
agros, aedificia 8, vicosque habebant ; sed tantae multitudinis 
aditu perterriti, ex his aedificiis, quae trans flumen habuerant, 
demigraverunt et, cis Rhenum dispositis praesidiis, Germanos b 

II. » 414 & 2 ; 873; 249, II. — m Dist. bet. teter, foedus, turpis, and de- 
formis. Y. n. 7.— n 332, II. & 2; 588; 18 1, II. 2. 

III. a 549, 2; 1136 ; 269, R. 3. Subject? — b 89, 5, 2); 117; 83, 
IL4(1).~ C 332, I. ^,2; 584; 187, II. 1. — d 4l4&*; 873; 245, II. 
3.— e 4 | 4 & 4; S73; 247, 3.— f 4l8 ; 929 ; 256, R. 16. 

IY. a Dist. bet. aedificium, domus, and aedes. Y. I. 5, n. 4. — b 545, 551, 

11 & 1 1 136, 1204 ; 239, 273, 4 (a). 



LIBER QUARTUS. . 119 

transire prohibebant. Illi omnia experti, quuni neque vi c 
contendere propter inopiam navium, neque clam transire 
propter custodias Menapiorum possent, reverti d se in suas 
sedes regionesque simulaverunt ; et, tridui viam e progressi, 
rursus reverterunt, atque, omni hoc itinere una nocte equita- 5 
tu confecto, inscios inopinantesque Menapios oppresserunt, 
qui de Germanorum discessu per exploratores certiores facti 
sine metu trans Rhenum in suos vicos remigraverant. His 
interfectis navibusque eorum occupatis, priusquam ea pars 
Menapiorum, quae citra Rhenum quieta in suis sedibus erat, 10 
certior fieret, flumen transierunt, atque, omnibus eorum aedi- 
ficiis occupatis, reliquam partem hiemis se eorum 3 copiis f 
aluerunt. 

V. His de rebus Caesar certior factus et Mnfirmitatem 
Gallorum veritus, quod sunt in consiliis capiendis a mobiles et 15 
novis plerumque rebus b student, 2 nihil his committendum ex- 
istimavit. Est autem 3 hoc Gallicae consuetudinis, c 4 uti et 
viatores etiam invltos consistere cogant, et, quod quisque eo- 
rum de quaque re audierit d aut cognoverit, d quaerant, et 
mercatores in oppidis vulgus circumsistat, quibusque ex 20 
regionibus veniant d quasque ibi res cognoverint, d pronunciare 
cogant. His rebus atque auditionibus permoti de summis 
saepe rebus consilia 6 ineunt, quorum g eos e vestigio f poenitere 
necesse est, 5 quum incertis rumoribus h serviant et 6 plerique ad 
voluntatem eorum ficta respondeant. 25 

VI. Qua consuetudine cognita, Caesar, ne graviori a bello b 
occurreret, maturius, quam consuerat, ad exercitum proficis- 
citur. Eo quum venisset, ea, quae fore suspicatus erat, facta 6 

IY. C 4I4&4; 873 \ 247, 3. — d 551 & I. ; 114:8 ; 272. — «37l, 1& 
3) ; 713 ; 232 (1).— '414 & 4; 873 ; 247, 3. 

V. a 562, 566, II. & 1 ; 1 322, 1340; 275, II.— b 384 ; 831 ; 223, 
R. 2.— c 40l, 402, I.; 780; 211, R. 8(3). — d 525; 1182 ; 265.— 
e 37l, 4, 1); 7 IS; 233 (3). — f Dist. bet. repente, subito, extemplo, e vestigio, 
iUico, statim, protinus, confestim,'Sind continuo. V. II. 11. n. 3. — &4I0 & 
III. 1; 805-6; 215, 1.-3385; 831 ; 223, R. 2. 

VI. a 444, I; 902; 256, R. 9 (a). — b 386 ; 826; 224. — c 55l, I.; 
1148; 210, R. 3. 



120 DE BELLO GALLICO. 

cognovit: missas c legationes ab nonnullis civitatibus ad Ger- 
manos, invitatosque c eos, *uti ab Rheno discederent, omnia- 
que, quae postulassent, ab se fore parata. Qua spe adducti 
Gerniani latius jam vagabantur et in fines Eburonum et Con- 
5 drusorum, qui sunt Trevirorum clientes, pervenerant. Prin- 
cipibus Galliae evocatis, Caesar ea, quae cognoverat, dis- 
simulanda c sibi d existimavit, eorumque animis permulsis et 
confirinatis, 2 equitatuque imperato, bellum cum Gennanis 
gerere constituit. 

10 VII. Re frumentaria comparata equitibusque delectis, iter 
in ea loca facere coepit, x quibus in locis esse Germanos audie- 
bat. A quibus quum paucorum dierum iter a abesset, legati 
ab his venerunt, quorum 2 haec fuit oratio : 3 Germanos neque 
priores populo Romano bellum inferred neque tamen re- 

15cusare, b si lacessantur, quin armis contendant c ; quod Ger- 
manorum consuetudo haec sit a majoribus tradita, quicunque 
bellum inferant, 4 resistere neque 5 deprecari. Haec tamen 
dice re : venisse b invltos, ejectos domo ; si suam gratiam 
Romani velint, 6 posse b eis utiles esse amlcos ; vel sibi agros 

20 attribuant, d vel patiantur d eos ' tenere, quos armis 7 possede- 
rint e ; sese unis Suevis concedere, quibus ne dii quidem 
immortales pares esse 7 possint e : reliquum quidem 8 in terris 
esse neminem, quem non superare 7 possint e . 

VIII. Ad haec, quae 1 visum est, Caesar 2 respondit ; sed 

25exitus fuit orationis : sibi 3 nullam cum his amicitiam esse 
posse, a si in Gallia reman erent ; neque 4 verum esse, a 5 qui suos 
fines tueri non potuerint, b alienos occupare ; neque ullos in 
Gallia vacare a agros, qui dari tantae praesertim multitudini 
sine injuria possint b ; sed G licere, a si velint, in Ubiorum finibus 

30considere, quorum sint b legati apud se, et de Suevorum in- 

VI. d 388, L; 847) 225, III. 

VII. ft 378 ; 95S\ 236.— b 530, T. & 1; 1290, A.; 266, 2, 270, It. 2 
<b).— c 498 & 1 ; 1230; 262, R. 10. — «* 530, II.; 1200; 266, 2, It. 1 
(a).— «53.l; 1291 ; 266, 2. 

VIII. - 530, I. ; 1296, A j 266, 2.— *>53l 7 482, 3 ; 1291 ; 266, 2. 



LIBER QUARTUS. 121 

juriis querantur, b et a se auxilium petant b : 7 hoc c se Ubiis d 
imperaturum. a 

IX. Legati haec se ad suos relaturos dixerunt et, re deli- 
berata, post diem tertium ad Caesarem reversuros : interea 
ne propius se a castra moveret, petierunt. Ne b id quidem 5 
Caesar ab se impetrari posse dixit. Cognoverat enim mag- 
nam partem equitatus ab iis aliquot diebus c ante praedandi d 
frumentandique caussa ad Ambivaritos trans Mosam missam: 
hos exspectari equites atque x ejus rei caussa moram interponi 
arbitrabatur. 10 

X. Mosa profluit ex monte Vosego, qui est in finibus Lin- 
gonum, et, parte quadam ex Rheno recepta, quae appella- 
tur 1 Vahalis, insulam emcit Batavorum, neque longius ab 
Oceano milibus passuum lxxx in Rkenum influit. Rhenus 
autem oritur ex Lepontiis, qui Alpes incolunt, et longo spatio a 15 
per fines Nantuatium, Helvetiorum, Sequanorum, Medioma- 
tricorum, Tribocorum, Trevirorum 2 citatus fertur, et, ubi Oce- 
ano 13 appropinquat, 3 in plures defluit partes, multis ingenti- 
busque insulis effectis, quarum pars magna a feris barbarisque 
nationibus incolitur, ex quibus 4 sunt, qui piscibus d atque ovis d 20 
avium vivere existimantur, multisque 5 capitibus e in Oceanum 
infiuit. 

XI. Caesar quum ab hoste non amplius passuum xn mili- 
bus abesset, J ut erat constitutum, ad eum legati revertuntur; 
qui, in itinere congressi, magnopere, ne longius progrederetur, 25 
orabant. Quum id non impetrassent, a petebant, uti ad eos 
equites, qui agmen antecessissent, a praemitteret eosque pugna b 
prohiberet, sibique uti 2 potestatem faceret in Ubios legatos c 

VIII. c 37l ; 712 ; 229.— d 384, II. ; 831 ; 223, R, 2 (1) (b). 

IX. *437 & 1 ; 867; 238, 1 (a).— b 602, III. 2 ; 1390, Obs. 3; 219, 
3 (d).— c 427 & 1; 954 \ 253, R. 1.— d 559, 563 ; 1330 ; 211, 275, I. 

X. * 378, 2; 958; 236.— b 386; 826] 224.— d 414 &4; 873; 245, 
II. 4.— e 4l4&4;#7<?;247, 3. 

XL >478; ^16.2(2); 145, V. — M25, 2&1); 916 ; 251. — e 559, 
561; 1327; 275, I. 
6 



122 DE BELLO GALLICO. 

mittendi ; quorum si principes ac senatus sibi jurejurando 
3 fidem fecissent, d ea 4 conditione, e quae a Caesare ferretur, se 
usuros ostendebant : ad has res conficiendas f sibi tridui spa- 
tium Maret. Haec omnia Caesar 6 eodem illo pertinere arbitra- 
5 batur, ut, tridui mora interposita, equites eorum, qui abessent, 
reverterentur; tamen sese non longius milibus passuum quat- 
tuor aquationis caussa processurum eo die dixit : hue postero 
die 7 quam frequentissimi convenirent, g ut de eorum postulatis 
cognosceret. Interim ad 8 praefectos, qui cum omni equitatu 

10 antecesserant, mittit, qui h nunciarent,* ne hostes proelio j 9 laces- 
serent k et, si ipsi laeesserentur, sustinerent, quoad ipse cum 
exercitu propius accessisset. 

XII. At hostes, ubi a primum nostros equites conspexe- 
runt, quorum b erat quinque milium nurrierus, quum ipsi non 

15 amplius d octingentos equites haberent, quod ii, qui frumen- 
tandi caussa ierant trans Mosam, nondum redierant, nihil 
timentibus nostris, quod legati 1 eorum paullo ante a Caesare 
discesserant atque is dies induciis erat ab his petitus, impetu 
facto, celeriter nostros perturbaverunt. 2 Rursus 3 resistentibus, 

20 consuetudine 6 sua ad pedes desiluerunt, 4 subfossis equis com- 
pluribusque nostris dejectis, reliquos in fugam conjecerunt 
atque ita perterritos egerunt, ut non prius fuga desisterent, 
quam in conspectum agminis nostri venissent. In eo proelio 
ex equitibus nostris interficiuntur quattuor et septuaginta : in 

25 his vir fortissimus Piso, Aquitanus, amplissimo genere f natus, 
cujus avus in civitate sua regnum obtinuerat, 5 amicus ab sena- 
tu nostro appellatus. Hie quum fratri intercluso ab hostibus 
auxilium ferret, ilium ex periculo eripuit ; ipse equo g vulner- 

XI. d 533, 4; 1296, I; 260, II. R. 1 (4), 2G6, 2, R. 4 — *419, I. 
880 ; 245, I. — ' 562, 565, 1 ; 1322, 1337; 275, II. — *530, II. 
1200; 266, 2, R. 1(a).— M45, 6; 689; 206 (4).—* 500 ; 1212 ; 264 

5. — J 414 & 4; 873 ; 247, 3. — k Dist. bet. lacesso, irrito, and sollicito 
Y. n. 9. 

XII. »47l, IL; 1094; 259, R. 1 (2) (d).— b 395; 751; 211.— «40l 
780; 211, R. 6, & 10.— d 4l7, 3; 900 ; 256, R. 6 (a).— *4I4 & 2 ; 873; 
249, IL, or 247, 1.— f 425 & 3, 1); 918; 246.— *43l ; 965; 257. 



LIBER QUARTUS. 123 

ato dejectus, quoad potuit, fortissime restitit. Quum circum 
ventus, multis vulneribus acceptis, cecidisset, atque id frater, 
qui jam proelio excesserat, procul animadvertisset, incitato 
equo, se hostibus obtulit atque interfectus est. 

XIII. Hoc facto proelio, Caesar neque jam sibi a legatos 5 
audiendos neque conditiones accipiendas arbitrabatur ab ^is, 
qui per dolum atque insidias, petita pace, ultro bellum intu- 
lissent b : exspectare vero, dum hostium copiae augerentur c 
equitatusque reverteretur, c summae dementiae d esse judica- 
bat ; et, cognita Gallorum infirmitate, quantum jam apud eos 10 
2 hostes uno proelio auctoritatis 6 essent consecuti/ sentiebat ; 
quibus ad consilia capienda nihil spatii 6 dandum existimabat 
His constitutis rebus et consilio cum legatis et quaestore com- 
municato, ne quern diem s pugnae s praetermitteret, opportunis- 
sima res accidit, quod postridie ejus 4 diei mane, eadem et 15 
perfidia et simulatione usi, Germani frequentes, omnibus prin- 
cipibus majoribusque natu h adhibitis, ad eum in castra vene- 
runt, 5 simul, ut dicebatur, 6 sui purgandi caussa, quod 7 contra 
atque esset dictum et ipsi petissent, proelium pridie commi- 
sissent, simul ut, si quid 1 possent, 8 de induciis fallendo impetra- 20 
rent. Quos sibi Caesar oblatos j gavisus, illos retineri jussit : 
ipse omnes copias castris eduxit, equitatumque, quod recent! 
proelio perterritum esse existimabat, agmen subsequi jussit. 

XIV. Acie triplici instituta, et celeriter octo milium iti- 
nere confecto, ^rius ad hostium castra pervenit, quam, quid 25 
2 ageretur, Germani sentire possent. Qui omnibus rebus subito 
perterriti, et celeritate adventus nostri et discessu 3 suorum, 
neque consilii habendi neque arma capiendi spatio dato, 4 per- 
turbantur, copiasne adversus hostem educere, an a castra 



XIII. *388, 1. ; 847 ; 225, III.— ^500 & 2 ; 1218; 264, 1 (a).— '521 
& I. ; 1238 ; 263 4 (1). — ^401, 402 & I. ; 780 ; 211, R. 8 (3). Subject 
of esse? Dist. bet. amentia and dementia. Y. I. 40, n. 5. — e 396, 2 ; 
700 ; 212. —'525 ; 1182: 265. — s384; 818; 223 & N. — h 429 ; 
889; 250, 1. — >380, 2; 731; 232 (3).— J 551 & III.; 1154, 273, 
N.t. 

XIV. *346, II. 2 ; 1186; 265, R. 2. 



124 DE BELLO GALLICO. 

defendere, an fuga salutem petere praestaret. Quorum timor 
quum fremitu et concursu significaretur, milites nostri pristmi 
diei perfidia incitati in castra irruperunt. Quo loco qui b 
celeriter arma capere potuerunt, 5 paullisper c nostris restite- 
5 runt atque inter carros impedimentaque proelium commisse- 
runt ; at reliqua multitudo puerorum mulierumque (nam cum 
omnibus suisdomo excesserant Rhenumque transierant) passim 
fugere coepit ; ad quos consectandos Caesar equitatum misit. 

XV. Germani, post tergum ^lamore audi to, quum suos 
10 interfici viderent, armis abjectis signisque militaribus relictis, 

se ex castris ejecerunt ; et, quum ad confluentem Mosae et 
Rheni pervenissent, 2 reliqua fuga desperata, magno numero 
interfecto, reliqui se in flumen praecipitaverunt, atque ibi 
timore, lassitudine, vi iiuminis oppressi perierunt. Nostri 3 ad 

15unum omnes incolumes, perpaucis vulneratis, 4 ex tanti belli 
timore, quum hostium a numerus capitum b ccccxxx milium 
'fuisset, se in castra receperunt. Caesar his, quos in castris 
retinuerat, discedendi potestatem fecit. Illi supplicia crucia- 
tusque Gallorum veriti, quorum agros vexaverant, remanere 

20 se apud cum velle dixerunt. His Caesar G libertatem con- 
cessit. 

XVI. Germanico bello confecto, multis de caussis Caesar 
statuit sibi Rhenum esse transeundum ; quarum a Hlla fuit jus- 
tissima, quod, quum videret Germanos tarn facile impelli, ut 

25 in Galliam venirent, 2 suis quoque rebus b eos timere voluit, 
quum intelligerent et posse et audere populi Romani exerci- 
tum Rhenum transire. 3 Accessit etiam, quod ilia pars 
equitatus Usipetum et Tenchtherorum, quam 4 supra com- 
memoravi praedandi frumentandique caussa Mosam transisse 

30neque proelio interfuisse, post fugam suorum se trans Rhenum 
in fines Sigambrorum receperat, seque cum iis conjunxerat. 

XIV. b 445, C; OSO ; 206 (4). — c Dist. bet. parumper and paullisper. 
V n. 5. 

XV. »395 ; 751 ; 211. — b 396, 2 & 2); 771 ; 212, R. 2. — '401 ; 
780', 211, R. G, & 10. 

XVI. a 396, 2 & 3) (2) ; 771 ; 212, R. 2. — b 385 & 3 ; 831, 8X6 ' 
223, R. 2.— e 386; 820) 224. 



LIBER QTJARTUS. 125 

Ad quos d quum Caesar nuncios misisset, qui postularent, 6 eos, 
qui sibi Galliaeque belluni intulissent, sibi dederent/ responde- 
runt, populi Romani imperium Rhenuni finire : si, se invito, 
Germanos in Galliam transire non aequum s existimaret, cur 
sui h quidquam esse imperii 1 aut potestalis trans Rhenum po- 5 
stularet ? Ubii autem, qui uni ex J Transrhenanis ad Caesarem 
legatos miserant, amicitiam fecerant, obsides dederant, magno- 
pere orabant, ut sibi auxilium ferret, quod graviter ab Suevis 
premerentur, k vel, si id facere 5 occupationibus rei publicae 
probiberetur, exercitum. rnodo Rhenum transportaret : id sibi 1 10 
[ G ad] auxilium spemque reliqui ternporis satis futurum. Tan- 
tum esse nomen atque opmionem ejus exercitus, Ariovisto 
pulso et hoc novissimo proelio facto, etiam 8 ad ultimas Germa- 
norum nationes, uti opinione et amicitia populi Romani tuti 
esse possint. Navium magnam copiam ad transportandum 15 
exercitum pollicebantur. 

XVII. Caesar his de caussis, quas commemoraYi, Rhenum 
transire decreverat, sed navibus transire neque satis tutum 
esse arbitrabatur, neque x suae neque populi Romani dignitatis a 
esse statuebat. Itaque, etsi summa difficultas faciendi pontis 20 
2 proponebatur propter latitudinem, rapiditatem altitudinemque 
fluminis, tamen id sibi b contenclendum aut aliter non traclucen- 
dum exercitum existimabat 3 Rationem pontis hanc instituit. 
*Tigna bina sesquipedalia, paullum ab imo praeacuta, 5 dimen- 
sa ad altitudinem fluminis, intervallo c pedum duorum inter se25 
jungebat. Haec quum machinationibus 6 immissa in flumen 
defixerat 7 nstucisque adegerat 8 non subllcae modo d directa ad 
perpendiculum, sed prona ac fastigata, 9 ut secundum naturam 
fluminis procumberent, his 6 item contraria duo ad eundem mo- 



XYI. <*453 ; 701; 206 (IT). — e 500 ; 1212; 264, 5. — '493. 2 ; 
1200; 262, R. 4.-^438, 3; 660; 205, R. 8 (a). — UOI ; 780; 211, 
R 8—^396, 2&3)(3); 760; 212, R. 3.— J 398, 4; 775;2\2 } R. 2, 
N. 4.—* 520, II. ; 1255; 266, 3.— *390, 2; 851; 22T r & R. 4. 

XVII. * 401, 402, L; 780; 211, R. 8 (3).— b 388, 1.; 847; 225,111. 
— c 378, 2 ; 958 ; 236. — «*414 & 3 ; 873; 241, 2. — e39l . 860-3 ; 
222, R. 1. 



126 BE BELLO GALLICO. 

dum juncta intervallo c pedum quadragenum f 10 ab inferiore 
parte n contra vim atque impetum fluminis conversa statuebat 
12 Haec utraque, insuper 13 bipedalibus trabibus* immissis, 
14 quanturn h eorum tignorum junctura distabat, 15 binis utrimque 
5 fibulis* ab extrema parte distinebantur ; 16 quibus disclusis atque 
in contrariam partem revinctis, tanta erat operis firmitudo 
atque 17 ea rerum natura, ut, quo^ major vis aquae se incitavisset, 
hoe 5 artius illigata tenerentur. 18 Haec directa materia injecta 
contexebantur, et longuriis cratibusque consternebantur ; 19 ac 

10 nihiW secius ^sublicae et ad inferiorem partem fluminis obli- 
que agebantur, 21 quae, pro ariete subjectae et cum omni opere 
conjunctae, vim fluminis exciperent, k et 22 aliae item supra 
pontem mediocri spatio, c ut, si arborum trunci sive naves 
23 dejiciendi operis 1 essent a barbaris missae, his defensoribus 

15 earum rerum vis minueretur, neu ponti nocerent. 

XVIII. Diebus a decern, 1 quibus b materia coepta erat 
comportari, omni opere effecto, exercitus traducitur. Caesar, 
ad utramque partem pontis firmo praesidio relicto, in fines 
Sigambrorum contendit. Interim a compluribus civitatibus 

20 ad eum legati veniunt, quibus pacem atque amicitiam peten- 
tibus liberaliter respondit, obsidesque ad se addiici 2 jubet. At 
Sigambri ex eo tempore, quo b pons 3 institui coeptus est, fuga 
eomparata, hortantibus iis, quos ex Tenchtheris atque Usipe- 
tibus apud se habebant, finibus suis excesserant suaque omnia 

25 exportaverant seque 4 in solitudinem (I ac silvas abdiderant. 

XIX. Caesar paucos dies in eorum finibus moratus, om- 
nibus vicis aedificiisque a incensis frumentisque succisis, se in 
fines Ubiorum recepit, atque his auxilium suum pollicitus, si 
ab Suevis premerentur, haec ab iis cognovit: Suevos, postea- 

XVII. ' 179; 207; 119, III.— *43.l & 1 ; 965 ; 251 .— h 378 ; 958; 
23C— '414 & 4; 87 3 ; 24T, 3. — J 418 ; 929-30 ; 256, R. 1C— k 5G0, 
1212 ; 264, 5.— J 563, 5 ; 1330; 275, III. R. 1 (5). 

XVIII. a 378, 1,950, 253.— H27, 4; 956; 253, N. 4.— «Dist. bet. 
interea and interim. Y. I. 16, n. 1. — d Why ace. ? Y. n. 4. 

XIX a Dist. bet. aediftcium, domus, and aedes. Y. I. 5, n. 4. 



RHENANI PONTIS ICHNOGRAPHIA. 




Prima Pontis Sectio. 



Seclio Secunda. 





a. Bina tigna sesquipedalia prona ac fastigata secundum fluminis naturam. — b. Alia 
bina ex adverso defixa. — c. Trabes bipedales, — d. Binae fibulae. — e. Materia directa. 
— /. Sublicae obliquae. — g. Defensores. — h. Longurii. — i. Crates. 



LIBER QUARTUS. 127 

quam per exploratores pontem fieri comperissent, more suo 
concilio habito, nuncios in omnes partes dimisisse, uti de oppi- 
dh demigrarent, liberos, uxores suaque omnia in silvis depo- 
nerent atque omnes, qui arma ferre possent, unum in locum 
convenient: hunc esse delectum Medium fere regionum 5 
earum, quas Suevi obtinerent: hie Romanorum adventum 
2 exspectare atque 3 ibi decertare c constituisse. Quod d ubi 
Caesar comperit, omnibus rebus his confectis, quarum 4 rerurn 
caussa traducere exercitum constituerat, 5 ut Germanis metum 
injiceret, ut Sigambros c ulcisceretur, ut Ubios 7 obsidione libc- 10 
raret, diebus omnino decern et octo trans Rhenum consumptis, 
G satis et ad laudem et ad utilitatem profectum arbitratus, se 
in Galliam recepit pontemque rescidit. 

XX. Exigua parte a aestatis reliqua, Caesar, etsi in his 
locis, quod ornnis Gallia ad septentriones vergit, Naturae sunt 15 
hiemes, tamen in Britanniam proficisci contendit, quod omni- 
bus fere Gallicis bellis hostibus nostris 2 inde subministrata 
auxilia intelligebat ; et, si tempus anni ad bellum gerendum 
deficeret, tamen magno sibi c usui c fore arbitrabatur, si modo 
insulam d adisset et genus hominum perspexisset, loca, portus,20 
aditus e cognovisset 6 ; quae omnia fere Gallis erant incognita. 
Neque enim 3 temere praeter mercatores 4 illo adit quisquam, 
neque 5 his ipsis quidquam praeter oram maritimam atque eas 
regiones, quae sunt contra Gallias, notum est. Itaque, evo- 
catis ad se undique mercatoribus, neque quanta esset f instilae25 
magnitudo, neque quae aut quantae nationes-incolerent/ ne- 
que 6 quem usum belli haberent f aut quibus institutis uteren- 
tur, f neque qui essent f ad majorum navium multitudinem 
idonei portus, reperire poterat. 

XXI. Ad haec cognoscenda. priusquam periculum face- 30 



XIX. MI4 & 3 : 873 ; 247, 2, or 249, II.— '530, I. ; 1296, A: 266, 
2.— d 453; 701, 206(17). 

XX. *430 972; 257, R 7 (a).— b 426, 1; 949 253, N. 1.— c 390; 
*848 : 227. — J 386, 3 ; 718] 233 (3).— *704, I. 1 \ 1378, 1st. ; 278, 
ft. 6(b).— '525; 1182 ;2Q5. 

I 




128 BE BELLO GALLICC 

ret, a idoneum esse arbitratus Caium Volusenurn, cum navi lon- 
ga ^raemittit. Huic inandat, b uti, exploratis omnibus rebus, 
ad se quam primum revertatur. Ipse cum omnibus copiis in 
Morinos proficiscitur, quod inde erat brevissimus in Britan- 
5niam trajectus. 2 Huc naves undique ex finitimis regionibus 
et, quam superiore aestate ad Veneticum bellum 3 effecerat, 
classem jubet convenire. Interim, consilio ejus cognito et per 
mercatores perlato ad Britannos, a compluribus insulae civita- 
tibus ad eum legati veniunt, qui polliceantur c obsides 4 dare 

10 atque imperio populi Romani 5 obtemperare. d Quibus auditis, 
liberaliter 6 pollicitus hortatusque, ut in ea sententia perma- 
nerent, eos domum e remittit ; et cum his una Commium, quem 
ipse, Atrebatibus superatis, regem f 7 ibi constituerat, cujus et 
virtu tern et consilium probabat, et quem sibi fidelem esse arbi- 

IStrabatur, cujusque auctoritas in 8 his regionibus magni g ha- 
bebatur, mittit. Huic imperat, b quas possit, h adeat 1 civitates 
9 horteturque, x 10 ut populi Romani fidem sequantur, n seque 
celeriter eo venturum nunciet. 1 Volusenus, perspectis regi- 
onibus omnibus, 12 quantum ei facultas dari potuit, qui navi 

20 egredi ac se barbaris committere non auderet, j quinto die ad 
Caesarem revertitur, quaeque ibi perspexisset, renunciat. 

XXII. Dum in his locis Caesar navium parandarum 
caussa moratur, ex magna parte Morinorum ad eum legati 
venerunt, qui se 1 de superioris temporis consilio excusarent, a 

?5 quod homines barbari et nostrae consuetudinis b impend bel- 
lum populo Romano fecissent, c seque ea, quae imperasset, d 
facturos pollicerentur. a Hoc sibi Caesar satis opportune 
accidisse arbitratus, quod neque post tergum hostem relinquere 
volebat, neque belli gerendi propter anni tempus facultatem 

XXL *523, II. & 2 ; 1241, 1243 ; 263, 3.— b Dist. bet. jubeo, impero, 
pratcipio, and mando. V. I. 2, n. 6.— c 500 ; 1212 \ 264, 5.— d Dist. bet 
pareo, obedio, dido audiens sum, obsequor, obsecundo, and obtempero. V. n. 
5— *379, 3, 1): 943 237, R 4,-'373 & 1: 715, 230.-^402, III, 
493, 2- 790-801 : 214 — h 53l ; 1291 ; 266, 2. — '530; II. 3, 2); 
1200, 266, 2, R. 1 (b).— J 519; 1251 j 264, 8. 

XXII. *500; 1212,264,, 5 — ^399, 2, 2); 705-7; 213. — °52G, 
II. : 1255; 266, 3. — d 53l; 1291 1 266, 1. 



LIBER QUARTUS. 129 

habebat, neque 2 has tantularum rerum occupationes Britan- 
niae e anteponendas judicabat, magnum iis f numerum g obsidum 
imperat. Quibus adductis, eos in fidem recepit. Navibus 
circiter lxxx onerariis 3 coactis contractisque, quot satis esse 
ad duas transportandas legiones existimabat, quod praeterea 5 
navium h longarum habebat, quaestori, legatis 4 praefectisque 
distribuit. Hue accedebant xyiii onerariae naves, quae ex 
eo loco 5 ab milibus passuum octo vento tenebantur, quo minus 
in eundem portum venire possent 1 : has equitibus distribuit. 
Reliquum exercitum Quinto Titurio Sabino et Lucio Aurun- 10 
culeio Cottae, legatis, in Menapios atque in eos pagos Mori- 
nor#m, ab quibus ad eum legati non venerant, dedueendum* 
dedit : Publium Sulpicium Bufum, legatum, cum eo praesidio, 
quod satis esse arbitrabatur, portum tenere jussit. 

XXIII. His constitutis rebus, nactus a idoneam ad navi- 15 
gandum tempestatem, tertia fere 1 vigilia 2 solvit, equitesque in 
ulteriorem portum progredi et naves conscendere et se sequi 
jussit. A quibus quum pauIlo b tardius c esset administratum, 
ipse hora circiter diei quarta cum primis navibus Britanniam 
attigit, atque ibi in omnibus collibus 3 expositas hostium copias 20 
armatas conspexit. Cujus loci haec erat natura : 4 adeo mon- 
tibus d angustis mare continebatur, uti ex locis superioribus in 
litus telum adigi posset. Hunc ad egrediendum nequaquam 
idoneum locum arbitratus, dum reliquae naves eo convenient, 6 
ad horam nonam in ancoris exspectavit. Interim legatis tri- 25 
bunisque militum convocatis, et quae ex Voluseno cognosset, 
et quae fieri vellet, ostendit, 5 monuitque, ut rei militaris ratio, 
maxime ut maritimae res postularent, ut [quae] celerem atque 

XXII. «386 ; 826', 224. — f 384 & II. ; 831 ; 223, R. 2 (1) (b). — 
*37l ; 712 ; 229.- h 396 ? 2, 3) & (3) ; 763 ; 212, R. 3.-^499 ; 1236 ; 
262. — ] 578, Y. ; 1315 ; 274, K. 7 (a). 

XXIII. a Dist. bet. invenio, repsrio, deprehendo, nanciscor, adipiscor, con- 
sequor, and assequor. Y. I. 18, n. 19.— b 4!8 ; 929 ; 256, R. 16.— c 444. 
1 ; 902 ; 256, R. 9 (a). — <* 414 & 2 ; 873 ; 247, 1. — «52l, L, 522, II. ; 
1238 \ 263,4(1). 



130 DE BELLO GALLICO. 

instabilem motum haberent, f ad nutum et ad tempus omnes 
res ab iis administrarentur. g His dimissis, et ventum et 
aestum uno tempore nactus secundum, dato signo et sublatis 
ancoris, circiter milia passuum septem ab eo loco progressus, 
5aperto ac piano litore naves constituit. 

XXIV. At barbari, consilio Romanorum cognito, prae- 
misso equitatu et x essedariis, 2 quo plerumque genere in proe- 
liis uti consuerunt, reliquis copiis a subsecuti nostros, navibus 
egredi prohibebant. Erat ob has caussas summa difficultas, 

10 quod naves propter magnitudinem 3 nisi in alto constitui non 
poterant ; 4 militibus b autem, ignotis locis, c impeditis manibus,* 
magno et gravi 5 armorum onere oppressis, simul et de navibus 
desiliendum et in fluctibus consistendum et cum liostibus erat 
pugnandum ; quum illi, aut ex arido, aut paullum in aquam 

ISprogressi, omnibus membris c expeditis, notissimis locis, c au- 
dacter tela conjicerent et equos 6 insuefactos incitarent. Qui- 
bus rebus nostri perterriti atque hujus omnino generis d pugnae 
imperiti, non eadem alacritate 6 ac studio, quo in pedestribus 
uti proeliis consuerant, nitebantur. 

20 XXV. Quod ubi Caesar animadvertit, naves longas, qua- 
rum et species erat barbaris inusitatior et motus ad usum 
expedition, paullum removeri ab onerariis navibus et remis in- 
citari et ad latus apertum hostium constitui, atque inde fundis, 
sagittis, tormentis hostes propelli ac submoveri jussit ; quae 

25 res magno usui a nostris fuit. Nam et navium figura et remo- 
rum motu et inusitato genere tormentorum permoti barbari 
constiterunt, ac 1 paullum b modo pedem retulerunt. Atque 
nostris militibus cunctantibus, maxime propter altitudinem 
maris, 2 qui c decimae legionis aquilam ferebat, contestatus 

SOdeos, ut 3 ea res legioni feliciter eveniret, Desilite, inquit, d . 
commilitones, nisi vultis 4 aquilam hostibus prodere : ego 

XXTIL f 5l9&3; 1253 ; 264, 8(2). — *493 r 2 ; 1200 ; 262, R. 4. 

XXIV. MI4, 7; 873: 249, III. R. — b 388, L; 847 ; 225, IIL — 
c 43l ; 965; 257.-^399, 2, 2); 765-7 ; 213.— «4I4 & 3 ; 873; 247, 2. 

XXV. "390; 848:221. — b 378 ; 95S; 236.— c 445, G;689; 206 
(4). — <• 528, 2 ; 1295 (1); 279, 6. 



LIBER QUARTUS. 131 

*certe* meum rei publicae atque imperatori officium *praesti- 
tero/ Hoc quum voce magna dixisset, se ex navi projecit 
atque in hostes aquilam ferre coepit. Turn nostri cohortati 
inter se, ne tantum dedecus admitteretur, universi g ex navi h 
desiluerunt. Hos item ex proximis 7 primis navibus 8 quum 5 
conspexissent, subsecuti, hostibus appropinquarunt. 

XXVI. Pugnatum est ab utrisque a acriter. Nostri ta- 
men, quod neque ^rdines servare neque firmiter insistere 
neque signa subsequi poterant, atque 2 alius alia ex navi, qui- 
buscunque signis occurrerat, se aggregabat, magnopere per- 10 
turbabantur ; hostes vero, notis omnibus vadis, ubi ex litore 
aliquos 3 singulares ex navi egredientes conspexerant, incitatis 
equis, impeditos adoriebantur : plures paucos circumsistebant : 
alii 4 ab latere aperto 5 in universos tela conjiciebant. Quod 
quum animadvertisset Caesar, scaphas longarum navium, item 15 
speculatoria navigia militibus compleri jussit et, quos labo- 
rantes conspexerat, his subsidia submittebat Nostri, 6 simul in 
arido constiterunt, suis omnibus consecutis, in hostes impetum 
fecerunt atque eos in fugam dederunt ; neque longius prosequi 
potuerunt, quod 7 equites cursum tenere atque insulam 8 capere 20 
non potuerunt. Hoc unum ad pristmam fortunam Caesari b 
defuit. 

XXVII. Hostes proelio superati, simul atque se ex fuga 
receperunt, statim ad Caesarem legatos de pace miserunt, 
obsides daturos quaeque imperasset facturos sese polliciti25 
sunt. a Una cum his legatis Commius Atrebas venit, quera ^u- 
pra 2 demonstraveram a Caesare in Britanniam praemissum. 
Hunc illi e navi egressum, quum ad eos 3 oratoris modo b Cae- 
saris 4 mandata deferret, comprehenderant atque in vinctila 




XXV. «582 ; 996 ; 192, X. 1. — '473, lj 1099 ; 259, R. 1 (5). — 

*Dist. bet. omnis, cundus, universus, and totus. V. I. 1, n. 2. h 87 III. 1 ■ 

111 ; 82, Exc. 3 (a). 

XXVI. a 4(4, 5; 878; 207, K. 32 (c).— *386, 2; 820; 224, E. 1. 

XXVII. * 704, LI; 1378, 1st; 278, R. 6. — Hl4 & 3; 873; 
247, 2. 



132 DE BELLO GALLICO. 

conjecerant; turn, proelio facto, 5 remiserunt, et in petenda 
pace ejus rei culpam in multitudinem 6 contulerunt, et, propter 
imprudentiam ut ignosceretur, petiverunt. Caesar questus, 
quod, quum, ultro in 7 continentem legatis missis, pacem ab 

6 se petissent, bellum sine caussa intulissent, d 8 ignoscere impru- 
dentiae 6 dixit, obsidesque imperavit ; quorum illi partem 
statim dederunt, partem ex longinquioribus locis arcessi- 
tam paucis diebus sese daturos dixerunt. Interea suos 9 remi- 
grare in agros jusserunt ; principesque undique convenire et 

10 se civitatesque suas Caesari commendare coeperunt. 

XXVIII. His rebus pace confirmata, post diem a quartum, 
quam est in Britanniam ventum, naves xviii, de quibus x su- 
pra demonstratum est, quae equites 2 sustulerant, ex 3 superi- 
ore portu leni vento solverunt: Quae quum appropinquarent 

15 Britanniae et ex castris viderentur, tanta tempestas subito 
coorta est, ut nulla earum cursum tenere posset, sed aliae 
eodem, unde erant profectae, referrentur, aliae ad inferiorem 
partem insulae, quae est propius solis occasum, b magno 4 sui 
cum periciilo dejicerentur ; 5 quae tamen, ancoris c jactis, quum 

20fluctibus 6 complerentur, necessario a-d versa nocte in altum 
provectae d continentem petierunt. 

XXIX. Eadem nocte accidit, ut esset luna plena, qui 
dies maritimos aestus maximos in Oceano efficere consuevit ; 
nostrisque id erat incognitum. Ita uno tempore et longas 

25 naves, quibus Caesar exercitum transportandum* curaverat 
quasque in aridum subduxerat, aestus complebat, et onerarias, 
quae ad ancoras erant deligatae, tempestas afflictabat ; neque 
ulla nostris facultas aut 2 administrandi aut auxiliandi dabatur. 
Compluribus navibus fractis, reliquae quum essent, funibus, 

SOancoris reliquisque armamentis amissis, ad navigandum inu ti- 
les, magna, id quod necesse erat accidere, totius exercitus 

XXVII. c 30l, 3; 453; 184, 2 (a). — d 520, II. ; 1255; 273, 5,R. 
&(3).— e 385; 831; 223, R. 2. 

XXVIII. a 427, 1 & 3; 954-5; 253, N. 3. — H37 & 1 ; 867 ; 238 
1 (a).— c 43l ; 005 ; 257.~ d 579 ; 1350 ; 274, 3 (b). 

XXIX. - 551, II. 1 ; 1315-6 ; 275, R. 7 (a). 



LIBER QUARTUS. 1S8 

perturbatio facta est. Neque enim naves erant aliae, quibus 
reportari possent, b et omnia deerant, quae ad reficiendas naves c 
erant usui, d et, 3 quod omnibus constabat hiemare in Gallia 
oportere, frumentum his in locis in hiemem provisum non 
erat. & 

XXX. Quibus rebus cognitis, principes Britanniae, qui 
post proelium [factum] ad Caesarem convenerant, Hnter se 
collocuti, quuni equites et naves et frumentum Romanis deesse 
intelligerent et paucitatem militum ex castrorum exiguitate 
cognoscerent, quae hoc a erant 2 etiam angustiora, quod sine im- 10 
pedimentis Caesar legionos transportaverat, optimum factu b 
esse duxerunt,rebellione facta, frumento c commeatuque nostros 
prohibere et rem in hiemem producere, quod, iis superatis aut 
reditu d interclusis, neminem postea belli inferendi caussa in 
Britanniam transiturum confidebant. Itaque rursus conjura- 15 
tione facta, paullatim ex castris discedere ac suos clam 3 ex 
agris deducere coeperunt. 

XXXI. At Caesar, etsi nondum eorum consilia cognoverat, 
tamen et *ex eventu navium suarum, et ex eo, quod obsides 
dare intermiserant, fore id, quod accidit, suspicabatur. Itaque 20 
ad omnes casus 2 subsidia comparabat. Nam et frumentum 
ex agris quotidie in castra conferebat, et, quae gravissime 
afflictae erant naves, a earum materia atque aere ad reliquas 
reficiendas utebatur, et, quae b ad eas res erant usui? ex con- 
tinent comportari jubebat. Itaque, quum summo studio d a25 
militibus administraretur, 6 duodecim navibus amissis, reli- 
quis f ut navigari e commode posset, g effecit. 

XXXII. Dum ea geruntur, legione *ex consuetudine una 

XXIX. b 50l, I. ; 1218; 264, 7.— c 565 & 1 ; 1337 \ 275, III. R. 3. 
-- d 390, 2; 853; 221, R. 2. 

XXX. »4I4 & 2; 873 ; 247, 1.— b 570 & 1; 1365; 216, III.— 'Disk 
bet. frumentum aud commeatus. V. I. 39, n. 1. — d 425 & 2 ; 010; 251. 

XXXI. *594, II. ; 1386, Exc. 2d; 206 (3) & (a). — M45, 6 ; 689 ; 
206 (4).— '390, 2; 853; 227, R. 2. — MI4 & 3; 873; 247, 2— *30l, 
3; 451; 284, 2 (a). — '414 & 4 ; 873; 247,3.-5549; 640 ; 209, 
R. 3 (6). 




134 DE BELLO GALLICO. 

frumentatum a missa, quae appellabatur septima, neque ulla ad 
id tempus belli suspicione 2 interposita, quum pars 3 hominum 
in agris remaneret, pars etiam in castra ventitaret, b ii, qui pro 
portis castrorum 4 in statione erant, Caesari nunciaverunt, pul- 
5 verem majorem, 5 quam consuetudo ferret, in ea parte videri, 
quam in partem legio iter fecisset. Caesar id, 6 quod erat, 
suspicatus, 7 aliquid novi a barbaris initum c eonsilii, d 8 cohortes, 
quae in stationibus erant, secum in earn partem proficisci, 9 ex 
reliquis duas in stationem cohortes succedere, reliquas arrnari 6 

10 et confestim sese subsequi jussit. Quum paullo longius a 
castris processisset, suos ab hostibas premi atque aegre susti- 
nere et, conferta legione, ex omnibus partibus tela conjici 
animadvertit Nam quod, omni ex reliquis partibus demesso 
frumento, pars una erat reliqua, suspicati hostes, hue nostros 

l«5esse venturos, noctu in silvis delituerant; turn dispersos, 
depositis armis, in metendo occupatos subito adorti, paucis 
interfectis, reliquos, 10 incertis ordinibus/ perturbaverant : si- 
mul equitatu atque essedis circumdederant. 

XXXIII. Genus hoc est ex essedis pugnae : primo per 

20 omnes partes perequitant et tela conjiciunt, atque Mpso terrore 
equorum et strepitu rotarum ordines plerumque perturbant, 
et, quum se inter equitum turmas insinuaverunt, ex essedis 
desiliunt et pedibus a proeliantur. Aurigae interim paullatim 
ex proelio excedunt, atque ita currus collocant, ut, si 2 illi a 

25 multitudine hostium premantur, expeditum ad suos receptum 
habeant. Ita 3 mobilitatem equitum, stabilitatem peditum in 
proeliis praestant, ac tantum usu quotidiano et exercitatione 
efficiunt, uti in declivi ac praecipiti loco 4 incitatos equos susti- 
nere, et brevi moderari ac flectere, et per temonem percur- 

30rere, et in jugo insistere, et inde sein currus citissime recipere 
consuerint. 

XXXII. "569 ; 1300, 276, IL-3332, I. & 2 ; 584: ; 187, II. 1 (a & 
c )._c 5 5|,i. ; 1152; 270, R. 3. — d 396, 2 & 3) (3) ; 700; 212, ft. S. 
—•465, 1 ; 1203; 248, R. 1 (2).— ' 430 ; 972; 257, R. 7. 

XXXIII. a 414 & 3 ; 873 ; 247, 2. 



LIBER QUAKTUS. 135 

XXXIV. ^uibus rebus a perturbatis nostris b novitate 
pugnae, tempore opportunissimo Caesar auxiliuin tulit ; nam- 
que ejus adventu c bostes constiterunt, nostri d se ex timore 
receperunt Quo facto, ad lacessendum et ad committendum 
proelium alienum esse tempus arbitratus suo se loco 6 continuit, 5 
et, brevi tempore intermisso, in castra legiones reduxit. Dum 
haec geruntur, nostris omnibus occupatis, qui erant in agris 
2 reliqui, 3 discesserunt. Secutae sunt continuos complures 
dies f tempestates, quae et nostros in castris continerent s et 
hostem a pugna probiberent. g Interim barbari nuncios in 10 
omnes partes dimiserunt paucitatemque nostrorum militum 
suis praedicaverunt, et, quanta praedae faciendae atque in 
perpetuum 4 sui liberandi facultas daretur, si Romanos castris 
expulissent, demonstraverunt. 5 His rebus celeriter magna 
multitudine peditatus equitatusque coacta, ad castra venerunt. 15 

XXXV. Caesar, etsi idem, quod superioribus diebus acci- 
derat, fore videbat, *ut, si essent hostes pulsi, 2 celeritate peri- 
culum effugerent ; tamen nactus equites circiter triginta, quos 
Commius Atrebas, 3 de quo ante dictum est, secum transporta- 
verat, legiones in acie pro castris constituit. Commisso20 
proelio, diutius nostrorum militum impetum hostes ferre non 
potuerunt, ac terga verterunt. Quos tanto spatio a secuti, 
quantum cursu et viribus efficere potuerunt, complures ex iis 
occiderunt ; deinde omnibus longe lateque aedificiis incensis, 
se in castra receperunt. 25 

XXXVI. Eodem die legati ab hostibus missi ad Caesa- 
rem de pace venerunt. His a Caesar numerum obsidum, quern 
2 antea imperaverat, duplicavit eosque in continentem adduci 
jussit, quod, propinqua die b 2 aequinoctii, infirmis navibus, b 

XXXIY. • 414 & 2 ; 873 ; 247, 1.— b 430 ; 06 5 ; 257.— <4I4 & 2, or 
426; 873, or 949 ; 247, 1, or 253, N. 1. — d 704, I. 1; 1378, 1st; 
278, R. 6.— *422 & 1 ; 937 ; 254, R. 2 (b).— «" 378 ; 950; 236.— S501, 
L; 1218; 264, 1 (a) & (b). 

XXXV. a 378, 2 ; 958 ; 236. 

XXXVI. * 384; 855; 223.— b 430; 97 2 \ 257, R. 1. 



136 DE BELLO GALLICO. 

hiemi navigationem subjiciendam non existimabat. Ipse ido- 
neam tempestatem nactus paullo post mediam c noctem naves 
solvit, quae omnes incoliimes ad continentem pervenerunt; 
sed ex iis onerariae duae 3 eosdem, quos rellquae, portus ca- 
5 pere non potuerunt, et paullo 4 infra delatae sunt. 

XXXVII. 1 Quibus ex navibus quum essent expositi militea 
circiter trecenti, atque in castra contenderent, Morini, quos 
Caesar in Britanniam proficiscens 2 pacatos reliquerat, spe 
praedae adducti primo non ita magno suorum numero circum- 

10 steterunt, ac, si sese interfici nollent, arma ponere jusserunt. 
Quum illi, orbe facto, sese defenderent, celeriter ad clamorem 
hominum circiter milia sex convenerunt. Qua re nunciata, 
Caesar omnem ex castris equitatum suis a auxilio misit. Inte- 
rim nostri milites impetum hostium sustinuerunt atque amplius 

15 horis b quattuor fortissime pugnaverunt, et paucis vulneribus 
acceptis, complures ex his occiderunt. 3 Postea vero quam 
equitatus noster in conspectum venit, hostes, abjectis armis, 
terga verterunt, magnusque eorum numerus est occisus. 

XXXVIII. Caesar postero die Titum Labienum legatum 
20 cunriiis legionibus, quas ex Britannia reduxerat, in Morinos, 

qu; rebellionem fecerant, misit. Qui quum propter siccitates 
paludum, 2 quo se reciperent, non haberent, quo perfugio 2 supe- 
riore anno fuerant usi, omnes fere in potestatem Labieni per- 
venerunt. At Q. Titurius et L. Cotta legati, qui in Menapio- 

25 rum fines legiones duxerant, omnibus eorum agris vastatis, 
frumentis succisis, aedificiis incensis, quod Menapii se omnes 
in densissimas silvas abdiderant, se ad Caesarem receperunt. 
Caesar in Belgis omnium legionum hiberna constituit. 3 Eo 
duae omnino civitates ex Britannia obsides miserunt : reli- 

\Q quae neglexerunt. His rebus gestis, ex literis Caesaris die- 
rum viginti supplicatio a senatu decreta est. 

XXXYI. -441, 6; 062; 205, R. 17. 

XXXVII. • 390 ; 848 ; 227. — b 4l7 ; 895; 256, 2. 



C. SALLUSTII CRISPI 

CATILINA 



ARGUMENT. 



The Introduction, 1-4. The character of Catiline, 5. Virtues of 
the ancient Romans, 6-9. Degeneracy of their posterity, 10- 13. Cati- 
line's associates and supporters, and the arts by which he collected them, 
14. His crimes and wretchedness, 15. His tuition of his accomplices, and 
resolution to subvert the government, 16. His convocation of the conspir- 
ators, and their names, 17. His concern in a former conspiracy, 18, 19. 
Speech to the conspirators, 20. His promises to them, 21. His supposed 
ceremony to unite them, 22. His designs discovered by Fulvia, 23. His 
alarm on the election of Cicero to the consulship, and his design in engag- 
ing women in his cause, 24. His accomplice Sempronia characterized, 25. 
His ambition for the consulship, his plot to assassinate Cicero, and his 
disappointment of both, 26. His mission of Manlius into Etruria, and his 
second convention of the conspirators, 27. His second attempt to kill 
Cicero : his directions to Manlius well observed, 28. His machinations 
induce the senate to confer extraordinary power on the consuls, 29. His 
proceedings are opposed by various precautions, 30. His effrontery in the 
senate, 31. He sets out for Etruria, 32. His accomplice Manlius sends a 
deputation to Marcius, 33. His representations to various respectable 
characters, 34. His letter to Catulus, 35. His arrival at Manlius's camp : 
he is declared an enemy by the senate : his adherents continue faithful and 
resolute, 36. The discontent and disaffection of the populace in Rome, 37. 
The old contentions between the patricians and plebeians, 38. The effect 
which a victory of Catiline would have produced, 39. The Allobroges are 
solicited to engage in the conspiracy, 40. They discover it to Cicero, 41. 
The incaution of Catiline's accomplices in Gaul and Italy, 42. The plan 
of his adherents at Rome, 43. The Allobroges succeed in obtaining proofs 
of the conspirators' guilt, 44. The Allobroges and Volturcius are arrested 
by the contrivance of Cicero, 45. The principal conspirators at Rome are 
brought before the senate, 46. The evidence against them, and their con- 
signment to custody, 47. The alteration in the minds of the populace, and 



138 C. SALLUSTII CRISPI 

the suspicions entertained against Crassus, 48. The attempts of Catulua 
and Piso to criminate Caesar, 49. The plans of Lentulus and Cethegns 
for their rescue, and the deliberations of the senate, 50. The speech of 
Caesar on the mode of punishing the conspirators, 51. The speech of 
Cato on the same subject, 52. The condemnation of the prisoners : the 
causes of Roman greatness, 53. Parallel between Caesar and Cato, 54. 
The execution of the criminals, 55. Catiline's warlike preparations in 
Etruria, 56. He is compelled by Metellus and Antonius to hazard an 
action, 57. His exhortation to his men, 58. His arrangements, and those 
of his opponents, for a battle, 59. His bravery, defeat, and death, 60, 61. 

I. Omnis a ^homines, 1 * qui sese c student praestare d ceteris 
animalibus, e 2 summa ope f niti decet, ne vitam s 3 silentio h transe- 
ant 1 veluti pecora, quae natura 4 prona atque ventri obedientia 
finxit. Sed nostra omnis vis in animo et corpore sita est : 

5 5 animi imperio, corporis servitio magis utimur: alterum* 
nobis k cum diis, alterum 1 cum beluis commune est. Quo m 
mihi rectius 11 videtur, G ingenii quam virium opibus p gloriam 
quaerere, et, quoniam vita ipsa qua q fruimur brevis est, 7 me- 
moriam nostri* 8 quam maxume longam efficere. Nam diviti- 

10 arum et formae gloria 9 iiuxa atque fragilis est, virtus 10 clara 
aeternaque habetur. Sed* diu magnum inter mortalis a certa- 
men fuit, n vine corporis an 12 virtute animi res militaris magis 
procederet. 8 Nam et priusquam incipias,* consulto, u et ubi 
consulueris, mature facto u opus est. Ita 13 utrumque, per se 

15indigens, alterum v alterius auxilio w eget 

II. 2 Igitur a initio b reges, (nam in terris nomen imperii id 

I. a l54, 88, III; 114, 193; 114, 2.— b Dist.bet. homo, vir, and mas. 
V.n.l.— '545, 184, 4; 1136 ; 239.— <* 264, 2 ; 373, 2 ; I65, 5 fo.— e 386 . 
826; 224. — '414 & 3; £73; 247, 2. — *37l, 4, 1); 7 IS ; 233 (3).— 
MI4 & 3; 873; 247, 2, end of last paragraph. — * 49 1 ; 1205; 262, & 
R 5. — i 459 ; 665 ; 212, R. 2, N. 1 (b).— k 39l ; 863 ; 222, 3.— » (49 ; 
191; 107. — m 4I4&2; 873; 247, 1 (2). — "433, 3 ; 660; 205, R. 8 
(a).— °549, 1; 610; 209, R. 3 (5). — ?414 & 4; 873; 247, 3. — i 419, 
L; 880; 245. J. — r 396, H. ; 746; 211, R. 3(a).— '525, 526,11. 1; 
1182, 1186 ; 265, & R, 2.—* 523, II. & 1 ; 1211-2 ; 263, 3.— "419, 
Y. 3, 1) ; 926, 1359 ; 243, R. 1 (a). — v 363 ; 622 ; 204, R. 10. — 
W 4I9, III.; 907; 250, 2(2). 

II. "602,111.; 1391, Exc. 2; 279,3 (b). — b 426, 1; 949 ; 253, 
N 1. 



CATILINA. 139 

primum fuit,) Miversi, 3 pars c ingenium, alii c corpus exerce- 
bant : etiamtum vita hominum sine cupiditate 4 agitabatur; 
5 sua cuique d satis placebant. 6 Postea vero quam in Asia 
Cyrii s, in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere e 
urbes atque nationes subigere, 7 lubidinem s dominandi f caussam" 5 
belli habere, maxumam gloriam in maxumo imperio putare, 
turn denium ^ericulo 11 atque negotiis compertum est in bello 
plurimurn ingenium posse. Quodsi 1 regum atque imperato- 
rum 9 animi virtus in pace ita ut in bello valeret, aequabilius 
atque constantius sese res humanae haberent, 10 neque aliudJ 10 
alio ferri, neque mutari ac misceri omnia cerneres. k Nam 
imperium facile iis u artibus retinetur, quibus initio partum 
est. Verum 1 ubi pro labore desidia, pro ^continentia 111 et 
aequitate lubido atque superbia invasere, fortuna simul cum 
moribus immutatur. Ita imperium semper ad optumum quern- 15 
que 11 a minus bono 13 transfertur. 14 Quae homines arant, navi- 
gant, aedificant, 15 virtuti omnia parent. Sed multi mortales, 
dediti ventri atque somno, indocti incultique vitam 16 sicuti 
peregrinantes transiere ; quibus profecto p contra naturam 
corpus voluptati, q anima oneri q fuit. Eorum ego vitam mor-20 
temque 17 juxta aestimo, quoniam de utraque siletur. 18 Verum 
enim vero 19 is demum mihi vivere atque frui anima videtur, 
qui ^aliquo negotio r intentus praeclari facinoris aut artis bonae 
famam quaerit. Sed in magna copia 21 rerum 22 aliud alii? na- 
tura iter ostendit. 25 

III. Pulchrum est bene facere reipublicae a ; etiam bene 
dicere x haud absurdum est : vel pace b vel bello clarum c fieri 



IL c 363; 629; 204, R. 10. — <*385 ; 831; 223, R. 2. — *297; 
1094 ; 259, R, 1 (2) (d).— ' 563 ; 1327; 275, I, and III. R. 1.— *373 ; 
715; 230. — h 4l4 & 2; 873; 247, 1. — *453, 6 ; 702; 206 (14). — 
U59, 1; 661; 207, R. 32 (a). — k 5IO & 1; 1267; 209, R. 7 (a). — 
*587, III. 2 ; 1369-71 ; 198, 9, R. (a). — m Dist. bet. moderatio, con- 
tinentia, and abstinentia. Y. n. 12. — n 602, I. 2 ; 1052; 207, R. 35 (b). 
— °235, 295. 2; 414; 162, 7 (b). — p335, 4&2); 591; 191, III. — 
« 390 ; 818; 227.— r 4l4 & 4 ; 873; 247, 3. 

III. *385 ; 824 ; 225, I. & N. — b 426, 1 ; 949 ; 253, N. 1. — c 545, 
2, 2); 546; 1142; 269, R. 5. 



140 C. SALLUSTII CRISPI 

licet ; et qui 2 fecere, et qui facta aliorum scripsere, multi lau- 
dantur. Ac 3 mihi quidem, taraetsi baudquaquam par gloria 
sequitur scriptorem et auctorem rerum, tainen imprimis 
arduum d videtur e res 4 gestas scribere : primum, quod 5 facta 
5 dictis f exaequanda sunt : deinde, quia plerique 6 quae g delicta 
reprehenderis h malevolentia 1 et invidia dicta putant ; ubi de 
magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi j quis- 
que k facilia factu 1 putat, aequo animo m accipit; 7 supra ea, 
veluti ficta pro falsis ducit. Sed ego adolescentulus initio, 1 * 

10 sicuti plerique, 8 studio ad rempublicam latus sum, 9 ibique mihi 
multa adversa fuere. Nam pro 10 pudore, pro abstinentia, pro 
virtute audacia, largitio, avaritia vigebant. Quae tametsi 
animus aspernabatur insolens malarum artium, n tamen inter 
tanta vitia imbecilla aetas ambitione u corrupta tenebatur ; 

15 12 ac me, quum ab reliquorum malis moribus dissentirem, 
nihilo minus honoris cupido, eademque quae ceteros, fama 1 
atque invidia 1 vexabat. 

IV. Igitur ubi animus ex multis miseriis atque periculis 
requievit, et mihi a reliquam b aetatem a republica procul ha- 

20 bendam decrevi, non fuit consilium ^ocordia 6 atque desidia 
2 bonum otium conterere, neque vero agrum colendo d aut 
venando-, 8 servilibus offieiis, 6 intentum aetatem agere, sed a 
quo f incepto studioque me ambitio mala detinuerat, 4 eodem 
regressus, statui res gestas populi Romani 5 carptim, ut quae- 

25 que g memoria h digna videbantur, perscribere ; eo 1 magis, quod 
mihi j a spe, metu, partibus reipublicae animus liber erat. 

III. d 438, 3; 660; 205, £. 8 (a). — *549, 1; 640; 209, R. 3 (5).— 
f 414 & 4 ; 873 ; 241 — *445, 6 ; 689 ; 206 (3) (a). — * 531 ; 1291 ; 
266, 2, 209, R. 7 (a).— *4I4 & 2 ; 873 ; 247, 1. — i 391 & 1 ; 860 ; 222, 
R. 1. — k 602, I. 2; 1050; 279, 14. — *570 & 1 ; 1365 ; 276, III. — 
m 4l4 & 3; 873 ; 247, 2.-°399, 2, 2) (2); 765-7 ; 213.— *4I8 . 929 . 
256, R. 16. 

IV. *388, I.; 847; 225, III. — b 44I, 6; 662; 205, R. 17. — *Dist. 
bet. ignavia, inertia, segnitia, desidia, socordia, and pigritia. V. n. 1. — 
d 564 ; 1332; 275, III. R. 2 & (1). — *363; 622 ; 204. — '445, 8 ; 
690; 206 (3) & (a). — ^445, 5 ; 678; 205, R. 7 (2), N. 1.— h 4l9, IV.; 
919; 244.— i 4l4&2;^75;247, 1. — J 391 J 860; 222,3. 



CATILINA. 141 

Igitur de Catilinae conjuratione, quam verissume potero, 
paucis k 6 absolvam. Nam id facinus imprimis ego memorabile 
existimo sceleris atque periculi novitate. 1 De cujus hominis 
moribus pauca prius explananda sunt, quam initium narrandi 
faciam. 1 y 5 

V. Lucius Catilina, nobili genere a natus, fuit magna vi b 
et animi et corporis, sed Mngenio malo c pravoque. Huic ab 
2 adolescentia bella intestina, caedes, rapinae, discordia civilis, 
grata d fuere, 3 ibique juventutem suam exercuit. Corpus* 
4 patiens inediae/ algoris, vigiliae, supra quam cuiquam credi- 10 
bile est. Animus 6 audax, subdolus, varius, 5 cujus rei lubet 
simulator g ac dissimulator, alieni f appetens, sui h profusus, 
ardens in cupiditatibus : satis eloquentiae, 1 sapientiae 1 parum : 
6 vastus animus immoderata, J incredibilia, nimis alta semper 
cupiebat. Hunc 7 post dominationem L. Sullae lubido maxu- 15 
ma invaserat reipublicae capiundae k ; 8 neque id quibus modis 
assequeretur, 1 dum sibi regnum pararet, m quidquam pensi n 
habebat. Agitabatur magis magisque 9 in dies animus ferox 
inopia rei familiaris et conscientia scelerum, quae utraque 
10 iis artibus auxerat, quas supra memoravi. Incitabant p prae- 20 
terea corrupti civitatis mores, quos pessuma ac u diversa inter 
se mala, luxuria q atque avaritia, q ^vexabant. 13 Res ipsa 
hortari videtur, quoniam r de moribus civitatis 14 tempus admo- 
nuit, 15 supra repetere, ac paucis instituta majorum domi mili- 
tiaeque, 8 16 quomodo rempublicam habuerint 1 quantamque25 
reliquerint, 1 ut, paulatim immutata, ex pulcherruma atque 
optuma, pessuma ac flagitiosissuma facta sit, 1 disserere. 

IV. k 4l4 & 3; 873; 24,1, 2. — *523, II. & 2) ; 1241, & Obs. 3; 
263, 3. 

Y. a 425, 3 & 1) ; 918 ; 246. — H28 & 2 ; 888 ; 211, E. 8 (2), & E. 
6. — c Dist bet. malus, pravus, and nequam. Y. n. 1. — d 439, 3 ; 654\ 
205, R. 2 (2).— e460, 3 ; 639 ; 209, E. 4.— '399 & 2, 1); 765, 213.— 
*Dist. bet. simulator and dissimulator. Y. n. 5. — h 399, 2 & 2) ; 776 ; 213. 
— i396, 2 & 4) (1); 1 005 ; 212, E. 4. — i 441, 2 ; 658 ; 205, E. 1 (2). 
-^238; 324, 162, 20.— 1 525; 1182 ; 265.— -505 ; 1259; 263,2 
(1).— n 396, 2 & 3) (3); 760; 212, E. 3.— °439, 3; 697; 205, E. 2, N. 
— P468 ; 1087 ; 145, II. — q 363 ; 622; 204.— '311, T; 1250 ; 198, 
t, & E. (b).— -424, 2 ; 943 ; 221, E. 3. 




142 C. SALLUSTII CRISPI 

VL Urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque 
habuere initio Trojani, qui, Aenea a duce, profugi, ^edibus 8 
incertis, vagabantur, cumque iis Aborigines, genus hominum 
agreste, sine legibus, sine imperio, liberum atque solutum. 
5 Hi postquam yi una b moenia convenere, 2 dispari genere, a 
dissimili lingua, a 3 alius c alio more viventes, incredibile memo- 
ratu d e?t e quam facile coaluerint/ Sed postquam 4 res eorum 
civibus, h moi'ibus, agris aucta, s satis prospera satisque pollens 
videbatur, 5 sicuti pleraque mortalium habentur, invidia ex 
10 opulentia orta est. Igitur reges populique finitumi bello ten- 
tare 1 : pauci ex j amicis auxilio k esse : nam ceteri metu pereul- 
si a periculis aberant. At Pomani domi 1 militiaeque intenti 
6 festinare, m parare, 1 alius c alium hortari, 1 hostibus 11 obviam ire, 1 
libertatem, patriam parentesque armis tegere. 1 Post, ubi peri- 
ls cula virtute propulerant, sociis atque amicis 7 aux>lia° portabant, 
magisque dandisquam accipiundis beneficiis amicitias parabant. 
8 Imperium legitumum, nomen imperii regium habebant : de- 
lecti, quibus p corpus annis q infirmum, ingenium sapientia q vali- 
dum erat, reipublicae 9 consultabant. Ii vel aetate vel curae 
20 similitudine patres appellabantur. Post, ubi regium imperium, 
quod initio 10 conservandae libertatis r atque augendae reipub- 
licae 1 * fuerat, in superbiam dominationemque convertit, 8 immu- 
tato more, annua n imperia ,2 binosque imperatores sibi fecere : 
eo modo minime posse putabant ^per licentiam insolescere 
25 animum humanum. 

VII. ^ed ea 2 tempestate a coepere s se quisque b extollere 



YI. M30 ; 072 ; 257, R. 7 (a).— b I76, 1 ; 203, 3; 118, R. 2.— c 459. 
1 ; 664; 207, R. 32 (b), 204, R. 10. — d 570 & 1 ; 1365 ; 276, III. — 
* Subject of 6**?— '525; JMS2;265.— *704, I. 2;1378, 2d;323, 1 
(b) (2) (n).— h 429 ; 889 ; 250, 1. — '545, 1 ; 1137 ; 209, R. 5, & N. 7. 
i 398, 4; 775] 212, R. 2, N. 4. — k 390, 2; 853] 227, & R. 2.— "424, 
2 ; 943 ; 221, R. 3. — m Dist. bet. propero and festino. V. b, 6. — n 392 & 
2; 870; 22S&1. — °\32;177 (2); 95, R. — P39I; 860; 222,3.— 
*4I4&2;£7.?; 247, 1(1). — r 563, 5,1330; 275, III. R. 1 (5). — 
•471, II. ; 1094; 259, R. 1 (2) (d). 

VII. a Dist. bet. dies, ternpus, tempestas, diti, and inter diu. V. n. 2. — 
H6\&3;681; 209, R. 11 (4). 



CATILINA. 143 

magis, 4 magisque ingenium in proraptu habere. Nam regibus c 
*boni qiiam niali suspectiores sunt, semperque iis aliena virtus 
formMolosa est. Sed ci vitas, incredibile memoratu d est, 6 
adepta f libertate, quantum 6 brevi creverit g : tanta cupido 
gloriae 7 incesserat. Jam primum juventus, simul ac 8 belli pa- 5 
tiens erat, in castris per laborem usu militiam Miscebat, magis- 
que in decoris armis et militaribus equis quam in scortis atque 
eonviviis lubidinem habebant. h Igitur talibus viris non labos 
insolitus, non locus ullus asper aut arduus erat, non armatus 
hostis formidolosus ; virtus omnia domuerat. Sed gloriae 10 
maxumura certamen inter 10 ipsos erat: se l quisque hostem 
ferire, 1 murum ascendere, 1 conspici, 1 dum tale facinus faceret, 
n properabat : 12 eas j divitias, J * earn* bonam famam j magnamque 
nobilitatem 3 " putabant : laudis k avidi, pecuniae 1 liberales erant : 
gloriam ingentem, divitias honestas volebant. Memorare pos- 15 
sem, m quibus in locis maxumas hostium copias populus Roma- 
nus parva manu fuderit, g quas urbes natura munitas pugnando 
ceperit, s 13 ni ea res longius 11 nos ab incepto traheret. m 

VIII. Sed profecto fortuna in omni re dominatur : *ea res 
cunctas 2 ex lubidine magis quam ex vero s celebrat obscurat- 20 
que. Atheniensium res gestae, sicuti ego aestimo, satis amplae 
magnificaeque fuere, verum 4 aliquanto a minores tamen quam 
fama feruntur. Sed quia provenere ibi scriptorum magna 
ingenia, per terrarum orbem Atheniensium facta 5 pro maxu- 
mis celebrantur. Ita eorura, qui ea fecere, virtus tanta habe- 25 
tur, quantum ea' verbis potuere extollere praeclara ingenia. 
At populo b Romano numquam 6 ea copiafuit,quia 7 prudentissu- 
mus quisque 6 maxume negotiosus d erat : ingenium nemo sine 
corpore exercebat : optumus quisque c facere 6 quam dicere, 6 

YII. & 39l ; 860; 222, 3.— d 570 & 1 ; 1365; 276, III.— 'Subject of 
est? — < 22\, 2; 1346; 162, 17 (a). ■— *525 ; 1182; 265. — M6I; 
048-9; 209, R. 11 (2).— 4 545, 551, II. & 1 ; 1136, 1153; 239,273, 
4(a). — J 373; 715; 230. — k 399; 765-6; 213. — *399, 2, 2) (3); 
776; 213, B. 5 (1). — »5I0 ; 1267-8; 261, 1.— n 444, 1 ; 902 ; 256, 
R. 9 (a). 

YLII. a 418 ; 929 ; 256, R. 1 6.— b 387 ; 721 ; 226.— c 458, 1 ; 1052 ; 
207, R. 35 (b).— ^323 ; 570; 128, 4.— «545, 2 &1), 552 ; 1148 ; 270. 

7 J 



144 C. SALLUSTII CR1SPI 

sua ab aliis bene facta f laudari quam ipse 8 aliorum narrare c 
malebat. 

IX. Igitur <Jomi a militiaeque boni mores colebantur : Con- 
cordia maxuma, minuma avaritia erat : ^'us bonumque apud 

5 eos non legibus b magis quam natura b valebat. c Jurgia, dis- 
cordias, simultates cum hostibus exercebant : cives cum civibus 
de virtute certabant : 2 in suppliciis deorum magnifici, domi 
parci, 3 in amicis fideles erant. Duabus his artibus, audacia 
in bello, ubi pax evenerat, aequitate, 4 seque remque publicam 

10 curabant. Quarum rerum ego maxuma documenta haec ha- 
beo : quod in d bello saepius 5 vindicatum est in eos, qui contra 
imperium in hostem pugnaverant, quique tardius revocati 
proelio excesserant, 6 quam qui 7 signa relinquere aut pulsi 
8 loco e cedere ausi erant; in pace vero, quod 9 beneficiis quam 

15 metu imperium agitabant, et, accepta injuria, ignoscere quam 
persequi malebant. 

X. Sed ubi labore a atque justitia respublica crevit, b reges 
magni bello c domiti, d nationes e ferae et ^opuli ingentes vi c 
subacti, d Carthago, aemula imperii Romani, ab stirpe interiit, b 

20cuncta maria terraeque patebant f ; saevire fortuna ac miscere 
omnia coepit. Qui labores, pericula, dubias atque asperas 
res facile toleraverant, iis, g otium divitiaeque, 2 optanda h aliis, 1 
oneri g miseriaeque fuere. Igitur primo pecuniae, deinde im- 
perii cupido crevit: ea h quasi 3 materies omnium malorum 

25 fuere. Namque avaritia fidem, probitatem ceterasque 4 artes 
bonas subvertit : pro his superbiam, crudelitatem, deos 5 negle- 
gere, J omnia venalia habere-* edocuit : ambitio multos mortalis 
falsos fieri subegit ; aliud clausum in pectore, aliud in lingua 

VIII. f 545 ; 1136 ; 239, 273, 4 (a). 

IX. *424, 2; 943; 221, R. 3. — HI4 & 2 ; 873; 247, 1.— c 463, 3; 
644; 209, R. 12 (2).—* 426, 2, 2); 953; 253, N. 1.— •425,3; 916; 
251. 

X. •4I4&2;575;247, 1. — b 47l, II. ; 1094; 259, R. 1 (2) (d).— 
°4!4 & 4; 873; 247, 3.— M60, 3 ; 639 ; 209, R. 4. — -Disk bet. gens, 
natio, civitas, and populus. V. n. 1. — f 468 ; 1087 ; 145, II. — &390 ; 
848; 227.— M39, 2 & 3); 654; 205, R. 2 (2).—* 388, I.; 847; 225, 
IN.— J 550; 1148; 270, 229, R. 5. 



CATILINA. 145 

promptum habere ; amicitias inimicitiasque, non *ex re, sed ex 
commodo, aestimare, magisque 7 voltum quam ingenium bonum 
habere. Haec primo paulatim crescere, k interdum vindicari k : 
post, ubi 8 contagio, quasi pestilentia, invasit, b civitas immu- 
tata d ; imperium ex justissumo atque optumo crudele intole- 5 
randumcme factum. d 

XL Sed primo magis ambitio quam avaritia animos 
hominum exercebat, 2 quod tamen vitium propius virtutem* 
erat. Nam gloriam, honorem, imperium bonus et ignavus 
aeque sibi exoptant ; sed ille b Vera via c nititur, huic b quia 10 
3 bonae artes desunt, dolis atque fallaciis contendit. Avaritia 
pecuniae studium 4 habet, quam nemo sapiens concupivit : ea, 
quasi 5 venenis malis imbuta, corpus animumque virilem effe- 
minat ; semper infinita, insatiabilis est ; neque copia neque 
inopia minuitur. Sed postquam L. Sulla, 6 armis recepta re- 15 
publica, 7 bonis initiis d malos eventus habuit, rapere e omnes, 
trahere e : domum alius, alius agros cupere e : neque modum 
neque modestiam victores habere 6 : foeda crudeliaque 8 in civi- 
bus facinora facere. 6 Hue accedebat, quod L. Sulla exercitum, 
quern in Asia Muctaverat, quo sibi fidum faceret/ contra mo- 20 
rem majorum luxuriose nimisque liberaliter habuerat. Loca g 
amoena, voluptaria facile 10 in otio feroces militum animos 
molliverant. Ibi primum insuevit exercitus populi Romani 
u amare, 12 potare, h signa, tabulas pictas, vasa caelata mirari, 
ea 13 privatim ac publice rapere, delubra spoliare, sacra profa- 25 
naque omnia polluere. Igitur hi milites, postquam victoriam 
adepti sunt, 14 nihil reliqui 1 victis^ fecere. Quippe secundae 
res sapientium animos 15 fatigant, 16 ne illi corruptis moribus 
victoriae k temperarent. 

X. k 545, 1 ; 1137 ; 209, R. 5, & ST. 1 

XL *39l, 2, 2), 433; 867] 238, 1 (a).— H50, 2 & 1); 1029; 207, 
23(a).— '414 & 3; 873; 247, 2— M30 972; 251, R. 7. — e 545, 1 
1137 ; 209, R. 5, & N. 7.-— f 489, 497; 1205; 262, R. 9. — M4I 
186; 92, I. 2. — b Dist. bet. poto and Jnbo. Y. n. 12. — J 396, 2 & 1) 
760-2; 212, &R.1.—J384&II.;^^^; 223.-^385,3; 831 ; 223, 
R. 2, & (1) (a). 



146 C. SALLUSTII CRISPI 

XII. Postquam divitiae honori* esse coepere et eas gloria, 
imperium, potentia sequebatur, b hebescere virtus, paupertas 
probro c haberi, Mnnocentia pro malevolentia duci coepit. Igi- 
tur 2 ex divitiis juventutem luxuria atque avaritia cum superbia 

6 invasere : rapere, 4 consumere d ; sua parvi e pendere, d aliena 
cupere, d 3 pudorem, f pudicitiam, f divina atque humana f promis- 
cua, nihil f pensi g neque moderate habere. d 4 Operae h pretium 
est, quum domos atque villas cognoveris in urbium modum 
exaedificatas, visere templa deorum, quae nostri majores, re- 

10 ligiosissumi mortales, fecere. Verum illi k delubra deorum 
pietate, domos suas gloria decorabant, neque victis* quidquam 
praeter injuriae licentiam eripiebant. At hi k contra ignavis- 
sumi homines per summum scelus omnia ea sociis 1 adimere, d 
quae fortissumi viri victores reliquerant ; proinde quasi inju- 

15 riam facere 6 id demum esset 1 imperio uti. 

XIII. Nam quid* ea memorem, b quae, nisi iis qui videre, 
nemini credibilia sunt : a privatis compluribus J subversos 
montes, maria constructa esse. c Quibus d mihi videntur ludi- 
brio d fuisse divitiae, 2 quippe quas honeste habere licebat, 

20 3 abuti per turpitudinem properabant. Sed lubido stupri, 
ganeae ceterique 4 cultus non minor incesserat: * * * * * 
5 vescendi caussa terra marique omnia exquirere 6 ; dormire e 
priusquam somni cupido esset ; non famem aut sitim, neque 
frigus neque lassitudinem opperiri, 6 sed ea omnia luxu ante- 

25 capere. e Haec juventutem, ubi familiares opes defecerant, ad 
facinora incendebant. Animus imbutus malis artibus 6 haud 
facile lubidinibus carebat : eo f profusius omnibus modis 7 quae- 
stui atque sumptui g deditus erat. 

XII. a 390, 2 ; 853 ; 227, & R. 2.— b 463, I. ; 044 ; 209, R. 12 (2).— 
c390, 1, 2) & 2; 850 ; 227, R. 1.-^545, 1; 1137] 209, R, 5. — 
*402, IIL & 1 ; 799 ; 214. — f 373 & 1 ; 715; 230. — *396, 2 & 1 ; 
YOO\ 212, R. 1. — h 395 ; 751 ; 211.— '386, 2 ; 855; 222, 2 (b), 224, 
R. 2.— k 450, 1; 1029 ; 207, R. 23.— | 503, II.; 1277; 263, 2. 

XIII. a 454, 2 ; 731; 235, R. 11. — *>485, 486, II.; 1180-1, 260, 
R 5.— c 363, 553, II.; 022, 1148; 204, R. 9.— <»390; 848; 227.— 
e 545, 1; 1137; 209, R. 5. — f 4l4 & 2; 873 ; 247, 1. — eDist. bet. 
sumptus and impensae. V. Caes. I. 18. n. 9. 



CATILINA. 147 

XIV. In tanta tamque corrupta civitate, Catilina, id a quod 
factu b facillimum erat, omnium 1 flagitiorum atque facinorum 
circum se, tamquam 2 stipatorum, c catervas habebat. Nam 
quicumque impudicus, adulter, ganeo, 3 manu, ventre, * * bona 
patria laceraverat ; quique 4 aes alienum grande conflaverat, 5 
quo 5 ilagitium e aut facinus 6 redimeret f ; praeterea omnes undi- 
que parricidae, sacrilegi, 7 convicti judiciis, aut pro factis* judi- 
cium timentes ; 8 ad hoc, quos 9 manus atque lingua perjurio 
aut sanguine civili alebat ; postremo omnes, quos flagitium, 
egestas, 10 conscius animus exagitabat ; ii Catilinae u proxumi 10 
familiaresque erant. Quodsi quis etiam a culpa vacuus in ami- 
citiam ejus inciderat, quotidiano usu atque illecebris facile 
12 par similisque ceteris efficiebatur. Sed maxume adolescen- 
tium familiaritates g appetebat ; eorum animi molles et aetate h 
fluxi dolis haud difficulter capiebantur. Nam ut cujusquelS 
studium 13 ex aetate flagrabat, aliis scorta praebere,* aliis canes 
atque equos mercari, 1 postremo neque sumptui^ neque 14 mode- 
stiae suae parcere, 1 dum illos 15 obnoxios fidosque sibi faceret. k 
Scio fuisse nonnullos, qui 1G ita existimarent, 1 juventutem, quae 
domum Catilinae frequentabat, m 17 parum honeste pudicitiam20 
habuisse ; sed ex aliis rebus magis, quam quod cuiquam id 
compertum foret, haec fama valebat. 

XV. Jam primum adolescens Catilina multa nefanda stu- 
pra fecerat cunl virgine nobili, cum sacerdote Vestae, alia 
hujuscemodi contra *jus fasque. Postremo captus amore25 
AureliaeOrestillae, cnjus a praeter formam nihil umquam bonus 
laudavit, quod ea 2 nubere c illi b dubitabat timens 3 privignum 



XIV. * 445, 1 ; 243 ; 206 (13) (a) & (b). — b 570 So 1 ; 1365) 216, 
III. — c Dist. bet. stipator and satelles. V. n. 2. — e Dist. bet. nwleficium, 
f acinus, flagitium, scelus, and nefas. V. n. 5. — f 489, I.; 497 ; 1205; 
262, R. 9.— &I30, 2; 177 (2) ; 95, R.— *4I4 & 2 ■ 87.3 ; 247, 1(1) — 
'545, 1; 1137 \ 209, R. 5.— J 385; 831/223, R. 2.— k 52l, L, 522, 
II.; 1259) 263,2(1), — *529; 1291; 266, 2. — *53l, 4; 1293; 
266, 2, R. 5. 

XV. * 396, 2 & 1 ; 760 ; 212, & R. 1.— b 385 & 2 ; 831 ; 223, R. 2. 
fe Dist. bet, nubere and ducere. V. n. 2. 



148 C. SALLUSTII CRISPI 

adulta aetate, d pro certo 4 creditur, e necato 5 filio, vacuam do- 
mum scelestis nuptiis f fecisse. Quae quidem res mihi in primis 
videtur caussa fuisse 6 facinoris maturandi. Namque animus 
impurus, diis hominibusque infestus 7 neque vigiliis g neque 
5 quietibus sedari poterat ; 8 ita conscientia mentem excitam 
vastabat. Igitur color ejus exsanguis, foedi oculi, citus modo, 
modo* tardus incessus, prorsus in 9 facie h vultuque vecordia 
inerat. 

XVI. Sed juventutem, a quam, ut supra diximus, illexerat, 

lOmultis modis mala facinora a edocebat. Ex illis testes signa- 
toresque ^alsos 2 commodare b : 3 fidem, 4 fortunas, pericula vilia 
habere, post, ubi eorum famam atque 5 pudorem attriverat, 
majora alia imperabat : si caussa peccandi in praesens 6 minus 
suppetebat, nihilo minus 7 insontes sicuti sontes 8 circumvenire, b 

15 jugulare b : scilicet, ne per otium torpescerent manus aut ani- 
mus, 9 gratuito potius malus atque crudelis erat. His amicis c 
sociisque confisus Catilina, 10 simul quod u aes alienum per 
omnis terras ingens erat, et quod plerique ^Sullani milites, 
largius d suo usi, rapinarum et victoriae 13 veteris memores, 

20 civile bellum 14 exoptabant, e opprimundae f reipublicae consilium 
cepit. In Italia nullus exercitus : Cn. Pompeius in 15 extremis 
terris bellum gerebat : 16 ipsi g 17 consulatum petenti magna spes : 
senatus 18 nihil sane intentus : tutae tranquillaeque res omnes ; 
sed 19 ea prorsus opportuna Catilinae. 

25 XVII. Igitur 1 circiter Kalendas Junias, a L. 2 Caesare et C. 
Figulo consulibus, primo singulos appellare b : hortari alios, 
3 alios tentare : opes suas, imparatam rempublicam, magna 

XV. d 428 ; 888 ; 211, R. 6.— «704, III. 4 ; 1380, 6th ; 323, 3 (5). 
— ^ 131, 1, 4); 855; 96.— 5414 & 4; 873; 24*7, 3.— h Disk bet. fades, os t 
vculi, and vultus. V. n. 9. 

XVI. * 374; 734; 231.— b 545, 1; 1137 ; 209, R. 5. — °385 & 1; 
833, K ; 223, R. 2.— ] 444, 1 ; 902 ; 256, R. 9 (a).— e Force of ex in this 
word?— f 238, 562 & 1 ; 324 ; 162, 20, 275, II.— <?387 ; 821 ; 226. 

XVII. * 708, 2 ; 1527 ; 326, 2, (l), & (5) (b). — b 545, 1 ; 1137 ; 
209, R. 5. 



CATILINA. 149 

praemia conjurationis docere. Ubi satis explorata sunt c quae 
voluit, 4 in unum omnis convocat, d quibus maxuma 5 necessitudo 
et plurimum audaciae inerat. Eo convenere senatorii ordi- 
nis P. Lentulus Sura, P. Autronius, L. Cassius Longinus, C. 
Cethegus, P. et Servius Sullae, Servii filii, L. Vargunteius, 5 
Q. Annius, M. Porcius Laeca, L. Bestia, Q. Curius : prae- 
terea ex equestri ordine M. Fulvius Nobilior, L. Statilius, P. 
Gabinius Capita, C. Cornelius : ad hoc multi ex coloniis et 
municipiis domi e nobiles. Erant praeterea complures paulo 
occultius consilii hujusce participes nobiles, quos magis domi- 10 
nationis spes hortabatur, quam inopia f aut alia 5 necessitudo. 
Ceterum 6 juventus pleraque, sed maxume nobilium, Catilinae 
inceptis favebat : quibus g in otio vel magnifice vel molliter 
r vivere copia erat, incerta pro certis, bellum quam pacem ma- 
lebant. Fuere item 8 ea tempestate, qiii g crederent, h M. Lici- 15 
nium Crassum non ignarum ejus consilii fuisse; 9 quia Cn. 
Pompeius, invisus ipsi, 1 magnum exercitum ductabat, cujusvis 
opes 10 voluisse contra illius potentiam crescere ; simul confi- 
sum, si conjuratio valuisset, facile apud u illos principem se 
fore. 20 

XVIII. Sed ^ntea item conjuravere pauci contra rem- 
publicam, in quibus Catilina fuit ; 2 de qua, quam verissume 
potero, dicam. 3 L. Tullo, M\ Lepido consulibus, P. Autro- 
nius et P. Sulla, Mesignati consules, legibus a 5 ambitus inter- 
rogati, 6 poenas dederant. Post paulo Catilina, 7 pecuniarum 25 
repetundarum reus, prohibitus erat consulatum petere, quod 
intra legitimos dies profiteri nequiverat. Erat eodem tempore 
Cn. Piso, adolescens nobilis, summae audaciae, b egens, factio- 
sus, quern ad perturbandam rempublicam inopia atque mali 
mores stimulabant. Cum hoc Catilina et Autronius circiter 30 



XYIT. '471, II. ,1094; 259, R. 1 (2) (d). — d 467, III. ; 1082; 
145, I. 3. — *424, 2 ; 94=3 : 221, R. 3. — 'Disk bet. paupertas, inopia, 
egestas, and mendicitas. Y. Caes. I. 27, n. 1. — ^445, 6 : 689; 206 (4). 
-*50l & I. ; 1227 ; 264, 6.— '391 ; 860; 222, 3. 

XVIII. a 414 & 2 ; 873 ; 247, L— b 395, 396, IV. ; 757 \ 211, R. 6. 



150 C. SALLUSTII CRISPI 

*Nonas Decembris, 6 consilio communicato, parabant in Capi- 
tolio Kalendis 9 Januariis L. Cottam et L. Torquatum consules 
interficere, 10 ipsi, fascibus correptis, Pisonem cum exereitu ad 
obtinendas d duas n Hispanias mittere. Ea re cognita, rursus 
6 in Nonas Februarias consilium caedis transtulerant. 12 Jam 
turn non consulibus modo, sed plerisque senatoribus perniciem 
machinabantur. 13 Quodni e Catilina maturasset pro curia 
signum sociis dare, eo die post conditam f urbem Romam pes- 
sumum facinus patratum foret : quia nondum frequentes 

10 armati convenerant, ea res consilium diremit. 

XIX. Postea Piso in 1 citeriorem Hispaniam quaestor 2 pro 
praetore missus est, s adnitente Crasso, quod eum infestum 
4 inimicumque Cn. Pompeio cognoverat. Neque tamen senatus 
provinciam invitus a dederat, quippe foedum hominem a repub- 

15 lica procul esse volebat : simul b quia boni complures 5 prae- 
sidium in eo putabant ; 6 et jam turn potentia Pompeii formi- 
dolosa erat. Sed is Piso in c provincia ab equitibus Hispanis, 
quos in exereitu ductabat, iter faciens occisus est. 7 Sunt qui 
ita dicunt, imperia ejus injusta, superba, crudelia barbaros 

20nequivisse pati; alii autem equites illos, Cn. Pompeii veteres 
fidosque 8 clientes, voluntate d ejus Pisonem aggressos e ; num- 
quam Hispanos 9 praeterea tale facinus fecisse, sed imperia 
saeva multa antea perpessos. ' Nos earn rem 10 in medio relin- 
quemus. De superiore conjuratione satis dictum. 

25 XX. Catilina, ubi eos, quos ^aullo* ante memoravi, con- 
venisse videt, tametsi cum singulis multa saepe egerat, tamen 
2 in rem fore credens universos b appellare et cohortari, in abdi- 
tam partem 3 aedium secedit, atque ibi, omnibus arbitiis procul 
amotis, orationem hujuscemodi habuit. " Ni virtus fidesque 



XYIII. -708, 2; 1527 ; 326, 2 (5) (b).— d 565 & 1 ; 1337; 275,11. 
'453, 6 ; 702: 206 (14).— f 580 ; 1357 ; 274, R. 5 (a). 

XIX. a 443; 663] 205, R. 15. — h Force of simul alone? V. Caes. 
III. 9, n. 4. — °435, 1 ; 988 ; 235 (2). — MI4 & 2 ; 873 ; 247, 1. — 
°530, I ; 1152; 270, R 3. 

XX. a 418 : 929 ; 256, R. 16 (3). — b Dist. bet. omnis, universus cuncius, 
and iotas. V. Caes. I. 1, n. 2.— «396, IV. 1 & 1) ; 757 ; 211, R. 6 & (5). 



CATILINA. * 151 

vestra *spectata d mihi e forent, nequicquam f opportuna res 
cecidisset, spes magna, dominatio in manibus frustra fuissent ; 
neque ego g 5 per ignaviam aut vana ingenia incerta pro certis 
captarem. Sed quia multis et magnis 6 tempestatibus vos 
cognovi fortes Mosque mihi, eo 1 animus ausus est maxumum g 
atque pulcherrumum facinus inciperey* simul quia vobis k ea- 
dem 7 quae mihi k bona malaque esse intellexi ; 8 nam idem velle 
atque idem nolle, ea 1 demum firma amicitia est. Sed ego 
quae mente agitavi, omnes jam antea 9 diversi audistis. Cete- 
rum mihi m in dies magis animus accenditur, quum considero, 10 
quae conditio vitae futura sit, n nisi nosmet ipsi° 10 vindicamus 
in libertatem. Nam postquam respublica n in paucorum po- 
tentium jus atque ditionem concessit, semper illis reges, te- 
trarchae vectigales esse, p 12 populi, nationes stipendia pendere p ; 
ceteri omnes, strenui, boni, nobiles atque ignobiles 13 vulgus 15 
fuimus, sine gratia, sine auctoritate, iis obnoxii, quibus, q si 
respublica valeret/ formidini* 1 essemus. Itaque omnis gratia, 
potentia, lionos, divitiae apud illos sunt aut, ubi illi volunt : nobis 
reliquere pericula, repulsas, judicia, egestatem. Quae 3 quous- 
que 14 tandem patiemini, fortissumi viri? nonne* emori per 20 
virtutem praestat, quam vitam miseram atque inhonestam, ubi 
alienae superbiae q ludibrio 1 fueris, u per dedecus amittere ? 
^Verum enim vero pro deum v atque-liominum fidem w victoria 
in manu nobis m est : viget aetas, animus valet : contra illis m 
annis atque divitiis 1G omnia consenuerunt : tantummodo in- 25 
cepto x opus est ; ir cetera res expediet. Etenim quis mortali- 
um, y cui virile ingenium inest, tolerare potest, illis divitias 

XX. M39, 3 .; 654 \ 205, R. 2, N. — e 388, II. ; 844-5 ; 225, II.— 
f Dist, bet. frustra, nequidquam, and incassum. V. Caes. III. 14, n. 1. — 
*446; 1013, 209, R. 1 (a) & (b). — '414 & 2 ; 873 ; 247, 1. — J Dist. 
bet. incipio, ordior, inchoo, and coepi. Y. Caes. II. 2, n. 3. — k 389 
838-9 ; 228, N. — *445, 4; 695 ; 206 (13) (c). — *398, 5 • 392, 1 
818) 211, R. 5 (I).— "525; 1182; 265. — °452, 1 ; lO35;201,R 
28 (a). — P545, 1; 1137 ; 209, R. 5. — q 390 ; 848 : 227— r 5IO 
1267 ;231. 1. — «453, 701 ; 206, R. 17. — *346, II. 1, 2); 1106 
198, 11, R. (c). — u 485, 486, IIJ, ; 1218; 260, & N. — v 45, 6 ; 66 
53.-^381.7^^; 238, 2.—* 419, Y.; 926 ; 243. — 7 3$#, 2, 3) (1) 
771 , 212, R. 2. 

7* 



152 C. SALLUSTII CRISPI 

18 superare, quas profundant 2 in 19 exstruendo mari et montibus 
coaequandis, nobis rem familiarem etiam ad necessaria 
deesse ? illos binas aut ^amplius dpmos continuare, nobis 21 la- 
rem familiarem nusquam ullum esse ? Quum tabulas, signa, 

S^toreumata emunt, nova diruunt, alia aedificant, postremo 
omnibus modis pecuniam ^trahunt, vexant, tamen summa 
lubidine divitias suas vincere nequeunt. At nobis est domi 
inopia, foris aes alienum, 24 mala res, spes multo asperior : de- 
nique quid reliqui habemus praeter miseram animam ? ^Quin 

lOigitur expergiscimini ! En ilia, ilia, quam saepe optastis, 
libertas, praeterea divitiae, decus, gloria in oculis sita sunt ! 
fortuna omnia ea victoribus praemia^ posuit. Res, tempus, 
pericula, egestas, belli spolia magnifica magis quam oratio mea 
vos hortentur. bb Vel imperatore aa vel milite me utimini ; 

15 neque animus neque corpus a vobis aberit. Haec ipsa, ut 
spero, vobiscum una consul aa agam, 26 nisi forte me animus 
fallit, et vos servire magis quam imperare parati estis." 

XXI. Postquam accepere ea homines, quibus mala 
abunde omnia erant, sed neque res neque spes bona ulla, ta- 

20 metsi illis 2 quieta movere magna 2 merces a videbatur, b tamen 
postulare plerique, ut proponeret quae conditio belli foret, 
quae armis praemia peterent, 3 quid ubique opis aut spei habe- 
rent. Turn Catilina polliceri c 4 tabulas novas, proscriptionem 
locupletium, magistratus, sacerdotia, rapinas, alia omnia quae 

25 bellum atque lubido victorum 5 fert. d Praeterea 6 esse in His- 
pania 7 citeriore Pisonem, in Mauritania cum exercitu P. Sitti- 
um Nucerinum, consilii e sui participes ; 8 petere consulatum 
C. Antonium, quern sibi collegam fore speraret, hominem f et 
familiarem et omnibus 9 necessitudinibus circumventum ; 10 cum 

SO eo se consulem initium agendi facturum. Ad hoc maledictis 

XX. *50l. I. ; 1291 ; 264, 1 (a) & (b). — "363 ; 622 ; 204, K. 1.— 
bb 487, 488, I. j 1 193 ; 260, R. 6. 

XXL *Dist bet. praemium, pretium, and merces. Y. n. 2. — b 556, I.; 
067] 210, R. 3 (3) (c).— c 545, 1 ; 1137 ; 209, R. 5.-^463, 3; 644 \ 
209, R. 12 (2).— «399, & 2, 2); 776 ; 213.— ' 363 ; 622; 204. 



CATILINA.. 153 

increpat omnis bonos ; suorum unumquemque nominans lau- 
dare c : admonebat alium egestatis, g alium u cupiditatis g suae, 
complures periculi g aut ignominiae s multos victoriae s Sullanae, 
quibus h ea praedae h fuerat. Postquam omnium animos ala- 
cres videt, cohortatus ut ^petitionem suam curae 1 haberent, 5 
conventum dimisit. 

XXII. Fuere ea tempestate, qui dicerent, 3, Catilinam, ora- 
tione habita, quum ad jusjurandum ^opulares sceleris sui 
adigeret, humani corporis sanguinem vino permixtum in pate- 
ris circumtulisse ; 2 inde quum post 3 exsecrationem omnes 10 
degustavissent, sicuti in sollemnibus sacris fieri consuevit, 
aperuisse consilium suum, atque 4 eo, dictitare, fecisse, quo inter 
se fidi magis forent, 5 alius alii b tanti facinoris c conscii. Non- 
nulli ficta et haec et multa praeterea existimabant ab iis, qui 
6 Ciceronis invidiam, quae postea orta est, leniri credebantl5 
atrocitate sceleris eorum, qui poenas dederant. Nobis d ea 
res 7 pro magnitudine parum comperta est. 

XXIII. Sed Hn ea conjuratione fuit Q. Curius, natus 
2 haud obscuro loco, a flagitiis b atque facinoribus coopertus, quern 
censores senatu c probri 3 gratia moverant. Huic homini d non 20 
minor 4 vanitas inerat quam audacia : neque reticere 6 quae au- 
dierat, neque suamet f 5 ipse g scelera occultare 6 : 6 prorsus neque 
dicere neque facere quidquam pensi habebat. Erat ei h cum 
Fulvia, muliere nobili, 7 stupri vetus consuetudo ; cui quum 
minus gratus esset, quia inopia 1 minus largiri poterat, repente 25 
glorians 8 maria montesque 9 polliceri j coepit, minari interdum 
ferro, nisi obnoxia foret, postremo ferocius 10 agitare quam so- 
litus erat. At Fulvia, u insolentiae Curii caussa cognita, tale 

XXL MIO; 793; 218.— h 390 , 848 \ 227. — '390, 2; 853] 221, 
R 2 Sc. sibi. 

XXII. a 50l, l.;1227\2te y 6.— b 39l: 864; 222, R. 1. — '399 & 
6, 765 ; 213, 222, R. 3.— d 383, II. ; 844; 225, II. 

XXIII. a 425 & 3, 1); 918 246. — - b Dist. bet facinus and flagitium. 
V. XIY. n. 5.— c 425&3 ? 3): 916; 251.— d 386; 820; 224, — e 545j 
1 ; 1137 l 209, R. 5.— f !85, 1 ; 233 ; 139, R. 1.—* Force of ipse ? Y. 
n. 5. — ^ h 387; 821 ; 226. — 'Dist. bet. paupertas, inopia, egestas, and men- 
dicitas. V. Caes. I. 27, n. 1. — j Dist. bet polliceor, promilk^ and recipio. 
V. n. 9. 




154 C. SALLUSTII CRISPI 

periculum reipublicae haud occultum habuit, sed, 12 sublato 
auctore, de Catilinae conjuratione,quae 13 quoque modo audie- 
rat, corapluribus narravit. Ea res in primis studia hominum 
accendit ad consulatutn mandandum M. Tullio Ciceroni. 
5 Namque an tea 14 pleraque nobilitas invidia 15 aestuabat, et quasi 
pollui consulatum credebant, k si eura, quaravis egregius, 16 ho- 
mo novus adeptus foret. Sed ubi periculum advenit, invidia 
atque superbia 17 postfuere. 

XXIV. Igitur, comitiis habitis, consules declarantur M. 

10 Tullius et C. Antonius ; ^uod factum primo populares con- 
jurationis concusserat ; neque tamen Catilinae furor minue- 
batur, seel in dies plura agitare, a arma per Italiam locis 
opportunis parare, a pecuniam, sua aut amicorum fide 2 sump- 
tam mutuam, Faesulas b ad Manlium quemdam 3 portare, a qui 

15 postea 4 princeps c fuit belli faciundi. Ea tempestate plurimos 
cujusque generis homines adscivisse sibi dicitur d ; mulieres 
etiam aliquot, quae primo ingentis 6 sumptus stupro corporis 
toleraverant, post, ubi aetas tantummodo quaestui 5 neque luxu- 
riae modum fecerat, aes alienum grande conflaverant. Per 

20eas se Catilina credebat posse servitia urbana sollicitare, 
urbem incendere, viros earum vel adjungere sibi vel inter- 
ficere. 

XXY. Sed in iis erat 1 Sempronia, quae multa saepe virilis 
audaciae a facinora commiserat. Haec mulier 2 genere b atque 

25 forma, praeterea viro b atque liberis satis fortunata fuit; literis b 
Graecis atque Latinis docta, psallere et saltare elegantius, 
quam necesse est 3 probae, 4 multa alia, c quae instrumenta lux- 
uriae sunt. Sed ei cariora semper omnia quam decus atque 
pudicitia fuere : pecuniae d an famae minus parceret, 6 haud 

XXIII. k 46l & 1 , 64S-9 ; 209, R. 11 (2). 

XXIV. a 545, 1 ; 1137 ; 209, R. 5.— ''379 ; 933; 237.— c Dist. bet. 
princeps and primus. V. Ec. Cic. XXI II. n. 1. — d 549, 4 & 1) ; 1155; 
271, R. 2.— <M54, 88, III. 1 j 103; 114, 2. 

XXV. a 396, IV. & 1, 395 : 757] 211, R. G. — H29: 889] 250, 1. 
— °374&1 &4; 1075; 269(b), 234, I. — *385 ; 831 j 223, R, 2.— 
•525, 526 & II. 2 ; 1182 ; 265, & R. 2. 

■ 



CATILINA. 155 

facile 5 discerneres f : lubidine sic accensa, 5 ut saepius peteret 
viros quam peteretur. Sed ea saepe antehac lidem prodide- 
rat, 6 creditum abjuraverat, caedis h 7 conscia fuerat, luxuria 
atque inopia 8 praeceps abierat. Verum ingenium ejus 9 haud 
absurdum : posse 1 versus facere, jocum movere, sermone uti 5 
vel modesto vel molli vel procaci : prorsus multae 10 facetiaeJ 
multusque lepos inerat. k 

XXVI. His rebus comparatis, Catilina nihilo a minus *in 
proxuraurn annum consulatum petebat, sperans, 2 si designatus 
foret, facile se ex voluntate Antonio usurum. Neque iiiterea 10 
quietus erat, sed omnibus modis insidias parabat Ciceroni. 
Neque 3 illi tamen ad cavendum Molus aut astutiae deerant. 
Namque a principio consulatus sui multa pollicendo per Ful- 
viam efFecerat, ut Q. Curius, de quo 5 paullo ante memoravi, 
consilia Catilinae sibi proderet. b 6 Ad hoc 7 collegam suum 15 
Antonium pactione provinciae perpulerat, ne contra rem pub- 
licam sentiret : circum se praesidia amicorum atque clientium 
occulte habebat. Postquam dies comitiorum venit et Catilinae 
neque petitio neque insidiae, quas 8 consuli in 9 campo fecerat, 
prospere cessere, constituit bellum facere et extrema omnia 20 
experiri, quoniam quae occulte tentaverat 10 aspera foedaque 
evenerant. 

XXVII. Igitur C. Manlium Faesulas a atque in earn par- 
tem Etruriae, 1 Septimium quemdam, Camertem, in agrum 
Picenum, C. Julium in Apuliam dimisit : praeterea 2 alium 25 
alio, quern 3 ubique opportunum [sibi] fore credebat. Interea 
Romae a multa simul moliri, b consuli insidias tendered parare b 
incendia, opportuna loca armatis hominibus obsidere, b ipse 
4 cum telo esse, b item 5 alios jubere, b hortarP uti semper intend 

XXV. f 485,486, 4; 1177; 260, R. 2, 209, R. 7 (a). — ^460, 3 ; 
639; 209, R. 4. — *>399; f e g. 213. -'545, 1,1137; 209, R. 5.— 
i Dist. bet. lepos and facetiae. V. n. 10. — k 463, I. ; (M4z\ 209, R. 12 (3). 

XXVI. »4I8; 929; 256, R. 16.— b 489, L, 492 & 1; 1205; 262. 

XXVII. *379 ; 938 ; 237. — ■*> 421, II. ; 932 ; 221, 1. — 1*545, 1 ; 
1137; 209, R. 5. 






156 C. SALLUSTII CRISPI 

paratique essent, dies noctesque festinare, b vigilare, b neque 
insomniis neque labore fatigari. b Postremo, ubi multa 6 agi- 
tanti nihil procedit, rursus intempesta nocte eonjurationis 
principes convocat per M. Porcium 7 Laecam, 8 ibique, multa 
5 de ignavia eorum questus, docet, se Manlium praemisisse ad 
earn multitudinem, quam ad capiunda arma paraverat c ; item 
alios in alia loca opportuna, qui initium belli facerent d ; seque 
ad exercitum proficisci cupere, si prius Ciceronem oppressis- 
set : eum suis consiliis 6 multum officere. 

10 XXVIII. Igitur, perterritis ac dubitantibus ceteris, C. Cor- 
nelius, eques Romanus, operam suam pollicitus, et cum eo L. 
Vargunteius senator, constituere, ea nocte paullo post, cum 
armatis hominibus, x sicuti salutatum, a introire ad Ciceronem, 
ac de improviso domi b suae imparatum confodere. Curius, 

15 ubi 2 intellegit quantum periculum consuli c impendeat, d propere 
per Fulviam Ciceroni dolum qui parabatur enunciat. Ita illi, 
janua e prohibiti, tantum facinus frustra susceperant. Interea 
Manlius in Etruria plebem sollicitare, 3 egestate f simul ac do- 
lore injuriae novarum rerum cupidam, quod 4 Sullae dominati- 

20 one f 5 agros bonaque omnia amiserat : praeterea 6 latrones 
cujusque generis, quorum in ea regione magna copia erat, 
nonnullos ex Sullanis colonis, quibus lubido atque luxuria ex 
magnis rapinis nihil reliqui g fecerant. 

XXIX. Ea quum Ciceroni nunciarentur, a ^ncipiti malo 

25 permotus, quod neque urbem ab insidiis privato consilio lon- 
gius tueri poterat neque, exercitus Manlii quantus aut quo 
consilio b foret, 2 satis compertum habebat, rem ad senatum 
refert 3 jam antea vulgi rumoribus exagitatam. Itaque, quod 
plerumque 4 in atroci negotio 5 solet, senatus decrevit, darent 4 

XXVII. '53|, ±;1293; 266, 2, R. 5. — M89, II., 500; 1212; 
264, 5.— *3SQ;826; 224. 

XXVIII. ft 569; 1360; 276, II. — b 424 & 2; 943; 221, E. 3. — 
c 386 ; 826 ; 224. — d 525; 1182; 265.— «4I4 & 4; 873; 248, II.— 
f 4!4&2-, 873;2±1, 1 (1).— &396, 2 & 1); 760; 212, & R. 1. 

XXIX. a 5IS, II. &1; 1244-5; 263, 5, R. 2. — b 4I4 &.2 ; 873; 
247, 1 (2). - T <574;1358;2U, R. 4. — d 489,L; 493, 2; 1200-1, 
1208; 262, R. 4. 



CATILINA. 157 

operam consules, ne quid respublica detrimenti caperet. 6 Ea 
potestas per senatum, more Romano, magistratui 6 maxuma 
permittitur/ exercitum 7 parare, bellum gerere, coercere omni- 
bus modis socios atque cives, domi militiaeque 8 imperium 
atque judicium summum habere : 9 aliter sine populi jussu 5 
nullius earum rerum consult jus est. 

XXX. Post paucos dies a L. Saenius senator in senatu 
1 literas d recitavit. quas Faesulis b allatas sibi c dicebat, in qui- 
bus scriptum erat, C. Manlium arma cepisse cum magna 
multitudine 2 ante diem VI. Kalendas Novembres. Simul, id 10 
quod f in tali re solet, alii 3 portenta e atque 4 prodigia nuncia- 
bant, alii conventus fieri, arma portari, Capuae g atque in 
Apulia servile bellum moveri. Igitur senati h decreto Q. 
Marcius Rex Faesulas, g Q. Metellus Creticus in Apuliam 
5 circumque ea loca missi : 6 ii utrique 7 ad urbem imperatores 15 
erant, impediti, ne triumpharent, 1 calumnia paucorum, 8 quibus 
omnia J , honesta k atque inhonesta, vendere mos erat. Sed 
9 praetores, Q. Pompeius Rufus Capuam, g Q. Metellus Celer 
in agrum Picenum ; iisque permissum, 1 uti 10 pro tempore atque 
periculo exercitum compararent : u ad hoc, si quis indicavisset 20 
de conjuratione, quae contra rempublicam facta erat, ^prae- 
mium m servo 11 libertatem et 13 sestertia centum, libero 11 impu- 
nitatem 14 ejus rei et sestertia ducenta ; itemque decrevere 
uti 15 gladiatoriae familiae Capuam s et in cetera municipia dis- 
tribuerentur 16 pro cujusque opibus ; Romae per totam urbem 25 
vigiliae haberentur, iisque c 17 minores magistratus praeessent. 



XXIX. *489, 1., 492 & 1 ; 1205, 1217; 262, R. 5. — f-Dist. bet. 
committo and permitto. Y. Caes. II. 3, d. 5.— *387 ; 821 ; 226. 

XXX. *427 & 1; 954; 253, R. 1.— b 42l, II. ; 94=1 ; 255, 1.— °386; 
826 ; 224. — d Dist. bet. Kterae, epistola, and codicilli. Y. n. 1. — e Dist. bet. 
auguria, auspicia, prodigia, ostenta, portenta, omina, and monstra. Y. n. 3. 
— f 445, 1,683] 206, 13(b).— £421, II.; 932; 221.— HI7, 3: 139 ; 
89, 2.— *489, L, 499, 2; 1205; 262, & R. 11.— J 441, 2; 658; 205, 
R. 7 (2).— *363; 622; 204. — 5(2)379 ; 938; 237.— U60, 3 ; 639 ; 
209, R. 4. — ™ 363; 622; 204, R. 1, 230, R. 2. — "384; 855; 223.— 
•7l3&III.;lo5S;327, R. 5. 



158 C. SALLUSTII CRISPI 

XXXI. Quibus rebus permota a civitas, atque immutata 8 
urbis facies erat : ex summa laetitia atque lascivia, quae b di- 
uturna ^uies pepererat, repente omnis c tristitia invasit : festi- 
nare, d trepidare : neque loco neque homini cuiquam satis 

5 credere d : neque bellurn gerere d neque pacem habere : suo 
quisque raetu e pericula metiri. d Ad hoc, mulieres, quibus f 
2 reipublicae magnitudine g belli timor insolitus incesserat, af- 
flictare sese, manus supplices ad coelum tendere, miserari 
parvos liberos, 3 rogitare, h omnia 1 4 pavere, superbia atque 

lOdeliciis omissis, sibP patriaeque diffidere. At Catilinae cru- 
delis animus 5 eadem ilia movebat, tametsi praesidia c paraban- 
tur et ipse 7 lege Plautia interrogatus erat ab L. Paulo. 
Postremo dissimulandi caussa et 8 ut sui expurgandi, 9 sicuti 
jurgio lacessitus foret, in senatum venit. Turn M. Tullius 

15 consul, sive praesentiam ejus timens sive ira commotus, 10 ora- 
tionem habuit luculentam atque utilem reipublicae, n quam 
postea scriptam edidit. Sed, ubi ille assedit, k Catilina, ut erat 
paratus a ad dissimulanda omnia, demisso voltu, 1 voce supplici 
postulare coepit, patres conscript! ne quid de se temere 

20crederent m : ea 12 familia ortum, ita se ab adolescentia vitam 
instituisse, 13 ut omnia bona in spe haberet : ne aestimarent, m 
sibi, patricio homini, 14 cujus ipsius atque majorum plurima 
beneficia in populum Eomanum essent, 15 perdita p republica 
opus esse, quum earn servaret M. Tullius, 1G inquilinus civis 

25 urbis Komae. Ad hoc maledicta alia quum adderet, ob- 
strepere d omnes, hostem atque parricidam vocare. d Turn 
ille furibundus, Quoniam quidem circumventus, inquit, q ab 
inimicis praeceps agor, 17 incendium meum ruina restinguam. 

XXXI. a 575; 162, 12 (2). They are not pluperfects. — b 4 39, 3; 
69 7 ; 206 (15) (a).— M54, 88, III. 1 ; 114; 114, 2.-^545, 1 ; 11X7; 
209, R. 5. — e 4l4 & 4 ; 873 ; 247, 3. — f 386 ; 826 ; 224. — *4!4 & 2 ; 
873; 247, 1(1). — h 332, L&l; 584; 187,11. 1 (b). — s 37l; 716; 
232 (2). What does Dietsch say of pavere ?—i 385 ; 831 ; 223, R. 2. 
—M7I, II. ; 1 094; 259, R.l (2)(d).~U3l ; 965; 257.— m 530, II. &3 ; 
1200, 1208; 266, 2, R. 1 (a).— °387 ; 821 ; 226.— P580, 419, V. ; 
1357,923; 243, R. 1 (a), 274, R. 5 (a). — i 528, 2 ; 1295 (1) ; 
279, 6. ^ 



CATILINA. 159 

XXXII. Deinde se ex curia domum proripuit. Ibi multa 
secum l ipse volvens, quod 2 neque 3 insidiae consuli procedebant 
et a ab incendio 4 intellegebat urbem vigiliis munitam, 5 optumum 
factu b credens exercitum augere, ac priusquam 6 legiones scri- 
berentur e multa antecapere quae bello d usui forent, f nocte in- 5 
tempesta 7 cum paucis in Manliana castra profectus est Sed 
Cethego atque Lentulo ceterisque, quorum cognoverat prom p- 
tam audaciam, mandate 8 quibus rebus possent, opes factionis 
confirment, s insidias 3 consuli maturent, g caedem, incendia 
aliaque belli facinora parent g : sese propediem cum magnolO 
exercitu ad urbem accessurum. h Dum haec Romae geruntur, 
C. Manlius ex suo numero legatos ad Marcium Regem mittit 
cum 9 mandatis 10 hujuscemodi. L 

XXXIII. Deos hominesque testamur, imperator, nos arma 
! neque contra patriam cepisse, neque quo periculum aliis face- 1& 
rernus, sed uti corpora nostra ab injuria tuta forent, 2 qui 
miseri, egentes, violentia atque crudelitate feneratorum 3 ple- 
rique 4 patriae, a sed omnes fama a atque fortunis expertes 
sumus ; neque cuiquam nostrum 5 licuit more c majorum s lege 
uti, neque, amisso patrimonio, liberum corpus habere : tanta20 
saevitia feneratorum atque 6 praetoris fuit. Saepe majores 
vestrum, b miseriti plebis d Romanae, decretis suis inopiae e 
ejus 7 opitulati sunt, ac novissume memoria f nostra propter 
magnitudinem aeris alieni, volentibus omnibus bonis, 8 argen- 
tum aere solutum est. 9 Saepe ipsa plebes, aut dominandi 25 
studio permota aut superbia magistratuum, armata a patribus 
secessit. At nos non imperium neque divitias petimus, qua- 



XXXII. *537, I. 5; 1375, 198, 1 (e).~b 570 & j . 1365 . 2Y6 nL 
— c 52l, II., 523, II.; 1241 ; 263, 3.— <i390; 848 ; 221. —*V\sl bet. 

juheo, impero, praecipio, and mando. V. Caes. I. 7 n. 6. f 50l I. * 

1218; 266, 1.— 5530, 3, 2) ; 1200-1 ; 262, R. 4.—* 530, 1 ; 1296, 
A; 272, 270, R 2 (b).— *396, IV. 1, 1) ; 757 ', 211, R. 6, k (5). 

XXXIII. '399 & 2, 2), & 5, 3); 777, c ; 213, & R. 5 (2), 250, 2 (1). 
— b 446, 3 ; 1016; 212, R. 2, N. 2.— *4I4 & 3; 873; 247, 2— M06, 
L ; 783 ; 215 (l).-*385 ; 831 ; 223, R.. 2.—' 426 & 1 ; 949 ; 253. 

K 



160 C. SALLTJSTII CRISPI 

rum rerum caussa bella atque certamina omnia inter morta- 
lis sunt, sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima 
simul 10 amisit. g Te atque senatum obtestamur, consulatis h 
miseris civibus, legis praesidium, quod iniquitas praetoris eri- 
5 puit, restituatis, neve nobis earn necessitudinem imponatis, ut 
quaeramus, u quonam modo maxume ulti sanguinem nostrum 
pereamus. 

XXXIV. Ad haec Q. Marcius respondit: si quid ab 
senatu petere vellent, ab armis 1 discedant, a Romam supplices 

10 proficiscantur a ; ea mansuetudine b atque misericordia senatum 
populumque Romanum semper fuisse, c ut nemo umquam ab 
eo frustra auxilium petiverit. At Catilina 2 ex itinere pleris- 
que consularibus, praeterea 3 optumo cuique d litteras mittit : 
se, falsis criminibus circumventum, quoniam factioni inimico- 

15 rum resistere nequiverit, fortunae cedere. c Massiliam in ex- 
ilium proficisci, c 4 non quo sibi e tanti sceleris f conscius esset, 
sed uti respublica quieta foret, 5 neve ex sua 6 contentione sedi- 
tio oriretur. 7 Ab his longe diversas literas Q. Catulus in 
senatu recitavit, quas sibi nomine g Catilinae redditas dicebat : 

20 8 earum exemplum infra scriptum est. 

XXXV. 1 L. Catilina Q. Catulo. 2 Egregia tua fides, re 
cognita, grata mihi magnis in meis periculis, fiduciam com- 
mendationi meae tribuit. 3 Quamobrem Mefensionem 5 in novo 
consilio 6 non statui parare ; satisfactionem 7 ex nulla conscien- 

25 tia de culpa proponere decrevi, 8 quam mediusfidius veram 
9 licet cognoscas. a Injuriis 10 contumeliisque b concitatus, quod 
fructu c laboris industriaeque meae privatus n statum dignitatis 
non obtinebam, publicam miserorum caussam pro mea consu- 



XXXIII. * Dist. bet. amitto andperdo. Y. n. 10.— h 493 & 2 ; 1200-1, 
1208 ;2Q2, R. 4. 

XXXIV. ■ 530, II.; 1200 ; 266, 2, R. 1 (a).— b 428 ; SS8; 211, R. 
6 & (7).— c 530, L; 1296, A; 266, 2.-^458, 1 : 1052 ; 279, 14, 207, 
R. 35(b).— "391; 864; 222, R. 1, & 3. — f 399; 765; 213, & R. 7.— 
JT4I4&3; 873; 247, 2. 

XXXY. a 496, 1 ; 1222; 262, R. 4. — b Dist. bet. contumelia and in- 
juria. V. n. 10.— -419, III.; 911; 251. 



CATILINA. 161 

etudine suscepi ; 12 non quin 13 aes alienum meis nominibus d ex 
possessionibus solvere possem, 14 quum et alienis nominibus d 
liberalitas Orestillae suis filiaeque copiis persolveret, sed quod 
15 non dignos homines honore e honestatos videbam, meque falsa 
suspicione d 16 alienatum esse sentiebam. 17 Hoc nomine d satis 5 
honestas 18 pro meo casu spes reliquae dignitatis conservandae f 
sum secutus. Plura quum 19 scribere vellem, nunciatum est 
vim mihi parari. Nunc Orestillam ^commendo tuaeque fidei 
trado: earn ab injuria defendas g per liberos tuos rogatus. 
21 Haveto. h 10 

XXXVL Sed Mpse paucos dies commoratus apud C. Fla- 
minium in agro Aretino, dum vicinitatem, antea sollicitatam, 
armis exornat, cum 2 fascibus atque aliis imperii insignibus in 
castra ad Manlium contendit. Haec ubi Romae comperta 
sunt, senatus Catilinam et Manlium 3 hostes a judicat ; ceterae 15 
multitudini diem statuit, ante quam 4 sine fraude liceret ab 
armis discedere, 5 praeter rerum b capitalium condemnatis. 
Praeterea decernit, uti consules delectum habeant, Antonius 
cum exercitu Catilinam persequi maturet, Cicero urbi prae- 
sidio c sit. Ea tempestate mihi imperium populi Romani20 
6 multo maxume miserabile visum est ; cui d 7 quum ad occasum 
ab ortu solis omnia domita armis parerent, domi 8 otium e atque 
divitiae, quae prima f mortales putant, affluerent, fuere tamen 
cives, qui seque remque publicam obstinatis animis g 9 perdi- 
tum h irent. 1 Namque, ]0 duobus senati j decretis, k ex tanta25 
multitudine neque praemio inductus conjurationem patefecerat 
neque ex castris Catilinae quisquam omnium discesserat : 



XXXY. *4I4 & 2; 873; 247, 1. — e 4 | 9j 2 & 1); 873; 249, I. — 
f 562, 563; 1327; 275, II. — M87, 488,11.; 1193; 260, R. 6. -J 
h Dist. bet. ave, salve, and vale. — Y. n. 21. 

XXXVI. a Dist. bet. adversaries, hostis, and inimicus. V. Caes. I. 10, 
n. 5.— MiO, & 2 & 5 ; 793, 1075 ; 217. — c 390 ; 848; 221.— d 385 ; 
831 ; 223, R. 2.— e Dist. bet. oiium, pax, and concordia. V. n. 8. — f 373 ; 
7io;230.— &4I4&3; 873 ; 247, 2. — *569; 1360; 216, 11.—* 501, 
L; 1218; 264, 1 (a) & (b). — J 117, 3 ; 139; 89, 2. — "430 ; 072; 
257, R. 7. 



162 C. SALLUSTII CRISPI 

tanta vis morbi, u uti tabes, plerosque civium animos inva- 
serat. 

XXXVII. Neque solum illis a aliena mens erat, qui con- 
scii conjurationis b fuerant, sed ^mnino cuncta c plebes nova- 
5 rum rerum studio d Catilinae incepta probabat. 2 Id adeo more 
suo videbatur facere. Nam semper in civitate, quibus e opes 
nullae sunt, bonis f invident, malos 3 extollunt, vetera 5 odere, 
nova g exoptant, odio d suarum rerum mutari omnia student, 
turba atque seditionibus 4 sine cura aluntur, quoniam egestas 

10 5 facile habetur sine damno. Sed urbana plebes, 6 ea vero 
7 praeceps ierat multis de caussis. 8 Primum omnium, qui ubi- 
que probro atque petulantia maxume praestabant, item alii, 
9 per dedecora patrimoniis amissis, postremo omnes, quos flagi- 
tium aut facinus domo expulerat, ii Rom am sicuti 10 in senti- 

15 nam confluxerant. Deinde multi memores Sullanae victoriae, b 
quod ex gregariis militibus n alios senatores videbant, alios ita 
divites ^ut regio victu atque cultu aetatem agerent, sibi 13 quis- 
que, 1 si in armis forent, ex victoria talia sperabant. Prae- 
terea juventus, quae in agris manuum mercede inopiam 

20 toleraverat, 14 privatis atque publicis largitionibus excita, 
urbanum otium ingrato labori praetulerat : 15 eos atque alios 
omnis malum publicum alebat. 16 Quo minus mirandum est, 
homines egentes, malis moribus, J maxuma spe, j reipublicae 
ir juxta ac sibi consuluisse. Praeterea quorum 6 victoria 

25 Sullae parentes proscripti, bona erepta, 18 jus libertatis imminu- 
tum erat, haud sane alio animo belli eventum exspectabant. 
Ad hoc quicumque aliarum atque 1 senatus partium k erant, 
conturbari rempublicam quam minus valere ipsi m malebant. 
19 Id adeo malum multos post annos in civitatem reverterat. 

30 XXXVIII. Nam postquam, Cn* Pompeio et M. Crasso 

XXXVII. »39l; 860; 222, 3, or 211, R. 5 (1). — *>399 ; 765; 213. 

— c Dist. bet. omnis, universus, cunctus, and totus. V, Caes. I. 1, ru 2. — 
'414 & 2; 873 ; 247, 1.— e 453 ; 689 ; 206 (4).— f 385 ; 831 ; 223, R. 
2. — *44l & 2 ; 658 ; 205, R. 1 (2). — *363 & 2 ; 681 ; 204, R. 10. — 
J428; 888; 211, R, 6.— k 40l ; 780; 211, R. 8 (2).— »459, 2 ; 1376; 
198, 3, R.— m 452 & 1 ; 1035 ; 207, R. 28 (a). 



CATILINA. 163 

consulibus, tribunicia potestas ^estituta est, homines adole- 
scentes 2 summam potestatem nacti, quibus aetas animusque 
ferox erat, coepere senatum a criminando plebem 3 exagitare, 
deinde largiundo atque pollicitando magis incendere : ita ipsi 
clari potentesque fieri. b Contra eos summa ope c nitebatur 5 
4 pleraque nobilitas, 5 *>enatus specie pro sua magnitudine. 
Namque, 6 uti paucis verum absolvam, per ilia tempora 8 qui- 
cumque rempublicam agitavere, 7 honestis nominibus, d alii e 
sicuti populi jura defenderent, pars 6 quo senatus auctoritas 
maxuma foret, bonum publicum simulantes pro sua quisque 6 10 
potentia certabant : neque illis 9 modestia neque modus con- 
tentions erat : utrique f victoriam crudeliter exercebant. 

XXXIX. Sed postquam Cn. Pompeius ad ! bellum mari- 
tumum atque Mithridaticum missus est, 2 plebis opes imminu- 
tae, paucorum potentia crevit. 4 Hi magistratus, provincias alia- 15 
que omnia tenere : ipsi 3 innoxii, florentes, sine metu aetatem 
agere, 5 ceteros judiciis terrere, quo plebem in magistratu pla- 
cidius tractarent. G Sed ubi primum, dubiis rebus, a novandi spes 
oblata est, 7 vetus certamen 8 animos eorum arrexit. 10 Quodsi 
primo praelio b Catilina superior aut aequa raariu discessisset, c 20 
profecto magna 'clades atque calamitas rempublicam oppres- 
sisset d ; u neque illi?, e qui victoriam adepti forent, 12 diutius ea 
uti licuisset, 13 quin defessis f et exsanguibus, qui g plus posset, h 
imperium atque libertatem extorqueret. 1 Fuere 14 tamen extra 
conjurationem complures, qui ad Catilinam initio profecti sunt : 25 
in iis erat A. Fulvius senatoris filius, quem retractum ex itin- 
ere parens necari jussit. Iisdem temporibus Romae Lentulus, 
sicuti Catilina praeceperat, quoscumque moribus J aut fortuna 



XXXVIII. a 559 ; 1321 ; 275, 1.— b 545, 1 ; 1137; 209, R. 5.— «4I4 j 
873; 247, 2. — d 430; 972 ; 257, R. 7. — *363 ; 629; 204, R. 10.— 
'191, 3;!^; 207, R. 32(c). 

XXXIX. *M\;972; 257, R. 7. — b 425 &2; 916 ; 251. — *5I0, 
1267 ; 261, 1. — d 463, 3 ; 644 ; 209, R. 12 (2). — «384 ; 840 ; 223, 
R. 2.-.' 386, 2 ; 855 ; 224, R. 2, 222, 2 (b). — *453 ; 689 ; 206 (4).— 
h 50l, I. ; 1291; 264, 1.— *498 & 3 ; 1230; 262, R. 10, & 2.— J 414 & 
2; 87 3; 247,1(1). 



164 C. SALLUSTII CRISP! 

novis rebus k idoneos 1 credebat, aut per se aut per alios 15 solli- 
citabat ; neque solum cives, sed 16 cujusque modi genus homi- 
num, quod modo bello usui foret. m 

XL. Igitur P. Umbreno cuidam hiegotium dat, uti legatos 
5 Allobrogum requirat, eosque, si possit, impellat ad societatem 
belli : existimans, 2 publice privatimque aere alieno oppressos, 
praeterea, quod natura gens Gallica bellicosa esset, a facile eos 
ad tale consilium adduci posse. Umbrenus, quod in Gallia 
negotiatus erat, 3 plerisque principibus civitatium b riotus erat 

10 atque eos noverat ; itaque sine mora, ubi primum legatos in 
foro conspexit, percontatus pauca de statu civitatis, et 4 quasi 
dolens ejus casum, requirere coepit, quern exitum 5 tantis malis 
sperarent ? Postquam illos videt queri de avaritia magistra- 
tuum, accusare senatum quod in eo auxilii nihil esset, a mise- 

15riis suis remedium mortem sperare, At ego, inquit, vobis, si 
modo viri esse vultis, rationem ostendam qua tanta ista mala 
effugiatis. Haec ubi dixit, Allobroges in maxumam spem 
adducti Umbrenum 7 orare, c ut sui d misereretur : nihil tarn 
asperum neque tarn difficile esse, quod non cupidissume facturi 

20 essent, dum ea res civitatem aere alieno liberaret. 6 Me eos 
in domum D. Bruti perducit, quod foro propinqua erat 8 neque 
aliena consilii f propter Semproniam ; nam turn Brutus ab 
Roma aberat. Praeterea Gabinium accersit, quo major auc- 
toritas sermoni inesset. Eo praesente, conjurationem aperit, 

25nominat socios, praeterea multos cujusque generis 9 innoxios, 
quo legatis s 10 animus amplior esset, deinde eos pollicitos ope- 
ram suam n domum dimittit. 

XLI. Sed Allobroges 1 diu in incerto habuere quidnam 

. consilii caperent. a 2 In altera parte erat aes alienum, 3 studium 

XXXTX. k 39l & I ; 860 ; 222, R 1. — ^Dlst. bet. idoneos and aptus. 
V. Caes. I. 49, n. 2.— m 503, I. ; 125<J ; 263, 2. 

XL. a 53l; 1291 ; 266, 2. — b 89, 5,2); 117; 83, IT. 4 (1).— - 545, 
1; li37;209, R. 5. — d 406, I. ; 783] 215 (1). — «503, L, 505 ; 
1296, G ; 263, 2.— '399, 3 & 3) ; 776 ; 213, & R. 5 (4).—* 39 1 ; 860 ; 
222, 3. 

XLI. *524, 525, 1 & 2; 1182; 265, N. 1 & 2. 



CATILINA. 165 

belli, magna merces 4 in spe victoriae, at in altera s majores 
opes, tuta consilia, pro incerta spe 6 certa praemia. Haec 
illis volventibus, tandem vicit fortuna reipublicae. Itaque Q. 
Fabio Sangae, 7 cujus patrocinio civitas plurimum utebatur, 
rem omnem, uti cognoverant, aperiunt. Cicero, per Sangam 5 
consilio cognito, legatis 8 praecepit, b ut studium conjurationis 
vebementer simulent, ceteros c adeant, bene poliiceantur, dent- 
que operam, uti eos quam maxume manifestos habeant. 

XLII. Iisdem fere temporibus in Gallia citeriore atque 
ulteriore, item in agro Piceno, Bruttio, Apulia motus erat, 10 
Namque. illi, x quos antea Catilina dimiserat, inconsulte ac 
veluti per dementiam 2 cuncta simul agebant : nocturnis consi- 
liis, armorum atque telorum 3 portationibus, festinando, agi- 
tando omnia, plus timoris quam periculi effecerant. Ex eo 
numero complures Q. Metellus Celer praetor ex senati con- 15 
sulto, 4 caussa cognita, in vincula conjecerat ; item in ulteriore 
Gallia 5 C. Murena 6 qui ei provinciae legatus praeerat. 

XLIII. At Romae Lentulus cum ceteris, qui principes 
conjurationis erant, paratis, ut 1 videbantur, magnis copiis, con- 
etituerant, a uti, quum Catilina in agrum Faesulanum cum 20 
eKercitu venisset, L. Bestia tribunus plebis, 2 concione b 3 habita, 
quereretur de 4 actionibus Ciceronis, bellique gravissumi invi- 
diam optumo consuli imponeret ; 5 eo signo, c proxuma nocte, 
cetera multitudo conjurationis 6 suum quisque d negotium exse- 
queretur. Sed ea 7 divisa 8 hoc modo dicebantur, Statilius et 25 
Gabinius uti cum magna manu duodecim simul opportuna loca 
urbis incenderent, quo tumultu facilior aditus ad consulem 
ceterosque,quibus insidiae parabantur,fieret e ; Cethegus Cice- 
ronis januam obsideret, eumque vi adgrederetur, 9 alius autem 
alium ; sed 10 iilii familiarum, quorum ex nobilitate maxuma 30 
pars erat, parentes interficerent ; simul, caede et incendio 



XLI. H82, 3; 1296, I— c 37l, 4, 1) ; 7 IS; 233 (3). 

XLTIT. a 46l & 4 ; 645 ; 209, R. 12 (6). — b Dist. bet. concilium, concio, 

comitia, coetus, and conventus. V. n. 2. — C 4I4 & 2 ; 873; 247, 1. d 363 ; 

622 ; 204, R. 10.— «489, I., 497 ; 1205; 262, R. 9. 



166 C. SALLUSTII CRISPI 

perculsis omnibus, ad Catilinam erumperent. Ioter haec 
parata atque decreta Cethegus semper querebatur de ignavia 
sociorum, n illos dubitando et 12 dies prolatando magnas oppor- 
tunitates corrumpere, factof non consulto in tali periculo opus 

5 esse, seque, si pauci adjuvarent, languentibus aliis, g impetum 
in curiam facturum. Natura h ferox, vehemens, manu promp- 
tus maxumum bonum in celeritate putabat. 

XLIV. Sed Allobroges ex praecepto Ciceronis *per Gabi- 
nium ceteros conveniunt : ab Lentulo, Cethego, Statilio, item 

10 Cassio postulant jusjurandum, quod 2 signatum ad cives perfe- 
rant : 3 aliter haud facile 4 eos ad tantum negotium impelli 
posse. Ceteri nihil suspicantes dant, Cassius semet 5 eo brevi 
venturum pollicetur ac paullo ante legatos ex urbe proficisci- 
tur. Lentulus cum iis T. Volturcium quemclam, 6 Crotonien- 

15sem, mittit, ut Allobroges, priusquam domum pergerent, a cum 
Catilina, data atque accepta fide, societatem confirmarent. a 
Ipse Volturcio 7 literas ad Catilinam dat, quarum exemplum 
infra scriptum est. " 8 Quis sim, b ex eo quern ad te misi, cog- 
nosces. 9 Fac cogites c in quanta calamitate sis, b et 10 memine- 

20 ris c te virum esse : consideres c quid n tuae rationes postulent b : 
auxilium petas c ab omnibus, etiam ab 12 infimis." Ad hoc 
13 mandata verbis dat : Quum ab senatu hostis judicatus sit, quo 
consilio servitia repudiet d ? in urbe parata esse* quae jusserit ; 
ne cunctetur d ipse 14 propius accedere. 

25 XLY. His rebus ita actis, constituta nocte, qua proficis- 
cerentur, 1 Cicero, per legatos cuncta a edoctus, L. Valerio 
Flacco et C. Pomptino praetoribus imperat, uti in ponte 
Mulvio per insidias Allobrogum comitatus deprehendant : rem 
omnem aperit, cujus gratia mittebantur : 2 cetera, b uti facto 

XLIIT. f 419, V. & 3, 1) ; 926 ; 243. R. 1 (a). — *43l ; 965 ; 25T.~ 
b 4l4&2; $73; 247, 1(1). 

XLIV. • 481, IV.; 1167; 258 5 R. 1 (a). — b 525; 1182; 265.— 
c 493, 2, 535, 1, 1); 1115, 1198; 262, R. 4, 267, R.3.— J 529, 530, 
H. 11296, B; 266, 2, R. 1 (c). — «530, L; 1296, A; 266,2.— 
*l*>1296, D; 266, 2, R. 1(b). 

XLV. a 374 & 1 ; 1075, IV. ; 234, I. — b 380, 2 ; 73 1 ; 234, II. — 
•419, V. & 3, 1) ; 926 ; 243, R. 1 (a). 






CATILINA. 167 

opus sit, ita agant d permittit. 3 Illi, homines militares, sine 
tumultu praesidiis collocatis, sicuti praeceptum erat, occulte 
pontem obsidunt. Postquam 4 ad id loci 6 legati cum Volturcio 
venerunt et 5 simul G utrimque clamor exortus est, Galli, cito 
cognito consilio, sine mora praetoribus se tradunt. Volturcius 5 
primo cohortatus ceteros gladio se a multitudine defendit; 
deinde, ubi a legatis desertus est, multa f prius de salute sua 
Pomptinum f obtestatus, quod ei notus erat, postremo timidus 
ac vitae g diffidens, velut hostibus, sese praetoribus 7 dedit. 

XLVI. Quibus rebus confectis, omnia propere per nun- 10 
ties consuli declarantur. At ilium ingens cura atque laetitia 
simul occupavere ; nam laetabatur Mntelligens, 0, conjuratione 
patefacta, civitatem periculis ereptam esse ; 2 porro autem 
anxius erat 1 dubitans, a in maxumo scelere tantis civibus depre- 
hensis, quid facto opus esset : poenam illorum 3 sibi b oneri, 15 
impunitatem 4 reipublicae c perclundae fore credebat. 5 Igitur, 
confirmato animo, vocari ad sese jubet Lentulum, Cethegum, 
Statilium, Gabinium, item Coeparium quendam, Terracinen- 
sem, qui in Apuliam ad concitanda servitia proficisci parabat. 
Ceteri sine mora veniunt: Coeparius paullo ante domo egres-20 
sus, cognito indicio, ex urbe profugerat. Consul Lentulum, 
quod praetor erat, °ipse manu tenens in senatum perducit ; re- 
liquos cum custodibus in aedem Concordiae venire jubet. 7 Eo 
senatum advocat, magnaque frequentia d ejus ordinis, Volturci- 
um cum legatis introducit : Flaccum praetorem scrinium cum 25 
Uteris, quas a legatis acceperat, eodem afferre jubet. 

XL VII. Volturcius interrogans de itinere, de literis, 
postremo J quid aut qua de caussa consilii liabuisset, primo 
fingere 2 alia, dissimulare de conjuratione ; post, ubi 3 iide a pu- 
blica dicere jussus est, omnia, uti gesta erant, aperit, docetque30 



XLV. <*493, 2; 1204; 262, R. 4.-^396, 2, 3)&(3); 7GO; 212, R. 
3.— f 374; 734; 231.— &385; SSI ; 223, R. 2. 

XLVr. * 578 &TL; 1350; 274, 3 (a). — b 390 ; 848; 227.— «563, 
5; 1330; 275, III. R. 1 (5).-<U3l ; 972 ; 257, R. 7. 

XLVII. a 4|4 & 3 ; 873 ; 247, 2. 

8 




168 C. SALLUSTII CRISPI 

4 se paucis ante diebus a Gabinio et Coepario socium ascitum 
nihil amplius scire quam legatos ; tantummodo 5 audire solitum 
ex Gabinio, P. Autronium, Servium Sullam, L. Vargunteium, 
multos praeterea in ea conjuratione esse. Eadem Galli fa- 
5 tentur, ac 6 Lentulum dissimulantem coarguunt praeter literas 
sermonibus, quos ille habere solitus erat : ex libris Sibyllinis 
regnum Romae 7 tribus Corneliis portendi ; 8 Cinnam atque 
Sullam antea, se tertium esse, cui fatum foret urbis b potiri ; 
praeterea ab incenso c Capitolio ilium esse vigesimum annum, 

10 quern saepe ex prodigiis haruspices respondissent bello civili 
cruentum fore. Igitur perlectis Uteris, quum prius 9 omnes 
signa sua cognovissent, senatus decernit, uti, 10 abdicato magi- 
strate, Lentulus, itemque ceteri n in liberis custodiis haberen- 
tur. Itaque Lentulus P. Lentulo Spintheri, qui turn aedilis 

15 erat, Cethegus Q. Cornificio, Statilius C. Caesari, Gabinius 
M. Crasso, Coeparius, nam is paullo ante ex fuga retractus 
erat, Cn. Terentio senatori, traduntur. 

XL VIII. Interea plebes, conjuratione patefacta, quae 
primo cupida rerum novarum nimis bello favebat, mutata 

20 mente, Catilinae consilia exsecrari, 1 Ciceronem ad coelum 
tollere; veluti ex servitute erepta 2 gaudium a atque laetitiam 
3 agitabat. Namque alia belli facinora 4 praedae b magis quam 
detrimento b fore, incendium vero crudele, immoderatum 6 ac 
sibi maxume calamitosum putabat, 6 quippe cui omnes copiae 

25 in usu quotidiano et cultu corporis erant. 7 Post eum diem 
quidam L. Tarquinius ad senatum adductus erat, quern ad 
Catilinam proficiscentem retractum ex itinere 8 aiebant. c Is, 
quum se 8 diceret indicaturum de conjuratione si fides publica 
9 data esset, jussus a consule, quae sciret edicere, eadem fere 

30 quae Volturcius de paratis d incendiis, de caede bonorum, 10 de 
itinere hostium senatum docet ; praeterea se 11 missum a M. 
Crasso, qui Catilinae nunciaret, ne eum Lentulus et Cethegus 

XLVir. b 409, 3; 8S0; 220, 4.— c 580; 1357, 274, R. fl (a). 

XLY1JI. *Dist. bet. gaudium and laetitia. V. n. 2. — b 390, 2 ; 853; 
227. R. 2. — c Dist. bet. dico and aio. Y. n. 8. — d 580; 1357 ; 274, R. 
5(a). 



I 



CATILINA. 169 

aliique ex conjuratione deprehensi d terrerent, 6 eoque f magis 
properaret 6 ad urbem accedere, quo et ceterorum animos refi- 
ceret h et ^illi facilius periculo eriperentur. h Sed ubi Tar- 
quinius Crassum nominavit, hominem nobilem, maxumis 
divitiis, 1 summa potential alii rem incredibilem rati, pars 5 
tametsi verum existimabanty* tamen quia in k tali tempore 
^tanta vis hominis magis leniunda quam exagitanda 14 vi- 
debatur, plerique 15 Crasso ex negotiis privatis obnoxii con- 
clamant, indicem falsum esse, deque ea re postulant uti 
16 referatur. Itaque, 17 consulente Cicerone, frequens senatus 10 
decernit Tarquinii indicium falsum videri, eumque in vinculis 
retinendum, 18 neque amplius potestatem faciundam, nisi de 
eo indicaret, cujus consilio tantam rem esset mentitus. Erant 
eo tempore, qui existimarent 1 indicium illud a P. Autronio 
machinatum, quo facilius appellato Crasso, 19 per societatem 15 
periculi reliquos illius potentia tegeret. Alii Tarquinium a 
Cicerone immissum aiebant, ne Crassus, more suo ^suscepto 
malorum patrocinio, rempublicam conturbaret. Ipsum Cras- 
sum ego postea 21 praedicantem audivi, tantam illam contu- 
meliam sibi ab Cicerone impositam. 20 

XLIX. Sed iisdem temporibus Q. Catulus et C. Piso 
[neque precibus] meque pretio neque gratia Ciceronem im- 
pellere potuere, uti per Allobroges aut alium indicem C. 
Caesar falso 2 nominaretur. Nam uterque a cum illo graves 
inimicitias exercebant : 3 Piso, 4 oppugnatus in judicio pecunia- 25 
rum repetundarum propter cujusdam Transpadani supplicium 
injustum ; Catulus, 5 ex petitione pontificatus odio incensus, quod 
extrema aetate, b maxumis honoribus usus, ab 6 adolescentulo 
Caesare victus discesserat. 7 Res autem opportuna videbatur, 
quod is 8 privatim egregia liberalitate, publice 9 maxumis mu- 30 
neribus grandem pecuniam debebat. Sed ubi consulem ad 

XL VIII. e 530, II. ; 1200, 266, 2, R. 1 (a).— f 4l4 & 2 ; 873; 247, 
1.— b 489, L, 497; 1205, 262, R. 9.— *428 ; 888; 211, R. 6. — J 461, 
1;648; 209, R. 11. — k 426, 2 & 1); 953; 253, N. 1. — '501, I. ; 
1227; 264, 6. 

XLIX. «46l, 3 ; 681 ; 209, R. 11 (4), 204, R. 10.— b 428; 888; 211, 
R. 6. 



170 C. SALLUSTII CRISPI 

tantum facinus impellere nequeunt, ipsi singulatim circum^ 
undo atque ementiundo, 10 quae se ex Volturcio aut Allobro 
gibus audisse dicerent, magnam illi invidiam conflaverant, 
usque adeo, ut nonnulli equites Romani, qui praesidii caussa 

5 cum telis erant circum aedem Concordiae, seu perieuli mag- 
nitudine seu animi nobilitate impulsi, u quo studium suum in 
rempublicam clarius esset, egredienti ex senatu Caesari gladio 
minitarentur. 

L. Dum haec in senatu aguntur et dum legatis Allobro- 

10 gum et Tito Volturcio, comprobato eorum indicio, praemia 
decernuntur, ^iberti* et pauci ex clientibus b Lentuli diversis 
itineribus 2 opih'ces atque servitia in vicis ad eum eripiendum 
3 sollicitabant ; partim exquirebant duces 4 multitudinum, qui 
pretio rempublicam vexare soliti erant. Cethegus autem per 

15 nuncios 5 familiam atque libertos suos, lectos et exercitatos 
in audaciam, orabat, ut, grege facto, cum telis ad sese irrum- 
perent. Consul, ubi ea parari cognovit, dispositis praesidiis, 
ut res atque tempus monebat, c convocato senatu, refert quid 
de his fieri placeat d qui in custodiam traditi erant. e Sed eos 

20paullo ante frequens senatus judicaverat 6 contra rempublicam 
fecisse. Turn D. Junius Silanus, primus sententiam* rogatus, 
quod eo tempore consul 7 designatus erat, de iis qui in custodiis 
tenebantur, et praeterea de L. Cassio, P. Furio, P. Umbreno; 
Q. Annio, si deprehensi forent, 8 supplicium sumendum Mecre- 

25 verat ; isque postea permotus oratione C. Caesaris, 10 pedibus 
in sententiam Tib. Neronis iturum se dixerat, qui de ea re, 
u praesidiis additis, referundum censuerat. Sed Caesar, ubi 
ad eum ventum est, rogatus sententiam a consule 12 hujusce- 
modi verba locutus est. 

SO LI. " Omnis homines, Patres conscripti, qui de rebus 
dubiis consultant, ab odio, a amicitia, ira atque misericordia 

L. a Dist. bet. libertus and libertlnus. V. b. 1.-^398, 4 ; 775 ; 212, B. 
2, N. 4. — c 463, 3 ; 644 ; 209, R. 12 (2). — d 525 ; 1182 ; 265. — 
e 527, 2, 1) ; 1204 ; 266, R. 5.--' 374 & 1 ; 1075, IV. ; 234. 1. 

LI. >399, 5,3); 213, R. 4 (4). 



CATILINA. 171 

vacuos esse decet. Mrlaud facile animus verum providet ubi 
ilia officiunt ; neque quisquam omniurn b lubidini simul et usui 
paruit. Ubi intenderis ingenium, valet: si lubido possidet, 
ea dominatur, animus nihil valet. Magna mihi copia est me- 
morandi, 2 P. C, 3 quae reges atque populi ira aut misericordia 5 
impulsi male consuluerint; sed ea malo dicere, quae majores 
nostri contra lubidinem animi sui recte atque 4 ordine c fecere. 
Bello Macedonico, d quod cum rege Perse gessimus, Rhodio- 
rum civitas magna atque magnifica, quae populi Romani 
opibus creverat, infida et adversa nobis fuit ; sed postquam, 10 
bello confecto, de Rhodiis consultum est, majores nostri, ne 
quis divitiarum magis quam 5 injuriae caussa bellum inceptum 
diceret, impunitos eos dimisere. Item bellis d Punicis omni- 
bus, quum saepe Carthaginienses et in pace et per inducias 
multa nefaria facinora fecissent, numquam ipsi G per occasionem 15 
talia fecere : magis quid se e dignum foret, quam quid in illos 
jure c fieri posset quaerebant. Hoc item vobis f providendum 
est, Patres conscripti, ne plus apud vos valeat P. Lentuli et 
ceterorum scelus quam vestra dignitas, 7 neu magis irae g ves- 
trae quam famae consulatis. Nam si digna poena pro factis 20 
eorum reperitur, 8 novum consilium approbo ; sin magnitudo 
sceleris omnium 9 ingenia exsuperat, 10 iis utendum censeo, quae 
legibus comparata sunt. Plerique eorum, qui ante me sen- 
tentias dixerunt, composite atque magnifice casum reipublicae 
miserati sunt : quae belli saevitia esset, quae victis acciderent, 25 
u enumeravere h ; rapi 1 virgines, pueros, divelli liberos a paren- 
tum complexu, matres familiarum pati quae victoribus colli- 
buissent, j fana atque domos spoliari, . caedem, incendia fieri, 
postremo armis, cadaveribus, cruore atque luctu omnia com- 
pleri. Sed, per deos immortalis, 12 quo ilia oratio pertinuit?30 
13 an uti vos infestos conjurationi faceret ? 14 Scilicet quern res 
tanta et tarn atrox non permovit, eum 15 oratio accendet. Non 
ita est; neque cuiquam mortalium injuriae suae parvae viden- 

LI. b3 98j 2 , 3) & (1) ; 771 ; 212, R. 2. — M!4 & 3 ; 873 ; 247, 2. — 
M26, 1 ; 94:9 ; 253, N. 1.— e 4!9, IV. ; 919 ; 244.— f 388 & I. ; 847; 
225, III. — e385&3;S3tf; 223. — ^704, I- 2 ; 1378, 2d; 323, 1(b) 
& (2) (a).— -530 & I. ; 1296, A ; 266, 2. — J 531; 1291 ; 266, 2. 




172 C. SALLUSTII CllISPI 

tur: niulti 16 eas gravius aequo habuere. Sed 17 alia aliis 
licentia est, Patres conscripti : qui demissi in obscuro vitam 
habent, si quid k iracundia deliquere, pauci sciunt ; fama atque 
fortuna eorum pares sunt : qui magno imperio 1 praediti in 

5 excelso aetatem agunt, eorum facta cuncti mortales novere. 
Ita in maxuma fortuna minuma licentia est : neque 18 studere 
neque odisse, sed minime irasci decet : quae apud alios ira- 
cundia dicitur, ea 19 in imperio superbia atque crudelitas appel- 
latur. Equidem ego sic existimo, Patres conscripti : omnis 

lOcruciatus minores quam facinora illorum esse ; sed plerique 
mortales 20 postrema meminere, et 21 in hominibus impiis scele- 
ris n eorum obliti de poena disserunt, si ea paullo severior fuit. 
D. Silanum, virum fortem atque strenuum, certe scio, quae 
dixerit studio p reipublicae q dixisse ; neque ilium in tanta re 

I5gratiam aut inimicitias exercere : 22 eos mores eamque modes- 
tiam viri cognovi. Yerum sententia ejus mihi non crudelis 
(quid enim in talis homines crudele fieri potest ?), sed 23 aliena 
a republica nostra videtur. Nam profecto aut 24 metus aut 
injuria te subegit, Silane, consulem designatum, genus poenae 

20 novum decernere. De timore supervacaneum est disserere, 
quum praesertim diligentia clarissumi viri, consulis, tanta 
praesidia sint in armis. 25 De poena possum equidem dicere, 
26 id quod res habet, in luctu atque miseriis mortem aerum- 
narum requiem, non cruciatum esse, 1 earn cuncta mortalium 

25 mala dissolvere, 1 27 ultra neque curae neque gaudio locum esse. 1 
Sed, per deos immortalis, quamobrem in sententiam non addi- 
disti, uti prius verberibus in eos animadverteretur ? An, quia 
^lex Porcia vetat ? At aliae leges item condemnatis civibus T 
non animam eripi, sed exilium permitti, jubent. ^An, quia 

30 gravius est verberari quam necari ? Quid autem acerbum 
aut nimis grave est in homines tanti facinoris convictos? 
^Sin, quia levius est, 81 qui 8 convenit in minore negotio legem 
timere, quum earn in majore neglexeris ? 32 At enim quis re- 

LI. k 37l, 1, 3) (2); 7X7; 232 (3). — UI9, UL ; 919; 244.--406, 
IL • 7S8 ; 216.— ^444, 1 ; 902 ; 256, R. 9 (a).-*4l4 & 2 ; 873 \ 247, 
I. — '1396, IL; 746; 211, K 2.— r 386, 2; 855 \ 224, R. 2.—M88, 2; 
246) 136, R. 1, 



CATILINA. 173 

prehendet quod in parricidas reipunlicae decretum erit? 
^Tempus, dies, fortuna, cujus lubido gentibus moderatur. 
^Illis merito accidet, quicquid even erit ; ceterum vos, Patres 
conscripti, quid ^in alios statuatis, considerate. Omnia mala 
exempla ex bonis orta sunt ; sed ubi imperium ad ignaros aut 5 
minus bonos pervenit, novum illud exemplum ab ^dignis et 
idoneis ad indignos et non idoneos transfertur. Lacedaemonii 
devictis Atheniensibus triginta viros imposuere, qui rempub- 
licam eorum tractarent.* Ii primo coepere pessumum quem- 
que et omnibus 11 invisum indemnatum necare : ea r populus 10 
laetari et merito dicere fieri. Post, ubi pauilatim licentia 
crevit, juxta bonos et malos lubidinose imerficere, ceteros 
metu terrere. Ita civitas servitute oppre^sa stultae laetitiae 157 
graves poenas dedit. Nostra memoriu d victor Sulla quum 
'^Damasippum et alios ejusmodi, qui malo p reipublicae ere- 15 
verant, jugulari jussit, quis non factum ejus laudabat ? Ho- 
mines scelestos et factiosos, qui seditionibus rempublicam 
exagitaverant, merito necatos aiebant. Sed ea res magnae 
initium cladis fuit. Nam uti quisque domum aut villam, po- 
stremo vas aut vestimentum alicujus concupiverat, dabat ope- 20 
ram,ut is in proscriptorum numero esset. Ita illi, quibus Dama- 
sippi mors laetitiae x fuerat, paullo post ipsi trahebantur ; neque 
prius finis jugulandi fuit, quam Sulla omnes suos divitiis ex- 
plevit. ^Atque ego haec non in M. Tullio neque his tempo- 
ribus vereor sed in magna civitate multa et varia 39 ingenia 25 
sunt. ^Potest alio tempore, alio consule, cui item exercitus 
in manu sit, falsum aliquid pro vero credi : ubi hoc exemplo p 
per senati decretum gladium consul eduxerit, quis illi finem 
statuet aut quis moderabitur? Majores nostri, Patres con- 
scripti, neque consilii neque audaciae unquam eguere 7 ; neque 3 
jllis superbia obstabat, 7 ^quo minus aliena instituta, si modo 
proba erant, imitarentur. ^Arma atque tela militaria ab 
Samnitibus, insignia magistratuum ab Tuscis pleraque sump- 

LI. t5Q0; 1205; 264,5.— "391 ; 800; 222,3.-^371 So3;717; 
232(2). — -395; 751; 211, R. 12. — *390 ; 848; 227. — M7I, IL, 
468 ; 1093, 1087; 145, II. & IV. 




174 C. SALLUSTII CRISPI 

serunt : postremo quod ^ubi que apud socios aut hostes idoneum 
videbatur curn summo studio domi exsequebantur ; 44 imitari 
quam invidere bonis malebant. Sed eodem illo tempore, Grae- 
ciae morera imitati, verberibus animadvertebant in cives, de 
5 condemnatis suramum supplicium sumebant. Postquam res- 
publica adolevit et multitudine p civium factiones valuere, cir- 
cumveniri innoeentes, aliaque hujuscemodi fieri coepere ; turn 
lex Porcia aliaeque leges paratae sunt ; quibus legibus exsi- 
lium damnatis permissum est. Hanc ego caussam, Patres 

10 conscripti, 45 quominus novum consilium capiamus, 2 imprimis 
magnam puto. Profecto virtus atque sapientia major in illis 
fuit, qui ex parvis opibus tantum imperium fecere, quam in 
nobis, qui 4G ea bene parta vix retinemus. Placet igitur eos 
dimitti et augeri exercitum Catilinae ? Minume ; sed ita 

15 censeo : publicandas 1 eorum pecunias, ipsos in vinculis ha- 
bendos 47 per municipia, quae maxume opibus p valent ; ^neu 
quis de iis postea ad senatum referat aa neve cum populo agat ; 
qui aliter fecerit, senatum existimare, 1 49 eum contra rempub- 
licam et salutem omnium facturum." 

20 LII. Postquam Caesar dicendi finem fecit, 2 ceteri verbo 
alius a alii varie assentiebantur ; at M. Porcius Cato, rogatus 
sententiam, hujuscemodi orationem habuit : " 2 Longe mihi alia 
mens est, Patres conscripti, quum res atque pericula nostra 
considero et quum sententias nonnullorum mecum ipse reputo. 

25 Illi mihi disseruisse videntur de 3 poena eorum, qui patriae, pa- 
rentibus, aris atque focis suis bellum paravere ; res autem mo- 
net, cavere ab illis [magis] quam, quid in illos statuamus, con- 
sultary Nam cetera malefacta turn 4 persequare, b ubi facta 
sunt ; hoc, nisi provideris c ne accidat, ubi evenit, frustra 5 judicia 

30 implores 5 : capta urbe, 6 nihil fit reliqui d victis. Sed, per deos 
immortalis, vos ego appello, qui semper domos, villas, signa, 






LI. *499 ; 1236 ; 262, E. 9. — » 530, II. ; 1200 ; 2?3, 3 (a), 266, 
2, R. 1 (a). 

LII. M59, 383 ; 644, 681 ; 207, R. 32 (a), 204, R. 10. — b 485 ; 
1177] 209, R. 7 (a), 260, R. 4.— '509 ; 126 5 ; 260, II.— <* 396, 2 (1); 
760; 212, &R. 1. 



CATIL1NA. 175 

tabulas vestras r pluris e quam rempublicam fecistis, si 8 ista/ 
cujuscumque modi g sunt, h quae amplexamini, retinere, si 
voluptatibus vestris otium praebere vultis, expergiscimini ali- 
quando et capessite rempublicam. Non 9 agitur de vectigalibus 
neque de sociorum injuriis ; libertas et anima nostra in dubio 5 
est. Saepe numero, Patres conscripti, multa verba in hoe 
ordine feci, saepe de luxuria atque avaritia nostrorum civium 
questus sum, multosque mortalis ea caussa adversos habeo. 
10 Qui mihi atque animo meo nullius umquam delicti gratiam 
fecissem, 1 haud facile alterius lubidini malefacta condonabam. 10 
Sed u ea tametsi vos parvi e pendebatis, tamen respublica firma 
erat ; 12 opulentia neglegentiam tolerabat. Nunc vero non id 
agitur, 13 bonisne an malis moribus j vivamus, neque quantum 
aut quam magnificum imperium populi Romani sit, 14 sed, 
cujus haec cumque modi g videntur, h nostra, k an nobiscum una, 15 
hostium 1 futura sint. 15 Hic mihi quisquam mansuetudinem et 
misericordiam nominat. Jampridem equidem nos vera rerum 
vocabula amisimus ; quia bona aliena largiri liberalitas, mala- 
rum rerum audacia fortitudo vocatur : 16 eo respublica in ex- 
tremo sita est. Sint b sane, quoniam ita se mores habent, 20 
liberales ex sociorum fortunis, sint misericordes 17 in furibus 
aerarii ; ne illi sanguinem nostrum largiantur, b et, dum paucis 
sceleratis parcunt, bonos omnis perditum eant. Bene et 
composite C. Caesar paullo ante in hoc ordine de vita et morte 
disseruit : 18 credo, falsa existimans ea, quae de inferis memo- 25 
rantur: 19 diverso itinere malos a bonis loca tetra, inculta, 
foeda atque formidolosa habere. Itaque censuit pecunias 
eorum publicandas, ipsos per municipia in custodiis habendos : 
^videlicet timens, ne si Eomae sint aut a popularibus conju- 
rationis aut a 21 multitudine conducta per vim eripiantur. 30 
Quasi vero mali atque scelesti tantummodo in urbe, ^et non 
per totam Italiam sint, aut non ibi plus possit audacia, ubi 

LTI. *402, III. & 1, 403; 799 ; 214, & R. 1 (a) (1). — f 450, 4; 
1031; 207, R. 25.— ?396, IV. 1 & 1) ; 757) 211, R. 6, & (5).— M75, 
3; 259, R. 4(3). — *5f9; 1251; 264,8 (1). — J4I4 & 3; 873; 2^1, 2. 
- k 398, 3 ; 756; 211, R. 3 (b). — ^401, 402, I; 780; 211, R. 8 (3). 
— b C 2) 487; 488> L . x 193 . 260, R. 6. 

8* L 




176 C. SALLUSTII CRISPI 

ad defendendum opes minores sunt. Quare vanum equidem 
hoc consilium est, si periculum ex illis ^metuit ; sin in tanto 
omnium metu solus non timet, eo magis refert me mihi atque 
vobis timere. Quare quum de P. Lentulo ceterisque statue- 
5 tis, pro certo habetote, p vos simul de exercitu Catilinae et de 
omnibus conjuratis decernere. 24 Quanto vos attentius ea age- 
tis, tanto illis animus infirmior erit : si paullulum modo vos 
languere viderint, 25 jam omnes feroces aderunt. Nolite ex- 
istimare, majores nostros armis rempublicam ex parva mag- 

10 nam fecisse. 26 Si ita esset, multo pulcherrumam nos earn 
haberemus, quippe sociorum atque civium, praeterea armorum 
atque equorum major nobis copia quam illis est. Sed alia 
fuere quae illos magnos fecere, quae nobis nulla sunt : domi 
industria, foris justum imperium, animus in consulendo liber, 

lS^neque delicto neque lubidini obnoxius. Pro his nos habe- 
mus luxuriam atque avaritiam, publice egestatem, 28 privatim 
opulentiam : laudamus divitias, sequimur inertiam : inter 
bonos et malos discrimen nullum : omnia ^virtutis praemia 
ambitio possidet. Neque mirum ; ubi vos separatim ^sibi 

20 quisque consilium capitis ; ubi domi voluptatibus, 31 hic pecu- 
niae aut gratiae servitis : eo* fit ut impetus fiat 32 in vacuam 
rempublicam. Sed ego haec omitto. Conjuravere nobilissu- 
mi cives patriam incendere : Gallorum gentem infestissumam 
nomini Romano ad bellum accersunt: dux hostium cum 

25 exercitu ^supra caput est : vos cunctamini etiamnunc, quid 
intra moenia deprehensis hostibus s faciatis? ^Misereamini* 
censeo, (deliquere homines adolescentuli per ambitionem,) 
atque etiam armatos dimittatis.* ^Ne ista f vobis mansuetudo 
et misericordia, si illi arma ceperint, in miseriam vertet. 

30 ^Scilicet res ipsa aspera est, sed vos non timetis earn. S7 Immo 
vero maxume ; sed inertia r et mollitia animi alius a alium ex- 
spectantes cunctamini, videlicet diis immortalibus confisi qui 
hanc rempublicam in maxumis saepe periculis servavere. 

. LII. °385 &3; 836; 223, R. 2 (1) (a). — P537, T. ; 1117; 261 (3). 
— '414 & 2 ; 873; 247, 1 (2).— 8 384 & II. ; 855 ; 222, 2 (b).— '492, 3, 
493, 2; 1208; 262, R 4. 



CATILINA. 177 

Non votis neque suppliciis muliebribus auxilia deorum pa- 
rantur: vigilando, agendo, bene consulendo omnia prospera 
cedunt : ubi socordiae te atque ignaviae tradideris, nequic- 
quam deos implores b : irati infestique sunt. Apud majores 
nostros T. Manlius Torquatus ^bello Gallico filium suum, 5 
quod is contra imperium in hostem pugnaverat, necari jussit, 
atque ille egregius adolescens immoderatae fortitudinis morte 
poenas dedit : vos de crudelissumis parricidis quid statuatis 
cunctamini? ^Videlicet cetera vita eorum huic sceleri obstat. 
^Verum parcite dignitati Lentuli, si ipse pudicitiae, si famae l(? 
suae, si diis aut hominibus unquam ullis pepercit : ignoscite 
Cethegi adolescentiae, nisi iterum jam patriae bellum fecit. 
Nam quid ego de Gabinio, Statilio, Coepario loquar ? ^quibus 
si quidquam unquam pensi fuisset, non ea consilia de repub- 
lica habuissent. Postremo, Patres conscripti, ^si mehercule 15 
peccato locus esset, facile paterer vos ipsa re corrigi, quoniam 
verba mea contemnitis ; sed undique circumventi sumus. 
Catilina cum exercitu 43 faucibus urget: alii intra moenia 
atque in sinu urbis sunt hostes : neque parari neque consuli 
quicquam potest ^occulte; quo magis properandum est. Quare 20 
ita censeo : quum nefario consilio sceleratorum civium respu- 
blica in maxuma pericula venerit, iique indicio T. Volturcii 
et legatorum Allobrogum convicti confessique sint, caedem, 
incendia,aliaque se foeda atque crudelia facinora in civis pa- 
triamque paravisse, de confessis sicuti de manifestis rerum u 25 
capitalium more majorum supplicium sumendum." 

LIIL Postquam Cato assedit, consulares omnes itemque 
senatus magna pars sententiam ejus laudant, virtutem animi 
ad coelum ferunt, 1 alii alios increpantes timidos vocant, Cato 
clarus atque magnus habetur, senati decretum fit sicuti ille 30 
censuerat. Sed mihi a 2 multa legenfi, multa audienti, quae 
populus Romanus domi militiaeque, mari atque terra prae- 
clara facinora fecit, forte lubuit attendere, 3 quae res maxume 

LII. "399 & 3, 1); 765; 213. 
LIIL *385; 840; 223, R. 2. 






178 0. SALLUSTII CRISPI 

tanta negotia sustinuisset. Sciebam, saepe numero parva 
manu cum magnis legionibus hostium 4 contendisse : cognove- 
ram parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus ; ad hoc 
saepe fortunae violentiam toleravisse ; facundia b Graecos, 

ggloria b belli Gallos 6 ante Romanos fuisse. Ac mihi multa 
6 agitanti constabat, paucorum civium egregiam virtutem 
cuncta patravisse ; eoque factum, uti divitias paupertas, mul- 
titudinem paucitas superaret. Sed postquam luxu atque 
desidia civitas corrupta est, rursus respublica magnitudine c 

10 sua imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat, ac, 
7 sicuti effeta parente, 8 multis tempestatibus haud sane quis- 
quam Romae virtute magnus fuit. Sed memoria mea ingenti 
virtute, d diversis moribus d fuere viri duo, M. Cato et C. Cae- 
sar ; 9 quos, quoniam res obtulerat, silentio 6 praeterire non fuit 

15 consilium, 10 quin utriusque naturam et mores quantum ingenio 
possem aperirem. f 

LIV. Igitur iis genus, aetas, eloquentia prope ^equalia* 
fuere ; magnitudo animi par, item gloria ; sed 2 alia alii. Caesar 
beneficiis b ac munificentia magnus habebatur ; integritate b 

20 vitae Cato. Ille c mansuetudine b et misericordia clarus factus ; 
huic c severitas dignitatem addiderat. Caesar dando, suble- 
vando, ignoscendo ; Cato nihil largiundo gloriam adeptus est 
In altero miseris perfugium erat, in altero malis pernicies ; 
illius 3 facilitas, hujus constantia laudabatur. Postremo Caesar 

25 4 in animum induxerat laborare, vigilare : negotiis amicorum 
intentus, sua neglegere : nihil denegare, quod dono dignum 
esset : sibi magnum imperium, exercitum, bellum novum ex- 
optabat, ubi virtus enitescere posset. d At Catoni studium 
modestiae, decoris, sed maxume severitatis erat. Non divitiis 

30 cum divite neque faction e cum factioso, sed cum strenuo vir- 



LIIL U29 ; 889 ; 250, 1.— °4I4 & 2 ; 873 ; 24T, 1.-^428 ; 888 ; 
211, R. 6.— e 4l4 & 3 ; 873; 247, 2 — '498 & 3; 1230; 262, R. 10, 2. 

LIV. a 439 r 2 & 3); 654 ; 205, R. 2 (2). Dist. bet. aequalis and par. 
V. n. l. — »>4I4 & 2 ; 873 ; 247, 1. — «450, 2 & 1); 1029; 207, R. 23, 
*500 %\;1213; 264, 5, R. 2. 



CATILIXA. 179 

tute, cum modesto pudore, cum innocente abstinentia certabat : 
esse quam videri bonus malebat : ita quo minus petebat 
gloriam, eo magis ilium 5 sequebatur. 

LV. Postquam, ut dixi, senatus *in Catonis sententiam 
discessit, consul optumum factu a ratus noctem, quae instabat, 5 
antecapere, 2 ne quid b eo spatio novaretur, 3 triumviros, quae 
supplicium postulabat, parare jubet: 4 ipse, dispositis praesidiis, 
Lentulum in carcerem deducit : idem fit ceteris per praetores. 
Est in carcere locus, quod c Tullianum appellator, 5 ubi paullu- 
lum ascenderis d ad laevam, 6 circiter duodecim pedes humi f iO 
depressus. Eum muniunt undique parietes, atque insuper 
6 camera lapideis fornicibus vincta ; sed 7 incultu, tenebris, 
odore foeda atque terribilis ejus facies est. In eum locum 
postquam demissus est Lentulus, vindices rerum capitalium, 
quibus praeceptum erat, laqueo gulam fregere. Ita ille patri- 15 
cius ex gente clarissuma Corneliorum, qui consulare imperium 
Romae habuerat, dignum moribus factisque suis exitum vitae 
invenit. De Cethego, Statilio, Gabinio, Coepario eodem 
modo supplicium sumptum est. 

LVL Dum ea Romae geruntur, Catilina J ex omni copia, 20 
quam et ipse adduxerat et Manlius habuerat, duas legiones 
instituit, cohortes pro numero militum complet ; deinde, ut 
quisque voluntarius aut ex 2 sociis in castra 3 venerat, aequali- 
ter distribuerat, ac brevi spatio legiones 4 numero hominum 
expleverat, quum initio non amplius duobus milibus habuisset. 25 
Sed ex omni copia circiter pars quarta erat militaribus armis 
instructa: ceteri, ut quemque casus armaverat, sparos aut 
lanceas, 5 alii praeacutas sudes portabant. Sed postquam An- 
tonius cum exercitu adventabat, Catilina per montes iter 
facere a ; modo ad urbem, modo in Galliam versus, b castra 30 
movere ; hostibus occasionem pugnandi non dare ; sperans 



LV. a 570 & i ; 1365 . 2 1Q, III. — b 380? 2 . 7S1 . 232 (3)^.44^ 
4; V95- 206 (10). — ^485 ; 1161 ; 209, R. 7 (a). — e 44lj 3. 658; 
205, R. T (l)._f 424, 2 ; 944 ; .221, R. 3. 

LVL a 545, 1 ; 1137, 209, R. 5.—*474; 235, R. 9. 






180 C. SALLUSTII CRISPI 

propediem magnas copias sese habiturum, si Romae socii in- 
cepta patravissent. Interea 6 servitia repudiabat, 7 cujus initio 
ad eum magnae copiae concurrebant, opibus c conjurationis 
fretus, simul 8 alienum suis rationibus d existimans, videii 

5 caussam civium cum servis fugitivis communicavisse. 

LVIL Sed postqiiam in castra nuntius pervenit, Romae 
conjurationem patefactam, de Lentulo et Cethego ceterisque, 
quos supra memoravi, supplicium sumptum, plerique, quos ad 
bellum spes rapinarum aut novarum rerum studium illexerat, 

10 dilabuntur : reliquos Catilina per montes asperos magnis iti- 
neribus a in agrum Pistoriensem abducit, eo consilio, b uti per 
tramites occulte profugeret in Galliam Transalpinam. At 
Q. Metellus Celer cum tribus legionibus in agro Piceno *prae- 
sidebat, 2 ex difficultate rerum 3 eadem ilia existimans, quae 

15 supra diximus, Catilinam agitare. Igitur, ubi iter ejus ex 
perfugis cognovit, castra propere movet, ac sub ipsis radicibus 
montium consedit, qua illi descensus erat in Galliam prope- 
ranti. Neque tamen Antonius procul aberat, 4 utpote qui 
magno exercitu d locis aequioribus 5 expeditus in fuga sequere- 

20 tur. Sed Catilina, postquam videt montibus atque copiis hos- 
tium sese clausum, in urbe res adversas, neque fugae neque 
praesidii ullam spem, optumum factu ratus in tali re fortunam 
belli tentare, statuit cum Antonio quam primum confligere. 
Itaque, concione advocata, hujuscemodi orationem habuit. 

25 LVIII. " Compertum a ego habeo, milites, verba virtu tern 
non addere, neque ex ignavo strenuum, neque fortem ex 
timido exercitum, oratione imperatoris, fieri. Quanta cujus- 
que animo audacia natura b aut moribus inest, tanta in bello 
patere solet : quem neque gloria neque pericula excitant, ne- 

30 quicquam hortere ; timor animi auribus officit. Sed ego vos, 



LYI. C 4I9, IV.; 919; 244— <*39l ; 860; 222, R. 1. 

LVII. ft 4l4 & 3 ; 873; 247, 2.— b 4l4 & 2 ; 873 \ 247, 1.— *Dist. bet. 
iter, via, trames, semita, and callis. V. Caes. I. 9, n. 1. — d 4l4 & 7 ; 873; 
249, III. R. 

LVIII. - 1358; 274, 2, R. 4.— HI4 & 2 ; 873; 247, 1 (2).— «485; 
1177] 260, R. 4. 



CATILINA. 181 

quo pauca monerem, advocavi, 1 simul uti caussam 2 mei consilii 
aperirem. Scitis equidem, milites, socordia atque ignavia 
Lentuli quantam ipsi nobisque cladem attulerit, quoque modo, 
dum ex urbe praesidia opperior, in Galliam proficisci nequi- 
verim. Nunc vero quo in loco res nostrae sint, 3 juxta mecum 5 
omnes intellegitis. Exercitus hostium duo, unus ab urbe, 
alter a Gallia obstant ; diutius in his locis esse, 4 si maxume 
animus ferat, frumenti atque aHarum rerum egestas prohibet. 
Quocumque ire placet, ferro iter aperiundum est. Quaprop- 
ter vos moneo, uti forti atque parato animo d sitis, et, quum 10 
praelium inibitis, memineritis, vos divitias, decus, gloriam, 
praeterea libertatem atque patriam in dextris vestris portare. 
Si vincimus, omnia nobis tuta erunt, 5 commeatus abunde, 
municipia atque coloniae patebunt; sin metu cesserimus, ea- 
dem ilia ad versa fient; neque locus neque amicus quisquamlS 
teget, quern arma non texerint. Praeterea, milites, non eadem 
nobis et illis necessitudo impendet ; nos pro patria, pro liber- 
tate, pro vita certamus ; illis supervacaneum est pugnare pro 
potentia paucorum. Quo audacius aggredimini, memores 
pristinae virtutis. Licuit vobis cum summa turpitudine in 20 
exilio aetatem agere ; potuistis 6 nonnulli Romae, amissis bonis, 
r alienas opes exspectare: quia ilia foeda atque intoleranda 
8 viris videbantur, 9 haec sequi decrevistis. Si haec relinquere 
voltis, audacia opus est, nemo nisi victor pace 6 bellum mutavit. 
Nam in fuga salutem sperare, quum arma, quibus corpus 25 
tegitur, ab hostibus averteris, f 10 ea vero dementia est. Semper 
in praelio iis maxumum est periculum, qui maxume timent : 
audacia pro muro habetur. Quum vos considero, milites, et 
quum facta vestra aestimo, magna me spes victoriae tenet. 
Animus, aetas, virtus vestra me hortantur : praeterea necessi- 30 
tudo, quae etiam timidos fortes facit. Nam multitudo hostium 
ne circumvenire queat/ prohibent angustiae loci. n Quodsi 




LVIII. <U28 & 1, 2) ; 888] 211, R. 6, & R. 8 (2). — *4(6, 2 ; 887; 
252, R. 5.— '485 • 1161 ; 209, R. 7 (a).— 5491, 499, 2 ; 1205, 262, 

& R. 11. 



182 C. SALLUSTII CRISPI 

virtuti vestrae fortuna inviderit, 12 cavete inulti animam amitta- 
tis, neu capti potius sicuti pecora trucidemini, quam virorum 
more pugnantes cruentam atque luctuosam victoriam hostibus 
relinquatis." 

§ LIX. Haec ubi dixit, paullulum eommoratus *signa canere 
jubet, atque instructos ordines in locum aequum deducit. Dein, 
2 remotis omnium equis, quo militibus, exaequato periculo, an- 
imus amplior esset, ipse 3 pedes exercitum 4 pro loco atque 
copiis instruit. Nam, uti planities erat 5 inter sinistros montes 

10 et ab dextra rupe a aspera, octo cohortes in fronte constituit, 
reliquorum 6 signa in subsidio artius collocat. 7 Ab bis centu- 
riones, omnis lectos, b et evocatos, praeterea ex gregariis 
militibus optumum quemque armatum in primam aciem sub- 
ducit. C. Manlium in dextra, Faesulanum quemdam in si- 

ISnistra parte curare jubet: ipse cum libertis et 8 colonis propter 
aquilam adsistit, quam bello Cimbrico C. Marius in exercitu 
babuisse dicebatur. At ex altera parte C. Antonius, pedibus* 5 
aeger, quod praelio adesse nequibat, M. Petreio legato exer- 
citum permittit. Ille cohortes veteranas, quas tumulti d caussa 

20 conscripserat, in fronte, post eas ceterum exercitum in sub- 
sides locat: ipse equo circumiens unumquemque nominans 
appellat, hortatur, rogat, ut meminerint se contra latrones iner- 
mes pro patria, pro liberis, pro aris atque focis suis certare. 
9 Homo militaris, quod amplius annos e triginta tribunus, aut 

25 praefectus, aut legatus, aut praetor cum magna gloria in ex- 
ercitu fuerat, plerosque 10 ipsos factaque eorum fortia noverat : 
ea commemorando militum animos accendebat. 

LX. Sed ubi, omnibus exploratis, Petreius tub& signum 
dat, cohortes paullatim incedere jubet: idem facit hostium 

30 exercitus. Postquam eo ventum est, unde a ferentariis prae- 
lium committi posset, maxumo clamore cum infestis signis 
concurrunt, pila omittunt, gladiis res geritur. Yeterani, pris- 
tinae virtutis memores, cominus acriter instare: I iIB baud 



LIX. -414 & 2 ; 873 ; 247, 1 (1).— b 363 ; 622 ; 204.— e 429 ; 889 \ 
250, 1. — ■ 117, 3 ; 139 ; 89, 2. — *378, 417, 3 ; 900, 950, 256, R. 
6(a). 



CATILINA. 183 

timidi resistunt : maxuraa vi certatur. Interea Catilina cum 
expeditis in prima acie versari, a laborantibus succurrere, inte- 
gros pro sauciis accersere, omnia providere, multum ipse 
pugnare, saepe hostem ferire. Strenui militis et boni impe- 
ratoris officia simul exsequebatur. Petreius, ubi videt Catili- 5 
nam, 2 contra ac ratus erat, magna vi b 3 tendere, 4 cohortem 
praetoriam in medios hostes inducit, eosque perturbatos atque 
*alios alibi resistentes interfecit : deinde utrimque G ex lateri- 
bus ceteros aggreditur. Manlius et Faesulanus 7 in primis 
pugnantes cadunt. Catilina postquam fusas copias seque 10 
cum paucis relictum videt, memor generis atque pristinae 
suae dignitatis, in confertissumos hostes incurrit, ibique pug- 
nans confoditur. 

LXI. Sed, confecto praelio, turn vero cerneres, a quanta 
audacia quantaque vis animi fuisset in exercitu Catilinae. 15 
Nam fere quern quisque vivus pugnando locum b ceperat, 
eum, b amissa anima, corpore tegebat. Pauci autem, *quos 
medios cohors praetoria disjecerat, 2 paullo diversius, sed 
omnes tamen adversis volneribus conciderant Catilina vero 
longe a suis inter hostium cadavera repertus est, paullum20 
3 etiam spiralis, ferociamque animi, quam habuerat vivus, in 
voltu retinens. Postremo ex omni copia, neque in praelio 
neque in fuga quisquam civis ingenuus captus est : ita cuncti 
suae hostiumque vitae 4 juxta pepercerant. Neque tamen ex- 
ercitus populi Romani laetam aut incruentam victoriam adep- 25 
tus erat ; nam 5 strenuissumus quisque aut occiderat in praelio, 
aut graviter volneratus discesserat. Multi autem, qui de 
castris visundi aut spoliandi gratia processerant, volventes 
hostilia cadavera, amicum alii, c pars hospitem aut cognatum 
reperiebant: fuere item, qui inimicos suos cognoscerent. Ita 30 
varie per omnem exercitum 6 laetitia, moeror, luctus atque 
gaudia agitabantur. 



LX. » 545, 1 ; 1137 ; 209, R. 5.— MI4 & 3 ; 873; 247, 2. 
LXI. * 486, 4; 1177; 209, R. 1 (a).— H45, 8; 687, 090; 206(3) 
(a).— c 383; 629; 204, R. 10. 






M. TULLII CICERONIS 



IN 



L. CATILINAM ORATIO PRIMA 

HABITA IN SENATU. 



1. 1. 1 Quousque tandem abutere, Catilina, patientia a Nos- 
tra ? quamdiu 3 etiam furor 4 iste b tuus nos 5 eludet ? 6 quem ad 
finem 7 sese effraenata jactabit audacia ? 8 Mhilne te nocturnum 
praesidium 9 Palatii, nihil 10 urbis vigi.liae, nihil u timor populi, 

5 nihil concursus bonorum omnium, nihil hie munitissimus ha- 
. bendi c senatus ^locus, nihil 13 horum ora d vultusque moverunt ? 

Patere tua consilia 14 non e sentis ? 15 Constrictam jam omnium 

horum conscientia teneri conjurationem tuam non vides? 

Quid 16 proxima, quid superiore, nocte f egeris, g ubi fueris, g 
10 17 quos convocaveris, g 18 quid consilii h ceperis, g quern nostrumi 

ignorare arbitraris? 

2. O tempora ! O mores ! Senatus haec intelligit, consul 
videt ; hie tamen vivit ! Vivit ? 19 Immo vero etiam ^in se- 
natum venit : fit publici consilii j particeps : notat et designat 

15 oculis ad caedem unumquemque nostrum. 1 Nos autem, fortes 
21 viri, satisfacere rei publicae 22 videmur, si ^istius furorem .ac 
tela vitemus. k 



I. a 4l9, L; 880) 245, L— b 450; 1028, 20T, It. 25.— '562, 563; 

1322-4:' 275 II. — d Dist. bet. fades, os, vultus, and oculus. V. Sail. 

XV. n. 9. e Dist. bet. non and nonne in direct questions. Y. n. 14. — 

f 426 ; 9 49 ; 253. — *525, 480 ; 1182, 1104 ; 258, A & B 1. 1, 2C5. 
h 396,2, ftj-4(3); 760; 212, R. 3. — '446, 3 ; 1016; 212, R. 2, & N, 
2.— J 399, 2 & 2); 770 ; 213.— k 503 & III. ; 1271 i 2G1, 2. 



ORATIO I. IN L. CATILINAM. 185: 

Ad mortem te, Catilina, duci ^jussu consulis jampridem 
^oportebat 1 : in te conferri pestem, quam tu in nos 26 [jamdiu] 
machinaris. m 3. ^An vero vir amplissimus, P. Scipio, ^pon- 
tifex maximus, ^Ti. Gracchum, mediocriter labefactantem 
statum rei publicae, privatus interfecit : Catilinam, orbem 5 
terrae caede atque incendiis vastare cupientem, nos consules 
perferemus? 30 Nam ilia nimis antiqua praetereo, quod C. 
Servilius Ahala 31 Sp. Melium, 32 novis rebus studentem, manu 
sua occidit. ^Fuit, fuit ista quondam in hac re publica virtus, 
ut viri fortes acrioribus suppliciis civem perniciosum quam 10 
acerbissimum hostem coercerent. n Habemus senatus consul- 
turn in te., Catilina, vehemens et grave : non deest rei publicae 
^consilium, neque auctoritas ^hujus ordinis: nos, nos, dico 
aperte, consules desumus. 

II. 4. Deere vit quondam senatus, ut *L. Opimius 2 consul 15 
videret, a ne quid res publica 3 detrimenti b caperet. a Nox nulla 
intercessit : interfectus est propter quasdam 4 seditionum suspi- 
ciones C. Gracchus clarissimo 5 patre, c 6 avo, c majoribus c : occi- 
sus est cum liberis M. Fulvius consularis. Simili senatus 
consulto, C. Mario d et L. Valerio consulibus est permissa 20 
res publica. 7 Num e unum diem f postea L. Saturninum tribu- 
num plebis, et C. Servilium praetorem mors ac rei publicae g 
poena remorata est h ? At nos 1 vicesimum jam diem f patimur 
hebescere 1 aciem horum auctoritatis. Habemus enim hujus- 
cemodi senatus consultum, verum inclusum in tabulis, tamquam 25 
in vagina reconditum ; quo 8 ex senatus consulto confestim 
te interfectum esse, Catilina, 9 convenit. Vivis ; et vivis non 
ad deponendam, k sed ad confirmandam audaciam. Cupio, 



I. 2 Dist. bet. necesse est, oportet, opus est, and debeo. Y. Caes. I. 4, n 4 
— M67, 2; 1083, 145, 1. 2.— M89, I., 494; 1218) 262. — •385: 
751; 211. 

II. a 489, L, 492; 1208; 262. — ^Di'st. bet d amnum, detrirnentum, 
tm&jactura. V. n. 2. — «428 ; 888; 211, R. 6, & R. 8 (2). — <*385 • 
1075, IIL; 223, E. 2.— -346,11 .1,3); 1105; 198, 11, R. (b). J 
f 378; 050; 236.-*395 ; 751; 211.-3463, 3; 644; 209, R. 12 (2). 
'446; 1013; 209, R. 1 (b). — J 551, II. & 1; 1153: 273.4(a) — 
k 562, 565 & 1; 1337; 2T5, IL 



186 ORATIONES CICERONIS. 

I0 Patres Conscripti, ^e 1 esse clementem ; cupio in tantis 
rei publicae periculis me 1 non dissolutum videri ; sed jam me 
ipse™ inertiae 11 nequitiaeque condemno. 

5. Castra sunt in Italia contra populum Romanum 12 in 

5 Etruriae faucibus collocata : crescit in dies singulos hostium 
numerus ; eorum autem p 13 castrorum imperatorem ducemque 
hostium intra moenia 14 atque adeo in senatu videmus intesti- 
nam aliquam quotidie perniciem rei publicae molientem. q Si 
te jam, Catilina, comprehendi, si interfici, jussero r ; 15 credo, 

10 erit verendum mihi, ne s non hoc potius omnes boni serius a 
me, quam quisquam* crudelius factum esse 16 dicat. Verum 
ego hoc, quod jampridem factum esse oportuit, 17 certa de 
causa, nondum adducor, ut faciam. Turn denique interficiere, 
quum jam nemo tarn improbus, tarn perditus, tam 18 tui u simi- 

15 lis inveniri poterit, qui id non jure factum esse fateatur. v 6. 
Quamdiu 19 quisquam w erit, qui te defendere audeat, v vives; 
et vives ita, ut vivis, multis meis et firmis praesidiis obsessus, 
ne commovere te contra rem publicam possis. Multorum te 
etiam oculi et aures non sentientem, sicut adhuc fecerunt, 

20 speculabuntur atque custodient. 

III. Etenim quid est, Catilina, quod jam amplius exspec- 
tes, a si neque nox tenebris obscurare coetus hiefario?, 5 nee 
2 privata domus parietibus c continere 3 voces conjurationis [tuae] 
potest ? si 4 illdstrantur, si erumpunt omnia ? Muta jam 5 istam 

25 mentem ; mihi crede : obliviscere caedis d atque incendio- 



II. »545; 1136, 1140; 271, R. 4.— m 452 & 1; 082; 207, R. 28 
( a )__i»4|0, II. & 1 ; 793; 217. — °DUt. bet. quotidie rnd in sinjulos dies. 
V.'caes. L 16, n. 2. — p537, III. 2 & 4; 1301, Exc. 2 ; 19S, 9, R. (a). 
— ^Dist. bet. audeo, conor, and molior. V. Caes. II. 8, i:. 3. — r 5C8 ; 
120.2; 261, R 1.— 8 492,4, \),1215: 262, R. 7.— '457 ; 1001-2; 
207, R. 31.— »39l, 2, 4 (2); 803; 222, R. 2 (b). — v 500; 1218; 264, 
1 ( a ). — w£ X pi a j n quisquam as here used. Y. n. 19. 

III. a 501. I. ; 1218 ; 264, 7.— f, Dist. bet. scelestus, sceLratus, nefarius, 
impius, and nefandus. Y. n. 1. — - c Dist. bet. murus, moenia, and paries. 
Y. Caes. I. 8, n. 4.— H06, II. ; 788; 216. 



ORATIO I. IN L. CATILINAM. 187 

rum. Teneris undique : luce e sunt clariora nobis f tua consilia 
omnia ; 6 quae jam mecum licet recognoscas. g 7. 7 Memin- 
fstine me 8 ante diem XII. Kalendas Novembres, h dicere 1 in 
senatu, fore in armis certo die, qui 10 dies futurus esset n ante 
diem VI. Kalendas Novembres, h C. Manlium, audaciae 5 
satellitem atque administrum tuae ? Num j me fefellit, Catili- 
na, 12 non modo res tanta, tarn atrox tamque incredibilis, verum, 
13 id quod k multo magis est admirandum, dies? Dixi ego 
idem 1 in senatu, 14 caedem te optimatium contulisse in ante 
diem V. Kalendas Novembres, h turn quum multi principes 10 
civitatis Roma m non tarn 15 sui conservandi quam tuorum con- 
siliorum reprimendorum causa profugerunt. Num j infitiari 
potes te 16 illo ipso die meis praesidiis, mea diligentia circum- 
clusum commovere te contra rem publicam non potuisse, quum 
tu 17 discessu n ceterorum 18 nostra tamen, qui remansissemus, 15 
caede p te contentum esse dicebas ? 

8. 19 Quid? quum te ^Praeneste 21 Kalendis ipsis Novembri- 
bus occupaturum nocturno impetu esse confideres, ^sensistine 
illam coloniam meo jussu q meis praesidiis, r custodiis, vigiliis 
esse munitam? ^Nihil agis, nihil moliris, nihil cogitas, quod 20 
non ego non modo audiam, a sed etiam videam a planeque 
sentiam. a 

IV. Recognosce tandem mecum ^octem illam superio- 
rem: jam intelliges multo a me vigilare acrius b ad salutem 
quam te ad perniciem rei publicae. Dico te priore nocte25 
venisse 2 inter falcarios (non agam obscure) in M. Laecae 
domum: 3 convenisse eodem complures ejusdem amentiae 
scelerisque socios. Num negare audes ? Quid taces ? 4 Con- 






III. «4I7; 895; 256, 2.— '391; 860; 222, R. 1,— *496, 1; 1222; 
262, E. 4.— h 708, III. 2 ; 1527] 326, 2 (5) (b).— >Why present infin. ? 
V. n. 9. - J 346, II. 1, 3); 1105; 198, 11, R. (b). — *445, 7 ; 683 
206 (13) (a) & (b).—i45l, 3; 1031; 207, R. 27 (a).— »42l, II. ; 941 
255, 1.-^426, 1; 949 ; 253, & N. 1.— '531, 445, 6, 3); 1291, 692 
266, 2, 209, R. 6, 206 (12).— P 41 9, IV. ; 919 ; 244, — q 414 & 2; 873 
247, 1.— -414 & 4; 873 ; 247, 3. 

IV. a 4l8; 929; 256, R. 16.— b 305 ; 462 ; 194, 1 & 2. 



188 ORATIONES CICERONIS. 

vincam, si negas ; video enim esse hie in senatu quosdam, 
qui tecum una fuerunt. 

9. O dii immortales ! ubinam gentium sumus ? in qua 
urbe vivimus ? quam rem publicam habemus ? Hie, bic sunt 
5 in nostro numero, Patres Conscripti, in hoc orbis terrae sanc- 
tissimo gravissimoque 5 consilio, qui de 6 nostro omnium d inte- 
ritu, qui de hujus urbis 7 atque adeo de orbis terrarum exitio 
8 cogitent. e Hosce ego video [consul] et 9 de re publica senten- 
tiam rogo; et quos ferro trucidari oportebat, 10 eos nondum 

10 voce vulnero. Fuisti u igitur apud Laecam ilia nocte, Catili- 
na : ^distribuisti partes Italiae : statuisti quo quemque s pro- 
ficisci placeret h : 13 delegisti quos Romae relinqueres, 1 quos 
tecum educeres 1 : descripsisti urbis partes ad incendia : 14 con- 
firmasti te ipsum jam esse exiturum : dixisti 15 paulum tibi j 

15 esse etiam nunc morae, quod ego viverem. k Reperti 1 sunt 
16 duo equites Romani, qui te ista cura liberarent, m et sese ilia 
ipsa nocte paulo ante lucem me in meo lectulo interfecturos 
pollicerentur. m 10. Haec ego omnia, 17 vix dum etiam coetu 11 
vestro dimisso, 18 comperi : domum meam majoribus praesidiis 

20munivi atque firmavi: exclusi eos, quos tu 19 ad me salutatum 
miseras, quum illi ipsi venissent, quos ego jam multis ac sum- 
mis viris ad me 20 id temporis venturos esse praedixeram. 

V. Quae quum ita sint, a Catilina, perge, quo coepisti: 
egredere aliquando ex urbe: patent portae: proficiscere. 

25 Nimium diu te imperatorem x tua illa b Manliana castra desi- 
derant. Educ tecum etiam omnes tuos ; 2 si minus, quam 
plurimos: purga urbem. Magno me metu liberabis, dum- 
modo inter me atque te murus intersit. c Nobiscum versari 

IT. <396, 2, 4) & (2) ; 1005-7 ; 212, R. 4, N. 2 (a). — d 397, 3; 
G28; 205, R. 13 (a).— «50l, I. ; 1227';^^ 6. — &545 ; 1136; 239. 
— h 525; 1182; 265.— '500 ; 1212 ; 264, 5. — J 387 ; 821; 226.— 
k 520, II. ; 1291 ; 266, 3. — J Dist. bet. invenio, reperio, deprehendo, nan- 
ciscor, adipiscor, consequor, and assequor. V. Caes. I. 18, n. 19. — m 50l, I.; 
1218 ; 264, 1 (a) & (b). — n Dist. bet. concilium, concio, comitia, coetus, 
and conventus. V. Sail. XLTII. n. 2.— °569; 1360; 276, II. 

V. a 5l7, I.; 1251; 263, 5.— U50; 1028; 207, R. 23 (a).— «503, 
I., 505 ; 1271 ; 263, 2 (1). 



ORATIO I. IN L. CATILINAM. 189 

jam diutius non potes : non feram, d non patiar, non sinam. 
11. 3 Magna diis immortalibus habenda est atque huic ipsi Jovi 
Statori, antiquissimo custodi hujus urbis, gratia, e quod banc 
tarn tetram, tarn horribilem, tamque infestam rei publicae 
pestem 4 toties jam effugimus. Non est saepius 5 in uno bomine 5 
summa salus periclitanda rei publicae. Quamdiu mihi, 6 con- 
suli design ato, Catilina, insidiatus es, non publico me prae- 
sidio, sed privata diligentia defendi. Quum 7 proximis comitiis f 
consularibus me consulem 8 in campo et 9 competitores tuos 
interficere voluisti, compressi conatus nefarios tuos amicorum 10 
praesidio et copiis, nullo tumultu publice concitato : denique, 
quotiescumque me 10 petisti, per me tibi obstiti ; quamquam 
videbam perniciem meam cum magna calami tate rei publicae 
esse conjunctam. 12. ll Nunc jam aperte rem publicam uni- 
versam petis : templa deorum immortalium, tecta urbis, vitam 15 
omnium civium, Italiam ^[denique] totam 13 ad exitium et 
vastitatem vocas. 

Quare quoniam 14 id, quod est primum et quod hujus imperii 5 
disciplinaeque g majorum proprium est, facere nondum audeo ; 
faciam 15 id, quod est ad severitatem lenius et ad communem 20 
salutem utilius. Nam si te interfici jussero, residebit in re 
publica reliqua h conjuratorum manus ; sin tu, quod te jamdu* 
dum 16 hortor, exieris, exhaurietur ex urbe 17 tuorum comitum 
magna et perniciosa sentina rei publicae. 1 13. 18 Quid est, 
Catilina ? num dubitas id, me imperante, facere, quod jam tua 25 
sponte 3 * faciebas ? Exire ex urbe jubet hostem consul. In- 
terrogas me, num 19 in exsilium ? Non jubeo, sed, si me con- 
sulis, suadeo. 

VL x Quid est enim, Catilina, quod te jam in hac urbe 
delectare possit a ? in qua nemo est extra 2 istam conjuratio- 30 



V. d Dist. het.fero, potior, sino, &c. Y. Caes. TI. 25, n. 6.-— eDist. bet. 
gr olios agere, habere, referre ; grates, gr atari ; gratulari. V. Caes. I. 35, n. 
3. — f 426, \\949\ 253, N. 1. — &399, 3&3); 6?(J5;222,R 2(a).— 
h 441, G;662; 205, R. 11. — '397, 2; ?54z ; 211, R. 10.— JDist. bet 
sponte, sua sponte, ultro, voluntate, aud libenter. Y. Caes. I. 44, n. 3. 

YL a 501, I.; 1218] 264,7. 



190 ORATIONES CICERONIS. 

nem perditorum honiinum, qui te non metuat* : nemo, qui 
non oderit. a Quae 3 nota domesticae turpitudinis non inusta 
vitae b tuae est ? quod privatarum rerum dedecus non haeret 
infamiae ? 4 quae libido ab oculis, quod facinus c a manibus 
5 umquam tuis, quod fiagitium a toto corpore, abfuit ? 5 Cui tu 
adolescentulo, b quern corruptelarum illecebris irretisses, d non 
aut ad audaciam ferrum aut ad libidinem facem praetulisti ? 
14. 6 Quid vero? nuper quum morte superioris uxoris 7 novis 
nuptiis domum vacuefecisses, nonne etiam 8 alio incredibili 

10scelere e hoc scelus cumulasti? quod ego praetermitto et 
facile patior sileri, ne in hac civitate tanti facinoris immanitas 
aut exstitisse aut non vindicata esse videatur. Praetermitto 
ruinas fortunarum tuarum, quas omnes impendere tibi b proxi- 
mis 9 Idibus f senties : ad ilia venio, quae non ad privatam 

15 ignominiam vitiorum tuorum, non ad 10 domesticam tuam diffi- 
cultatem ac turpitudinem, sed u ad summam rem publicam 
atque ad omnium nostrum vitam salutemque pertinent. 

15. Potestne tibi g haec lux, Catilina, aut 12 hujus coeli spiritus 
esse jucundus, h quum scias 1 horum esse neminem, qui nesciat a 

20 te 13 pridie Kalendas k Januarias, 14 Lepido et Tullo consulibus, 
stetisse in ^comitio 1 16 cum telo ? 17 manum consulum et princi- 
pum civitatis interficiendorum causa paravisse? sceleri ac 
furori b tuo 18 non mentem aliquam, aut timorem, sed fortunam 
populi Romani obstitisse ? Ac jam ilia omitto ; ( 19 neque enim 

25 sunt aut obscura, aut non multa commissa) ; quotiens tu me 
designatum, quotiens consulem interficefe conatus es ! quot ego 
tuas ^petitiones ita conjectas, ut vitari non posse viderentur, 
21 parva quadam declinatione et, ut aiunt, corpore effugi ! [Ni- 
hil agis,] nihil assequeris, [nihil moliris,] ; neque tamen co- 



YI. b 386 ; 826) 224. — ^ c Dist. bet. malefirAum, f acinus, flagiimm, and 
Tufas'. V. Sail. XIY.'n. 5.-<*50l, I. ; 1218 ; 264, 1 (a) & (b).-«4l9, IIL 
&2 1);,9II;249,L — * 426; 949; 253.-^391; 860; 222, R, 1.- 
h Dist. bet. gralus, jucundus, and acceptus. V. Caes. I. 3, n. 11. — '517, L; 
1251 ; 2G3, 5.— k 437 & 1 ; 1010; 238, 1 (b). — 'Dilfc bet. comitium 
and comitia. Y. n. 15. 



ORATIO I. IN L. CATILINAM. 191 

nari ac velle desistis. 16. Quotiens tibi m jam extorta est sica 
ista de manibus ! quotiens vero excidit casu aliquo et elapsa 
est ! [ 22 tarnen ea carere diutius non potes] ; 23 quae quidera 
quibus abs te initiata sacris ac devota sit nescio, quod earn 
necesse putas esse in consulis corpore 11 defigere. 5 

VII. Nunc vero, quae a tua est 4sta vita ? sic enim jam 
tecum loquar, non ut odio permotus esse videar, quo debeo, 
sed ut misericordia, 2 quae tibi nulla debetur. 3 Venisti paulo b 
ante in senatum. Quis - te ex hac tanta frequentia, tot ex 
tuis amicis ac necessariis salutavit? Si hoc post hominum 10 
memoriam 4 contigit c nemini, 5 vocis exspectas contumeliam, 
quum sis d gravissimo G judicio taciturnitatis oppressus ? 7 Quid ? 
quod 8 adventu e tuo ista f 9 subsellia vacuefacta sunt ? quod om- 
nes consulares, qui tibi g persaepe ad caedeni constituti fuerunt, 
simul atque assedisti, partem istam f subselliorum nudam 15 
atque inanem reliquerunt, quo 10 tandem animo h tibi g feren- 
dum putas ? 17. n Servi mehercule mei si me isto pacto 
metuerent, 1 ut te metuunt omnes cives tui, domum meam re- 
linquendam putarem : tu 12 tibi urbem non arbitraris ? Et si 
me meis civibus 13 injuria suspectum tarn graviter atque 14 offen- 20 
sum viderem, 1 carere me adspectu civium quam infestis omni- 
um oculis conspici mailem : tu, 15 quum conscientia 6 scelerum 
tuorum agnoscas odium omnium justum et jam tibi diu debitum, 
16 dubitas, j quorum mentes sensusque vulneras, eorum adspec- 
tum praesentiamque vitare ? Si te parentes timerent 1 atque 25 
odissent tui, neque eos ulla ratione placare posses, ut opinor, 
ab eorum oculis 17 aliquo concederes : nunc te patria, quae 
communis est parens omnium nostrum, odit ac metuit et jam- 



YI. m 398, 5 ; 1075, III. ; 222, 2 (b), 224, R. 2.— *435 & 1 ; 989; 
241, R. 5. 

YII. a 454 ; 1043 ; 137, 1, & R. 3. — MI8 ; 929 ; 256, R. 16 (3.)— 
c Dist. bet. accidit, evenit, contingit, dbvenit, and ohtingit. V. Caes. I. 18, a. 
11. — d 4!7, L; 1251 ;2Q3, 5.— «4I4&2; 87 S ; 24T, 1. — f Why 'ista 
rather than haec or iUa ?— ^388, II. ; 844 ; 225, II. — Ml4 & 3 ; 873 ; 
247, 2.— «<2> 388, 1. ; 225, III.— ' 510 ; 1267 ; 261, 1 — j What are the 
constructions of dubito and non dubito t V. n. 16. 

9 M 



192 ORATIONES CICERONIS. 

diu de te nihil judicat k nisi de 18 parricidio suo cogitare. Hu- 
jus tu neque auctoritatem verebere neque judicium sequere 
neque vim pertimesces ? 18. Quae 1 tecum, Catilina, sic agit, 
et quodammodo tacita loquitur : " Nullum jam aliquot annis m 

5 facinus 11 exstitit nisi per te° ; nullum flagitium sine te : tibi 
uni multorum civium neces, tibi 19 vexatio direptioque socio- 
rum impunita fuit ac libera : ^tu, non solum ad negligendas 
leges et quaestiones, verum etiam ad evertendas perfringen- 
dasque valuisti. Superiora ilia, quamquam ferenda non fue- 

10 runt, tamen, ut potui, tuli : nunc vero 21 me totam esse p in metu 
propter unum te, ^quidquid increpuerit, q Catilinam timeri, p 
nullum videri p contra me consilium iniri posse, ^quod a tuo 
scelere abhorreat, non est r ferendum. Quamobrem discede 
atque hunc mihi 3 timorem eripe : si est verus, ne opprimar ; 

15 sin falsus, ut 24 tandem aliquando timere desinam." 

VIII. 19. Haec si tecum, ut dixi, patria loquatur, *nonne 
impetrare debeat, a etiamsi vim adhibere non possit ? 3 Quid ? 
quod tu te ipse b in 2 custodiam dedisti ? 3 quod vitandae c sus- 
picionis causa ad 4 M.' Lepidum te habitare velle dixisti ? a 

20 quo non receptus, etiam ad me venire ausus es ; atque, ut 
domi d meae te asservarem, rogasti. Quum a me quoque id 
responsum tulisses, me nullo modo posse 5 iisdem parietibus 6 
tuto esse tecum, qui magno in periculo essem/ quod iisdem 
moenibus g contineremur, ad 6 Q. Metellum praetorem venisti ; 

25 a quo repudiatus, ad sodalem tuum, 7 virum optimum, M. Me- 
tellum, demigrasti ; quern tu 8 videlicet et ad custodiendum c 
[te] diligentissimum et ad suspicandum sagacissimum et 9 ad 



VII. *467, 2;10S3. — U53; 701; 206 (17).— m 378, 1 ; 950 j 
253. — n Dist. bet. facinus and flagitium. V. Sail. Cat. XIV. n. 5. — 
•414, 5, 1) ; 876 ; 247, R. 4.-P549 ; 111S ; 269.--1 486, 5 ; 1161 ; 
260, II.— r Subject of est?— »386, 2 ; 855 ; 224, R. 2. 

VIII. a Why subj. present ? V. n. 1.— b 452, 1 ; 682 ; 20*7, R. 28 (a). 
— «562, 563 ; 1322, 1327] 275, II.— d 424, 2; 943] 221, R. 3.- 
e Dist. bet. murus, paries, and moenia. Y. Caes. I. 8, n. 4. — f 517, I., 519 ; 
1291 ; 264, 8 (1).— 5414; 873 ; 248, II. 



ORATIO I. IN L. CAT1LINAM. 193 

vindicandum fortissimum fore putasti. Sed quam longe 10 vi- 
detur a carcere atque a vinculis abesse debere, qui se ipse b 
jam dignum custodia h judicarit 1 ? 

20. Quae quum ita sint, Catilina, dubitas, u si emori aequo 
ammo* non potes, abire in ^aliquas terras, et vitam istam, k 5 
multis suppliciis 1 justis debitisque ereptam, fugae solitudinique 
mandare ? 

" 13 Refer," inquis, m " ad senatum ; " id enim postulas ; et, 
si hie ordo placere decreverit te ire in exsilium, obtempera- 
turum te esse dicis. 14 Non referam, id quod n abhorret a meis 10 
moribus ; et tamen faciam ut intelligas, quid hi de te sentiant. 
Egredere ex urbe, Catilina : libera rem publicam metu : in 
exsilium, 15 si hanc vocem exspectas, 16 proficiscere. Quid est, 
Catilina ? 17 ecquid attendis, ecquid animadvertis horum silen- 
tium ? Patiuntur, tacent. Quid exspectas auctoritatem 15 
loquentium, quorum voluntatem tacitorum perspicis ? 

21. At si hoc idem huic adolescenti optimo, 18 P. Sestio, si 
fortissimo viro, 19 M. Marcello, dixissem, jam mihi consuli hoc 
ipso in templo senatus jure optimo ^vim et manus intulisset. 
De te autem, Catilina, quum quiescunt, probant : quum pati- 20 
untur, decernunt : quum tacent, clamant. Neque hi solum, 
quorum tibi auctoritas est 8 videlicet cara, 21 vita vilissima, sed 
etiam illi equites Romani, honestissimi atque optimi viri, ce- 
terique fortissimi cives, ^qui circumstant senatum, quorum tu 
et frequentiam videre, et studia perspicere, et voces paulo25 
ante exaudire potuisti. 23 Quorum ego vix abs te jamdiu manus 
ac tela contineo, eosdem facile adducam, ut te haec, quae 
vastare jampridem studes, relinquentem, 24 usque ad portas 
prosequantur. 

IX. 22. x Quamquam quid loquor ? te 2 ut ulla res frangat a ? 30 
tu ut umquam te corrigas a ? tu ut ullam fugam meditere a ? 

VIII. h 4l9, IV.; 919 ; 244. — ^501, I. ; 1218; 264, i (a) & (b).— 
— UI4&3; 873; 247, 2.— k Why istam?— * 425 & 2, 2) ; 916; 251. 
tt 528, 2 ; 1295 (1) ; 219, 6. — "445, 7 ; 683; 206 (13) (a) & (b). — 
°467, 2; 1083; 145,1. 2. 

IX. »495? 2, 2); 1180; 2*70, R. 2 (a). 



194: ORATIONES CICERONIS. 

tu ut ullum exsilium cogites a ? Utinam tibi istam mentem 
dii immortales 3 duint b ! tametsi video, si, mea voce perterritus, 
ire in exsilium animum induxeris, quanta terapestas invidiae 
nobis, si minus in praesens tempus, recenti memoria c scelerum 

5 tuorum, 4 at in posteritatem impendeat. d Sed 5 est tanti/ dum- 
modo 6 ista 7 privata sit g calamitas et a rei publicae periculis 
sejungatur. g Sed tu ut vitiis tuis commoveare, ut legum poe- 
nas pertimescas, ut 8 temporibus rei publicae cedas, non est 
postulandum ; neque enim 9 is es, Catilina, ut te aut 10 pudor 

lOumquam a turpitudine, aut metus a peri culo, aut ratio a fu- 
rore revocarit. h 

23. Quamobrem, ut saepe jam dixi, proficiscere ; ac si mihi 
inimico, ut praedicas, tuo conflare vis invidiam, n recta perge 
in exsilium. Vix feram 12 sermones hominum, si id feceris : 

15 vix molem istius 1 invidiae, si in exsilium jussu c consulis ieris, 
sustinebo. Sin autem servire meae laudi* e»t gloriae mavis, 
egredere cum importuna sceleratorum mamr: confer te ad 
Manlium : concita perditos cives : secerne te a bonis : infer 
patriae bellum : exsulta impio latrocinio, c ut a me 13 non k ejec- 

20 tus ad alienos, sed invitatus ad tuos isse videaris. 1 

24. 1 Quamquam quid m ego te invitem, b a quo jam sciam 
esse praemissos qui tibi ad 14 Forum Aurelium 15 praestolaren- 
tur n armati ? cui sciam pactam et constitutam cum Manlio 
diem ? a quo etiam 16 aquilam illam argenteam, quam tibi° ac 

25 tuis omnibus confido perniciosam ac funestam futuram, cui domi 
tuae 17 sacrarium scelerum tuorum constitutum fuit, sciam 
esse praemissam ? Tu 2 ut illa p carere diutius possis, a quam 
venerari ad caedem proficiscens solebas? a cujus altaribus 
saepe istam impiam dextram ad necem civium transtulisti ? 



IX. *>239 & 3, 4.88, II. 1 ; 325, 1195-6 ; 162, 1, 265, 1.— '414 & 
2 ; 873 ; 247, 1.— <*525 ; 1182 ; 265.— * 401, 402, III. 1 ; 799 ; 214, 
—^503, L, 505 ; 1271 ; 233, 2 (1).— *500 & 2 ; 1218 ; 262, R. 1.— 
'Why iste?— J 385 ; 831 ; 223, 21. 2.—* 602, IV.; 1390] 279, 15.— 
i489, I. ; 1205 ; 262.— m 3S0, ",; 73D; 2?5, P 12. — »>(«> 485, 486, 
II. ; 1180; 260, R. 5. — n Dist. bet. Minn, 'xcyvtiv, praestolor, and op- 
perior. V. n. 15.— °39l ; 800; 22^, R. 1.— ?4i9, jfr ; 907; 250, 2(2). 



ORATIO I. IN L. CATILINAM. 195 

X. 25. Ibis 1 tandem aliquando, quo te jampridem tua ista 
cupiditas effraenata ac furiosa rapiebat. 2 Neque enim tibi 
s haec res affert dolorem, sed quandam incredibilem volupta- 
tem : ad hanc te amentiam natura peperit, voluntas exercuit, 
fortuna servavit Numquam tu non modo otium, sed ne bel- 5 
luni quidem nisi nefarium concupisti. 4 Nanctus es ex perditis, 
atque ab omni non modo fortuna, verum etiam spe derelictis* 
conflatam improborum manum. 

26. Hie tu qua laetitia b perfruere ! quibus gaudiis c exsulta- 
bis ! quanta in voluptate bacchabere, quum in tanto numero 10 
tuorum neque audies virum bonum quemquam, neque videbis. 
5 Ad hujus vitae studiuni meditati f illi sunt, 6 qui feruntur, 
labores tui : 7 jacere humi non modo 8 ad obsidendum d stuprum, 
verum etiam ad faeinus obeundum ; vigilare non solum in- 
sidiantem somno maritorum, verum etiam bonis 9 otiosorum. 15 
10 Habes, ubi ostentes g tuam illam praeclaram u patientiam fa- 
mis, frigoris, inopiae rerum omnium ; quibus te brevi tempore 
confectum senties. 27. Tantum profeci turn, quum te ^a consu- 
latu repuli, ut exsul potius tentare quam consul vexare rem 
publicam posses ; atque ut id, quod est abs te scelerate suscep- 20 
turn, latrocinium potius quam bellum nominaretur. 

XI. Nunc ut a me, Patres Conscripti, quandam prope 
justam patriae querimoniam Metester ac deprecer,* percipite, 
quaeso, diligenter quae dicarn, et ea penitus 2 animis b vestris 
mentibusque mandate. Etenim 3 si mecum patria, quae mihi 25 
vita c mea multo d est carior, si cuncta Italia, si omnis res pub- 
tica loquatur, "M. Tulli, e quid agis? tune eum, quern esse 
bostem comperisti, quern ducem belli futurum vides, quern 
exspectari imperatorem in castris bostium sentis, auctorem 



X. a Force of de in derelictis. V. n. 4.— b Dist. bet. laetitia and gaudium. 
V. Sail. Cat. XLYIII. n. 2. — '4\4,k2;873] 247, 1.— .d 562 , 565 1- 
1337,215, II.-<22I, 2; 306; 162, 11 (a).-s525; 1182; 265.' 

XI. arjist. bet. detestor and deprecor. V. n. 1.— b Dist. bet. anima, ani- 
mus, and mens. Y. n. 2.— *4I7 ; 895 ; 256, 2.— HI8 ; 929 ; 256, R 16 
-^45, 5, 2); 65; 52. 



196 ORATIONES CICERONIS. 

sceleris, principem conjurationis, 4 evocatorem servorum et ci- 
vium perditorum, exire patiere, ut abs te non emissus ex Urbe, 
sed immissus in Urbeni esse videatur ? Nonne hunc in vin- 
cula duci, non ad mortem rapi, non summo supplicio maetari 

5 5 imperabis f ? 28. Quid 6 tandem te impedit ? mosne majorum ? 
at 7 persaepe etiam privati in hac re publica perniciosos cives 
morte multaverunt : an leges, 8 quae de civium Romanorum 
supplicio rogatae sunt ? at numquam in hac urbe, qui a re 
publica Mefecerunt, civium jura tenuerunt. An invidiam 

lOposteritatis times? 10 Praeclaram vero populo Romano refers 
gratiam, qui te, hominem n per te cognitum, nulla commenda- 
tione g majorum 12 tam mature ad summum imperium per om- 
nes honorum gradus extulit, si propter invidiam aut alicujus h 
periculi metum salutem civium tuorum negligis. 29. Sed si 

15 quis h est invidiae metus, num est vehementius 13 severitatis ac 
fortitudinis invidia quam inertiae ac nequitiae pertimescenda ? 
An quum bello vastabitur Italia, vexabuntur urbes, tecta ar- 
debunt, turn te non existimas invidiae incendio conflagra- 
turum ? " 

20 XII. 1 His ego sanctissimis rei publicae vocibus et eorum 
hominum, qui idem sentiunt, mentibus pauca respondebo. 
Ego, si 2 hoc optimum factu a ^judicarem, Patres Conscripti, 
Catilinam morte multari, unius usuram horae 4 gladiatori isti ad 
vivendum non dedissem. Etenim si summi et clarissimi viri, 

25 Saturnini et Gracchorum et Flacci et 5 superiorum complu- 
rium sanguine non modo se non contaminarunt, sed etiam 
6 honestarunt, b certe verendum mihi c non erat, ne d quid, hoc 
parricida civium interfecto, invidiae 6 mihi 7 in posteritatem 
redundaret. Quod f si ea mihi° maxime impenderet, tamen 



XI. f What is said of the construction of impero t Y. n. 5. — &42 8 ; 
888; 211, R 6.— M55 & 1; 1048; 138. 

XII. a 570 & 1 ; 1365 ; 276, III.— b Dist. bet. honoro and honesto. V. 
n . 6 . — « 388, 1. ; 847 ; 225, III.— d 492, 4 & 1) ; 1215 ; 262, E. 7.— 
•395, 396, III. 2, 3) & (3) ; 700 ; 212, B. 3.— '453, 6; 702 ; 206 (14). 
— s 386; £26; 224. 



ORATIO I. IN L. CATILINAM. 197 

hoc animo h semper fui, ut invidiam virtute 1 partam gloriam, j 
non invidiam putarem. k 

30. 8 Quamquam nonnulli 1 sunt in 9 hoc ordine, qui aut ea, 
quae imminent, non videant, m aut ea, quae vident, dissimu- 
lent m ; 10 qui n spem Catilinae n mollibus sententiis aluerunt, 5 
conjurationemque nascentem non credendo corroboraverunt. 
Quorum auctoritatem secuti multi, non solum improbi, verum 
etiam imperiti, si in hunc animadvertissem, crudeliter ^et 
regie factum esse dicerent. Nunc intelligo, si 13 iste, quo inten- 
dit, in Manliana castra pervenerit, neminem 14 tam stultum 10 
fore, qui non Yideat m conjurationem esse factam, neminem 
tarn improbum, qui non fateatur. m Hoc autem uno interfecto, 
intelligo hanc rei publicae pestem paulisper 15 reprimi, non in 
perpetuum comprimi posse. Quod f si se ejecerit secumque suos 
eduxerit, et eodem ceteros undique 16 collectos 17 naufragos ag- 15 
gregarit, exstinguetur atque delebitur non modo haec tarn 
adulta rei publicae pestis, verum etiam stirps ac semen male- 
rum omnium. 

XIII. 31. Etenim ^amdiu, Patres Conscripti, in his periculis 
conjurationis insidiisque 2 versamur ; sed 3 nescio quo pacto, 20 
omnium scelerum ac 4 veteris furoris et audaciae maturitas in 
nostri consulatus tempus erupit. 5 Quod si ex tan to latrocinio 
iste unus tolletur, videbimur fortasse ad breve quoddam 
tempus cura et metu esse relevati, periculum autem residebit, 
et erit inclusum penitus in venis atque in 6 visceribus rei pub- 25 
licae. Ut saepe homines aegri morbo a gravi, quum 7 aestu 
febrique a jactantur, si aquam gelidam biberint, primo relevari 
videntur, deinde multo gravius vehementiusque afflictantur ; 
sic hie morbus, qui est in re publica, relevatus istius poena, 
vehementius, vivis reliquis, b ingravescet. c 30 

32. Quare secedant d improbi ; secernant d se a bonis ; unum 



XII. *>428 ; 888 ; 211, R. 6, & R. 8 (2).— '414 & 2 ; 873 ; 247, 1.— 
S 373 ; 7 IS ; 230.— *495 & 3, 482, 1 ; 1218, 1171 ; 262.— * 585, 1 ; 
998 ; 277, R. 5 (c).— "501, L ; 1218; 264, 1 (a) & (b).— M53 ; 701 ; 
206 (11).— 0504, 2 ; 1162 (1); 261, 1. 

XIII. * 414 & 2; 873-, 247, 1.—H3I ; 972; 257, R. 7.— c 332, IL; 
588; 187, II. 2.— d487; 1193 ; 260, R. 6. 



198 ORATIONES CICERONIS. 

in locum congregentur d ; muro denique, id quod saepe jam 
dixi, discernanturanobis : desinant insidiari domi suae consuli, 
circumstare tribunal 8 praetoris urbani, obsidere cum gladiis 
curiam, 9 malleolos et faces ad inflammandam urbem compa- 
5 rare : sit denique inscriptum in fronte uniuscujusque, quid de 
re publica sentiat. e Polliceor hoc vobis, Patres Conscripti, 
tantam in nobis consulibus fore diligentiam, tantam in vobis 
auctoritatem, tantam in equitibus Romanis virtutem, tantam 
in omnibus bonis consensionem, ut, Catilinae profectione, a om- 

lOnia patefacta, illustrata, oppressa, vindicata esse videatis. 

33. 10 Hisce ominibus/ Catilina, cum summa rei publicae sa- 
lute, cum tua peste ac pernicie cumque eorum exitio, qui se 
tecum omni scelere parricidioque junxerunt, proiiciscere ad 
impium bellum ac nefarium. u Tu, Juppiter, qui iisdem, qui- 

15 bus 12 haec urbs, auspiciis a Romulo es constitutus, quern 
Statorem hujus urbis atque imperii vere nominamus, hunc et 
hujus socios a tuis ceterisque templis, a tectis urbis ac moe- 
nibus, a vita fortunisque civium arcebis ; et homines bonorum 
inimicos, g hostes patriae, latrones Italiae, scelerum foedere 

20 inter se ac nefaria societate conjunctos, aeternis suppliciis 
vivos mortuosque 13 mactabis. 

XIII. «525 ; 1182, 265.-^414 & 3 ; 873 ; 24f, 2.— eDist. bet. ad- 
versariuSi hostis, and inimicus. Y. Caes. L 10, n. 5. 



p- 



M. TULLII CICEROKIS 



IN 



L. CATILINAM OEATIO SECUNDA 



AD QUIRITES. 



I. 1. tandem aliquando, 2 Quirites, L. Catilinam, furen- 
tem audacia, a scelus b anhelantem, pestem patriae nefarie 
molientem, vobis c atque huic urbi ferro d flammaque minitan- 
tern, ex urbe vel e ejecimus, vel 3 emisimus, vel, 4 ipsum egredi- 
entem, 5 verbis prosecuti sumus. 6 Abiit, excessit, evasit, erupit. 5 
Nulla jam pernicies a 7 monstro illo f atque prodigio g moenibus 
ipsis intra moenia comparabitur. Atque hunc quidem unum, 
hujus belli domestici ducem, 8 sine controversia vicimus. 
9 Non enim jam inter latera nostra 10 sica ilia versabitur : non 
in campo, non in foro, non in curia, non denique intra domes- 10 
ticos parietes n pertimescemus. 12 Loco h ille motus est, quum 
est ex urbe depulsus : palam jam cum hoste, nullo impedi- 
ente, 13 bellum [justum] geremus. Sine dubio perdidimus 
hominem magnificeque vicimus, quum ilium ex occultis insidiis 
in apertum latrocinium conjecimus. 2. Quod vero H non cru- 15 
entum mucronem, ut voluit, extulit, quod, vivis nobis, 1 egres- 

I. ft 4(4 & 2 ; 873 ; 24*7, 1. — b Dist. bet. maleficium, f acinus, flagitium, 
scelus, and nefas. V. Sail. Cat. XIV. n. 5. — c 385 ; 831 ; 223, R. 2. — 
d 414&4; 873; 24:1, 3. — *587, II. 2 ; 1374:, 198,2, R. (a).— f 450; 
1028; 207, R. 23 (a). — eBist. bet. prodigium, ostentum, poi tentum, and 
monstrum. V. Sail. Cat XXX. n. 3. — h 425, 3, 3) j 916; 251. — '431 ; 
972; 257, R. 7. 

9* 



V 




200 OKATIONES CICERONIS. 

sus est, quod ei j ferrum de manibus extorsimus, k quod incolu- 
mes cives, quod stantem urbem reliquit k ; quanto 15 tandem 
ilium moerore* afflictum esse et profligatum putatis ? Jacet 
ille nunc prostratus, Quirites, et 16 se perculsum atque abjectum 
5 esse sentit ; et 17 retorquet oculos profecto saepe ad banc ur- 
bem, quam 1 e suis faueibus ereptam esse luget ; quae quidem 
laetari mihi videtur, quod tantam pestem evomuerit k forasque 
projecerit. 

II. 3. Ac si quis est talis, quales esse omnes a ^portebat, 

10 qui in hoc ipso, in quo exsultat et triumphat oratio mea, me 
vehementer accuset, b quod tarn capitalem hostem non com- 
prehenderim c potius quam emiserim c ; non est ista mea culpa, 
sed temporum. Interfectum esse L. Catilinam et gravissimo 
supplicio d affectum jampridem oportebat ; idque a me et mos 

15 majorum et hujus imperii severitas et res publica postulabat® 
Sed quam multos fuisse putatis, qui quae ego g deferrem f non 
crederent f ? quam multos, qui etiam defenderent f ? [quam 
multos, qui propter 3 improbitatem faverent f ] ? 4 Ac si, illo 
sublato, depelli a vobis omne pericuium 5 judicarem, jampridem 

20 ego L. Catilinam non modo invidiae 6 meae, verum etiam vitae 
periculo h sustulissem. 4. Sed quum viderem, 1 7 ne vobis 
quidem omnibus re etiam turn probata, si ilium, ut erat meri- 
tus, morte multassem, fore, j ut ejus socios, invidia oppressus, 
persequi non possem ; 8 rem hue deduxi, ut turn 9 palam k pug- 

25nare possetis, quum hostem aperte k videretis. 

10 Quem quidem ego hostem quam vehementer foris esse 
timendum putem, 1 licet u hinc intelligatis, m quod 12 illud etiam 



I. J 398, 5 ; 855', 224, R. 2, 222, 2 (b).— k 520, I.; 1250; 213, 5, & 
R.— >545; 1136; 239.— *( 2 > 520, II. ; 1255. 

II. » 545; 1136; 23d.— b 500 ; 1218 ;2te, 1.— <>520 1 IL;1255; 
266, 3. — »419, III. & 2, 1); 873 ; 249, I.— e 463, I. ; 644 ; 209, R. 12 
(2). — f 53l ; 1291; 266, 2.-^446; 1013; 209, R. 1 (a) & (b).~ *4I4 
& 3 ; 873; 247, 2. The attributive genitive is equivalent to an adjective. 
— 'What is the object of viderem?— J 544; 1133; 268, R. 4 (b). What 
is the sub. ace. of fore ? — k Dist. bet. aperte, palam, and manifesto. V. n. 8. 
— !525 ;' 1182; 265.— ra 496, 1 ; 1222; 262, R. 4. 



ORATIO II. IN L. CATILINAM. 201 

moleste fero, quod ex Urbe 13 parum comitatus exierit. Uti- 
nam ille omnes secum suas copias eduxisset n ! 14 Tongilium 
mihi° eduxit, quern amare in 15 praetexta coeperat ; 16 Publicium 
et Minucium, quorum aes alienum contractum in popina ^nul- 
lum rei publicae motum afferre poterat : reliquit quos viros ! 5 
quanto aere p alieno ! quam valentes ! quam nobiles ! 

III. 5. Itaque ego ilium exercitum, prae 1 Gallicanis a legi- 
onibus et hoc dilectu, quern 2 in agro Piceno et Gallico 3 Q. 
Metellus habuit, et his copiis, quae a nobis quotidie 4 compa- 
rantur, magno opere contemno, collectum ex 5 senibus despera- 10 
tis, ex 6 agresti luxuria, ex rusticis 7 decoctoribus, ex iis, qui 
8 vadimonia deserere quam ilium exercitum maluerunt ; quibus 
ego non modo si 9 aciem exercitus nostri, verum etiam si 10 edic- 
tum praetoris ostendero, concident. Hos, quos video volitare 
in foro, quos stare ad curiam, quos etiam in senatum venire, 15 
qui u nitent b unguentis, c qui ^fulgent purpura, mallem d secum 
13 milites eduxisset, 6 qui si hie permanent, mementote non tarn 
exercitum ilium esse nobis/ quam bos, 14 qui exercitum dese- 
ruerunt, pertimescendos. 

Atque hoc etiam sunt timendi magis, quod quidquid cogi- 20 
tant me scire sentiunt, neque tamen permoventur. 6. Video, 
w cui sit Apulia attributa, quis habeat Etruriam, quis agrum 
Picenum, quis Gallicum, quis sibi 16 has urbanas insidias cae- 
dis atque incendiorum depoposcerit. Omnia 17 superioris noctis 
consilia ad me perlata esse sentiunt ; patefeci in senatu hes- 25 
terno die ; Catilina ipse pertimuit, profugit : hi quid exspec- 
tant ? ne illi vehementer errant, si illam meam pristinam leni- 
tatem perpetuam sperant futuram. 

IV. Quod exspectavi, jam sum assecutus, ut vos omnes 
factam esse aperte conjurationem contra rem publicam vide- 30 




II. n 488, 1 & 2; 1193, 1195-6; 263, 1 & E.— °389; 838; 228, 
ST. (a).— P428; 888; 211, R. 6. 

III. a Dist. bet. Gallicanae legiones and Gallicae legiones. Y. n. 1. — ^ b Dist. 
bet. luceo, fulgeo, splendeo, and niteo. V. n. 11.— C 4I4 & 2 ; 873 ; 24t, 1. 
— d 485; 1177; 260, K 2. — e 493) 2; 1204; 262, R. 4. — f 388, I. • 
847; 225, III. 



202 ORATIONES CICERONIS. 

retis ; ^isi vero [si] quis est, qui Catilinae a 2 similes cum 
Catilina 3 sentire non putet. b Non est jam lenitati locus: 
severitatem res ipsa flagitat. Unum etiam nunc concedam : 
exeant, c proficiscantur, c ne patiantur 4 desiderio d sui Catilinam 
5 miserum tabescere. Demonstrabo iter : 6 Aurelia via e profec- 
tus est : si accelerare volent, 6 ad vesperam consequentur. 7. 
O fortunatam rem publicam f si quidem hanc 7 sentinam urbis 
ejecerit ! Uno mehercule Catilina 8 exhausto, levata mihi et 
recreata res publica videtur. Quid enim mali aut sceleris 

10 fingi aut cogitari potest, quod non ille conceperit b ? quis g tota 
Italia 6 veneficus, quis gladiator, quis latro, quis sicarius, quis 
parricida, quis testamentorum subjector, quis circumscriptor, 
quis ganeo, quis nepos, quis adulter, quae mulier infamis, quis 
corruptor juventutis, quis corruptus, quis perditus inveniri po- 

15 test, qui se cum Catilina non familiarissime vixisse fateatur b ? 
quae caedes per hosce annos sine illo facta est ? quod h nefa- 
rium stuprum non per ilium 1 ? 8. 9 Jam vero 10 quae tanta urn- 
quam in ullo homine juventutis illecebra fuit, quanta in illo? 
qui alios ipse amabat turpissime, alioru'm amori j flagitiosissirne 

20 serviebat, aliis fructum libidinum, aliis mortem parentum 
non modo 11 impellendo, verum etiam adjuvando pollicebatur. 
Nunc vero quam subito non solum ex urbe, verum etiam ex 
agris ingentem numerum perditorum hominum collegerat ! 
Nemo non modo Romae, sed nee ullo quidem in angulo totius 

25 Italiae oppressus aere alieno fuit, quern non ad hoc incredi- 
bile sceleris foedus adsciverit. b 

V. 9. Atque ut 1 ejus diversa studia in dissimili ratione per- 
spicere possitis, nemo est in ludo gladiatorio paulo ad facinus 
audacior, a qui se non 2 intimum Catilinae esse fateatur : nemo 

IT. *399, 3, 2) ; 863 ; 222, R. 2 (b). Dist. bet. the use of similis with 
the gen. and with the dat. V, I. 2, n. 18. — b 50l, I. ; 12 IS ; 264, 6.— 
e 485;-*i77;260, R. 6.— d 4l4 & 2 ; £73; 247, 1.— e4!4 & 4 ; 937 ; 
255, 2.— f 38l ; 725 ; 238, 2.— K 2 ) 264, 7. — *454, 1,1042: 137, 1.— 
e ( 2 M22 ? l&l); 254, R. 2 (b). — M54 ; 104:1, 137, 1. — J 4I4, 5, 1); 
876 ; 247, R. 4. — J 385 ; 831 ; 223, R. 2. 

V. »444, 1; 902; 256, R. 9(a). 



ORATIO II. IN L. CATILINAM. 203 

*in scena levior et nequior, qui se non ejusdem prope sodalem 
fuisse commemoret. Atque idem tamen, stuprorum et sce- 
lerum exercitatione b assuefactus, 4 frigore c et fame et siti et 
vigiliis perferendis d 5 fortis ab istis praedicabatur, quum in- 
dustriae 6 subsidia atque instrumenta virtutis in libidine auda- 5 
ciaque consumeret. 

10. Hunc vero si secuti erunt sui comites, si ex urbe exie- 
rint desperatorum hominum flagitiosi greges, O nos beatos ! 
O rem publicam fortunatam ! O praeclaram laudem consulatus 
mei ! Non enim jam sunt mediocres 7 liominum libidines, non 10 
humanae ac 8 tolerandae audaciae 6 : nihil cogitant, nisi caedem, 
nisi incendia, nisi rapinas. Patrimonia sua profuderunt, 
fortunas suas obligaverunt : 9 res eos jampridem, fides deficere 
nuper coepit ; eadem tamen ilia, quae erat in abundantia, libi- 
do permanet. Quod si in vino et 10 alea comissationes solum 15 
et scorta quaererent, essent illi quidem desperandi, sed tamen 
essent ferendi. Hoc f vero quis ferre possit, inertes homines 11 
fortissimis viris insidiari, stultissimos prudentissimis, ebriosos 
sobriis, dormientes vigilantibus ? qui u mihi g accubantes in 
conviviis, complexi mulieres impudicas, vino languidi, conferti 20 
cibo, sertis redimiti, unguentis obliti, debilitati stupris, eruc- 
tant sermonibus suis caedem bonorum atque urbis incendia. 

11. Quibus ego confido impendere fatum aliquod, et poenam 
jamdiu improbitati, nequitiae, sceleri, libidini debitam aut 
12 instare jam plane aut certe appropinquare. Quos si meus 25 
consulatus, quoniam sanare non potest, sustulerit, 13 non breve 
nescio quod tempus, sed multa saecula propagarit rei publicae. 
Nulla est enim natio, quam pertimescamus ; nullus rex, qui 
bellum populo Romano facere possit. Omnia sunt externa 
14 unius virtute terra marique pacata : domesticum bellum ma- 30 
net ; intus insidiae sunt ; intus inclusum periculum est ; intus 




Y. b 4l4&2;#73;24»?, 1. — c 4 | 4& 2; 873 ; 245,11. 3. — d 439, 
562; 656, 1322; 205, Exc. to R. 2, 275, II. — «I30, 2; 177 (2); 
95, R. — f450, 3; 1028] 207, R. 22. — &389; 838; 228, N. (a). — 
k Dist. bet. homo and vir. V. Sail. Cat. I. n. 1. 



204 ORATIONES CICERONIS. 

est hostis. Cum luxuria nobis, 1 cum amentia, cum scelere 
certandum est. Huic ego me bello ducem profiteor, Quirites : 
suscipio inimicitias hominum perditoruin. Quae sanari pote- 
runt, quacumque ratione sanabo : quae resecanda erunt, non 
5 patiar ad perniciem civitatis manere. 15 Proinde aut exeant* 
aut quiescant ; aut, si et in urbe et in eadem mente perma- 
nent, ea quae merentur exspectent. 

VI. 12. At etiam x sunt, qui dicant, Quirites, a me in ex- 
silium ejectum esse Catilinam. Quod ego si verbo assequi 

10 possem, istos ipsos ejicerem, qui haec loquuntur. Homo enim 
Mdelicet timidus aut etiam permodestus vocem consulis ferre 
non potuit : simul atque ire in exsilium jussus est, paruit. 

Quid ? ut 3 hesterno die, quum domi meae paene interfectus 
essem, senatum in aedem Jovis Statoris convocavi, rem om- 

15 nem ad patres conscriptos detuli, — quo quum Catilina venisset, 
quis eum senator appellavit ? quis salutavit ? quis denique ita 
adspexit ut perditum civem, ac non potius ut importunissimum 
hostem ? quin etiam principes 4 ejus ordinis partem illam sub- 
selliorum, ad quam ille accesserat, nudam atque inanem reli- 

20 querunt : — hie ego, vehemens 5 ille consul, qui verbo cives in 
exsilium ejicio, quaesivi b a Catilina, in nocturno conventu apud 
M. Laecam fuisset necne. d 13. Quum ille, 6 homo audacissimus, 
conscientia convictus primo reticuisset, patefeci cetera : quid 
7 ea nocte egisset, quid 8 in proximam constituisset, quemadmo- 

25dum esset ei e 9 ratio totius belli descripta, edocui. Quum 
haesitaret, quum 10 teneretur, quaesivi, quid f dubitaret proficisci 
eo, quo jampridem pararet, g quum arma, quum secures, quum 
n fasces, quum tubas, quum signa militaria, quum aquilam 
illam argenteam, cui ille etiam sacrarium [scelerum] domi 

30 suae fecerat, scirem esse praemissam. h 14. In exsilium ejicie- 
bam, 1 quern jam ingressum esse in bellum videbam ? Etenim, 

V. ^88, I. ; 847; 225, III. — J 487, 488, IT. ; 1193 ; 260, R. 6. 

VI. b 374, 3, 4) ; 738 ; 231, R. 4. — <*526, 1) ; 1187 ; 265, R. 2.— 
e 388, II.; 844 ; 225, II.— f 380, 2 ; 7S1\ 235, R. 11.— r 527 ; 1291; 
266, 1.— h 439 ; 056; 205, Exc. R. 2.-^468; 1087; 145, II. 



ORATIO II. IN L. CATILINAM. 205 

M credo, Manlius iste centurio, qui in 13 agro Faesulano castra 
posuit, bellum populo Romano suo nomine^ indixit, et ilia castra 
nunc non Catilinam ducem exspectant, et ille ejectus in exsil- 
ium se Massiliam, k ut aiunt, non in haec castra conferet. 

VII. O conditioner^ miseram, non modo administrandae, 5 
verum etiam conservandae rei publicae ! Nunc si L. Catilina 
consiliis, laboribus, 1 periculis b meis circumclusus ac debilitatus 
subito pertimuerit, sententiam mutaverit, deseruerit suos, con- 
silium belli faciendi c abjecerit, ex hoc cursu sceleris ac belli 
iter ad fugam 2 atque in exsilium converterit, b 3 non ille a me 10 
spoliatus armis d audaciae, non obstupefactus ac perterritus mea 
diligentia, non de spe conatuque depulsus, sed indemnatus, 
innocens, in exsilium ejectus a consule vi et minis esse dice- 
tur ; et erunt, qui ilium, si hoc fecerit, non improbum, sed 
miserum, me non diligentissimum consulem, sed crudelissimum 15 
tyrannum existimari velint. 15. 4 Est mihi e tanti/ Quirites, 
hujus invidiae falsae atque iniquae tempestatem subire, dum- 
modo a vobis hujus horribilis belli ac nefarii periculum de- 
pellatur. g Dicatur h sane ejectus esse a me, dummodo eat* in 
exsilium ; sed mihi credite, non est iturus. 1 Numquam ego 20 
a diis immortalibus optabo, Quirites, invidiae meae levandae c 
causa, ut L. Catilinam ducere exercitum hostium atque in 
armis volitare audiatis ; sed triduo tamen audietis : multoque 
magis 5 illud timeo, 6 ne? mihi sit invidiosum k aliquando, quod 
ilium emiserim 1 potius, quam quod ejecerim. 1 Sed quum sint 25 
homines, qui ilium, quum profectus sit, ejectum esse dicant, 
iidem, si interfectus esset, quid dicerent ? 

16. 7 Quamquam isti,qui Catilinam 8 Massiliam ire dictitant, m 
non tarn hoc queruntur, quam verentur. Nemo est istorum 

VI. J 414 & 2 ; 873; 24?, 1.— k 379 ; 938; 23T. 

VII, *38l; 725; 238, 2. — b 704, I. 1 ; 1378, 1st; 218, R. 6 (b).— 
'562; 1322,215, II. — d 4l9, III.; 911) 251. — e 384; 820 ; 223. 
— f 40l, 402, HI. 1 ; 799 ; 214.— *503 & I. ; 1271 ; 263, 2.— h 488 & 
1,549,4; 1193,1155;2Q0,R.6, 2U, R. 2.— *228 ; 328; 162,14. 
— J 492, 4, 1); 1215; 262, R. 7.— k 323 ; 570 ; 128, 1. 4.— *556, I, 
520, II.; 1291 ; 266, 3.— m 332, I. & 2; 584:; 187, II. 1 (c). 



206 ORATIONES CICERONIS. 

tarn misericors 9 qui ilium non ad Manlium, quam ad Massili- 
enses ire malit. Ille autem, si mehercule 10 hoc, quod agit, 
numquam antea cogitasset, tamen latrocinantem se interfici 
mallet, quam exsulem vivere. Nunc vero, quum ei nihil ad- 
5 hue praeter ipsius voluntatem cogitationemque accident, nisi 
quod, vivis nobis, 11 Roma profectus est, optemus potius, ut eat 
in exsilium, quam n queramur. 

VIII. 17. Sed cur tamdiu de uno hoste loquimur, et de eo 
hoste, *qui jam fatetur se esse hostem, et quern, quia, quod 

10 semper volui, murus interest, non timeo ; 2 de iis, qui dissim- 
ulant, qui Romae remanent, qui nobiscum sunt, nihil dicimus ? 
quos quidem ego, si ullo modo fieri possit, non tarn ulcisci 
studeo quam sanare sibi ipsos, placare rei publicae; neque, id 
quare fieri non possit, si me audire volent, intelligo. Expo- 

15 nam enim vobis, Quirites, ex quibus generibus hominum 3 istae 
copiae comparentur : Meinde singulis medicinam consilii atque 
orationis meae, 5 si quam potero, afferam. 

18. Unum genus 6 est eorum, a qui r magno in aere alieno 
majores etiam possessiones habent ; quarum amore b adducti 

20 8 dissolvi nullo modo possunt. Horum hominum 9 species est 
honestissima ; sunt enim locupletes ; voluntas vero et causa 
impudentissima. 10 Tu agris, c tu aedificiis, c tu u argento, c tu 
familia, c tu rebus c omnibus ornatus et copiosus sis, d et dubites d 
de 12 possessione detrahere, acquirere ad fidem ? Quid enim 

25 exspectas ? bellum ? Quid ? ergo in vastatione omnium tuas 
possessiones sacrosanctas futuras putas ? 13 An tabulas novas ? 
Errant, qui istas a Catilina exspectant. 14 Meo beneficio ta- 
bulae novae proferentur, verum auctionariae ; neque enim isti, 
qui possessiones habent, alia ratione ulla salvi esse possunt. 

30 Quod si maturius facere voluissent, 15 neque (id quod stultissi- 
mum est) certare cum usuris fructibus praediorum, et 16 locu- 



VII. -431; 1 972 \ 25Y, R. 7. 

VIII. »40l ; 780; 211, R. 8 (1). V. n. 6.— b 4l4 & 2; 873; 24Y, 1. 
— «4I9, III.; 770; 249, I.- d 485 ; 1180 ; 260, R. 5. 



ORATIO II. IN L. CATILINAM. 207 

pletioribus his et melioribus civibus uteremur. Sed hosce 
homines minime puto pertimescendos, quod aut deduci de 
sententia possunt; aut, si permanebunt, magis mihi videntur 
vota facturi contra rem publicam quam arma laturi. 

IX. 19. Alterum genus est eorum, a qui, quamquam pre- 6 
muntur aere alieno, Mominationem tamen exspectant : rerum b 
potiri volunt : honores, quos, quieta re publica, c desperant, 
perturbata, se consequi posse arbitrantur. 2 Quibus d hoc e prae- 
cipiendum f videtur, g unum scilicet et idem, quod e 3 reliquis d 
omnibus, ut desperent, h id quod conantur se 1 consequP posse 1 : 10 
primum omnium, k 4 me ipsum vigilare, adesse, providere rei 
publicae ; deinde magnos animos esse in bonis viris, magnam 
concordiam in maxima multitudine, magnas praeterea copias 
militum ; deos denique immortales huic invicto populo, claris- 
simo imperio, pulcherrimae urbi contra tantam vim sceleris 15 
5 praesentes auxilium esse laturos. Quod 1 si jam sint id, quod 
cum summo furore m cupiunt, adepti, num n illi in cinere urbis 
et sanguine civium, 6 quae mente conscelerata ac nefaria con 
cupiverunt, se consules aut dictatores aut etiam reges sperant 
futuros ? Non vident id se cupere, quod p si adepti sint, 7 fugi- 20 
tivo alicui ant gladiatori concedi p sit necesse ? 

20. Tertium genus est 8 aetate q jam affectum, sed tamen 
exercitatione robustum ; quo ex genere est ipse Manlius, cui 
nunc Catilina succedit. Sunt 9 homines ex iis coloniis, quas 
Sulla constituit; 10 quas ego universas civium esse optimorum25 
et fortissimorum virorum* sentio ; sed tamen ii sunt coloni, qui 
n se in insperatis ac repentinis pecuniis sumptuosius insolenti- 
usque jactarunt. Hi, dum aedificant, tamquam ^beati, dum 
praediis, 13 lecticis, familiis magnis, conviviis apparatis delectan- 

IX. «40l ; 780 ; V. VIII. a, & n. 6.— M09, 3 ; 882 ; 220, 4— «43l 
972; 257, R. 7.-^453,386; 826) 224, 206 (17). — *545; 1136 
239.-^549 ; 1151) 270, R. 3— ?549, 1 ; 638; 209, R. 3, 5.— M92 
1205; 262.— '545, 551, I. & 1 ; 1136, 1148-9 ; 272, 239. — i 552 
&1; 1138; 271.-^396, 2, 3) &(2); 771; 212, R. 2. — U53, 6; 
702; 206 (14). — »«4I4 & 3 ; 873 ; 247, 2. — n 346, II. 1, 3) ; 1105 ; 
198, 11, R. (b).— 0414 & 3 ; 873; 247, 2.— P545, 549; 1136, 1150 
239.-1419,111.; 873; 249,1 




20S ORATIONES CICERONIS, 

tur, in tantum aes alienum inciderunt, ut, si salvi esse velint, 
Sulla sit [iis ] ab inferis excitandus. Qui etiam nonnullos 
agrestes, homines tenues atque egentes, in eandem illam spem 
l4 rapinarum veterum impulerunt. Quos ego utrosque in eodem 

£ genere praedatorum direptorumque pono ; sed eos hoc T mo- 
neo : desinant furere ac proscriptions et dictaturas cogitare. 
Tantus enim 15 illorum temporum dolor inustus est civitati, d 
ut jam ista 16 non modo homines, sed ne pecudes quidem mihi 
passurae esse videantur. 

th X. 21. Quartum genus est sane H'arium et mixtum et 
turbulentum ; qui 2 jampridem premuntur, qui numquam emer- 
gunt; qui partim inertia,* partim male gerendo negotio, a 
partim etiam sumptibus b 3 in vetere aere alieno* vacillant ; 
qui 4 vadimoniis, judiciis, proscriptionibus bonorum defatigati, 

* 5 5 permulti et ex urbe et ex agris se in ilia castra conferre di- 
cuntur. Hosce ego non tarn milites acres, quam 6 infitiatores 
lentos esse arbitror. Qui c homines primum si stare non pos- 
sunt, corruant ; sed ita, ut 7 non modo eivitas, sed ne vicini 
quidem proximi sentiant. Nam illud non intelligo. quamob- 

*0 rem, si vivere honeste non possunt, perire turpiter velint d ; 
aut cur minore dolore e perituros se cum multis, quam si soli 
pereant, arbitrentur. d 

22. Quintum genus est 8 parricidarum, sicariorum, denique 
omnium facinorosorum ; quos ego a Catilina non revoco ; nam 

2*neque ab eo divelli possunt; et pereant sane in latrocinio, 
quoniam sunt ita multi, ut eos career capere non possit. 

9 Postremum autem genus est, non solum numero, f verum 
etiam genere f ipso atque vita/ 10 quod proprium Catilinae g est, 
de ejus delectu, n immo vero u de complexu ejus ac sinu ; quos 

80 pexo capillo, h nitidos aut 13 imberbes aut 14 bene barbatos vide- 
tis, manicatis et talaribus 15 tunicis, h 16 velis amictos, non togis ; 

IX. r 4IO, S Sol; 739] 218, R. 1. 

X. *4I4 & 2 ; $73 ; 247, 1. — b Dist. bet. sumptus and impensae. V. 
Caes. I. 18, n. 9.— «453; 701 ; 206 (17).— d 525 ; 1182 ; 265.— *4I4 
&3;S73; 247, 3.— '429; $89] 250, 1.-^399, 3, 3) ; 863 ; 222, R. 
2(a).— M28; 888; 211, R. 6. 



ORATIO II. IN L. CATILINAM. 209 

quorum omnis industria vitae et vigilandi labor in antelucanis 
coenis expromitur. 23. In his gregibus omnes 17 aleatores, om- 
nes adulteri, omnes impuri impudicique versantur. Hi pueri 
tarn lepidi ac delicati non solum amare et amari, neque saltare 
et 18 cantare, j sed etiam sicas vibrare et spargere venena didi- 5 
cerunt ; qui 19 nisi exeunt, nisi pereunt, etiamsi Catilina perie- 
rit, scitote 1 hoc in re publica ^seminarium Catilinarum futurum. 
Verumtamen quid sibi isti miseri volunt ? Num suas secum 
mulierculas sunt in castra ducturi ? Quemadmodum autem 
illis k carere poterunt, his praesertim jam noetibus ? Quo au- 10 
tern pacto illi Apenninum atque illas pruinas ac nives perfe- 
rent ? nisi idcirco se facilius hiemem toleraturos putant, quod 
nudi in conviviis saltare didicerunt. 

XL 24. O bellum magno opere pertimescendum, quum 
hanc sit habiturus Catilina scortorum 1 cohortem praetoriam ! is 
Instruite nunc, Quirites, contra has tarn praeclaras Catili- 
nae copias vestra praesidia vestrosque exercitus; et pri- 
mum gladiatori illi confecto et saucio consules imperatoresque 
vestros opponite ; deinde contra illam naufragorum ejectam 
ac debilitatam manum florem totius Italiae ac robur educite. 20 
2 Jam vero 3 urbes coloniarum 3, ac municipiorum 4 respondebunt 
Catilinae tumulis silvestribus. Neque ego ceteras copias, 
5 ornamenta, praesidia vestra, cum illius latronis inopia atque 
egestate conferre debeo. 25. Sed si, omissis his rebus quibus b 
nos suppeditamur, 6 eget ille, senatu, c equitibus E-omanis, [pop- 25 
ulo,] urbe, aerario, vectigalibus, cuncta Italia, provinciis 
omnibus, 7 exteris d nationibus, si, his rebus omissis, ipsas cau- 
sas, quae inter se confligunt, Contendere velimus ; 9 ex eo ipso, 
10 quam valde illi jaceant, intelligere possumus. u Ex hac enim 
parte pudor pugnat, illinc petulantia ; hinc pudicitia, illinc 30 
stuprum ; hinc fides, illinc fraudatio ; hinc pietas, illinc scelus ; 

X. ^37, I. ; 1117 ; 26T (2). — -J Dist. bet. cano, canto, an&psaUo. Y. 
n. 18.— *4I9, HI.; 907 ; 250, 2 (2). 

XI. *396, V. ; 631, 211, R. 2, N. — b 4l9, III. ; 907-9 ; 249, I. — 
•363 ; 622 ; 204.— d Dist. bet. extemus and extents. Y. n. 1 



210 ORATIONES CICERONIS. 

hinc constantia, illinc furor; hinc honestas, illinc turpitudo; 
hinc continentia, illinc libido : denique aequitas, temperantia, 
fortitudo, prudentia, virtutes omnes certant cum iniquitate, 
luxuria, ignavia, temeritate, cum vitiis omnibus : postremo, 
5 copia cum egestate, 12 bona ratio cum perdita, mens sana cum 
amentia, bona denique spes cum omnium rerum desperatione 
confligit. In ejusmodi certamine ac proelio nonne, etiam si 
hominum 13 studia deficiant, dii ipsi immortales cogant 14 ab e his 
praeclarissimis virtutibus tot et tanta vitia superari? 

10 XII. 26. Quae quum ita sint, Quirites, yos quemadrao- 
dum jam antea, vestra tecta vigiliis custodiisque defend ite : 
mihi, a ut *urbi sine vestro motu ac sine ullo tumultu satis esset 
praesidii, b 2 consultum atque provisum est. Coloni omnes mu- 
nicipesque vestri, certiores a me facti de hac nocturna 3 ex- 

15 cursione Catilinae, facile urbes suas finesque defendent : gla- 
diatores, quam d sibi c iile manum certissimam fore putavit, 
quamquam 4 animo e meliore sunt quam pars patriciorum, po- 
testate tamen nostra 5 continebuntur. Q. Metellus, quern ego 
hoc prospiciens in agrum Gallicum Picenumque praemisi, 

20aut opprimet 6 hominem aut omnes ejus motus conatusque 

prohibebit. Reliquis autem de rebus constituendis, maturan- 

dis, agendis jam ad senatum referemus, 7 quem vocari videtis. 

27. Nunc illos, qui in urbe remanserunt, 8 atque adeo [qui] 

contra urbis salutem omniumque vestrum, in urbe a Catilina 

25 relicti sunt, quamquam sunt hostes, tamen, quia nati sunt cives, 
monitos 9 eos etiam atque etiam volo. Mea lenitas si cui ad- 
huc solutior* visa est, hoc 10 exspectavit, ut id quod latebat, 
erumperet. n Quod g reliquum est, jam non possum oblivisci, 
meam hanc esse patriam, me horum esse consulem, mihi aut 

30 cum his vivendum aut pro his esse moriendum. Nullus est 
portis custos, nullus insidiator viae : si qui exire volunt, con- 
XL «4I4, 6 ; 87 8 \ Why is ab necessary ? V. n. 14. 
XII. a 388, H.; 844; 225, IL->396, 2,4)& (1); 1005 \ 212, R.4. 

— c 390, 2 ; 853 ; 227, & R. 4. — *445, 4 ; 695 ; 206 (10). — «428 ; 

888; 211, R. 8 (2).— f 444, 1 ; 902 ; 256, R. 9 (a). — ^445, 7; 693; 

206, 13 (a). 



ORATIO II. IN L. CATILINAM. 211 

nivere possum. Qui h vero se in urbe commoverit, cujus ego 
non modo ^factum, sed inceptum ullum conatumve contra pa- 
triam deprebendero, sentiet in hac urbe esse consules vigilan- 
tes, esse egregios magistratus, esse fortem senatum, esse arma, 
esse carcerem, quern vindicem nefariorum ac manifestorum 5 
scelerum majores nostri 13 esse voluerunt. 

XIII. 28. Atque baec omnia sic agentur, Quirites, ut 
maximae res minimo motu, a pericula summa nullo tumultu,* 
bellum intestinum ac domesticum, post bominum memoriam 
crudelissimum et maximum, x me uno togato duce et impera- 10 
tore, sedetur. b Quod ego sic administrabo, Quirites, ut, si ullo c 
modo fieri poterit, ne improbus quidem quisquam d in bac urbe 
poenam sui sceleris sufferat. Sed si vis manifestae audaciae, 
si impendens patriae periculum me necessario de bac animi 
lenitate deduxerit, illud profecto perficiam, quod in tanto et tarn 15 
insidioso bello 2 vix optandum videtur, ut neque bonus quisquam 
intereat, paucorumque poena vos omnes salvi esse possitis. 

29. Quae quidem ego neque mea prudentia 6 neque bu- 
manis consiliis 6 fretus polliceor vobis, Quirites, sed multis et 
non dubiis deorum immortalium 8 significationibus, e 4 quibus f 20 
ego ducibus, in banc spem sententiamque sum ingressus ; qui 
jam non procul, ut quondam solebant, ab 5 externo hoste atque 
longinquo, sed hie praesentes suo numine atque auxilio sua 
templa atque urbis tecta defendunt ; quos vos, Quirites, pre- 
cari, g venerari, implorare debetis ut, 6 quam h urbem pulcberri- 25 
mam florentissimamque esse voluerunt, hanc, h omnibus hosti- 
um copiis terra marique superatis, a perditissimorum civium 
nefario scelere defendant. 



Xn. M45, 6; 689, 206(4). 

XIII. * 414 & 3 ; 873 ; 247, 2. — M63, I. ; 644 ; 209, R. 12 (3). — 
e When are quisquam and ullus used after si? V. I. 2, n. 19. — "What 
words are commonly used after si to express "any?" Y. ib. — d 457; 
1061 ; 207, R. 31. In what kinds of sentences is quisquam commonly 
used?— e 4 , 9? iy.,919 244. — '431; 972 ; 257, R. 7. — *Dist bet. 
rogo, oro, obsecro, obtestor, precor, and supplico. Y. Caes. I. 20, n. 1.— 
h 687, 690 ; 206 (3) & (a). 




M. TULLII CICERONIS 



INT 



L. CATILINAM ORATIO TERTIA 

AD QUIRITES. 



I. 1. Rem publicam^Quirites, vitamque omnium 8 vestrum, 
bona, fortunas, conjuges liberosque b vestros atque b hoc domi- 
cilium clarissimi imperii, fortunatissimam pulcherrimamque 
urbem, c hodierno die deorum immortalium summo erga vos 

5 amore, laboribus, consiliis, 2 periculis meis, e flamraa atque 
ferro ac paene ex faucibus fati ereptam et b vobis conservatam 
ac restitutam videtis. 2. Et si non minus nobis jucundi atque 
3 illustres sunt ii dies, quibus d conservamur, quam illi, quibus d 
nascimur, quod salutis certa laetitia est, nascendi incerta con- 

lOditio, et quod sine 4 sensu nascimur, cum 5 voluptateservamur; 
profecto, quoniam ilium, qui hanc urbem condidit, ad deos 
immortales 6 benevolentia famaque sustulimus, 7 esse apud 
vos posterosque vestros in honore debebit is, qui eandem 
hanc urbem conditam f amplificatamque servavit. Nam toti 

15 urbi, e templis, delubris, tectis ac moenibus subjectos prope jam 
ignes circumdatosque restinximus ; iidemque h gladios in rem 
publicam destrictos retudimus, mucronesque eorum a jugulis 
vestris dejecimus. 3. Quae quoniam in senatu 8 illustrata, 

I. *446, 3; 1016] 212, R. 2, N. 2.— b 587, I. 2; 1369 ; 198, 1, R. 
(a)&(b).— <363; 0££. 204.— M26; 949] 253.— e 386; $26; 224. 
— f 578, 577 ; 1350; 274, 3 (a).-J»45l, 3; 1034; 201, R. 27 (a). 



ORATIO III. IN L. CATILINAM. 213 

patefacta, comperta sunt per me, vobis jam exponam breviter, 
Quirites, ut 9 et quanta et qua ratione investigata et compre- 
hensa sint, vos, qui ignoratis 10 et exspectatis, scire possitis. 

Principio, u ut Catilina paucis ante diebus 1 erupit ex urbe, 
quum sceleris sui socios, hujusce nefarii belli acerrimos du- 5 
ces, Romae reliquisset, semper vigilavi et providi, Quirites, 
quemadmodum in tantis et tarn absconditis insidiis, salvi esse 
possemus. j 

II. Nam turn, quum ex urbe Catilinam ejiciebam, (non 
enim jam vereor ^ujus verbi invidiam, quum 2 illa magis sit 10 
timenda, quod vivus exierit, a ) 3 sed turn, quum ilium extermi- 
nari volebam, aut reliquam b conjuratorum manum simul exitu- 
ram aut eos, qui restitissent, infirmos sine illo ac debiles fore 
putabam. 4. 4 Atque ego, ut vidi, quos maximo furore et 
scelere esse inflammatos sciebam, eos nobiscum esse et Homae 15 
remansisse, 5 in eo omnes dies noctesque consumpsi, ut, quid 
agerent, quid molirentur, sentirem ac viderem ; ut, quoniam 
auribus c vestris propter incredibilem magnitudinem sceleris 
6 minorem d fidem faceret e oratio mea, 7 rem ita comprehenderem, 
ut turn demum animis saluti vestrae provideretis, quum oculis 20 
maleficium ipsum videretis. 5. Itaque ut 8 comperi legatos 
y Allobrogum belli 10 Transalpini et u tumultus Gallici excitandi 
causa a P. 12 Lentulo esse sollicitatos, eosque in Galliam ad 
i^uos cives 13 eodemque itinere cum 14 literis mandatisque ad 
Catilinam esse missos, comitemque iis adjunctum 15 T. Voltur- 25 
cium, atque huic esse ad Catilinam datas literas, facultatem 
mi hi oblatam putavi, ut, quod erat difficillimum quodque ego 
semper optabam ab diis immortalibus, 16 ut tota res non solum a 
me, sed etiam a senatu et a vobis manifesto deprehenderetur. 

Itaque besterno die 17 L. Flaccum et 18 C. Pomptinum, prae- 30 
tores, fortissimos atque amantissimos rei publicae f viros, ad 

I. '427 & 1 ; 954: ; 253, R. 1. — J 525 ,1182; 265. 

II. »520, II. ; 1255 \ 273, 5 (2), 266, 3. What word does quod ex.- 
plain? — H4I, 6; 662; 205, R. 17. — c 384 ; 855 \ 223. — d 444, 1; 
902 ; 256, R, 9 (a).— e 5l7 & n . ; 1255 ; 266, 3.-^399 & 2, 1) ; 765; 
213. 



214 ORATIONES CICERONIS. 

me vocavi : rem exposui : quid fieri placeret ostendi. Uli 
19 autem, ^qui omnia de re publica praeclara atque egregia 
sentirent/ sine recusatione ac sine ulla mora negotium susce- 
perunt ; et, quum advesperasceret, occulte ad pontem 21 Mul- 

5 vium pervenerunt ; atque ibi in proximis villis ita bipartito 
fuerunt, ut Tiberis inter eos et pons interesset. h Eodem autem 
et ipsi sine cujusquam suspicione multos fortes viros eduxe- 
rant, et ego ^ex praefectura Reatina complures delectos ado' 
lescentes, quorum opera utor assidue in re publica, ^praesidio 1 

10 cum gladiis miseram. 6. Interim, tertia fere* 24 vigilia exacta, 
qunm jam pontem Mulvium cum magno comitatu legati Alio- 
brogum ingredi inciperent unaque Volturcius, fit in eos impe- 
tus : educuntur et ab illis gladii et a nostris. Res praetoribus 
erat nota solis : ignorabatur a ceteris. 

15 III. Turn interventu Pomptini atque Flacci pugna [quae 
erat commissa] sedatur. Literae, quaecumque erant a in eo 
comitatu, integris signis, b praetoribus traduntur : ipsi com- 
prehensi ad me, quum jam dilucesceret/ deducuntur. Atque 
horum omnium scelerum improbissimum machinatorem, ^im- 

20 brum Gabinium, statinr 6 ad me, 2 nihildum suspicantem, vo- 
cavi ; deinde item arcessitus est 8 L. Statilius et post eum 
4 C. Cethegus ; tardissime autem 5 Lentulus venit, ^credo, quod 
in Uteris dandis 7 praeter consuetudinem proxima nocte vigi- 
larat. 

25 7. Quum summis et clarissimis hujus civitatis viris, f qui, 
audita re, frequentes ad me mane convenerant, literas g a me 
prius aperiri, quam ad senatum deferrem, placeret, ne, si nihil 
esset inventum, temere a me tantus tumultus injectus civitati h 

II. ^519; 1251 ; 264, 8 (1).— M63, 3 ; 644; 209, R. 12 (2).— »390, 
2; 853 ; 22?, R. 2. — i Dist. bet. /ere, ferme, paene, andprope. V. Caes. I. 
1, n. 15. 

III. *475, 3; 259, R. 4 (3). — b 43l ; 972 ; 251, R. T. — d 48l, IT. ; 
1167 ; 258, R. 1. — e Dist. bet. repente, subito, extemph, e vestigio, illico, 
statim, protinus, confestim, aDd continuo. V. Caes. II. 11, n. 3. — f 385 ; 
831] 223, R, 2.— &545; 1136; 239.— h 386 ; 826; 224. 



ORATIO III. IN L. CATILINAM. 215 

videretur, 8 negavi me esse facturum, ut de periculo publico 
non ad consilium publicum rem integram deferrem. Etenim, 
Quirites, si ea, quae erant ad me delata, reperta non essent, 
tamen ego non arbitrabar, in tantis rei publicae periculis, esse 
milii 1 nimiam diligentiam pertimescendam. Senatum fre- 5 
quentem celeriter, ut vidistis, coegi. 8. Atque interea statim 
admonitu j Allobrogum, C. Sulpicium praetorem, fortem virum, 
misi, 9 qui ex aedibus Cethegi, si quid telorum esset, efferret k ; 
ex quibus ille maximum sicarum numerum et glad,iorum 
extulit. 10 

IV. Introduxi Volturcium sine 1 Gallis : 2 fidem publicam 
jussu a senatus dedi : hortatus sum, ut ea, quae sciret, sine 
timore indicaret. Turn ille dixit, quum vix se ex magno 
timore recreasset, a P. Lentulo se habere ad Catilinam 3 man- 
data et literas, ut Nervorum praesidio b uteretur, ut ad urbem 15 
quam primum cum exercitu accederet ; 5 id autem eo consilio, a 
ut quum urbem 6 ex omnibus partibus, quemadmodum descrip- 
tum distributumque erat, incendissent, caedemque infinitam 
civium fecissent, praesto esset ille, qui et fugientes exciperet c 
et §e cum bis urbanis 7 ducibus conjungeret. c 9. Introducti au- 20 
tern Galli, 8 ju?jurandum sibi et literas ab Lentulo, Cethego, 
Statilio, ad suam gentem data esse dixerunt, atque ita sibi 
ab his et a L. Cassio esse praescriptum, ut equitaturn in Ita- 
liam quam primum mitterent : 9 pedestres sibi copias non defu- 
turas ; Lentulum autem 10 sibi confirmasse ex n fatis Sibyllinis 25 
haruspicumque responsis, se esse tertium ilium Cornelium, ad 
quern regnum hujus urbis atque imperium pervenire esset 
necesse ; Cinnam ante se et Sullam fuisse ; eundemque d dix- 
isse 12 fatalem hunc esse annum ad interitum hujus urbis atque 
imperii, qui esset e annus decimus post 13 virginum absolutionem, 30 
post 14 Capitolii autem incensionem vicesimus. 10. Hanc au- 



III. *388, 1; 847 \ 225, III. — J 414 & 2 ; 873; 247, 1. — *500; 
1212 ; 264, 5. 

IV. « 4(4, 2, 3) ; 873 ; 247, 1, & R. 2 (a).— b 4l9, I. ; 880 ; 245, L— 
e 500; 1205 ; 264, 5.— *45l, 3 ; 1034:) 207, R. 27 (a).— *5I9 ; 1251 ; 
264, 8 (1). 

10 





216 ORATIONES CICERONIS. 

tern Cethego f cum ceteris controversiam fuisse dixerunt, quod 
Lentulo et aliis, caedem 15 Saturnalibus g fieri atque urbem in- 
cendi placeret, Cethego nimium id longum videretur. 

V. Ac, *ne longum sit, Quirites, 2 tabellas proferri jussimus, 

5 quae a quoque dicebantur datae. Primum ostendimus Ce- 
thego signum: 3 cognovit. Nos linum incidimus: legimus. 
Erat scriptum ipsiiis manu Allobrogum senatui et populo, 
sese, quae eorum legatis 4 confirmasset, a esse facturum b : 
orare, b ut item illi facerent, quae sibi eorum legati 5 recepis- 

10 sent. a Turn Cethegus, 6 qui paulo ante aliquid tamen de gla- 
diis ac sicis, quae 7 apud ipsum erant deprehensa, respondisset 
dixissetque 8 se semper bonorum ferramentorum c studiosum 
fuisse, recitatis literis debilitatus atque abjectus, conscientia 
convictus, repente conticuit. 

15 Introductus est Statilius: cognovit et signum et manum 
suam. Recitatae sunt tabellae 9 in eandem fere sententiam : 
confessus est. 

Turn ostendi tabellas Lentulo, et quaesivi, cognosceretne 
signum, Adnuit. " Est vero, inquam, notum quidem sig- 

20 num, imago 10 avi tui, clarissimi viri, qui amavit unice patriam 
et cives suos ; u quae quidem te a tanto scelere etiam muta 
revocare debuit." 11. ^Leguntur eadem ratione d ad sena- 
tum Allobrogum populumque literae. Si quid de his rebus 
dicere vellet, 13 feci potestatem. Atque ille primo quidem ne- 

25 gavit ; post autem aliquanto, toto jam indicio exposito atque 
edito, 14 surrexit : quaesivit a Gallis, 15 quid sibi e esset cum iis ; 
quamobrem domum f suam venissent; itemque a Volturcio. 
.Qui g quum illi h breviter constanterque respondissent, per 
^quem* ad eum quotiensque venissent, quaesissentque ab eo, 

30 nihilne secum esset de fatis Sibyllinis locutus, turn ille subito, 



IY. f 387 ; 821; 226.— *426; 1; 949; 253, & N. 1. 

Y. a 529, 531; 1291, 266, 2.— b 530, Lj 1296,A;2GG, 2.— «399 
&2, 2); 705, 213. — d 428; 888; 211, R. 6. — «387 ; 821; 226.— 
f 379, 3&1); 943; 237, R. 4.— *453; 701; 206 (17).—* 384; 831; 
223, R. 2.— »4I4, 5, 1); 876 j 247, R. 4. 



ORATIO III. IN L. CATILINAM. 217 

scelere* demens, k quanta conscientiae vis esset, ostendit. Nam, 
quum id posset infitiari, repente praeter opinionem omnium 
confessus est. Ita eum, non modo ingenium illud et dicendi 
exercitatio, qua m semper valuit, sed etiam propter vim sceleris 
manifesti atque deprehensi impudentia, qua m superabat om- 5 
nes, improbitasque defecit. n 

12. Volturcius vero subito literas proferri atque aperiri ju- 
bet, quas sibi a Lentulo ad Catilinam datas esse dicebat. 
Atque ibi 17 vehementissime perturbatus Lentulus, tamen et 
signum et manum suam cognovit. 18 Erant autem [scriptae] 10 
sine nomine, sed ita : 19 quis sim,° scies ex eo, quem ad 

TE MISI. CURA, UT YIR SIS ; ET COGITA QUEM IN LOCUM 
SIS PROGRESSUS ; VIDE, QUID JAM TIBI SIT NECESSE, ET 
CURA, UT OMNIUM TIBI AUXILIA ADJUNGAS, ETIAM ^INFI- 

morum. Gabinius deinde introductus, 21 quum primo impu- 15 
denter respondere coepisset, ad extremum nihil ex iis, quae 
Galli insimulabant, negavit. 13. Ac mihi quidem, Quirites, 
^quum ^illa certissima visa sunt argumenta atque indicia 
sceleris, tabellae, signa, manus, denique uniuscujusque con- 
fessio, turn multo certiora ilia, color, oculi, vultus, taciturnitas. 20 
Sic enim 24 obstupuerant, sic terrain intuebantur, sic furtim 
nonnumquam inter se adspiciebant, ^ut non jam ab aliis indi- 
cari, sed indicare se ipsi p viderentur. 

VI. ^ndiciis expositis atque editis, senatum consului, 2 de 
summa re publica quid fieri placeret. Dictae sunt a 3 princi- 25 
pibus acerrimae ac fortissimae sententiae, quas senatus 4 sine 
ulla varietate est secutus. Et quoniam nondum 5 est perscrip- 
tum senatus consultum, ex memoria vobis, Quirites, quid 
senatus censuerit, exponam. 14. Primum mihi gratiae verbis* 
amplissimis aguntur, quod virtute, consilio, providentia mea 30 

Y. J 414 & 2 ; 873 ; 247, 1. — k Dist. bet. amens, demens t furor, delirium, 
and rabies, V. Caes. I. 40, n. 5. - T m 4l4 & 2 ; 873] 247, 1. — n 463, I.; 
644; 209, R. 12 (2).— °525 ; 1182, 265. — P452, L; 682; 207, R. 
28 (a). 

VI. MI4&3; 873; 247, 2. — b Dist. bet. gratiam (gratias) habere, 
agere, and referre. V. Caes. I. 35, n. 3. 



218 ORATTONES CICERONIS. 

res publica periculis maximis 6 sit c liberata ; deinde L. Flaccus 
et C. Pomptinus, praetores, quod eorum opera forti fidelique 
usus essera, merito ac jure d laudantur ; atque etiam viro e forti, 
7 collegae meo, laus impertitur, quod eos, qui hujus conjura^ 
5 tionis f participes fuissent, 5 a suis et 8 rei publicae consiliis re-» 
movisset. c Atque ita censuerunt, ut P. Lentulus, 9 quum se 
praetura abdicasset, 10 in custodiam traderetur ; itemque uti C. 
Cethegus, L. Statilius, P. Gabinius, qui omnes praesentes 
erant, in custodiam traderentur; atque idem hoc decretum est 

10 in L. Cassium, qui sibi procurationem incendendae urbis de- 
poposcerat ; in M. u Caeparium, cui 12 ad sollicitandos pastores 
Apuliam attributam esse erat indicatum ; in 13 P. Furium, qui 
est ex his 14 colonis, quos Fesulas L. Sulla deduxit ; in Q. 
Manlium 13 Chilonem, qui una cum hoc Furio semper erat in 

15 hac Allobrogum sollicitatione versatus ; in 1G P. Umbrenum, 
libertinum h hominem, a quo primum Gallos ad Gabinium 
perductos esse constabat. 15. Atque 17 ea lenitate senatus est 
usus, Quirites, ut ex tanta conjuratione tantaque hac multitu- 
dine domesticorum hostium 18 novem hominumperditissimorum 

20 poena, re publica conservata, reliquorum mentes sanari posse 
arbitraretur. 

Atque etiam 19 supplicatio diis immortalibus pro singulari 
eorum merito meo nomine 1 decreta est, quod mihi primum 
post hanc urbem conditam^ 20 togato contigit ; et his decreta 

25 verbis est : quod urbem incendiis, caede cives, Ita- 
liam bello liberassem. c Quae supplicatio si cum ceteris 
conferatur, k hoc ^intersit, 1 quod 22 ceterae, bene gesta, haec 
una, conservata re publica, constituta est. 

Atque illud, quod faciendum primum fait, ^factum atque 

30 transactum est. 24 Nam P. Lentulus, quamquam 25 patefactus 
indiciis et confessionibus suis, judicio senatus non modo prae- 
toris jus, verum etiam civis amiserat, tamen magistratu m se 

VI. c 520, II.; 1255 \ 266, 3. — MI4 & 3 ; 873; 247, 2. — *386; 
826; 224:. — f 399&2, 2); 770 ; 213.— *50l, I. ; 1291 ; 264, 1. — 
h Dist. bet. Ubertus and libertinus. V. Sail. Cat. L. n. 1.— J 4I4 & 2 ; 873; 
247, l.— J 580; 1357; 274, R. 5 (a).— *509; 1265 ; 261 (2).— »509j 
1265; 260, R. 4.— m 425; 916) 251. 



ORATIO III. IN L. CATILINAM- 219 

abdicavit ; ut, quae ^religio O. Mario, n clarissimo viro, non 
fuerat, 27 quorainus C. Glauciam, de quo nihil ^nominatim erat 
decretum, praetorem oecideret, ea nos religione in ^privato 
P. Lentulo puniendo liberaremur. 

VII. 1G. Nunc quoniam, Quirites, consceleratissimi peri- 5 
culosissiniique belli nefarios duces ^aptos jam et comprehen- 
sos tenetis, existimare debetis, omnes Catilinae copias, omnes 
spes atque opes his depulsis urbis periculis concidisse. Quern 
quidem ego quum ex urbe 2 pellebam, hoc providebam animo, 
Quirites, remoto Catilina, non mihi esse P. Lentuli 3 som- 10 
nuni, nee L. Cassii adipes nee C. Cethegi furiosam temeri- 
tatem pertimescendain. 4 Ille erat unus timendus ex istis 
omnibus, sed 5 tamdiu, dum moenibus urbis continebatur. 
Omnia norat, omnium aditus tenebat : appellare, tentare, sol- 
licitare poterat, audebat : erat ei a Consilium ad facinus 7 ap- 15 
tum b ; consilio autem neque manus neque lingua deerat. 
8 Jam ad 9 certas res conficiendas c 10 certos homines delectos d ac 
descriptos d habebat. u Neque vero, quum aliquid inandarat, 
confectum putabat : nihil erat, quod non ipse obiret, 12 occur- 
reret, vigilaret, laboraret e : frigus, sitim, famem ferre poterat. 20 

17. Hunc ego hominem tam acrem, tam audacem, tarn 
paratum, tam callidum, tam in scelere vigilantem, tam 18 in per- 
ditis rebus diligentem, nisi ex 14 domesticis insidiis in castrense 
latrocinium compulissem, (dicam id, quod sentio, Quirites,) 
non facile banc tantam molem mali a cervicibus vestris depu- 25 
lissem. Non ille nobis Saturnalia constituisset 15 neque tanto f 
ante exitii ac fati diem rei publicae denuntiavisset ; 16 neque 
commisisset, ut signum, ut literae suae testes manifesti scele- 
ris deprehenderentur. Quae nunc, illo absente, sic gesta 
sunt, ut nullum in privata domo furtum umquam sit tam 30 
palam inventum, quam haec tanta in re publica conjuratio 



VI. "387; 821; 226.— '489, L, 499; 1236; 262. 

VII. * 387 ; 821 ; 226. — b How are aptus, ineptus, utUis, inutUis con- 
structed? Y. n. *7.— *562 ; 133? ; 2T5 ; II.— * 388, 1 ; 1358 ; 2U, R. 
4.— *50l, I.; 1218 ■ ; 264, ?.— '418 ; 929 ; 256, B. 16 (3). 



220 ORATIONES CICERONIS. 

manifesto inventa atque depfehensa est. Quod g si Catilina 
in urbe ad hanc diem h remansisset, 17 quamquam, quoad fuit, 
omnibus ejus consiliis occurri atque obstiti, tamen, 18 ut levissi- 
me dicam, dimicandum nobis 1 cum illo fuisset ; neque nos 
5 umquam, quum ille in urbe hostis fuisset, tantis periculis rem 
publicam, tanta pace, j tanto otio, tanto silentio liberassemus. 

VIII. 18. x Quamquam haec omnia, Quirites, ita sunt a 
me administrata, ut deorum immortalium nutu atque consilio 
et gesta et provisa esse videantur. 2 Idque quum conjectura 

10 consequi possumus, quod vix videtur 3 humani consilii a tanta- 
rum rerum gubernatio esse potuisse, 4 tum b vero 5 ita praesen- 
tes his 6 temporibus opem et auxilium nobis tulerunt, ut eos 
paene oculis videre possemus. Nam, ut ilia omittam, visas 
nocturno tempore ab occidente 7 faces ardoremque coeli, 8 ut 

15 fulminum jactus, ut terrae motus, ut cetera, quae tarn multa, 
nobis c consulibus, facta sunt, ut haec, quae nunc fiunt, canere 
dii immortales viderentur ; hoc certe, quod sum dicturus., 
neque praetermittendum neque relinquendum est. 

19. Nam profecto memoria tenetis, 9 Cotta et Torquato con- 
20 sulibus, complures in Capitolio res 10 de coelo esse percussas, 

quum et simulacra deorum n depulsa sunt et statuae veterum 
hominum dejectae, et 12 legum aera liquefacta, et tactus est etiam 
ille, qui hanc urbem condidit, Romulus ; 13 quem inauratum in 
Capitolio parvum atque lactentem, uberibus d lupinis inhian- 

25 tern, fuisse meministis. 14 Quo quidem tempore, quum 15 haru- 
spices ex tota Etruria convenissent, caedes atque incendio 
et legum interitum et bellum civile ac domesticum et totiu? 
urbis atque imperii occasum appropinquare dixerunt, nisi dii 
immortales omni ratione placati suo numine prope fata ipsa 

30 flexissent. 

20. Itaque illorum responsis turn et f ludi per decern dies 

VII. *453, 6 ; 702 ; 206 (14). — h l20, Exc; 146 ; 90, 1, & N. — 
*388, I.; #47; 225, III.— J 414 & 3; 873) 247,2. 

VIII. MOI, 402,1., 403, 2 ; 7SO) 211, R. 8 (3). — b In quum— turn 
which is the more important notion ? and what is the force of vero ? V. 
n. 4.— c 43l;,972; 257, R. 7. — d 386 ; 820 \ 224. — «4I4 & 2 ; 873', 
247, i.— '587, I. 5; 137 5 \ 198, 1, R. (e) 



ORATIO in. IN L. CATILINAM. 221 

facti sunt, neque f res ulla, quae ad placandos deos pertineret, 
praetermissa est ; iidemque jusserunt simulacrum Jovis facere 
majus et in excelso collocare et 16 contra, atque antea fuerat, 
ad orientem convertere ; ac se sperare dixerunt, si illud sig- 
num, quod videtis, solis ortum et forum curiamque conspiceret, 5 
fore, g ut ea consilia, quae clam essent inita contra salutem 
urbis atque imperii, illustrarentur, ut a senatu populoque 
Romano perspici possent. Atque 17 illud signum collocandum 
consules illi locaverunt; sed tanta fuit operis tarditas, ut, neque 
a 18 superioribus consulibus neque a 19 nobis ante hodiernumlO 
diem collocaretur. 

IX. 21. Hie quis potest esse tarn aversus a vero, tarn 
praeceps, tarn ^ente captus, qui neget a haec omnia, quae 
videmus, praecipueque banc urbem deorum immortalium 
nutu ac potestate administrari ? Etenim quum esset ita re- 15 
sponsum, caedes, incendia, interitumque rei publicae 2 compa- 
rari, 3 et ea per cives, quae turn propter magnitudinem 
scelerum nonnullis incredibilia videbantur, ea non modo cogi- 
tata a nefariis civibus, verum etiam suscepta esse sensistis. 
4 Illud vero nonne ita praesens est, ut nutu Jovis 5 Optimi b 20 
Maximi factum esse videatur, ut, quum hodierno die mane per 
forum meo jussu et conjurati et eorum indices in aedem Con- 
cordiae ducerentur, eo ipso tempore signum 2 statueretur ? quo 
collocato atque ad vos senatumque converso, omnia quae erant 
contra salutem omnium cogitata, illustrata et patefacta vidistis. 25 

22. Quo c etiam majore sunt isti odio supplicioque digni, 
qui non solum vestris domiciliis atque tectis, sed etiam deorum 
6 templis d atque delubris sunt funestos ac nefarios ignes inferre 
conati. Quibus ego si me restitisse dicam, e nimium mihi 7 su- 
mam f et non sim f ferendus : 8 ille, ille Jupiter restitit : ille 30 



Till. S544 ; 1133 ; 268, R. 4 (b). 

IX. ^ 500 ; 1218 ; 264, 1. — b 704, I. 1 ; 1378, 1st ; 278, R. 6. — 

C 4I4 & 2 ; 873] 24T, 1 (1). — (1 Dist. bet. templum, fanum, delubrum, aedes, 
an&saceUum. Y. n. 6. — *509 ; 1265, 261, 2. — «" 509 ; 1266 ; 260, 
R. 4. 



222 ORATIONES CICERONIS. 

Capitolium, ille haec templa, ille hanc urbem, ille vos omnes 
salvos esse voluit. Diis ego immortalibus ducibus, 9 hanc men- 
tem, Quirites, voluntatemque suscepi atque ad haec tanta indicia 
per ven i. 10 Jam vero ilia Allobrogum sollicitatio sic a Lentulo 

5 ceterisque domesticis hostibus, tanta res, g tarn dementer cre- 
dita et ignotis et barbaris, commissaeque literae nunquam 
essent profecto, nisi ab diis immortalibus n huic tantae auda- 
ciae h ^consilium esset ereptum. Quid vero ? 13 ut homines 
Galli, ex civitate 14 male pacata, quae gens una restat, quae 

10 bellum Romano populo facere posse et 15 non nolle videatur, 
spem imperii ac rerum maximarum ultro 1 sibi a patriciis 
hominibus oblatam negligerent vestramque salutem suis 16 opi- 
bus anteponerent, id non divinitus esse factum putatis ? prae- 
sertim 17 qui nos non pugnando, sed tacendo superare potue- 

15 rint ? 

X. 23. Quamobrem, Quirites, quoniam *ad omnia pulvi- 
naria supplicatio decreta est, celebratote a illos dies cum conju- 
gibus ac liberis vestris. Nam multi saepe honores diis 
immortalibus justi habiti sunt ac debiti, sed profecto justiores 

20 numquam. Erepti enim estis ex crudelissimo ac miserrimo 
interitu, erepti sine caede, sine sanguine, sine exercitu, sine 
dimicatione : togati, 2 me uno togato duce et imperatore, vicis- 
tis. Etenim recordamini, Quirites, omnes civiles dissensi- 
ones, c non solum eas, quas audistis, sed eas, quas vosmet b ipsi 

25meministis atque vidistis. L. Sulla 3 P. Sulpicium oppressit ; 
ex urbe ejecit C. Marium, 4 custodem hujus urbis ; multosque 
fortes viros 5 partim ejecit ex civitate, partim interemit. 6 Cn. 
Octavius, consul, armis expulit ex urbe collegam : 7 omnis hie 
locus acervis corporum et civium sanguine redundavit. d 

30 Superavit postea 8 Cinna cum Mario. Turn vero, clarissimis 
viris interfectis, lumina civitatis exstincta sunt. Ultus est 
hujus victoriae crudelitatem 9 postea Sulla, ne dici quidem 

IX. *363 ; 022 ; 204.— h 386, 2 ; 101/5, III. ; 224, R. 2.— ^Dist. bet. 
ultro and sportie. Y. Caes. I. 44, n. 3. 

X. » 537, I. ; 1112 ; 267 (3). — b l84, 3 ; 233 ; 133, R. 2.— «407, 1 ; 
789 ; 216.—<J704, I. 2; 1378, 2d; 323, 1 (b) (2) (a). 



ORATIO III. IN L. CATILINAM. 223 

opus est, quanta deminutione e civium et quanta calamitate* 
rei publicae. Dissensit 10 M. Lepidus a clarissimo ac fortissimo 
viro, Q. Catulo : attulit non tarn u ipsius interitus rei publicae 
luctum, quam ceterorura. 

Atque illae tamen omnes dissensiones erant 12 ejusmodi, f 5 
quae non ad delendam, sed 13 ad commutandam rem publi- 
cam pertinerent g : non illi nullam esse rem publicam, sed in 
ea, quae esset, se esse principes, h neque hanc urbem corrfla- 
grare, sed se in hae urbe florere voluerunt. 25. [Atque 
illae 14 tamen omnes dissensiones, quarum nulla exitium rei 10 
publicae quaesivit, 12 ejusmodi f fuerunt, ut 15 non reconciliatione 
concordiae, sed internecione civium dijudicatae sint.] In hoc 
autem uno 1 post hominum memoriam maximo crudelissimoque 
bello, quale bellum nulla umquam barbaria cum sua gente 
gessit, quo in bello lex haec fuit a Lentulo, Catilina, Cassio, 15 
Cethego constituta, ut omnes, qui salva urbe salvi esse possent, 
in hostium numero ducerentur, ita me gessi, Qui rites, ut salvi 
omnes conservaremini ; et, quum hostes vestri 16 tantum civi- 
um superfuturum putassent, quantum infinitae caedi restitisset, 
17 tantum autem urbis, quantum flamma obire non potuisset, et20 
urbem et cives integiW incolumesque servavi. 

XL 26. Quibus pro tantis rebus, Quirites, nullum ego a 
vobis praemium virtutis, nullum insigne honoris, nullum 
monumentum laudis postulo a praeterquam hujus diei memo- 
riam sempiternam. In animis ego vestris omnes triumphos25 
meos, omnia ornamenta honoris, monumenta gloriae, laudis 
insignia condi et collocari volo. \Nihil me mutum potest de- 
lectare, nihil taciturn, nihil denique ejusmodi, quod etiam 
minus digni assequi possint. b Memoria vestra, Quirites, res 



X. «4I4 & 3 ; 873] 247, 2. — '401 ; 7 SO ; 211, R. 6 (5), & R. 8 (1). 
— ^500 ; 1218; 264, 1. — h Dist. bet. princeps and primus. Y. Ec. Cic. 
XXIII. n. 1. — >444, 3, 2). Explain the force of uno. Y. Ec. Cic. XX. 
n. 10. — J Dist. bet. integer, incolumis, salvus, and sospes. Y. n. 18. 

XL a Dist. bet. peto, rogo, posco, oro, postvXo, exigo, and jlagito. Y. Caea, 
I. 16, n. 3.— b 500 ; 1218] 264, 1. 

10* o 




224 ORATIONES CICERONIS. 

2 nostrae alentur, sermonibus crescent, literarum monumentis 
inveterascent et corroborabuntur ; 3 eandemque diem intelligo, 
quam spero aeternam fore, propagatam esse et ad salutem 
urbis et ad memoriam consulatus mei, unoque tempore in hac 
5 re publica duo cives exstitisse, 4 quorum alter fines vestri 
imperii non terrae, sed coeli regionibus terminaret, b altei 
ejusdem imperii domicilium sedesque servaret. b 

XII. 27. Sed quoniam earum rerum, quas ego gessi, non 
eadem est a fortuna atque conditio, *quae illorum, qui externa 

lObella gesserunt, quod mibi b cum iis vivendum est, quos vici 
ac subegi, 2 illi iostes aut interfectos aut oppressos reliquerunt, 
vestrum c est, Quirites, si ceteris d facta sua prosunt, mihi d mea 
ne quando obsint providere. 3 Mentes enim hominum auda- 
cissimorum sceleratae ac nefariae ne vobis d nocere possent, 

15 ego providi : 4 ne mihi noceant, vestrum est providere. Quam- 
quam, e Quirites, mihi quidem ipsi nihil ab istis f jam noceri 
potest ; magnum enim est in bonis praesidium, quod mihi in 
perpetuum comparatum est : magna in re publica dignitas, 
quae me semper 5 tacita defendet : magna vis conscientiae, 

20 quam qui negligent, quum me violare volent, 6 se [ipsi] indica- 
bunt. 

28. 7 Est etiam nobis is animus, Quirites, ut non modo nul- 
lius audaciae cedamus, sed etiam omnes improbos ultro sem- 
per lacessamus. Quod g si omnis impetus domesticorum hos- 

25 tium depulsus a vobis se in me unum converterit, vobis b erit 
videndum, Quirites, qua conditione posthac eos esse velitis, h 
qui se pro salute vestra obtulerint 1 invidiae periculisque om- 
nibus. Mihi quidem ipsi quid est, quod jam ad vitae fructum 
possit adquiri, quum praesertim neque 8 in honore vestro neque 

30 in gloria virtutis quicquam videam altius, quo mihi libeat 
ascendere? 29. Illud profecto perficiam, Quirites, ut ea, 
quae gessi in consulatu, privatus tuear atque ornem; ut, si 

XII. * 463, I. ; 644 ; 209, R. 12 (2). — »>388, I. ; 847 ; 225, III. — 
*404, 1 ; 782; 211, R. 8 (3) (a). — d 385; 831 ; 223, R. 2.—* What is 
the force of quamquam ? Y. I. 9, n. 1. — f Force of istis f V. I. n. 4. — 
*453, 6; 702, 206 (14).— h 525 ,1182, 265.— * 501, L j 820 ; 266, 1. 



0RATIO III. IN L. CATILINAM. 225 

qua est invidia conservanda re publica suscepta, laedat invi- 
dos, 9 mihi valeat ad gloriam. Denique ita me in re publica 
tractabo, ut meminerim semper quae gesserim, curemque, ut 
ea virtute, non casu gesta esse videantur. 

Vos, Quirites, quoniam 10 jam nox est, venerati Jovem, ilium 5 
custodem hujus urbis ac u vestrum, in vestra tecta discedite ; 
et ea, quamquam jam est periculum depulsum, tamen aeque 
ac priore nocte, custodiis vigiliisque defendite. Id ne vobis 
diutius faciendum sit, atque ut in perpetua pace esse possitis, 
providebo. 10 



M. TULLII CICERONIS 



IN 



L. CATILINAM 0RATI0 QUARTA 

HABITA IN SENATU. 



r 



1. 1. Video, Patres Conscripti, a in me omnium vestrum 
ora b atque oculos esse conversos: video vos non solum de 
vestro ac rei publicae, verum etiam, *si id depulsum sit, 2 de 
meo periculo esse sollicitos. Est mihi jucunda c in 3 malis et 

5 grata in dolore vestra erga me 4 voluntas ; sed earn, per deos 
immortales, deponite, atque obliti salutis d meae de vobis ac 
de vestris liberis cogitate. Mihi 5 si haec conditio consulatus 
data est, ut omnes acerbkates, omnes dolores cruciatusque, 
perferrem, feram non solum fortiter, verum etiam libenter, 
10 dummodo meis laboribus vobis populoque Romano dignitas 
salusque pariatur. e 

2. Ego sum ille consul, Patres Conscripti, cui non forum, 6 in 
quo amnis aequitas continetur ; non 7 campus consularibus 
auspiciis 8 consecratus ; non 9 curia, summum auxilium omnium 

15 gentium ; non domus, 10 commune perfugium ; non "lectus, ad 
quietem datus ; non denique haec sedes honoris, unquam 
vacua mortis periculo f atque insidiis fuit. Ego 12 multa tacui, 
multa pertuli, multa concessi, multa meo quodam dolore 13 in 
vestro timore sanavi. 

I. a Explain this term. Y. I. 2. n. 10. — b Dist. bet. fades, oculus, os, and 
vultus. Y. Sail. Cat. XV. n. 9. — c Dist. bet. gratus, jucundus, and acceptus. 
Y. Caes. I. 3, n. ll. — d 406, II.; 788; 216.— -503, L, 505 ; 1271 ; 
263, 2 (1), 209, R. 12 (2).—/ 399, 5, 3), 419, IH.; 770; 250, 2 (1). 



ORATIO IV. IN L. CATILINAM. 227 

Nunc, si hunc exitum consulatus mei dii immortales esse 
voluerunt, ut vos populumque Romanum ex caede miserrima, 
conjuges liberosque vestros 14 virginesque Vestales ex acerbis- 
sima vexatione, templa atque delubra, hanc pulcherrimam 
patriam omnium nostrum 5 ex foedissima flamma, totam Itali- 5 
am ex bello et vastitate eriperem, quaecunque mihi uni pro- 
ponetur fortuna, subeatur. h Etenim, si P. Lentulus 15 suum 
nomen, inductus a vatibus, fatale ad perniciem rei publicae 
fore putavit, cur ego non laeter* meum consulatum ad salu- 
tem populi Romani prope fatalem exstitisse ? 10 

II. 3. Quare, Patres Conscripti, consulite vobis, a prospi- 
cite patriae/ conservate vos, conjuges, liberos, fortunasque 
vestras, populi Romani nomen salutemque defendite : 2 mihi 
parcere ac de me cogitare desinite. Nam primum debeo spe- 
rare, omnes deos, qui huic urbi praesident, 2 pro eo mihi, ac 15 
mereor, relaturos gratiam esse ; 3 deinde, si quid 4 obtigerit, 
aequo animo paratoque moriar. Nam neque turpis mors 
forti viro potest accidere neque immatura consulari nee misera 
sapienti. Nee tamen ego sum 5 ille ferreus, qui 6 fratris caris- 
simi atque amantissimi praesentis moerore non movear ho- 20 
rumque omnium lacrimis, a quibus me circumsessum videtis. 
Neque b meam mentem non b domum saepe revocat exanimata 
7 uxor et abjecta metu filia et parvulus filius, quern mihi vide- 
tur amplecti res publica tamquam obsidem consulatus mei ; 
8 neque ille, qui exspectans hujus exitum diei, stat in conspectu25 
meo 9 gener. Moveor his rebus omnibus, sed 10 in earn partem, 
ut salvi sint vobiscum omnes, etiam si me aliqua vis oppres- 
serit, potius quam et illi et nos n una rei publicae peste perea- 
mus. 

4. Quare, Patres Conscripti, incumbite ad salutem rei pub- 30 
licae : circumspicite omnes procellas, quae impendent, nisi pro- 
videtis. Non u Ti. Gracchus, quod iterum tribunus plebis fieri 



L tr446 7 3 ; 1016 ; 212, R. 2, N. 2. — h 487, 488, I. ; 1193 ; 260, 
R. 6.-^485, 486, II. ; 1180; 260, K 5. 
II. a 385 & 3 ; 831 ; 223.— b 585 ; 998 ; 2T1, R, 4. 



' 



228 ORATIONES CICERONIS. 

voluit ; non 13 C. Gracchus, quod agrarios concitare conatus est ; 
non 14 L. Saturninus, quod C. Memmium occidit, 15 in discrimen 
aliquod atque in vestrae severitatis judicium adducitur : 
tenentur ii, qui ad urbis incendium, ad vestram omnium 6 cae- 
5 dem, ad Catilinam accipiendum Eomae d restiterunt. Tenen- 
tur literae, signa, manus, denique uniuscujusque confessio: 
sollicitantur Allobroges : servitia excitantur : Catilina arces- 
situr : id est initum consilium, ut, interfectis omnibus, nemo 
ne ad deplorandum quidem populi Romani nomen atque ad 

10 lamentandam tanti imperii calamitatem relinquatur. 

III. . 5. Haec omnia indices detulerunt, rei confessi sunt ; 
vos multis jam judiciis a judicavistis : primum, quod mihi gra- 
tias egistis b singularibus verbis,* et mea virtute atque diligen- 
tia perditorum hominum conjuration em esse patefactam 

15 decrevistis ; deinde, quod P. Lentulum 2 se abdicare praetura 
coegistis ; turn quod eum et ceteros, de quibus judicastis, in 
custodiam dandos censuistis ; maximeque, quod meo nomine 6 
supplicationem decrevistis, qui honos 3 togato habitus ante me 
est nemini d ; postremo, hesterno die 4 praemia legatis Allobro- 

20 gum Titoque Vulturcio dedistis amplissima. Quae sunt 
omnia ejusmodi, ut ii, qui in custodiam nominatim dati sunt, 
sine ulla dubitatione a vobis damnati esse videantur. 

6. Sed ego institui 5 referre ad vos, Patres Conscripti, tam- 
quam integrum et de facto, quid judicetis, 6 et de poena, quid 

25 censeatis. 6 Ilia 6 praedicam, quae sunt consulis/ 

Ego 7 magnum in re publica versari furorem et nova quae- 
dam misceri et concitari mala jampridem videbam ; sed hanc 
tantam, tarn exitiosam haberi conjurationem a civibus, num- 
quam putavi. Nunc, 8 quidquid est, quocunque vestrae men- 

80 tes inclinant atque sententiae, statuendum vobis 9 ante noctem 
est. Quantum facinus ad vos delatum sit, videtis. Huic g si 

II. c 397, 3 ; 628; 205, R. 13 (a).—* 42 1, II.; 932; 221. 

III. *4I4 & 3; 87 S; 24*7, 2. — h Dist. bet. agere gratias, habere, and re- 
ferre. V. Caes. I. 35, n. 3.— C 4I4& 2; 873; 247, 1.— *388, » I 844; 
225, II. — «525 ; 1182 ; 265. — f 401 ; 780 ; 211, R. 8 (3).-e39l, 2, 
4);6 > 6*0;222, 3. 



ORATIO IV. IN L. CATILINAM. 229 

paucos putatis affines esse, vehementer erratis. Latius opi- 
nione h disseminatum est hoc malum : ^manavit 1 non solum per 
Italiam, verum etiam transcendit Alpes et obscure serpens 
multas jam provincias occupavit. Id opprimi n sustentando ac 
prolatando nullo pacto potest. Quacunque ratione placet, 5 
celeriter vobis vindicandum est. 

IV. 7. Video duas adhuc esse sententias : unam D. Silani, 
qui censet eos, qui ^aec delere conati sunt, morte esse mul- 
tandos ; alteram C. Caesaris, qui mortis poenam removet, ce- 
terorum suppliciorum omnes acerbitates amplectitur. Uter- 10 
que et 2 pro sua dignitate et pro 3 rerum magnitudine in 
summa severitate 4 versatur. Alter a eos, qui nos omnes, [qui 
populum RomanumJ vita privare conati sunt, qui delere im 
perium, qui populi Romani nomen exstinguere, punctum b tem- 
poris frui vita c et hoc communi spiritu c 5 non putat oportere ; 15 
atque hoc genus poenae saepe in improbos cives in hac re pub- 
lica esse usurpatum 6 recordatur. Alter* 7 intelligit mortem ab 
diis immortalibus non esse supplicii causa constitutam, sed 
aut necessitatem naturae aut laborum ac miseriarum quietem 
esse. Itaque d earn 8 sapientes numquam inviti, 6 fortes saepe 20 
etiam libenter 9 oppetiverunt. Vincula vero et ea sempiterna 
certe ad singularem poenam nefarii sceleris inventa sunt. 
10 Municipiis dispertiri jubet. Habere videtur u ista res iniqui- 
tatem, si imperare velis ; diffieultatem, si rogare. Decerna- 
tu/ tamen, si placet. 8. ^Ego enim suscipiam, et, ut spero, 25 
reperiam, 13 qui id, quod salutis omnium causa statueritis, non 
putet g esse suae dignitatis 11 recusare. 

Adjungit gravem poenam municipibus, si quis 14 eorum 
vincula ruperit : horribiles custodias circumdat, et ^digna 
scelere hominum perditorum sancit, ne quis eorum poenam, 30 



III. h 4l7, 6; 902) 256, R. 9.— »Dist. bet. fluo, mano, and Uquere, Y. 
n. 10. 

IY. a 459 ; 665 ; 212, R. 2, N. 1 (b).— b 378 ; 950 ; 236.— c 4!9, L ; 
S80; 245, I— d 587, I\ r .; 198/6, R.— e 443 ; 663 ; 205, R. 15.— f 487; 
1193;2^ R. 6. — '501, 1.; 1218\ 264, 6. — h 40l, 402, l.;780; 
211, R. 8 (3). 






ORATIONES CICERONIS. 

quos condemnat, aut per senatum aut per populum levare 
possit: eripit etiam spem, quae sola homines in miseriis con- 
solari solet. Bona praeterea publicari jubet : vitam solam 
relinquit nefariis horainibus ; quam si eripuisset, 16 multos uno 

5 dolore dolores animi atqae corporis et omnes scelerum poenas 
ademisset. Itaque ut aliqua in vita formido improbis esset 
posita, apud inferos 17 ejusmodi quaedam illi antiqui supplicia 
impiis constituta esse 18 voluerunt ; quod videlicet intelligebant, 
19 his remotis, non esse mortem ipsam pertimescendam. 

10 V. 9. Nunc, Patres Conscripti, *ego mea a video quid b in- 
tersit. . Si eritis secuti sententiam C. Caesaris, quoniam hanc 
is in re publica viam, quae popularis habetur, secutus est, 
fortasse minus erunt, hoc auctore c et 2 cognitore hujusce sen- 
tentiae, mihi populares impetus pertimescendi ; sin illam 

15 alteram, 3 nescio an d amplius mihi e negotii f contrahatur. Sed 
tamen meorum periculorum 4 rationes utilitas rei publicae 
vincat. g Habemus enim a C. Caesare, sicut ipsius h dignitas 
et majorum ejus amplitudo postulabat, 1 sententiam 5 tamquam 
obsidem perpetuae in rem publicam Voluntatis. Intellectum 

20 est, 7 quid intersit inter levitatem contionatorum et animum 
vere popularem, saluti populi consulentem. 

10. Video 8 de istis, j qui se populares haberi volunt, abesse 
non neminem, k ne de capite Videlicet civium Romanorum 
sententiam ferat. 10 Is et nudiustertius in custodiam cives Eo- 

25 manos dedit, et supplicationem mihi decrevit, et indices hes- 
terno die maximis praemiis 1 affecit. n Jam hoc nemini dubi- 
um est, 12 qui reo custodiam, 13 quaesitori gratulationem, indici 
praemium decrevit, quid de tota re et causa judicarit. At 
vero C. Caesar intelligit 14 legem Semproniam esse de civibus 

30 Romanis constitutam ; qui autem rei publicae sit hostis, eum 



Y. M08, 1, 2); 809-10; 219, R. 1, & K 2.— b 408, 2; 811; 219, 
B. 4.-^431 ; 972; 257, R. 7.-^526, II. 2) ; 1188 ; 265, K 3.— *386 ; 
820; 224.— f 396, 2, 3) (3) ; 700 ; 212, E. 3— *487; 1 193 ; 260, R. 
6. — ^What objects are here contrasted by means of ipse? V. Sail. Cat. 
XXIII. n. 5.— '463, I. ; 044 ; 209, R. 12 (2).— J 398, 4; 775; 2 1 2 ? R. 
2, N. 4.-* 585, 1 ; 998; 277, I. R. 5 (c).— »4I9, III.; 873 ; 249, I. 



ORATIO IV. IN L. CATILnfjLM. 231 

civem nullo modo esse posse ; denique ipsum latorem Sem- 
proniae legis 15 jussu populi poenas rei publicae dependisse. 
Idem" 1 ipsum Lentulum 16 largitorem et prodigum non putat, 
quum de pernicie populi Romani, et 17 exitio u hujus urbis tarn 
acerbe tamque crudeliter cogitarit, etiam appellari posse 18 pop- 5 
ularem. Itaque homo mitissimus atque lenissimus non dubi- 
tat P. Lentulum aeternis tenebris vinculisque mandare, et 
sancit in posterum, ne quis hujus supplicio 19 levando se jactare 
et ^in pernicie populi Romani posthae popularis esse possit. 
Adjungit etiam publicationem bonorum, ut omnes animi cru- 10 
ciatus et corporis etiam egestas ac mendicitas consequatur.* 

VI. 11. Quamobrem x sive hoc statueritis, 2 dederitis mihi 
s comitem ad concionem populo carum atque jucundum; sive 
Silani sententiam sequi malueritis, facile me atque vos crude- 
litatis 4 vituperatione populus Romanus exsolvet, atque 5 obtine- is 
bo earn multo leniorem fuisse. Quamquam, 3, Patres Conscripti, 
quae potest esse in tanti sceleris immanitate punienda b crude- 
litas? Ego enim de meo sensu judico. Nam 6 ita mihi salva 
re publica vobiscum perfrui liceat, ut ego, quod in hac causa 
vehementior sum, non atrocitate animi moveor, (quis enim 20 
est me mitior ?) sed singulari quad am humanitate et miseri- 
cordia. Videor c enim mihi videre hanc urbem, lucem orbis 
terrarum atque f arcem omnium gentium, subito 8 uno incendio 
concidentem: cerno animo d sepulta in patria miseros atque 
insepultos acervos civium : Versatur mihi ante oculos aspectus 25 
Cethegi, et furor in vestra caede 10 bacchantis. 12. Quum 
vero mihi proposui u regnantem Lentulum, sicut ipse se ex 
12 fatis sperasse confessus est, 13 purpuratum esse huic e Gabi- 
nium, cum exercitu venisse Catilinam, turn lamentationem 
matrumfamilias, turn fugam virginum atque puerorum ac30 
H vexationem virginum Vestalium perhorresco ; et, quia mihi 



Y. m 45l ; 1034; 207, R. 21 (a). — n Dist. bet. pemicies and exitium. 
V. n. 17.~-°4I4 & 2 ; 873] 247, 1. 

VI. a How used? Y. I. 9, n. 1.— b 566. II. 1; 1340 ; 275, IL—«549, 
4, 642; 271, E. 2.— <*4I4; 8.73; 247, ?.— e 390, 2; 851 ; 227, R. 4. 







232 ORATIONES CICERONIS. 

vehementer haec videntur misera atque miseranda, idcirco in 
eos, qui ea perficere voluerunt, me severum vehementenique 
praebeo. Etenim quaero, si quis paterfamilias, liberis suis a 
servo interfectis/ uxore occisa, incensa domo, supplicium 
5de servo non 15 quam g acerbissimum sumpserit, utrum is 
clemens ac misericors, an inhumanissimus et crudelissimus 
esse videatur? 16 mihi vero importunus ac ferreus, qui non 
dolore et cruciatu nocentis suum dolorem cruciatumque leni- 
ent. 11 Sic nos 17 in his hominibus, qui nos, qui conjuges, qui 

lOliberos nostros trucidare voluerunt, qui singulas uniuscuj usque 
nostrum domos et hoc universum rei publicae domicilium 
delere conati sunt, 18 qui id egerunt, ut gentem Allobrogum in 
vestigiis hujus urbis atque in cinere deflagrati imperii collo- 
carent, si vehementissimi fuerimus, misericordes habebimur ; 

15 sin remissiores 1 esse voluerimus, summae nobis crudelitatis 
19 in patriae civiumque pernicie 20 fama subeunda est. 

13. 21 Nisi vero cuipiam L. Caesar, vir fortissimus et aman- 
tissimus rei publicae, crudelior 1 nudiustertius visus est, quum 
sororis 22 suae, feminae lectissimae, ^virum praesentem et 

20audientem vita privandum esse dixit, quum 24 avum suum 
jussu consulis interfectum, Jiliumque ejus impuberem, ^lega- 
tum a patre missum, in carcere necatum esse dixit. Quorum 
quod ^simile factum ? quod initum delendae rei publicae con- 
silium ? Largitionis voluntas turn in re publica versata est. 

25 et partium quaedam contentio. Atque, eo tempore hujus 
^avus Lentuli, vir clarissimus, armatus Gracchum est perse- 
cutes : ^ille etiam grave turn vulnus accepit, ne quid de sum- 
ma re publica deminueretur ; hie ad evertenda rei publicae 
fundamenta Gallos arcessit, servitia concitat, Catilinam vocat, 

30attribuit nos trucidandos j Cethegb k et ceteros cives interfici- 
endos j Gabinio, k urbem inflammandam Cassio, totam Italiam 
vastandam diripiendamque Catilinae. ^Vereamini 1 censeo, ne 



VI. f Dist. bet. interficio, perimo, inter imo, neco, occido, jugulo, obtrunco, 
trucido, and percutio. V. Caes. II. 10, n. 1. — *444, 3, 2) ; 1001-3; 
127, 4.— h 5l7, I, 519 ; 1251 ; 264, 8 (1). — '444, 1 ; 902 ; 256, E. 9 
(a).— J 578, V. ; 1315 ; 274, "R. 7 (a). — ^386 ; 85,5 ; 223. — U92, 3 
493, 2; 1208; 262, R. 4. 



ORATIO IV. IN L. CATILINAM. 233 

in hoc scelere tarn immani ac nefando nimis aliquid severe sta- 
tuisse videamini m : multo magis est verendum, ne remissione 
poenae crudeles in patriam, quam ne severitate animadversi- 
onis nimis vehementes in acerbissimos hostes fuisse videamur. m 

VII. 14. Sed ea quae exaudio, Patres Conscripti, dissim- 5 
ulare non possum. Jaciuntur enim Voces, quae perveniunt 
ad aures meas, eorum qui vereri videntur, ut habeam a satis 
praesidii ad ea, quae vos statueritis hodierno die, transigenda. 
Omnia et pro visa et parata et constituta sunt, Patres Con- 
scripti, 2 quum mea summa cura atque diligentia, turn multo 10 
etiam majore populi Romani ad summum imperium retinen- 
dum et ad communes fortunas conservandas voluntate. Om- 
nes adsunt omnium ordinum homines, omnium denique 
aetatum : plenum est forum, plena templa circum forum, 
pleni omnes aditus 3 hujus templi ac loci. Causa enim 4 est 15 
post Urbem conditam c haec inventa b sola, in qua omnes senti- 
rent unum atque idem, praeter eos, qui, quum sibi viderent 
esse pereundum, cum omnibus potius quam soli perire volue- 
runt. 15. Hosce ego homines excipio et secerno libenter, 
neque in improborum civium, sed in acerbissimorum hostium 20 
numero habendos puto. Ceteri vero, dii immortales ! qua 
frequentia, d quo studio, qua virtute ad communem dignitatem 
salutemque consentiunt ! Quid 6 ego hie equites Romanos 
commemorem f ? qui vobis 5 ita 6 summam ordinis consiliique 
concedunt, ut vobiscum de am ore rei publicae certent ; quos 25 
r ex multorum annorum dissensione ad hujus ordinis societa- 
tem concordiamque revocatos, hodiernus dies vobiscum atque 
8 haec causa conjungit ; quam si conjunctionem, in consulatu 
confirmatam meo, perpetuam in re publica tenuerimus, con- 
firmo vobis, nullum posthac malum civile ac domesticum ad 30 
ullam rei publicae partem esse venturum. Pari studio defen- 

VI. m 489, L, 492, 4, 1); 1205) 262, E. 7. 

VII. a 492, 4, 1); 1215: 262, R. 7.— b Dist. bet. invenio and reperio. 
V. Caes. I. 18, n. 19.— "580; 1357 ; 214,, R. 5 (a). — *4I4 & 3; 873; 
247, 2.— «454, 2 ; 739 ; 235, R. II.— '485 ; 1180 ; 260, R. 5. 






234 ORATIONES CICERONIS. 

dendae rei publicae convenisse video 9 tribunos aerarios, fortissi- 
mos viros ; 10 scribas item universos, g quos quum u casu haec 
dies ad aerarium frequentasset, video ab exspectatione sortis 
ad communem salutem esse conversos. Omnis ingenuorum 

5 adest multitudo, etiam tenuissimorum. 16. Quis est enim, cui 
non haec templa, adspectus urbis, possessio libertatis, lux de- 
nique haec ipsa, et hoc commune patriae solum, quum sit h 
carum, turn vero dulce atque jucundum ? 

VIII. Operae pretium est, Patres Conscripti, libertinorum* 

lOhominum studia b cognoscere ; qui 1 virtute sua fortunam hujus 
civitatis consecuti banc suam patriam esse judicant, quam 
quidam hinc nati et summo loco c nati non patriam suam, sed 
urbem hostium esse judicaverunt. Sed quid d ego 2 hujusce 
ordinis homines commemoro, quos privatae fortunae, quos 

15 communis res publica, quos denique libertas, ea quae dulcis- 
sima est, ad salutem patriae defendendam excitavit ? Servus 
est nemo, qui modo tolerabili conditione sit e servitutis, qui non 
audaciam civium perhorrescat f ; qui non 3 haec stare cupiat ; 
qui non quantum audet et quantum potest conferat ad salutem 

20 voluntatis.^ 

17. Quare, si quern vestrum forte commovet hoc, quod au- 
ditum est, 4 lenonem quendam Lentuli concursare circum 
5 tabernas, pretio sperare sollicitari h posse 6 animos egentium 
atque imperitorum, est id quidem coeptum atque tentatum ; 

25 sed nulli sunt inventi tarn aut fortuna 1 miseri aut voluntate* 
perditi, 7 qui non ipsum ilium sellae atque operis et 8 quaestus* 
quotidian! locum, qui non cubile ac lectulum 1 suum, qui deni- 
que non cursum hunc otiosum vitae suae, salvum esse velint. k 

VII. *Dist. bet. omnis, universus, totus, and cunctus* V. Caes. L 1, n. 2. 
— M63, I. ; 044 ; 209, R. 12 (2). 

VIII. a Dist. bet. libertus and libertinus. V. Sail. Cat. L. n. 1. — b l30 T 
2 , 177 (2); 95, R.— c 425 & 3, 1); 918; 246— 380, 2 ; 739 ; 235, 
R. 11.— *503, I., 505; 1271 ; 263, 2 (1). — <50l, L; 1218; 264, 1. 
— *396, 2, 3) (3) ; 700 ; 212, R. 3. — h 552 & 1 ; 1138 ; 8*1.— '429 ; 
889; 250,1. — JDist. bet. lucrum, emolumentum, quaestus, and compen- 
dium. V. n. 8.— *480, 481, L; 1104,™, I. 1. — 1 3I5, 1; 540-1 ; 
100. 3. 



ORATIO IV. IN I~ CATJUKAM. 235 

Multo vero maxima pars eorum, qui in tabernis sunt, 9 immo 
vero, (id enim potius est dicendum,) genus hoc universum 
amantissimum est 10 otii. Etenim omne instrumentum, omnis 
opera ac quaestus frequentia civium sustentatur, alitur otio ; 
quorum si quaestus, n occlusis tabernis, minui solet, quid 12 tan- 5 
dem, incensis, futurum fuit ? 

IX. 18. Quae quum ita sint, Patres Conscripti, vobis pop- 
uli Romani praesidia non desunt: vos ne populo Romano 
deesse videamini, providete. 

Habetis consulem ex plurimis periculis et insidiis x atque 10 
ex media a morte, non ad vitam suam, sed ad salutem vestram 
reservatum : omnes ordines ad conservandam rem publicam 
tmente? voluntate, voce, consentiunt : obsessa facibus et telis 
impiae conjurationis, vobis supplex manus tendit patria com- 
munis ; vobis se, vobis vitam omnium civium, vobis arcem et 15 
Capitolium, vobis aras Penatium, c vobis ignem ilium Yestae 
sempiternum, vobis omnium deorum templa atque delubra, 
vobis muros atque urbis tecta commendat. Praeterea de 
vestra vita, de conjugum vestrarum ac liberorum anima, de 
fortunis omnium, de sedibus, de focis vestris bodierno die vobis 20 
judicandum est. 

19. Habetis ducem memorem vestri, oblitum sui ; 3 quae 
non semper facultas datur : habetis omnes ordines, omnes ho- 
mines, universum populum Romanum, id quod 4 in civili causa 
hodierno die primum videmus, unum atque idem sentientem. 25 
5 Cogitate, quantis laboribus fundatum imperium, quanta virtute 
stabilitam libertatem, quanta deorum benignitate auctas ex- 
aggeratasque fortunas una nox paene delerit. d Id ne umquam 
posthac, non modo non confici, sed ne cogitari quidem possit a 
civibus, hodierno die providendum est. Atque haec, non ut30 
vos, qui mihi studio paene praeeurritis, excitarem, locutus 
sum, sed ut mea vox, quae debet esse in re publica 6 princeps, 
officio 6 fun eta consulari videretur. 

X. 20. Nunc, ante quam 2 ad sententiam redeo, de me 

IX. a 441, 6; 662; 205, R. 17. — b 429; 889 ; 250, 1. — e 89, 5, 2); 
117, 83, II. 4 (1).— <>525 ; 1182 ; 265.— «4I9, 1. ; 880 ; 245, L 



236 ORATIONES CICERONIS. 

pauca dicam. Ego, quanta manus est conjuratorum, quam 
videtis esse permagnam, tantam me inimicorum multitudinem 
suscepisse video; sed earn judico esse turpein et infirmam et 
abjectam. Quod a si 2 aliquando alicujus furore et scelere con- 
6 citata manus ista plus valuerit quam vestra ac rei publicae 
dignitas, me b tamen meorum factorum c atque consiliorum 
numquam, Patres Conscripti, poenitebit. Etenim mors, quam 
illi fortasse minitantur, omnibus est parata : vitae tantam lau- 
dem, 3 quanta vos me vestris decretis honestastis, nemo est 

lOassecutus. Ceteris enim bene gesta, mihi uni, conservata re 
publica, gratulationem decrevistis. 

21. Sit 4 Scipio clarus ille, cujus consilio atque virtute Han- 
nibal 5 in Africam redire atque Italia decedere coactus est : 
ornetur 6 alter eximia laude Africanus, qui duas urbes huic 

15 imperio infestissimas, Karthaginem Numantiamque, delevit : 
habeatur vir egregius 7 Paulus ille, cujus currum rex potentis- 
simus quondam et nobilissimus Perses d honestavit : sit aeterna 
gloria 6 Marius, qui 8 bis Italiam obsidione et metu servitutis 
liberavit : anteponatur omnibus f Pompeius, 9 cujus res gestae 

20 atque virtutes iisdem, quibus solis cursus, regionibus ac termi- 
nis continentur : erit profecto inter horum laudes aliquid loci s 
nostrae gloriae, h 10 nisi forte majus est patefacere nobis pro- 
vincias, quo exire possimus, 1 quam curare, ut etiam illi n qui 
absunt habeant, 12 quo victores revertantur. 1 

25 22. Quamquam j est 13 uno loco conditio melior externae 
victoriae, quam domesticae ; 14 qu° d hostes alienigenae aut 
oppressi serviunt, aut recepti in amicitiam beneficio se obli- 
gatos putant. Qui autem ex numero civium dementia aliqua 
depravati hostes patriae semel esse coeperunt, eos, quum a 

SO pernicie rei publicae repuleris, nee vi coercere, nee beneficio 
placare 15 possis. k Quare mihi cum perditis civibus aeternum 



X. »453, 6; 702; 206 (14). — b 4IO & III.; 805; 229, R. 6.— -410 
& III. ; 805; 215 (l).- d 43; 52; 44— «428 & 2); 888; 211, R. 6 (T). 
— f 386 ; 1075, III. ; 224.-^396, 2, 3) (3) ; 700; 212, R. 3.— *384; 
820; 223.-'500;12J[3; 264, R. 2. —J Force? Y. I. 9, n. 1.-M85; 
1177; 260, R. 4. 



OBATIO IV. IN L. CATILINAM. 237 

bellum susceptum esse video : id ego vestro bonorumque om- 
nium auxilio memoriaque tantorum periculorum, quae non 
modo in hoc populo, qui servatus est, sed in omnium genti- 
um sermonibus ac mentibus semper haerebit, a me atque a 
meis facile propulsari posse confido. Neque ulla profecto 5 
tanta vis reperietur, 16 quae conjunctionem vestram equitum- 
que Romauorum, et tantam conspirationem bonorum omnium, 
confringere et labefactare possit. 1 

XI. 23. Quae quum ita sint, x pro imperio, pro exercitu, 
pro provincia, quam neglexi, 2 pro triumpho, ceterisque laudis 10 
insignibus, quae sunt a me propter urbis vestraeque salutis 
custodiam repudiata, pro 3 clientelis hospitiisque provinciali- 
bus, 4 quae tamen urbanis opibus non minore labore tueor, quam 
comparo ; pro his 5 igitur omnibus rebus, pro meis in vos sin- 
gularibus studiis proque hac, quam conspicitis, ad conservan- 15 
dam rem publicam diligentia, nihil a vobis nisi hujus temporis 
totiusque mei 6 consulatus memoriam postulo : quae 7 dum erit 
in vestris fixa mentibus, tutissimo me muro saeptum esse arbi- 
trabor. Quod si meam spem vis improborum fefellerit atque 
superaverit, commendo vobis parvum meum filium, cui pro- 20 
fecto satis erit praesidii non solum ad salutem, verum etiam 
ad dignitatem, si ejus, qui haec omnia 8 suo solius a periculo 
cons ervav erit, ilium filium esse memineritis. 

24. Quapropter de summa salute vestra populique Romani, 
de vestris conjugibus ac liberis, 9 de aris ac focis, de fanis ac25 
templis, de totius urbis tectis ac sedibus, de imperiq, de liber- 
tate, de salute Italiae, de universa re publica decernite dili- 
genter, 10 ut instituistis, ac fortiter. Habetis eum consulem, 
qui et parere vestris decretis non dubitet, b n et ea quae statu- 
eritis, quoad vivet, defendere et per se ipsum praestare possit. b 30 
■ — i< 

X. ^00 ; 1218; 264, 1 (a) & (b). 

XL «397, 3; 628; 205, B. 13 (a).— b 500; 1218; 264, 1. 



i 






M. TULLII CICERONIS 
ORATIO PRO LEGE MANILIA 



AD QUIRITES. 

V 



I. 1. Quamquam mihi semper 2 frequens conspectus vester 
multo a jucundissimus, 2 hic autem b locus 3 ad agendum amplis- 
simus, ad dicendum ornatissimus est visus, 4 Quirites ; tamen 
s hoc aditu c laudis, qui semper optimo cuique d maxime patuit, 

5 non mea me voluntas, sed g vitae meae rationes, 7 ab ineunte 
aetate susceptae, prohibuerunt. Nam quum antea 8 per aeta- 
tem nondum 6 hujus auctoritatem loci attingere auderem, sta- 
tuereraque nihil hue nisi perfectum ingenio, elaboratum 
industria afferri oportere, omne meum tempus amicorum 

10 9 temporibus transmittendum putavi. 2. 10 Ita neque g hie locus 
vacuus unquam fuit ab f iis qui vestram n causam defenderent, h 
et meus labor, in privatorum periculis 12 caste integreque ver- 
satus, ex vestro judicio 13 fructum est amplissimum consecutus. 
Nam quum propter 14 dilationem comitiorum 15 ter praetor 1 

15 primus 16 centuriis cunctis renuntiatus sum, facile intellexi, 
Quirites, et quid de me judicaretis j et i7 quid aliis praescribere- 
tis. j Nunc, quum et auctoritatis k in me tantum 1 sit, ^quan- 
tum" 1 vos honoribus 11 mandandis esse voluistis, et 8 ad agendum 

' I. a 4l8; 929 ; 256, R. 16.— b Force of autemf V. Ec. Cic. XX. n. 5. 
— «425, 2 & 2); 916; 251. — M58, 1 ; 1052; 207, R. 35 (b). — 
e Force of dum with negatives? V. in Cat. I. 4, n. 17.— f 399, 5 & 3) ; 
778; 213, R. 4 (4).— e'l98, 1, R. (e). — h 500; 1218; 264, 1— >362; 
OOO; 210. — J 525; 1182 ; 265.— *396, 2, 3) & (3) ; 760; 212, R. 3. 
1441 ; 701 ; 206 (16).— m 545 ; 1130; 239. — "566, I. ; 873 ; 247, 3. 
— "562; 1322; 275, II. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 239 

facultatis k tantum, quantum homini vigilanti ex forensi usu 
prope quotidiana dicendi exercitatio potuit afferre, certe, et, si 
quid auctoritatis in me est, 19 apud eos utar, qui earn mihi dede- 
runt, et si quid ^in dicendo consequi possum, iis ostendam po- 
tissimum, p qui 2I ei quoque rei fructum suo judicio tribuendum 5 
esse tluxerunt. 3. Atque ^illud 1 " in primis mihi s laetandum 
jure q esse video, quod in hac insolita mihi ex hoc loco ratione 
dicendi causa talis oblata est, in qua oratio deesse nemini 
possit. h Dicendum est enim de Cn. Pompeii singulari eximi- 
aque ^virtute; hujus autem orationis difficilius est exitum 10 
quam principium invenire 4 : ita mihi non tarn 24 copia quam 
^modus in dicendo quaerendus est. 

II. 4. Atque ut inde oratio mea proficiscatur, unde haee 
omnis causa ducitur, bellum grave et periculosum vestris *vec- 
tigalibus a ac sociis a a duobus potentissimis regibus infertur, 15 
Mkhridate b et Tigrane ; quorum 2 alter relictus, alter lacessi- 
tus, occasionem sibi ad occupandam 3 Asiam oblatam esse arbi- 
trantur. 4 Equitibus a Romanis, honestissimis viris, afferuntur 
ex Asia quotidie literae, quorum magnae res aguntur, 5 in ves- 
tris vectigalibus exercendis occupatae ; qui c ad me pro 6 neces- 20 
situdine, quae mihi est cum illo ordine, 7 causam rei publicae 
periculaque rerum suarum detulerunt : 5. Bithyniae, quae 
nunc Vestra provincia est, 9 vicos d exustos esse complures ; 
lo regnum d Ariobarzanis, quod finitimum est vestris vectigali- 
bus, 6 totum esse in hostium potestate; Lucullum, d magnis25 
rebus f gestis, ab eo bello discedere; n huic qui successerit, g 
non satis esse paratum ad tantum bellum administrandum ; 
l2 unum ab omnibus sociis et civibus ad id bellum impera- 
torem d deposci atque expeti ; eundem hune unum d ab hostibus 
toetui, praeterea neminem. d 30 




I. PForce of potissimum f Y. Ec. Cic. XXYI. n. 5.— *4I4 & 3; 873; 
247, 2. — '371, 3; 717; 232 (3).— -388, I. ; 847; 225, III. — '549; 
1150; 269. 

II. a 386 ; 826 ; 224.— b 363; G22\ 204.— c 453 ; 701 ; 206 (17).— 
d 545; 1136; 239.— *39l & 1; 860; 222, R. 1— f 431 ; 965; 25T.— 
S529; 1291; 266, 2. 

11 P 



240 ORATIONES CICERONIS. 

6. 13 Causa quae sit, h videtis : nunc, quid agendum sit, b 
considerate. Primum mihi videtur de geriere belli, deinde de 
magnitudine, turn 14 de imperatore deligendo, esse dicendum. 
Genus est belli ^ejusmodi, 1 quod maxime vestros animos 
5 excitare atque inflammare 16 ad persequendi studium debeatf ; 
17 in quo agitur populi Romani gloria, quae vobis a majofribus, 
quum magna in rebus omnibus, tum k summa in re militari. 
tradita est : agitur salus sociorum atque amicorum, pro qua 
multa majores vestri magna et gravia bella gesserunt : agun- 

19tur certissima populi Romani vectigalia et maxima; quibus 
amissis, et pacis ornamenta et subsidia belli, 18 requiretis : 
aguntur bona multorum civium, quibus m est a vobis 1 et ipso- 
rum et rei publicae causa consulendum. 

III. 7. Et quoniam semper appetentes gloriae* praeter 

15 ceteras gentes atque avidi laudis b fuistis, delenda vobis c est 
illa d macula ^ithridatico bello superiore concepta ; quae 
2 penitus e jam insedit ac nimis inveteravit in populi Romani 
nomine ; 3 quod is, qui uno die, tota in Asia, tot in civitatibus, 
4 uno nuntio atque una significatione, cives Romanos necandos* 

20 trucidandosque denotavit, non moclo adhuc poenam nullam 
suo dignam scelere suscepit, 5 sed ab illo tempore annum jam 
tertium et vicesimum regnat ; et ita regnat, ut se non Ponti 
neque Cappadociae 5 latebris occultare velit, sed emergere ex 
6 patrio regno atque in vestris vectigalibus, hoc est, 7 in Asiae 

25 luce versari. 8. Etenim adhuc ita nostri cum illo rege con- 
tenderunt imperatores, ut ab illo 8 insignia victoriae, non vic- 
toriam reportarent. Triumphavit 9 L. Sulla, triumphavit L. 
Murena de Mithridate, duo fortissimi viri, et summi impera- 



II. ^2^; 1182; 265.— *40l; 780; 211, R. 6 (5), & R. 8.— J500; 
1218 ;2G±, 1.— k 587, I. 5 ; 1374; 211, I. R. 9. — >4I4, 5,1310; 
225, III. R. 2.— m 385 ; 831 ; 223, R. 2. 

III. *399&2, l);76'o, 76*7, 2d; 213, R. 1 (2).— *>399 & 2, 2); 767, 
3d; 213, R. 1 (3).— -388, I. ; 847; 225, III. - d 450 ; 1028; 20V, R. 
23 (a). — e Dist. bet. plane, omnino, prorsus, penitus, and uiique. Y. n. 2. — 
f Dist. bet. inter ftcio, per imo, inter imo, neco, occido,jugulo,obtrunco, triccido, 
and percutio. V. Caes. IT. 10, n. 1. — &520, I.; 1250; 273, 5. What 
does tliis clause explain ? 



ORATIO PRO LEGE MAN ILIA. 241 

tores ; sed 10 ita triumpharunt, ut ille pulsus 11 superatusque 
reoTiaret. Verum tamen illis imperatoribus laus est tribu- 
enda, u quod egerunt, venia danda, quod reliquerunt ; propter- 
ea quod ab eo bello Sullani in Italiam ^res publica, Murenam 
Sulla revocavit. 5 

IY. 9. Mithridates autem ^mne reliquum tempus non ad 
oblivioneni veteris belli, sed ad comparationem novi contulit ; 
2 qui a posteaquam maximas aedificasset ornassetque classes, 
exercitusque permagnos, quibuscumque ex gentibus potuisset, 
comparasset, et se 3 Bosporanis, finitimis suis, bellum inferre 10 
simularet, b usque in Hispaniam legatos ac litteras misit ad 
4 eos duces, quibuscum turn bellum gerebamus, ut, quum 5 duo- 
bus in locis 6 disjunctissimis maximeque diversis 7 uno consilio 
a binis d hostium copiis bellum terra marique gereretur, vos 
ancipiti contentione districti 8 de imperio dimicaretis. 15 

10. Sed tamen 9 alterius e partis periculum, Sertorianae atque 
Hispaniensis, 10 quae multo plus firmamenti ac roboris habe- 
bat, Cn. Pompeii u divino consilio ac singulari virtute depul- 
sum est : ^in altera parte ita res a L. Lucullo, summo viro, 
est administrata, ut 13 initia ilia rerum gestarum magna atque 20 
praeclara non felicitati ejus, sed virtuti, H haec autem extrema, 
quae nuper acciderunt, f non culpae, sed fortunae tribuenda 
esse videantur. g Sed de Lucullo dicam alio loco ; et ita di- 
cam, Quirites, ut neque vera laus ei h detracta oratione mea, 
neque falsa afficta esse videatur : 1 1. de vestri imperii dignitate 25 
atque gloria, quoniam is est exorsus orationis meae, 15 videte, 
quern vobis animum suscipiendum putetis. 

V. Majores nostri saepe, mercatoribus aut naviculariis 
hostris injuriosius a tractatis, bella gesserunt : vos, Hot ci vi- 
lli. h 578, IY.; 1350; 274, 3 (a). 

IY. *453 ; 701 ; 206 (1*7).— b Ec. Cic, II. n. 1. Why imperf. ?— d l74, 
2, 3) ; 209 ; 120, 4 (a).—* 665 ; 212, R. 2, N. 1 (b).— f Dist. bet. accidit, 
evenit, contingit, obvenit, aod obtingit. Y. Caes. I. 18, n. IT. — ?549, 4, 1); 
1146,211, R. 2.-^386, 2; 1075, III.; 224, R. 2. 
Y. a 4 44? i . Q02 ; 256, R. 9 (a). 



• 






242 ORATIONES CICERONIS. 

urn Romanorum milibus uno nuntio atque uno tempore 
necatis, quo tandem b animo c esse debetis ? Legati quod 
2 erant appellati superbius, a Corinthum patres vestri, totius 
Graeciae 3 lumen, d exstinctum e esse voluerunt : vos eum re- 
5 gem inultum esse patiemini, qui 4 legatum populi Romani 
consularem, vinculis ac verberibus atque omni supplicio 
excruciatum/ necavit ? Illi libertatem 5 civium Romanorum 
imminutam non tulerunt : vos ereptam vitara negligetis ? Jus 
legationis verbo violatum g illi 6 persecuti sunt : vos legatum r 

lOomni supplicio interfectum, g relinquetis ? 12. Videte, ne, ut 
illis pulcherrimum fuit h tantam vobis imperii gloriam tradere, 
sic vobis turpissimum sit, h id quod accepistis, tueri et conser- 
vare non posse. 

7 Quid, quod salus sociorum 8 summum in periculum ac dis- 

15 crimen vocatur, quo tandem animo 9 ferre debetis ? Regno 
expulsus est 10 Ariobarzanes rex, socius populi Romani atque 
amicus : imminent n duo reges toti Asiae, non solum vobis 
inimicissimi, sed etiam vestris sociis atque amicis : civitates 
autem omnes 12 cuncta Asia atque Graecia vestrum auxilium 

20 exspectare propter periculi magnitudinem coguntur : ls impe- 
ratorem a vobis certum deposcere, quum praesertim vos 14 alium 
miseritis, neque audent, neque se id facere sine 15 summo peri- 
culo posse arbitrantur. 

13. Vident et sentiunt hoc idem, quod vos, unum virum 

25 esse, 16 in quo summa sint 1 omnia, et eum 17 propter esse ; 18 quo* 
etiam carent aegrius ; cujus adventu ipso atque nomine, 
tametsi ille ad maritimum bellum venerit, k tamen impetus 
hostium repressos esse intelligunt ac retardatos. 19 Hi vos, 
quoniam libere loqui non licet, tacite rogant, ut se quoque, 

30sicut ceterarum provinciarum socios, ^dignos existimetis, 
quorum salutem tali viro commendetis 1 ; 21 atque hotf etiam 



Y. b Force of tandem 7 Y. Sail. Cat. XX. n. 14.— - c 428 & 1, 2) ; 888 ; 
211, R. 6 & 8.— d Dist. bet. lumen and lux. Y. n. & — e 462 ; 671 ; 205, 
R. 5 (b). — < 579 ; 1350 ; 274, 3 (b). — *578 J 1350; 274, 3 (a). — 
>Sub. of fuitt — '529; 1291; 266, 2. — i 414 & 2 ; 873; 247,1.— 
^515 & III.; 1281 ; 263, 2 (4).— >50l, III.; 1226; 264, 9. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 243 

magis, quod ceteros in provinciam ^ejusmodi homines ^cum 
iniperio mittimus, ut, etiamsi ab hoste defendant, tamen ipso- 
rum adventus m in urbes sociorum non multum 24 ab hostili 
expugnatione differant, n hunc audiebant ^antea, nunc praesen- 
tem vident tanta ^temperantia, tanta mansuetudine, 6 tanta 5 
humanitate, c ut ii beatissimi esse videantur, apud quos ille 
diutissime commoratur. 

VI. 14. Quare, si propter socios, nulla ipsi injuria laces- 
siti, majores nostri cum ^ntiocho, cum 2 Philippo, cum 3 Aeto- 
lis, cum 4 Poenis bella gesserunt, quanto vos studio 3 convenit, 10 
injuriis provocatos, sociorum salutem una cum imperii vestri 
dignitate defendere, praesertim 5 quum de vestris maximis 
vectigalibus agatur ! Nam ceterarum provinciarum vectiga- 
lia, Quirites, 6 tanta sunt, ut iis b ad ipsas provincias tutandas 
vix contenti esse possimus ; Asia vero tarn opima est ac fer- 15 
tilis, ut et 7 ubertate agrorum et varietate fructuum et mag- 
nitudine pastionis et multitudine earum rerum, quae expor- 
tantur, ^facile omnibus terris c antecellat. Itaque haec vobis 
provincia, Quirites, si et 9 belli utilitatem et pacis dignitatem 
retinere vultis, non modo a calamitate, sed etiam a metu ca- 20 
lamitatis, est defendenda. 

15. Nam ceteris in rebus, quum 10 venit calamitas, turn de- 
trimentum accipitur ; at u in vectigalibus non solum adventus 
mali, sed etiam metus ipse affert calamitatem. Nam quum 
hostium copiae non longe absunt, etiamsi irruptio nulla facta 25 
est, tamen pecua relinquuntur, agricultura deseritur, merca- 
torum navigatio conquiescit. Ita neque 12 ex portu, neque 
ex decumis, neque ex scriptura, vectigal conservari potest ; 
quare saepe totius anni fructus uno rumore periculi atque 
uno belli terrore amittitur. 30 

16. Quo tandem igitur animo d esse existimatis aut eos, qui 
vectigalia nobis pensitant, aut eos, 13 qui exercent atque exi- 



V. m l30, 2: 117 (2) : 95, K.— °489 & L, 494; 1218; 262, 

VI. a 4l4&3; 873; 247, 2.— MI9, IV; 919 ; 244— *386 ; 826; 
224.— *428 & 1, 2) ; 888; 211, R. 6 & 8. 




244 ORATIONES CICERONIS. 

gunt, quum duo reges cum maximis copiis propter adsint? 
quum una excursio equitatus perbrevi tempore totius anni 
vectigal auferre possit ? quum publicani 14 familias maximas, 
quas in 15 saltibus habent, quas in agris, quas in portubus e 

5 atque 16 custodiis, magno periculo a se habere arbitrentur ? Pu- 
tatisne vos illis rebus frui posse, nisi eos, 17 qui vobis f fructui 
sunt, conservaritis, non solum, ut antea dixi calamitate, sed 
etiam ealamitatis formidine liberatos ? 

VII. 17. Ac ne a illud quidem vobis negligendum est, 

10 quod mihi ego ^xtremum proposueram, 2 quum essem de belli 
genere dicturus, quod b ad multorum bona civium Romanorum 
pertinet ; 3 quorum vobis pro vestra sapientia, Quirites, haben- 
da est ratio diligenter. Nam 4 et c publicani, homines hones- 
tissimi atque ornatissimi, 6 suas rationes et copias in illam 

15 provinciam contulerunt ; 6 quorum ipsorum per se res et for- 
tunae vobis d curae esse debent. Etenim, si vectigalia nervos 
esse rei publieae semper duximus, eum certe e ordinem, qui 
exercet ilia, firmamentum ceterorum f ordinum recte esse di- 
cemus. 

20 18. 7 Deinde ex ceteris ordinibus homines navi atque in- 
dustrii 8 partim ipsi g in Asia negotiantur, quibus vos absentibus 
consulere debetis, partim eorum h in ea provincia 9 pecunias 
magnas collocatas 1 habent. Est igitur humanitatis J vestrae, 
magnum numerum eorum civium calami tate k prohibere, sa- 

25 pientiae, J videre multorum civium calamitatem a re publica 
sejunctam esse non posse. Etenim primum ^illud 1 parvi m 
refert, nos publicanis n amissis vectigalia postea victoria recu- 



VI. °II6, 4, 1); 140; 89, 5.— '390; 848; 22*. 

VII. 8 602, III. 2; 1390, Obs. 3 ; 279, 3 (d). — b 3ll, T, 520,1.; 
1250; 198, *7, & R. (b).— c 704, III. 4 ; 1380, 6th; 323, 3 (5).— *390 ; 
848 ; 227.— e 582 ; 996 ; 192, N. 1.— f Dist. bet. ceteri and reliqui. V. 
Caes. I. 1, n. 14. — eForce of ipsit V. Sail. Cat. XXIII. n. 5.— h 396, 2, 
4)&(1);1005', 212, R. 4.— '574; 1358; 274, R. 4 — J 401, 402 & I.; 
780 ; 211, R. 8 (3).— M25 & 2, 2) ; 919 ; 251.— 1 408, 2 ; 811 J 219, 
R. 4.— "408, 3; 812 ; 219, R. 5. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 245 

perare ; neque enim iisdem 11 12 redimendi facultas erit propter 
calamitatem, neque aliis 11 voluntas propter timorem. 

19. Deinde, quod nos° eadem Asia atque idem iste 
Mithridates 13 initio belli Asiatici docuit, id quidem certe, e ca- 
lamitate docti, memoria p retinere debemus. Nam turn, quum 5 
in Asia 14 res magnas permulti amiserant, scimus Romae, - solu- 
tione impedita, 15 fidem concidisse. Non enim possunt una in 
civitate multi rem ac fortunas amittere, 16 ut non plures seeum 
in eandem trahant calamitatem. A quo periculo probibete 
rem publicani, et mihi credite, 17 id quod ipsi videtis, baec fides 10 
atque 18 haec ratio pecuniarum, quae Romae, quae 19 in foro 
versatur, implicita est cum illis pecuniis Asiaticis et cobaeret : 
ruere ^illa non possunt, 16 ut baec non eodem labefacta motu 
concidant. Quare videte, num dubitandum r vobis sit omni stu- 
dio ad id bellum incumbere, in quo gloria nominis vestri, 1 5 
salus sociorum, vectigalia maxima, fortunae plurimorum civ- 
ium conjunctae cum re publica defendantur. s 

VIII. 20. Quoniam de genere belli dixi, nunc de magni- 
tudine pauca dicam. Potest enim boc dici : belli genus esse 3 
ita necessarium, ut sit gerendum, non esse ita magnum, ut sit 20 
pertimescendum. In quo maxime laborandum est, ne forte 
vobis, b quae diligentissime providenda sunt, contemnenda 
esse videantur. 

Atque ut omnes intelligant me L. Lucullo c tantum im- 
pertire laudis, quantum forti 1 viro d et sapienti bomini et25 
magno imperatori debeatur, 6 dico, 2 ejus adventu f 3 maximas 
Mitbridatis copias omnibus rebus g ornatas atque instructas 
fuisse, 4 urbemque Asiae clarissimam nobisque h amicissimam, 
Cjzicenorum, obsessam esse ab ipso rege maxima multitu- 
dine et oppugnatam vebementissime, quam L. Lucullus virtute, 30 



VII. n 387; 821 ;22G.— "374; 734; 231. — P4I4 & 4; 873; 247, 
3.— H2I, II. ; 932 ; 221. — 'Construction of dubito ? V. in Cat. I. 7. n. 
16.— "517, 1., 519, 1251 ;2U, 8(1). 

VIII. •553. IL; 630; 207, R 22. — b 388, 1. ; 847; 225,111.— 
c 386; 855; 224.— ^Dist-bet. homo and wV. V. n. 1, and Sail. Cat. I. n. 
3. — e 529; 1291 : 266, 2 — '426, 1; 949 ) 253, N. 1. — *4I9, III. ; 
911 , 249, I.— h 39l , 860 , 222, R 1. 



246 ORATIONES CICERONIS. 

assiduitate, consilio summis obsidionis periculis liberavit ; ab 
eodem imperatore classem magnam et ornatam, 5 quae, duci- 
bus 1 Sertorianis, ad Italiam studio atque odio inflammata ra- 
peretur, j superatam esse atque depressam ; 6 magnas hostium 

5 praeterea copias multis proeliis esse deletas, patefactumque 
nostris legionibus k esse 7 Pontum, qui antea populo k Romano 
8 ex omni aditu clausus fuisset ; 9 Sinopen atque Amisum, 
quibus in oppidis erant domicilia regis, omnibus rebus ornatas 
atque refertas, ceterasque urbes Ponti et Cappadociae per- 

10 multas 10 uno aditu adventuque esse captas ; regem spoliatum 
regno n patrio atque avito, 12 ad alios se reges atque ad alias 
gentes supplicem contulisse ; atque haec omnia, salvis populi 
Romani sociis atque 13 integris vectigalibus, esse gesta. Satis 
"opinor 1 haec esse laudis, m 15 atque ita, Quirites, ut tos intelli- 

15gatis, 16 a nullo n istorum, qui huic 17 obtrectant legi atque 
causae, L. Lucullum similiter ex hoc loco esse laudatum. 

IX. 22. Requiretur fortasse nunc, quemadmoclum, quum 
haec ita sint, ^eliquum* possit b magnum esse bellum. Cog- 
noscite, Quirites ; non enim hoc sine causa quaeri videtur. 

20 Primum, ex suo regno sic Mithridates profugit, ut ex eodem 
Ponto 3 Medea 2 illa quondam profugisse dicitur ; quam prae- 
dicant in fuga fratris sui membra in iis locis, qua c se parens 
perse queretur, dissipavisse, ut 4 eorum collectio dispersa moe- 
rorque patrius celeritatem persequendi retardaret. d Sic 

25 Mithridates, fugiens, maximam yim auri atque argenti pul- 
cherrimarumque rerum omnium, quas et a majoribus accepe- 
rat, et ipse, bello e superiore ex tota Asia 5 direptas, in suum 
regnum congesserat, in Ponto omnem reliquit. Haec dum 
nostri colligunt omnia diligentius/ rex ipse e manibus effugit. 



VIII. *430 ; 972 . 257, R. 7. — J 145, N. 3. V. Caes. I. 31, n. 16. — 
k 384; 831 . 223. — J Dist. bet. censeo, judico, arbitror, aestimo, opinor, 
puto, and reor. V. n. 14.— m 396, 2, 4) & (1) ; 1005 ; 212, R. 4.— °457, 
2 ; 256 ; 207, R. 31 (c). 

IX. a 44l, 6; 662; 205, K. 17.— b 525; 1182 ; 265.— c 336 : 461, 
4th ; 206 (20). — M63 & I.; 644; 209, R. 12 (2). — e 42 6, 1 ; 049 : 
253, N. 1.— f 444, 1 ; 002 ; 256, R. 9 (a). 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 247 

Ita illum g in persequendi studio moeror, hos g laetitia re- 
tardavit. 

23. Hunc g in illo g timore et fuga Tigranes, rex Armenius, 
excepit, diffidentemque rebus h suis confirmavit, et afflictum 
erexit, perditumque recreavit ; cujus in regnum posteaquam 5 
L. Lucullus cum exercitu venit, 1 6 plures etiam gentes contra 
imperatorera nostrum concitatae sunt. Erat enim metus injec- 
tus iis nationibus,J quas nunquam populus Romanus 7 neque 
lacessendas bello neque tentandas putavit ; erat etiam alia 
gravis atque 8 vehemens opinio, quae animos gentium bar- 10 
bararum pervaserat, 9 fani locupletissimi et religiosissimi diri- 
piendi causa in eas oras nostrum esse exercitum adductum. 
Ita nationes multae atque magnae 10 novo quodam terrore ac 
metu concitabantur. Noster autem exercitus, tametsi u urbem 
ex Tigranis regno ceperat et proeliis usus erat secundis, tamen 15 
12 nimia longinquitate locorum ac desiderio suorum commove- 
batur. 

24. Hie jam pluranon dicam. 13 Fuit enim illud extremum, 
ut ex iis locis a militibus nostris reditus magis maturus quam 
processio longior quaereretur. Mithridates autem et suam20 
manum jam confirmarat [et 14 eorum, qui se ex ipsius regno 
collegerant], et magnis adventiciis auxiliis multorum regum 
et nationum juvabatur. Jam hoc 15 fere sic fieri solere accepi- 
mus, ut regum afflictae fortunae facile multorum opes alliciant 
ad misericordiam, maximeque eorum, qui aut 1 reges sunt, aut ! 25 
vivunt in regno ; ut iis nomen regale magnum et sanctum 
esse videatur. m 25. Itaque tantum victus 11 efficere potuit, 
quantum 16 incolumis nunquam est ausus optare. Nam quum 
se in regnum suum recepisset, non fuit eo° contentus, quod ei 
praeter spem acciderat, 17 ut illam, posteaquam pulsus erat, 30 
terram unquam attingeret ; sed in exercitum nostrum clarum 
atque victorem impetum fecit. 

IX. M50&1; 1028: 207, K 23(a). — h 385 ; 831 ; 223, R. 2. — 
1 1094 ; 259, R. 1 (2) (d). — i 386 ; 107 J, III. ; 224. — > 587, II. & 2 ; 
1374; 198, 2, R. (e). — -489, L, 494; 1218; 262. — *578, IV,; 
1350 ; 274, 3 (a).— °4I9, IT, ; 919 ; 244. 
11* 



24:8 ORATIONES CICERONIS. 

Sinite hoc loco, p Quirites, sicut poetae solent, qui res Ro- 
manas scribunt, praeterire me 18 nostram calamitatem ; quae 
tanta fuit, ut earn ad aures 19 imperatoris non ex proelio nun- 
tius, sed 20 ex sermone rumor afferret. 26. Hie in illo ipso malo 
5 gravissimaque belli offensione, L. Lucullus, qui tamen aliqua 
ex parte iis incommodis q mederi fortasse potuisset, r vestro 
jussu coaetus, qui 21 imperii diuturnitati modum statuendum 
vetere exemplo 8 putavistis,* partem militum, qui jam ^stipen- 
diis confecti erant, dimisit, partem M\ Glabrioni tradidit 

10 Multa praetereo consulto ; 23 sed ea vos conjectura perspicite, 

quantum illud bellum factum putetis, quod conjungant reges 

potentissimi, renovent agitatae nationes, u suscipiant integrae 

gentes, u novus imperator noster accipiat, vetere exercitu pulso. 

Satis mihi multa verba fecisse videor/ quare esset hoc 

15 bellum genere w ipso necessarium, magnitudine w periculosum : 
restat, ut 24 de imperatore ad id bellum deligendo ac tantis 
rebus praeficiendo dicendum esse videatur. 

X. 27. Utinam, Quirites, virorum fortium atque innocen- 
tium copiam tantam haberetis, a ut haec vobis deliberatio diffi- 

20 cilis esset, quemnam b potissimum c tantis rebus ac tanto bello 
praeficiendum putaretis d ! { Nunc vero, quum sit e unus Cn. 
Pompeius, qui non modo eorum hominum, qui nunc sunt,' 
gloriam, sed etiam antiquitatis memoriam virtute superarit, s 
quae res est, quae cujusquam animum in hac causa dubium 

25 facere possit h ? 28. Ego enim sic existimo, v m summo impe- 
ratore quatuor has res inesse oportere, scientiam rei militaris, 
virtutem, auctoritatem, felicitatem. j Quis igitur hoc homine 
2 scientior unquam aut fuit aut esse d^buit ? qui, e ludo atque 



IX. P422, 1 ; 937 ; 254, R. 2 (b).— q385; 831 ; 223, R. 2 & (1) (a). 
— r 485; 1218; 261, R. 4.— -414 & 2; 873 , 249, II.— *460, 445, 6, 
Z);692 ; 206 (12). — u Dist. bet. natio and gens. V. Sail. Cat. X. n. 1. — 
v 549, 4 &1); 042; 271, R. 2.— W 4I4&2; 873] 247, T. (1). 

X. a 487, 488, 1 ; 1193-6; 263, 1, & R.— b l88, 3 ; 240; 137, 2.— 
•Force of? V. Ec. Cic. XXVI. n. 5.— d 525 & 1; 1182; 265.— «5I7, 1. ; 
1251 ;2<X, 5.— '527, 2, 1); 1294 ; 266, R. 5.-^501, II.; 1291 ; 
264, 10.— h 50l, I.; 1218;26± t 7.— J 704, I. 1)1378; 1st; 278, R. 
6(b). 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 249 

pueritiae disciplinis, 3 bello 1 maximo, atque acerrimis hostibus, 1 
ad 4 patris exercitum atque in militiae disciplinam profectus 
est ; qui 5 extrema pueritia m miles in exercitu summi fuit 
imperatoris, ineunte adolescentia maximi ipse exercitus G im- 
|>erator ; qui saepius cum hoste 11 conflixit, quam quisquam 5 
cum inimico concertavit, plura bella gessit, quam ceteri lege- 
runt, plures provincias 7 confecit, quam alii concupiverunt ; 
cujus adolescentia ad scientiam rei militaris non alienis prae- 
ceptis, sed 8 suis imperiis, non 9 offensionibus belli, sed victoriis, 
non 10 stipendiis, sed u triumphis est erudita. Quod denique 10 
genus esse belli potest, in quo ilium non exercuerit fortuna 
rei publicae ? ^Civile, 13 Africanum, 14 Transalpinum, 15 Hispa- 
niense, 16 mixtum ex civitatibus atque ex bellicosissimis na- 
tionibus, 17 servile, 18 navale bellum, 19 varia p et diversa p genera 
et bellorum et hostium, non solum gesta ab hoc uno, sed etiam 15 
confecta, nullam rem esse declarant in usu positam militari, 
quae hujus viri scientiam fugere possit. 

XL 29. x Jam vero virtu ti a Cn. Pompeii quae potest oratio 
par inveniri ? quid est, quod quisquam aut illo b dignum, aut 
vobis a novum, aut cuiquam a inauditum, 2 possit d afferre ? 20 
3 JSTeque enim illae sunt solae virtutes imperatoriae, quae vulgo 
existimantur, labor e in negotiis, fortitudo 6 in periculis, indus- 
tria in agendo, celeritas in conficiendo, consilium in providendo; 
quae tanta sunt in hoc uno, quanta in omnibus reliquis impe- 
ratoribus, quos aut vidimus aut audivimus, non fuerunt. 25 

30. Testis est 4 Italia, quam ille ipse victor, L. Sulla, hujus 
virtute f et subsidio confessus est liberatam. Testis est 5 Sicilia, 
quam multis undique cinctam periculis non terrore belli, sed 



X. U3I ; 972; 257, R. T. — m 426, 1,949 ; 253, N. l.-*Dist. bet. 
adversarius, hostis, and inimicus. Y. Caes. I. 10, n. 5. — °457 ; 1061 ; 
207, R. 31 (a). — PDist. bet. varius and diversus. V. n. 19. 

XL ^391 ; 860; 222, R. 1. — b 4l9, IY. ; 919; 244. — d 50l, L; 
1218; 264, 7.— e 363 ;(>££; 204.— f 414 & 4; ^75; 247, 3. 



250 ORATIONES CICERONIS. 

consilii 6 celeritate explicavit. Testis est 7 Africa, quae magnis 
oppressa hostium copiis eorum ipsorum 8 sanguine redundavit 
Testis est 9 Gallia, per quam legionibus nostris iter in Hispa- 
niam Gallorum internecione patefactum est. Testis est 10 His- 
Spania, quae n saepissime plurimos hostes ab hoc superatos 
prostratosque conspexit. Testis est iterum et saepius Italia, 
quae, quum servili bello ^tetro periculosoque premeretur, ab 
hoc auxilium absente expetivit ; quod belluni exspectatione 
ejus attenuatum atque imminutum est, 13 adventu sublatum ac 

10 sepultum. 31. Testes nunc vero 14 jam omnes orae atque omnes 
exterae g gentes ac nationes, denique maria omnia, 15 quum uni- 
versa, turn in singulis oris omnes sinus atque portus. Quis 
enim 1G toto mari locus per hos annos aut tarn firmum habuit 
praesidium, ut tutus esset, aut tarn fuit 17 abditus, ut lateret ? 

15 Quis navigavit, qui non se aut mortis aut servitutis periculo 
18 committeret, d 19 quum aut hieme aut referto praedonum 1 mari 
navigaret J " ? Hoc tantum bellum, tarn turpe, tarn 20 vetus, tarn 
late divisum atque dispersum, quis unquam arbitraretur k aut 
ab omnibus imperatoribus uno anno aut omnibus annis ab uno 

20imperatore confici posse? Quam provinciam tenuistis a 
praedonibus liberam per hosce annos ? quod vectigal vobis 
tutum fuit ? quern socium defendistis ? cui 1 praesidio 1 classi- 
bus m vestris fuistis ? quam rnultas existimatis insulas esse 
desertas ! quam multas aut metu relictas aut a praedonibus 

25 21 captas urbes esse sociorum ! 

XII. Sed quid a ego longinqua commemoro ? *Fuit hoc 
quondam, fuit 2 proprium populi b Romani, longe a domo bellare 
et 3 propugnaculis imperii sociorum fortunas, non sua tecta de- 
fendere. Sociis ego nostris mare hosce per clausum annos 

SOfuisse 4 dicam, c quum exercitus vestri nunquam a 5 Brundisio, 
6 nisi hieme summa, transmiserint ? Qui d ad vos ab exteris 

XI. «Dist. bet. externus and exterus. V. in Cat. II. 11, n. 1. — '399, 2, 
2) ; 770 ; 213. — i 517, I. ; 1251 ; 263, 5.— k 485, 486, & II. ; 11SO; 
260, E. 5.— »390, 848; 227.— m 4E4 & 4; 873 ; 247, 3. 

XII. a 454, 2 ; 730 ; 235, R. 11. — b 399, 3, 3) ; 803 ; 222, R. 2 (a). 
— C 486&H.; 1180, 260, R. 5. — d 445, 6; 6S0 ; 206 (4). 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 251 

nationibus 7 venirent, e captos querar, c quum legati populi 
Romani redempti sint ? Mercatoribus tutum mare non fuisse 
dicam, c quum 8 duodecim secures in praedonum potestatem 
pervenerint ? 33. 9 Cnidum aut Colophonem aut Samum, no- 
bilissimas urbes, 10 innumerabilesque alias captas esse comme- 5 
morem, c quum vestros portus atque eos portus, u quibus vitam 
ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestate sciatis ? 
12 An vero ignoratis portum 13 Caietae 14 celeberrimum ac plenissi- 
mum navium, inspectante 15 praetore, a praedonibus esse direp- 
tum ? ex 1G Miseno autem 17 ejus ipsius liberos, qui cum prae- 10 
donibus antea ibi bellum gesserat, a praedonibus esse sublatos ? 
Nam quid a ego 18 Ostiense incommodum atque illam labem 
atque ignominiam rei publicae querar, quum, prope inspectan- 
tibus vobis, classis ea, cui 19 consul populi Romani praepositus 
esset, a praedonibus capta atque oppressa est? Pro dii im- 15 
mortales ! tantamne unius liominis incredibilis ac divina virtus 
tarn brevi tempore lucem afferre rei publicae potuit, ut vos, 
qui modo ante ostium Tiberinum classem liostium videbatis, 
^ii nunc nullam intra 21 Oceani ostium praedonum navem 
esse audiatis ? 34. Atque liaec qua celeritate gesta sint, quam- 20 
quam videtis, tamen a me in dicendo praetereunda non sunt. 
Quis enim unquam aut obeundi negotii aut consequendi quae- 
stus studio tarn brevi tempore tot loca f adire, tantos cursus 
conficere potuit, quam celeriter, Cn. Pompeio g duce, tanti 
22 belli impetus navigavit? qui, 23 nondum tempestivo ad navi-25 
gandum mari, g Siciliam f adiit, Africam exploravit, inde Sar- 
diniam h cum classe venit, atque haec tria frumentaria subsidia 
rei publicae firmissimis praesidiis classibusque munivit. 35. 
Inde quum se in Italiam recepisset, 24 duabus Hispaniis et 
Gallia Cisalpina praesidiis ac navibus confirmata, 1 missis item 30 
in oram Illyrici maris et in Achaiam omnemque Graeciam 
navibus, Italiae 25 duo maria maximis classibus firmissimisque • 
praesidiis adornavit ; ipse autem, 26 ut Brundisio profectus est, 

XII. e 477 ; 1162 (1) ; 145, II. 4. — '371, 4, 1); 718; 233 (3). — 
*430; 972 ;2o1, R. t. — *379, 3, 2); 947, 231, E. 5 (b). —^439 ; 
656', 205, Exc. toR. 2. 




252 ORATIONES CICERONIS. 

undequinquagesimo die totam ad imperium populi Romani 
^Ciliciam adjunxit : omnes, qui ubique praedones fuerunt, 
partim capti interfectique sunt, partim unius hujus se imperio 
ac potestati dediderunt. Idem 28 Cretensibus, j quum ad eum 

5 usque in Pamphyliam legatos deprecatoresque misissent, spem 
deditionis non ademit obsidesque k imperavit. Ita tantum bel- 
luni tarn diuturnum, tarn longe lateque dispersum, quo bello 
omnes gentes ac nationes premebantur, Cn. Pompeius extre- 
ma 1 hieme apparavit, ineunte vere m suscepit, media 1 aestate 

10 confecit. 

XIII. 36. ^st haec divina atque incredibilis virtus im- 
peratoris. 2 Quid 3 ceterae, quas paulo ante commemorare 
coeperam, quantae atque quam multae sunt ! Non enim 4 bel- 
landi virtus solum in summo ac perfecto imperatore quae- 

15 renda est ;. sed multae sunt 5 artes eximiae, hujus administrae a 
comitesque virtutis. Ac primum quanta 6 innocentia b debent 
esse imperatores ! quanta deinde in omnibus rebus 7 tempe- 
rantia b ! quanta fide b ! quanta 8 facilitate b ! quanto 9 ingenio b ! 
quanta humanitate b ! Quae c breviter, qualia sint in Cn. Pom- 

20peio, consideremus. d 10 Summa enim omnia sunt, Quirites, 
sed ea magis n ex aliorum contentione quam ipsa per sese 
cognosci atque intelligi possunt. 

37. Quern enim imperatorem e possumus 12 ullo in numero 
putare, cujus in exercitu centuriatus 13 veneant f atque venie- 

25 rint f ? 14 quid hunc hominem magnum aut amplum de re pub- 
lica cogitare, qui pecuniam ex aerario depromptam ad bellum 
administrandum aut 15 propter cupiditatem provinciae magis- 
tratibus diviserit aut propter avaritiam Eomae 16 in quaestu 
reliquerit? 17 Vestra admurmuratio facit, g Quirites, ut ag- 



XII. J 384 & II.; S55 ; 222, 1.— k Force of? Y. Ec. Cic. XXI. n. 10. 
— '441, 6 ; 662 ; 205, R. 11.— m 430, 965 ; 251 

XIII. a 363; 622 ; 204.— H28 & 1, 2); 8SS; 211, R. 6, & R. 8 (2). 
— c 439, 2, 3); 697; 205, R. 2 (2). — M87 ; 1193 ; 260, R. 6. — «Sa 
esse.— f 501, I. ; 1218] 264, 1.— ^Object? 



ORATIO PRO LEGE 1IANILIA. 253 

noscere h videamini, qui haec fecerint 1 ; ego autem nomino ne- 
minem ; quare irasci mihi j nemo poterit, nisi qui* 1 ante de se 
voluerit confiteri. Itaque propter hanc avaritiam imperato- 
rum quantas calamitates, quocunque ventum sit, 1 nostri exer- 
citus ferant, 1 quis ignorat ? 38. Itinera, quae per hosce annos 5 
in Italia per agros atque oppida civium Romanorum nostri 
imperatores fecerint, recordamini : turn facilius statuetis, 
quid apud exteras nationes fieri ^existimetis. 1 Utrum plures 
arbitramini per hosce annos niilitum vestrorum armis hostium 
urbes, an hibernis sociorum civitates esse deletas ? Neque 10 
enim potest exercitum is continere imperator, qui se ipse m 
non continet ; neque severus esse in judicando, qui alios in 
se severos esse judices non vult. 

39. 19 Hic miramur ^hunc hominem tantum excellere cete- 
ris, 11 cujus legiones sic in Asiam 21 pervenerint,° ut non modo 15 
manus tanti exercitus, sed ne vestigium quidem cuiquam pa- 
cato nocuisse dicatur ? Jam vero quemadmodum milites 
^hibernent, 1 quotidie sermones ac literae perferuntur : non 
modo, ^ut sumptum faciat in militem, nemini vis affertur, sed 
ne cupienti quidem cuiquam permittitur. 24 Hiemis enim, non 20 
avaritiae perfugium majores nostri in sociorum atque ainico- 
rum tectis esse voluerunt. 

XIV. 40. x Age vero, ceteris in rebus quali sit 2 temperan- 
tia, a considerate. Unde illam tantam celeritatem et tarn in- 
credibilem cursum 3 inventum putatis ? Non enim ilium exi- 25 
mia vis remigum 4 aut ars inaudita quaedam gubernandi aut 
venti aliqui novi tarn celeriter 5 in ultimas terras pertulerunt, 
sed eae res, quae ceteros remorari solent, non retardarunt : 
6 non avaritia ab instituto cursu ad praedam aliquam devoca- 
vit, non 7 libido ad voluptatem, 8 non amoenitas ad delectatio- 30 
nem, 9 non nobilitas urbis ad cognitionem, non denique labor 

XIII. ^Object? — ^2^)1182- 265.— J 385; 831; 223, B.'2.— . 
k 455 & 2 ; 250; 138, & 137, R. (3).— '301, 3 ; 453 ; 184, 2 (a).— m 452 
&1; 682; 201, R. 28(a).— °386, 2; 829; 223, R. 2.— °5I9 ; 1251 ; 

264, 8 (1). 

XIY. »428 & 1, 2) ; 888 ; 211, R. 6, & R. 8 (2). 



254 ORATIONES CICERONIS. 

ipse ad quietem ; postremo signa et tabulas ceteraque orna- 
menta Graecorum oppidorum, 10 quae ceteri tollenda esse 
arbitrantur, u ea sibi ille ne visenda quidem existimavit. 41. 
Itaque omnes nunc in iis locis Cn. Pompeium sicut aliquem 

5 non ex hac urbe missum, sed de coelo delapsum intuentur : 
nunc denique incipiunt credere, fuisse homines Romanos hac 
quondam 12 continentia a ; quod jam nationibus exteris incredi- 
bile ac falso memoriae proditum 13 videbatur: nunc imperii 
vestri splendor illis gentibus lucem afferre coepit : nunc intel- 

10 ligunt non sine causa majores suos turn, quum ea temperantia 
magistrates habebamus, servire populo Romano quam impe- 
rare aliis maluisse. 

Jam vero b ita faciles aditus ad eum privatorum, ita liberae 
14 querimoniae c de aliorum injuriis esse dicuntur, ut is, qui 

15dignitate d principibus 6 excellit, 15 facilitate f infimis par esse 
videatur., 42. Jam quantum 16 consilio, d quantum dicendi 
gravitate d et copia valeat, 17 in quo ipso inest quaedam digni- 
tas imperatoria, vos, Quirites 18 hoc ipso ex loco saepe cogno- 
vistis. g Fidem vero ejus quantam inter socios existimari 

20 putatis, 19 quam hostes omnes omnium generum sanctissimam 
judicarint h ? Humanitate jam tanta est, ut difficile 1 dictu* sit, 
utrum hostes magis virtutem ejus pugnantes timuerint, an 
mansuetudinem victi dilexerint. Et quisquam dubitabit, quin 
huic hoc tantum bellum transmittendum sit, qui ad omnia 

25 ^nostrae memoriae bella conficienda divino 21 quodam consilio 
natus esse videatur k ? 

XV. 43. Et quoniam auctoritas quoque in bellis adminis- 
trandis multum atque imperio militari valet, certe nemini 
dubium est, quin ea re idem ille imperator plurimum possit. rt 

XIV. b Ho\v used? V. Ec. Cic. XXIII. n. 30.— c I)ist. bet. querimonia 
and querela. V. n. 14.— d 4l4 & 2; 873) 247, 1, or 250, 1. — e 386, 2; 
829 \ 223, R. 2.-^429; 880 ; 250, 1.— ^Object ?— h 5l9 ; 1251 ; 264, 
8 (1). — 'What does it agree with? — J 570 & 1 ; 1365 ; 216, III. — 
k 527; 1291, 266, 1. 

XY. ^498 & 3 ; 1230 ; 262, N. T. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 255- 

Vehementer autem pertinere b ad bella administranda, quid 
hostes, quid socii de imperatoribus nostris existiment, c quis 
i<ynorat, d quum sciamus homines in tantis rebus, ut aut con- 
temnant aut metuant, aut oderint aut ament, ^pinione non 
minus et fama quam aliqua certa ratione commoveri ? Quod 5 
igitur nomen unquam in orbe terrarum clarius fait ? cujus 
res gestae pares ? de quo homine vos, id quod maxime facit 
auctoritatem, 2 tanta et tarn praeclara judicia fecistis ? 

44. An vero ullam usquam esse oram tarn 3 desertam puta- 
tis, quo non illius diei fama pervaserit, 6 quum universus f pop- 10 
ulus Romanus, referto foro completisque omnibus templis, 
ex quibus hie locus conspici potest, unum sibi ad 4 commune 
omnium gentium bellum Cn. Pompeium imperatorem depo- 
poscit ? Itaque, ut plura non dicam neque aliorum exemplis 
confirmem, quantum auctoritas valeat in bello, ab eodem Cn. 15 
Pompeio omnium rerum egregiarum exempla sumantur g ; qui 
quo die a vobis maritimo bello praepositus est imperator, 
tanta repente 5 vilitas annonae G ex summa inopia et caritate rei 
frumentariae consecuta est unius hominis spe ac 7 nomine, 
quantam vix in summa ubertate agrorum diuturna pax efficere 20 
potuisset. 

45. 8 Jam, accepta 9 in Ponto calamitate ex eo proelio, de 
quo vos paulo ante invitus admonui, quum socii pertimuissent, 
hostium opes animique crevissent, satis firmum praesidium 
provincia non haberet, h amisissetis 1 Asiam, Quirites, nisi, ad 25 
ipsum discrimen ejus 10 temporis divinitus Cn. Pompeium ad 
eas regiones fortuna populi Romani attulisset. Hujus adven- 
tus et Mithridatem u insolita inflammatum victoria continuit, 
et Tigranem magnis copiis minitantem Asiae^ retardavit. 
Et quisquam dubitabit, quid virtute perfecturus sit, qui tantum 30 
auctoritate perfecerit ? aut quam facile imperio atque exercitu 



■ 



XY. t>550, 551, L; 1148; 212. What is the sub. ?— «525 ; 1182 ; 

265. —<* Object ace.?— e 500; 1218; 264, 1.— f Dist. bet. omnis, totus, 

universus, and cunctus. Y. Caes. I. 1, n. 2. — ff487 ; 1193; 260, E. 6. 

— h Whyimperf.? Y. Ec. Cic. II. il 1.-^510; 1267 ] 261, 1.—J385: 
831 ; 223, R. 2. 



256 OKATIONES CICERONIS. 

socios et vectigalia conservaturus sit, qui ipso nomine ac 
rumore defenderit ? 

XVI. 46. *Age vero, 2 illa res quantam declarat ejusdem 
hominis apud hostes populi Romani auctoritatem, quod ex 

5 locis tarn longinquis tamque diversis tani brevi tempore om- 
nes huic se uni dediderunt ! quod 3 Cretensium legati, cum in 
eorum insula noster imperator exercitusque esset, ad Cn. 
Pompeium in 4 ultimas prope terras venerunt, eique se omnes 
Cretensium civitates dedere velle dixerunt! 5 Quid? idem 

lOiste Mithridates nonne ad eundem Cn. Pompeium legatum 
usque in Hispaniam misit? 6 eum quern Pompeius legatum 
semper judicavit ; 7 ii, a quibus erat [semper] molestum ad eum 
potissimum b esse missum, speculatorem quam legatum judicare 
maluerunt. Potestis igitur jam constituere, Quirites, hanc 

15 auctoritatem multis 8 postea rebus gestis magnisque vestris 
judiciis amplificatam quantum apud illos reges, quantum 
apud exteras nationes valituram esse 9 existimetis. 

47. Reliquum est, ut de felicitate, quam 10 praestare de se 
ipso nemo potest, meminisse a et commemorare de altero possu- 

20mus, sicut aequum c est n homines 12 de potestate deorum, 
33 timide et pauca dicamus. Ego enim sic existimo, 14 Maximo, 
35 Marcello, 16 Scipioni, 17 Mario et ceteris magnis imperatori- 
bus, non solum propter virtutem, sed etiam propter fortunam 
saepius imperia mandata atque exercitus esse commissos. 

23 18 Fuit enim profecto quibusdam summis viris quaedam ad 
amplitudinem et gloriam et ad res magnas bene gerendas 
divinitus adjuncta fortuna ; de hujus autem hominis felicitate, 
de quo nunc agimus, 19 hac utar moderatione dicendi, ^non ut 
in illius potestate fortunam positam esse dicam, d sed ut prae- 

SOterita meminisse, reliqua sperare videamur, ne aut invisa diis 
immortalibus oratio nostra aut ingrata esse videatur. 

48. Itaque non sum praedicaturus, quantas ille res 21 domi 
militiae, 6 terra f marique. quantaque felicitate 5 gesserit ; B ut 



XVI. * 704, I. 1 ; 1378, 1st; 278, R. 11.— b Y. Ec. Cic. XXVI. n. 5. 
— °549 & 1 ; 1150 ; 269, R. 2. — d 489, I. ; 121$, 262. — «424, 2; 
944, 221, R. 3, 278, R. G. — f 422 &1; 937; 254, R. 2 (b). — ^414 & 
3: 873] 247, 2. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 257 

ejus semper voluntatibus non modo cives assenserint, socii 
obtemperarint, h hostes obedierint, sed etiam venti tempesta- 
tesque obsecundarint : hoc brevissime dicam, neminem un- 
quam tarn impudentem fuisse, qui ab diis immortalibus tot et 
tantas res tacitus 1 auderet optare, 23 quot et quantas dii immor- 5 
tales ad Cn. Pompeium detulerunt. Quod ut illi proprium ac 
perpetuum sit, Quirites, quum communis salutis atque imperii, 
turn ipsius hominis causa, sicuti facitis, 2i velW et optare debetis. 

49. Quare, quum et bellum sit ita necessarium ut negligi 
non possit, ita magnum, ut accuratissime sit administrandum, 10 
et quum ei imperatorem praeficere possitis, in quo sit eximia 
belli scientia, singularis virtus, clarissima auctoritas, egregia 
fortuna, dubitabitis, k Quirites, quin hoc tantum boni, 1 quod 
vobis ab diis immortalibus oblatum et datum est, in rem pub- 
licam conservandam atque amplificandam ^conferatis ? 15 

XVII. 50. Quod a si Romae Cn. Pompeius privatus esset b 
hoc tempore, tamen ad tantum bellum is erat c deligendus atque 
mittendus : nunc, quum ad ceteras summas utilitates haec 
quoque ^pportunitas adjungatur, ut in iis ipsis locis adsit, ut 
habeat exercitum, ut 2 ab iis, qui habent, accipere statim d pos- 20 
sit, quid exspectamus ? aut cur non, ducibus diis immortalibus, 
eidem, cui 3 cetera summa cum salute rei publicae commissa 
sunt, hoc quoque 4 bellum regium committamus 6 ? 

51. 5 At enim f vir clarissimus, amantissimus rei publicae, ? 
vestris 6 beneficiis h amplissimis affectus, Q. 7 Catulus, itemque 25 ^^ 

summis ornamentis 1 honoris, fortunae, virtutis, ingenii praedi- 

XYT. h Dist. bet. pareo, obedio, dido audienssum, obsequor, obsecundo, and 
obtempero. V. Caes. IV. 21, n. 5. —'443 ; 663 ; 205, K 15 (b).— J Dist. 
bet. volo, optOj and expeto. V. n. 24.— k Construction of dubito and non du- 
etto? V. Caes. II 2, n. 8, and in Cat. I. 7, n. 16. — J 396, 2 & 3) (3); 
760, 212, R. 3. 

XVII. »453, 6; 702 ; 206 (14). — t>5io ; 1267 ; 261, 1.— «5I2, 2 & 
2); 1273; 259, R. 3 (d). — d Dist. bet. repente, subito, extemph, e vestigio, 
illico, statim, protinus, confestim, and continue. V. Caes. II. 1 1, n. 3.— e 485, 
486 & II. ; 1180 ; 260, R. 5.— ' Explain at enim. V. Sail. Cat. LI. n. 32. 
— * 399 ; 765; 213. — Mf9, III. & 2, 1); 873] 249, I. — >4I9 3 III.: 
0^>;244. 



258 ORATIONES CICERONI3. 

tus, 8 Q. Hortensius, ab hac ratione dissentiunt ; quorum ego 
auctoritatem apud vos 9 multis locis J plurimum valuisse et 
valere oportere confiteor ; sed in hac causa, 10 tametsi cogno- 
scetis auctoritates contrarias virorum fortissimorum et clarissi- 

5morum, tamen, omissis auctoritatibus, n ipsa re ac ratione 
exquirere possumus veritatem ; atque 12 hoc k facilius, quod ea 
omnia, quae a me adhuc dicta sunt, 13 iidem isti vera esse con- 
cedunt, et necessarium bellum esse et magnum et in uno Cfe. 
Pompeio 14 summa esse omnia. 

10 52. Quid igitur ait Hortensius? Si uni omnia tribuenda 
sint, dignissimum esse Pompeium ; sed ad unum tamen omnia 
deferri non oportere. Obsolevit jam ista oratio, 15 re multo 
magis quam verbis refutata. Nam tu idem, 1 Q. Hortensi, m 
multa 16 pro tua summa copia ac singulari facultate dicendi et 

15 in senatu contra virum fortem A. 17 6abinium graviter orna- 
teque dixisti,. quum is de uno imperatore contra praedones 
constituendo legem promulgasset, et 18 ex hoc ipso loco per- 
multa item contra earn legem verba fecisti. 53. Quid ? turn, per 
deos immortales ! si plus apud populum Romanum auctoritas 

20 tua quam ipsius populi Romani salus et 19 vera causa valuisset, 
hodie hanc gloriam atque hoc orbis terrae imperium tenere- 
mus? 20 An tibi turn imperium hoc esse videbatur, quum populi 
Romani legati, quaestores praetoresque 21 capiebantur n ? quum 
ex omnibus provinciis ^commeatu et privato et publico prohi- 

25 bebamur ? quum ita clausa nobis erant maria omnia, ut neque 
privatam rem transmarinam neque publicam jam obire pos- 
semus ? 

XVIII. 54. Quae ci vitas antea unquam fuit, non dico 
^theniensium, quae satis late quondam mare tenuisse dicitur, 

80 non Karthaginiensium, qui permultum classe a ac maritimis 
rebus valuerunt, non Rhodiorum, quorum usque ad 2 nostram 



XVII. J 422, 1 &1); ,957;254, R. 2(b). — UI4&2; 873;2tf, 1. 
— 1451, 3; 1034; 20*1, R. 27 (a). — m 45, 5, 2) ; 65 ; 52. — "469, II. ; 
1088', 145, II. 1.— °425 ; 2 & 2); 910] 251. 

XVIII. *4I4&2;S73; 247, 1. 



OEATIO PRO LEGE MANILIA. 259 

memoriam disciplina navalis et gloria remansit, 3 quae civitas 
unquam antea tarn tenuis, quae tarn parva insula fuit, quae 
non portus suos , et agros et aliquam partem regionis atque 
orae maritimae per se ipsa b defenderet c ? At hercle aliquot 
annos continuos ante legem Gabiniam 4 ille populus Romanus, 5 
cujus usque ad nostram memoriam nomen invictum in navali 
bus pugnis permanserit, c magna 5 ac multo maxima parte d non 
modo 6 utilitatis, sed dignitatis atque imperii earuit: 55. nos, 
quorum majores 7 Antiochum regem classe 8 Persenque e supe- 
rarunt,omnibusque navalibus pugnis Karthaginienses, homines 10 
in maritimis rebus exercitatissimos paratissimosque, vicerunt, 
9 ii f nullo in loco jam praedonibus s pares esse poteramus : nos, 
qui antea non modo Italiam tutam habebamus, sed omnes 
socios in ultimis oris auctoritate nostri imperii salvos 10 prae- 
stare poteramus, turn, quum insula Delos tarn procul a nobis 15 
in Aegaeo mari posita, quo omnes undique cum mercibus 
atque oneribus commeabant, referta divitiis, parva, sine muro, 
u nihil timebat, iidem f non modo provinciis atque oris Italiae 
maritimis ac portubus h nostris, sed etiam 12 Appia jam via care- 
bamus : et iis temporibus non pudebat magistratus populi Ro- 20 
mani 18 in hunc ipsum locum escendere, quum eum nobis majores 
nostri H exuviis nauticiset classium spoliis ornatum reliquissent! 
XIX. 56. 1 Bono te animo a turn, Q. Hortensi, populus 
Romanus et ceteros, qui erant in eadem sententia, dicere exis- 
timavit ea, quae sentiebatis b ; sed tamen in salute communi 25 
idem populus Romanus Molori suo maluit quam auctoritati 
vestrae obtemperare. Itaque 3 una lex, unus vir, unus annus 
non modo nos ilia miseria ac turpitudine liberavit, sed etiam 
effecit, ut aliquando vere videremur omnibus gentibus c ac 
nationibus terra marique imperare. 30 

XVIII. b 452 & 1 ; 682; 207, R. 28 (a).— '500; 1218 ; 264, 1 (a). 
— MI9, III. ; 907 ; 250, 2 (2).— e 43 ; 52 ; 44.— f Use of iit V. XII. n. 
20.— 5391 ; 80O; 222, R. 1.— h 116, 4, 1); 140; 89, 5. 

XIX.— * 4!4 & 3 ; 873 ; 247, 2. — b 463, 1 ; 046 ; 209, R. 12 (7). — 
e Dist bet. gens, natioj and populus. V. Sail. Cat, X. n. 1. 




260 ORATIONES CICERONIS. 

57. 4 Quo d mihi etiam indignius videtur obtrectatum esse 
adhuc, Gabinio dicam anne Pompeio an utrique, id quod est 
verius, ne legaretur A. Gabinius Cn. Pompeio expetenti ac 
postulanti. Utruin ille, qui postulat ad tantum bellum lega- 

5 turn, quern velit, 5 idoneus non est qui irnpetret, quum ceteri, 
6 ad expilandos socios diripiendasque provincias, quos volue- 
runt, legatos eduxerint ; an ipse, cujus lege salus ac dignitas 
populo Romano atque omnibus gentibus constitute est, e ex- 
pers esse debet gloriae ejus imperatoris atque ejus exercitus, 

10 qui 6 consilio ipsius ac 7 periculo est constitutes ? 58. 8 An C. 
Falcidius, Q. Metellus, Q. Coelius Latiniensis ? Cn. Lentulus, 
quos omnes 9 honoris causa nomino, quum tribvini plebi fuis- 
sent, anno proximo legati esse potueruni : 10 m uno Gabinio 
sunt tarn n diligentes, qui in hoc bello, quod lege Gabinia 

15geritur, in hoc imperatore atque exercitu, quern 12 per vos ipse 
constituit, 13 etiam praecipuo jure esse deberet ? 14 de quo le- 
gando consules spero I5 ad senatum relaturos. Qui si dubita- 
bunt aut gravabuntur, ego 16 me profiteor relaturum ; neque 
me impediet 17 cujusquam inimicum edictum, quominus, fretus 

20 vobis/ 18 vestrum jus beneficiumque defendam g ; neque 19 prae- 
ter intercessionem quidquam audiam ; de qua, ut arbitror, 
isti ipsi, qui minantur, etiam atque etiam, ^quid liceat, con- 
siderabunt. Mea quidem sententia, h Quirites, unus A. Gabi- 
nius, 21 belli maritimi rerumque gestarum Cn. Pompeio socius 

25 adscribitur ; propterea quod alter uni illud bellum suscipien- 
dum vestris surFragiis detulit, alter delatum susceptnmque 
confecit. 

XX. 59. Eeliquum est, ut de Q. Catuli auctoritate et sen- 
tentia dicendum esse videatur. Qui quum ex vobis quaereret, 

30 si in uno Cn. Pompeio omnia poneretis, x si quid eo a factum 
esset, in quo spem essetis b habituri, cepit magnum suae vir- 
tues fructum ac dignitatis, quum omnes una prope voce 2 in 
ipso vos spem habituros esse dixistis. Etenim 3 talis est vir, 

XIX. d 414 & 2 ; 873 ; 247, 1. — «463, 3 ; 644 ; 209, R. 12 (2). — 
'419, IV. ; 9 19 ; 244. — *499 ; 1236 ; 262. — h 4l4 & 2, ]) ; 873 ; 
249, II. 

XX. » 385, 5 ; 992 ; 250, R. 3.— h 525 ; 1182 j 265. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 261 

ut nulla res tanta sit ac tarn difficilis, quam ille non et consilio 
regere et integritate tueri et virtute conficere possit. Sed 4 in 
hoc ipso ab eo vehementissime dissentio, quod, 5 quo c minus 
certa est hominum ac minus diuturna vita, hoc magis res pub- 
lica, dum per deos immortales licet, frui debet summi viri vita 5 
atque virtute. 

60. At 6 enim ne quid novi fiat d contra exempla atque insti- 
tute majorum. 7 Non dicam hoc loco, majores nostros semper 
in pace consuetudini, in bello utilitati paruisse ; semper ad 
novos casus temporum 8 novorum consiliorum rationes accom- 10 
modasse: non dicam, duo bella maxima, 9 Punicum atque 
Hispaniense, ab 10 uno imperatore esse confecta, duasque urbes 
potentissimas, quae huic imperio maxime minabantur, Cartha- 
ginem atque Numantiam, ab eodem Scipione esse deletas : 
non commemorabo, nuper ita vobis patribusque vestris esse 15 
visum, ut in uno n C. Mario spes imperii poneretur, ut idem 
cum Jugurtha, idem cum Cimbris, idem cum Teutonis bellum 
administraret : in ipso Cn. Pompeio, in quo novi constitui 
nihil vult Q. Catulus, 12 quam multa sint nova summa Q. Ca- 
tuli voluntate constituta, recordamini. 20 

XXI. 61. Quid tarn novum, ^uam adolescentulum a priva- 
tum exercitum difficili rei publicae tempore 2 conficere a ? confe- 
cit : huic b praeesse ? praefuit : rem optime ductu suo gerere ? 
gessit. Quid tarn praeter consuetudinem, quam homini pera- 
dolescenti, 3 cujus aetas a senatorio gradu longe abesset, impe- 25 
rium a atque exercitum dari, a Siciliam permitti atque Africam 
4 bellumque in ea provincia administrandum ? Fuit in his 
provinciis singulari innocentia, c gravitate, virtute : bellum 
in Africa maximum 5 confecit, victorem exercitum deportavit. 
Quid vero tarn inauditum, quam 6 equitem a Romanum trium-30 
phare ? at earn quoque rem populus Eomanus non modo vidit, 
sed 7 omnium etiam studio visendam d et concelebrandam puta- , 
vit. 62. Quid tarn inusitatum, quam ut, quum 8 duo consules 

XX. °4!8 ; 929 ; 256, E. 16 & (2).— ^487 ,1193 ; 260, R. 6 & (b). 

XXI. *545, 549; 1136, 1150, 239, 269, R. 2. — b 386; 820; 
224.—'428 '> 88S '> 2U > R 6 ' & R » 8 (2). — d 55i 7 I. ; 1148; 18-7, 5. 






262 ORATIONES CICERONIS. 

clarissimi fortissimique essent, eques Romanus ad 9 bellum 
maximum formidolosissimumque 10 pro consule mitteretur 6 ? 
missus est. Quo quidem tempore, quum esset nonnemo f in 
senatu, qui diceret, non oportere mitti hominem privatum pro 
5 consule, n L. Philippus dixisse dicitur, non se ilium sua sen- 
tentia 12 pro consule, sed pro consulibus mittere. Tanta in eo 
rei publicae bene gerendae spes constituebatur, ut duorum 
consulum munus unius adolescentis virtuti committeret-ur. 
Quid tarn singulare, quam ut, ex senatus consulto legibus g 

10 solutus, consul ante fieret, e quam 13 ullum alium magistratum 
per leges capere licuisset ? quid tarn incredibile, quam ut 
14 iterum eques Eomanus ex senatus consulto triumpharet 6 ? 
Quae in omnibus hominibus nova h post hominum memoriam 
constituta sunt, ea tarn multa non sunt, quam haec, quae in 

15 hoc uno homine vidimus. 63. Atque haec tot exempla, tanta 
ac tarn nova, 15 profecta sunt in eundem hominem a Q. Catuli 
atque a ceterorum ejusdem dignitatis amplissimorum hominum 
auctoritate. 

XXII. Quare Mdeant, ne sit periniquum et non ferendum, 

20 illorum 2 auctoritatem de Cn. Pompeii 3 dignitate a vobis com- 
probatam semper esse, vestrum ab illis de eodem homine 
judicium populique Romani auctoritatem improbari, prae- 
sertim quum jam 4 suo jure populus Romanus in hoc homine 
suam auctoritatem 5 vel contra omnes, qui dissentiunt, possit 

25 defendere ; propterea quod, 6 iisdem istis reclamantibus, vos 
7 unum ilium ex omnibus delegistis, quern bello praedonum 
praeponeretis. a 64. Hoc si vos temere fe-cistis, et rei pub- 
licae parum consuluistis, recte isti 8 studia vestra suis consiliis 
regere conantur ; sin autem 9 vos plus turn in re publica vidis- 

SOtis, 1Q vos, iis repugnantibus, per vosmet ipsos dignitatem 
huic imperio, salutem orbi terrarum attulistis, aliquando isti 



XXI. e 489, I., 496, 2 ; 1218 ; 262, R. 3, K 3. — f 585, 1 ; 998 ; 

27T, R. 5 (c).— S425, 3, 2) ; 911 ; 251. — h 44l, 2 ; GSS; 206, R. 19 (3) 
&(a). 

XXII. a 500 ; 1212 ; 264, 5. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 263 

n principes et sibi b et ceteris populi Eomani universi auctori- 
tati c parendum d esse fateantur. 

Atque in hoc ^bello Asiatico et regio non solum militaris 
ilia virtus, quae est in Cn. Pompeio singularis, sed aliae quo- 
que virtutes aninii magnae et inultae requiruntur. 13 Diracile 5 
est in 14 Asia, Cilicia, Syria regnisque 15 interiorum nationum 
16 ita versari 6 nostrum imperatorern, ut nihil aliud nisi de hoste 
ac de laude cogitet. Deinde etiam si qui sunt 17 pudore ac 
temperantia f moderatiores, tamen eos esse tales propter mul- 
titudinem cupidorum hominum nemo arbitratur. 65. Diffi- 10 
cile est dictu, g Quirites, quanto in odio simus apud exteras 
nationes propter eorum, quos ad eas per hos annos cum impe- 
rio misimus, libidines et injurias. Quod enim fanum putatis 
in illis terris nostris magistratibus h religiosum, quam civitatem 
sanctam, quam domum satis clausam ac munitam fuisse ? 15 
Urbes jam locupletes et copiosae requiruntur, quibus 18 causa 
belli propter diripiendi cupiditatem inferatur. a 66. Libenter 
haec 1<J coram cum Q. Catulo et Q. Hortensio, summis et cla- 
rissimis viris, disputarem 1 ; noverunt enim sociorum vulnera, 
vident eorum calamitates, querimonias audiunt. Pro sociis20 
vos contra hostes exercitum mittere putatis, an hostium simu- 
latione contra socios atque amicos ? Quae civitas est in Asia, 
quae non modo imperatoris aut legati, sed unius tribuni mili- 
tum ^animos ac spiritus capere possit? 

XXIII. Quare, etiam si quern habetis, qui, ^ollatis signis, 25 
exercitus regios superare posse videatur, tamen, nisi erit 
idem, qui a pecuniis sociorum, qui ab eorum conjugibus ac 
liberis, qui ab ornamentis fanorum atque oppidorum, qui ab 
auro gazaque regia manus, oculos, animum cohibere possit, 
non erit 2 idoneus qui ad bellu.m Asiaticum repumque mitta-30 
tur. 67. Ecquam putatis civitatem 3 pacatam fuisse, quae 
locuples sit ? ecquam esse locupletem, 4 quae istis pacata esse 

XXIT. ^388, 1.; 847 \ 225, TIT.— c 385 ; 831 ; 223, R. 2. — d 30l, 2 

&3;^J3; 184, 2 (a) & 3.— e 549 & 1 ; 1150; 269, R. 2.— f 4l4 & 2; 
873; 247, 1 (l).— ?570 & 1; 1305 ; 27G, III. — h 39l ; 860; 222, R. 
1.— >485; 1177, 1278; 261, 1, & R. 4. 
12 



264 ORATIONES CICERONIS. 

videatur ? Ora maritima, Quirites, Cn. Pompeium non solum 
propter rei militaris gloriam, sed etiam propter animi 5 con- 
tinentiam requisivit. 6 Videbat enim, praetores locupletari 
quotannis pecunia publica praeter paucos, neque eos quidquam 

5 aliud assequi classium nomine, nisi ut detrimentis a accipiendis b 
majore affici turpitudine videremur. Nunc qua cupiditate 
homines in provincias, quibus 7 jacturis et 8 quibus conditioni- 
bus proficiscantur, ignorant Videlicet isti, qui ad unum defe- 
renda omnia esse 10 non arbitrantur : quasi vero Cn. Pompeium 

10 non n quum suis virtutibus, turn etiam alienis vitiis magnum 
esse videamus. 

68. Quare nolite d dubitare, e quin huic uni credatis omnia, 
qui inter tot annos unus inventus sit/ quern socii in urbes suas 
cum exercitu venisse gaudeant. s Quod si auctoritatibus hanc 

15 causam, Quirites, confirmandam putatis, 12 est vobis auctor, vir 
bellorum omnium maximarumque rerum peritissimus, 13 P. 
Servilius ; cujus tantae res gestae terra marique exstiterunt, 
ut, quum de bello deliberetis, auctor vobis gravior nemo esse 
debeat : est 14 C. Curio, summis vestris 15 beneficiis maximisque 

20 rebus gestis, summo ingenio et prudentia praeditus : est Cn. 
16 Lentulus, in quo omnes 17 pro amplissimis vestris honoribus 
summum consilium, summam gravitatem esse cognovistis : est 
C. 18 Cassius, 19 integritate, virtute, constantia singulari. Quare 
^videte, ut, horum auctoritatibus illorum orationi, qui dissenti- 

25 unt, respondere posse videamur. 

XXIV. 69. Quae quum ita sint, C. Manili, primum Hstam 
tuam et leo-em et voluntatem et sententiam laudo vehemen- 
tissimeque comprobo ; deinde te hortor, ut, auctore populo 
Romano, maneas in sententia 2 neve a cujusquam vim aut mi- 



XXIII. a Dist. bet. damnum, detrimentum, and jactura. V. in Cat. I. 2, 
n. 3.— >562, 566, I. ; 1322, 1340;215, II.— ^503 & II.; 1277; 
263, 2 (1).— d 538, 2 ; 11 14 ; 267, N. & R. 3. — e Construction of dubito 
and' non dubito. Y. Caes. II. 2, n. 8, and in Cat. I. 7, n. 16. — f 519; 
1251 ; 264, 8 (L).— *50l, IL ; 1218 \- 264, 10. 

XXIV. *587, II. 2 j 1113 ; 198, 8, 262, N. 4. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 265 

nas pertimescas. Primum in te satis esse animi perseve- 
rantiaeque arbitror ; deinde quum tantam multitudinem cum 
tanto studio adesse videamus, quantam 3 iterum nunc in eodem 
homine praeficiendo videmus, quid est quod aut 4 de re aut de 
perficiendi facultate dubitemus ? Ego 5 autem, quidquid est 5 
in me studii, consilii, laboris, ingenii, quidquid hoc beneficio 
populi Romani 6 atque b hac potestate praetoria, quidquid auc- 
toritate, fide, constantia possum, id omne ad banc rem confici- 
endam tibi et populo Romano polliceor ac 7 defero ; 70. testor- 
que omnes deos, et eos maxime, qui huic 8 loco 9 temploque prae- 10 
sident, qui omnium mentes eorum, 10 qui ad rem publicam 
adeunt, maxime perspiciunt, me hoc neque rogatu c facere 
cujusquam, neque quo d Cn. Pompeii gratiam mihi per hanc 
causam conciliari putem, neque quo d mihi ex cujusquam am- 
plitudine aut praesidia periculis aut adjumenta^onoribus 15 
quaeram ; propterea quod pericula facile, ^ut hominem prae- 
stare oportet, innocentia tecti repellemus ; honorem autem 
neque ab uno neque ex hoc loco, sed eadem ilia nostra labo- 
riosissima 13 ratione vitae, 14 si vestra voluntas feret, conse- 
quemur. 20 

71. Quamobrem, quidquid in hac causa mihi e susceptum 
est, Quirites, id omne ego me rei publicae causa suscepisse 
confirmo ; 15 tantumque abest, ut aliquam mihi bonam gratiam 
quaesisse videar, ut multas me etiam 1G simultates f partim ob- 
scuras, partim apertas intelligam mihi non necessarias, vobis 25 
non inutiles suscepisse. Sed ego me 17 hoc honore praeditum, 
tantis vestris beneficiis affectum, statui, Quirites, vestram vo- 
luntatem et rei publicae dignitatem et salutem provinciarum 
atque sociorum 18 meis omnibus commodis et rationibus prae- 
ferre oportere. 30 

XXIY. b 587, I. 2 ; 198, 1, R. (a) & (b). Dist. bet. et, que, and atque. 
— «4I4 & 2, 3) ; 873 ; 24,1, 1, & R. 2 (a). — d 489, 1., 497 ; 1256 ; 262, 
& R. 9.— e 388, II. ; 844 ; 225, II. — f Dist. bet. inimicitia and simultas. 
V. n. 16. 



M. TULLII CICERONIS 
PRO A. LICINIO ARCHIA POETA 

ORATIO AD JUDICES. 



I. 1. Si quid a est b in c me Hngenii,* 1 judices, e quod f sentio 
quam sit g exiguum, h aut 1 si qua 2 exercitatio dicendi, j in qua 
3 me k non infitior mediocriter esse versatum ; aut si ^uijusce 1 
rei ratio aliqua 5 ab optimarum artium studiis ac disciplina 
5 profecta, a qua ego nullum confiteor ra aetatis meae tempus 
abhorruisse ; 6 earum rerum omnium 7 vel n in primis hie A. 
Licinius fructum p a me 8 repetere 9 prope q suo jure r debet. 
Nam quoad longissime 8 potest mens mea respicere spatium 
praeteriti temporis et 10 pueritiae memoriam recordari ultimam, 
10 u inde usque repetens hunc video mihi* 12 principem u et ad 
13 suscipiendam v et ad ingrediendam 14 rationem horum studio- 
rum exstitisse. Quod w si haec vox, hujus 15 hortatu prae- 
ceptisque conformata, nonnullis* aliquando saluti x fuit, a quo 

I. a 190 & 1; 1048; 138, & N.— b 508 ; 1261 ; 259, N.—°435 & 1 ; 
988; 241, R. 4. — <*396, 2&3)(3); 760; 212, R. 3. — '369; 974; 
240.— '453; 701; 206 (17).— ^525 ; 1182; 265.— h 438; 650; 205. 
— '587&IL; 1309 ; 198, 2, & R. (a).— J 563; 1327 ; 275, I. & R. 3. 
— k 545;1136; 239. — " 186, 1 241; 134, R.4. — "466; 1080; 
258, A & B.— "Force ofvel? T. Ec. Cic. XXVI. n. 16.— °450; 1028; 
207, R. 23 (a).— p|I6 ; 137 j 87.— :Dist. bet. /ere, ferme, paene, and prope. 
V. Caes. I. 1, n. 15.— r 4l4 & 2 ; 873; 247, 1. — «305; 462; 194, 2.— 
*390 & 2; 853; 227, R. 4.— u 362 ; 666 j 210, & R. 3 (2).— *562 <fe 2, 
565 & 1 ; 1322, 1327 ; 275, II. Dist. bet. suscipio and ingredior here. 
V. n. 13.— w 453, 6; 701; 206 (14).— * 390 ; 848 \ 227. 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 267 

id accepimus, quo 16 ceteris y opitulari et alios servare posse- 
mus, z liuic profecto ipsi, quantum est situm in nobis, et opem 
et salutem ferre debemus. 

2. Ac ne quis a nobis hoc 17 ita dici forte miretur, quod 
18 alia quaedam in hoc facultas sit ingenii 19 neque haec dicendi 5 
ratio aut disciplina, ne nos quidem huic uni ^studio penitus 
unquam dediti fuimus. Etenim omnes 21 artes, quae ad 22 hu- 
manitatem pertinent, habent quoddam commune vinculum et 
quasi cognatione quadam inter se continentur.. 

II. 3. Sed ne cui vestrum a mirum esse videatur, b me c Mn 10 
quaestione d legitima et 2 in judicio 6 publico, 3 quum res f agatur 
apud 4 praetorem populi Romani, lectissimum virum, s et apud 
severissimos judices, tanto conventu h hominum ac frequentia, 
5 hoc uti c genere* dicendi, quod non modo a consuetudine judi- 
ciorum, verum etiam a forensi j sermone k abhorreat, 1 quaeso a 15 
vobis, ut in hac causa mihi detis hanc veniam, accommo- 
datam huic reo, ra vobis, m quemadmodum spero, non molestam, 
6 ut 7 me pro summo poeta° atque eruditissimo p homine dicen- 
tem, q 8 hoc concursu h hominum literatissimorum, 9 hac vestra r 
humanitate, s 8 hoc denique praetore* 10 exercente judicium, pa- 20 
tiamini de studiis humanitatis ac literarum paulo loqui Tibe- 
rius et ^in ejusmodi persona, quae propter otium ac studium 
minime in judiciis periculisque tractata est, uti prope novo 
quodam et inusitato genere dicendi. 4. Quod v si mihi a vobis 
tribui concedique sentiam, w perficiam profecto, ut hunc A. 25 
Licinium* non modo non segregandum, quum sit 7 civis, a nu- 

I. 7385 ; 831 ; 223, R. 2.—* 501, I. ; 1218 ; 264, 1 (a). 

II. M46, 3; 1016; 212, R. 2, & N. 2. — b 489, L, 480, 481, I.; 
1205, 1164; 262, 258, I. 1.— c 545, 549 & 1; 1136, 1118 ; 239, 
269, R. 2.— MOO, 3; 154; 59, 1. — e47 ; 58; 46.— f 120; 146 ; 90.— 
^363; 622; 204.— Ml 8, 430; 972; 257, R. 7 (a), 87. — >4I9, L, 115; 
880, 168; 245, L, 66.— J 156, II. ; 193 ; 113, 1.— MOO; 152; 58. 
— >500; 1218; 264, 1(a). — "391; 860; 222, R. 1.— °44 (1) ; 53; 
42, l. — v\Q2; 214-7; 124, 1&2. — *57l; 1350; 274, 2. — r I85; 
236; 139, 1.— M05; 159; 62.— *43l; 9G5; 257.— * 453; 702 ; 206 
(17).— w 470 & 2; 1090; 145, III. — *545; 1136; 239.— 7517, L; 
1251 ; 263, R. 1. 




268 ORATIONES CICERONIS. 

mero civium, verum etiam, si non esset, putetis adsciscen- 
dum fuisse. 2 

III. Nam ut primum ex pueris a excessit b Archias c atque 
ab iis d ^rtibus, quibus e aetas puerilis ad 2 humanitatem infor- 
5 mari f solet, g se h 3 ad scribendi studium contulit, primum Anti- 
ochiae, 1 (nam ibi natus est 4 loco j nobili,) 5 celebri quondam 
urbe k et copiosa atque eruditissimis hominibus 1 liberalissimis- 
que studiis affluenti, m celeriter antecellere omnibus 11 ingenii 
gloria 6 contigit. Post in ceteris Asiae partibus cunctaque 

10 Graecia 7 sic ejus adventus celebrabantur, p ut famam ingenii 
exspectatio hominis, exspectationem ipsius adventus admira- 
tioque superaret. q 5. Erat 8 Italia turn plena Graecarum 
artium r ac disciplinarum, studiaque haec et in Latio vehe- 
mentius turn colebantur, quam nunc iisdem in oppidis, et hie 

15 Romae 9 propter tranquillitatem rei publicae 10 non negligeban- 
tur. Itaque liunc et n Tarentini et Rhegini et Neapolitani 
civitate* ceterisque praemiis donarunt, et omnes, qui aliquid 
sde ingeniis poterant judicare, cognitione u atque hospitio dig- 
num existimarunt. 

20 Hac tanta celebritate 8 famae quum esset jam 12 absentibus 
notus, Romam 1 venit, 13 Mario consule et Catulo. Nactus est 
primum consules eos, quorum alter 14 res ad scribendum maxi- 
mas, alter quum 15 res gestas, turn etiam 16 studium atque aures 
adhibere posset. Statim 17 Luculli, quum 18 praetextatus etiam 

25 turn Archias esset, eum domum T suam receperunt. 19 Sed 
etiam hoc non solum ingenii w ac literarum, verum etiam 

II. *229; 329; 162, 15. 

in. M25 ; 994; 251, R. I.— b 47l, II.; 1094; 259, R. 1 (2) (d).— 
c 43 ; 52; 44.— M5I; 1038; 207, R. 26 ( a )._*4l4 & 4; 873 ; 248.— 
'552, 1; 1138 ; 271.— *272, 3,465,3; 312,1081; 142, 2.— U49, 
I.: 1020; 208, R. 3*1 (a). — >423, II. ; 932 ; 221, 1. — J 425 & 3, 1); 
f>i£;246.— M23, 3, ?>);935; 204, R. 7. — J 4I9, III.; 907 ; 250, 2 
(2). — m !56, 1; 194; 113, 2. — "386; &26 ; 224. — "414 & 2; 873; 
247, 1, or 250, 1— P469, II. ; 1087 ; 145, II.— <i463, 1., 481, II.; 644; 
209, R, 12 (2), 258, I. 2. — r 399 & 2, 2), 89, II. & 4 : 776 ; 213, 83, II. 
3.— *4I4, 2; 873 ; 247, 1 — *4I9, III. ; 859 ; 249, 1.— "419, IV. ; 916 ; 
244. — ><-') 379,: 9 38, 237. — * 379, 3, 1) ; 943; 237, R. 4. — MOI ; 
780; 211, R. 8(3). 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 269 

naturae atque virtutis, ut domus, quae hujus adolescentiae 
prima fuit, eadem esset familiarissima ^senectuti. 6. Erat tem- 
poribus* illis jucundus 21 Q. Metello illi Numidico et ejus 22 Pio 
filio : audiebatur 7 a 23 M. Aemilio : 24 vivebat y cum Q. Catulo 
et ^patre et ^filio : a ^L. Crasso colebatur 7 : Lucullos vero 5 
et ^Drusum et ^Octavios et 30 Catonem et totam 31 Horten- 
siorum domum devinctam consuetudine quum teneret, afficie- 
batur summo honore, quod eum non solum colebant, qui ali- 
quid 32 percipere atque audire studebant, verum etiam si qui z 
forte ^simulabant. 10 

IV. Interim satis longo intervallo, a quum esset b cum M. 
Lucullo in Siciliam profectus et quum ex ea provincia cum 
eodem Lucullo decederet/ venit c 1 Heracleam. 2 Quae d quum 
esset ci vitas aequissimo jure 6 ac foedere, 3 adscribi f se f in earn 
civitatem voluit ; idque, 4 quum ipse per se dignus putaretur, g 15 
turn auctoritate h et gratia Luculli ab Heracliensibus impe- 
travit. 7. Data est civitas 5 Silvani lege et Carbonis, si qui 

6 FOEDERATIS CIVITATIBUS ADSCRIPTI FUISSENT ; SI TUM, 
CUM LEX FEREBATUR, IN ITALIA DOMICILIUM HABUISSENT ; 
et, SI SEXAGINTA DIEBUS 1 APUD PRAETOREM ESSENT PRO- 20 

fessi. Quum hie domicilium Romae 7 multos jam annos 1 
haberet, m professus est apud praetorem 8 Q. Metellum, famili- 
arissimum 11 suum. 

8. Si nihil aliud nisi 9 de civitate ac lege dicimus, nihil dico 
amplius p : 10 causa dicta q est. Quid enim 8 horum r infirmari, 25 
Grati,* potest ? Heracleaene esse turn adscriptum negabis ? 
Adest vir summa auctoritate 6 et n relionone e et fide e M. Lu- 



III. *426; 949; 253. — J 469, II. ; 1088] 145, II. — M90&1 
1049 ; 137, R. 3. 

IV. » 430; 972; 257,11. 7. — b 478; 1162(2); 145, Y. — -477 
1162 (1); 145, II.— C W47I, II.; 1093; 145, IV.— d 453; 701; 206 
(17). — e 428;##S;211, R. 6. — f 545, 551, II. & 1; 1136, 1140 
239, 271, R. 4.— &517, L; 1251; 263, 5. — h 4l4 & 2 ; 873; 247, 1.— 
J 426, 120, Exc. ;950; 253, 90, 1. — ^78; 950; 236. — m 48l, H. 
1164; 258, I. 2. — °44I, 3; 658; 205, R. 7 (1). — »508 ; 1261 
259, K.— P305; 462; 194, 2.-^471, L; 1092 ; 145, IV. R.— r 396 
2, 3)&(3); 760; 212, R. 2.— 8 587, V. 3; 493 ; 198, 7, R.— ' 45, 5, 2) 
65; 52. 



270 ORATIONES CICERONIS^ 

cullus, qui se non opinari, sed scire, non audisse, sed vidisae, 
^non interfuisse, sed egisse dicit. Adsunt Heraclienses legati, 
nobilissimi homines: 13 hujus judicii u causa cum 14 raandatis et 
cum publico testimonio venerunt, qui hunc adscriptum Hera- 
5 cliensem v dicunt. 

15 Hic tu w tabulas desideras Heracliensium publicas, quas 
16 Italico bello, incenso tabulario, interisse scimus omnes. Est 
ridiculum x ad ea, quae habemus, nihil dicere, quaerere, quae 
habere non possumus, et de 17 hominum memoria tacere, 18 lite- 
lOrarum memoriam flagitare ; et quum habeas g amplissimi viri 
religionem, 19 integerrimi municipii jusjurandum fidemque, ea, 
quae depravari nullo modo possunt, repudiare, tabulas, quas 
idem dicis solere corrumpi, desiderare. 

9. 20 An domicilium Romae non habuit is; qui 21 tot annis 
15 ante civitatem datam 7 sedem omnium rerum ac fortunarum 

suarum Romae collocavit ? At z non est professus. 22 Immo 
vero iis tabulis professus, quae solae ex ilia professione colle- 
gioque praetorum obtinent publicarum tabularum auctori- 
l&,tem. 

20 'Y. Nam a quum ^ppii 15 tabulae 2 negligentius c asservatae d 
dicerentur, 3 Gabinii, 4 quamdiu incolumis fuit, 5 levitas, post 
damnationem 6 ealamitas omnem tabularum fidem 7 resignasset, 
Metellus, homo sanctissimus^modestissimusque omnium, tanta 
diligentia 6 fuit, ut ad L. 9 Lentulum praetorem et ad judices 

25 10 venerit f et unius g nominis litura h se commotum esse- dixerit. 
His igitur 1 tabulis nullam lituram in nomine A. Licinii videtis. 

10. Quae quum ita sint, quid est quod de ejus civltate du- 
bitetis, praesertim quum u aliis quoque in civitatibus fuerit 
adscriptus ? Etenim quum mediocribus j multis et aut nulla 

IV. u 395 ; 751 ; 247, R. 2 (a).— '362 ; 06*6* ; 210.— * 446; 1013 ; 
209, R. 1 (b).— *Why neuter?— ^580 ; 1357) 274, R. 5 (a).— z Force of 
at? V. Sail, Cat. LI. n. 32. 

V. *587, V., 602, III.; 493, 198, 7 R.— b 395 ; 751, 211.— c 444, 
1,902: 194, 2, 256, R. 9 (a).— d Sc. esse. — e 428; 888] 211, R. 6, & 
R. 8 (2).— f 482, 2-, 1169 \ 262.— e 149 ; 191 ; 107.— h 4l4& 2 ; 873; 
247, 1.— '587, IV. 3 ; 1391 ; 198, 6, R. — J 441 ; 658 ; 205, R. 7 (1). 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 271 

aut humili aliqaa arte k praeditis gratuito civitatem in ^Grae- 
cia homines impertiebant, Rheginos 13 credo aut Locrenses aut 
Keapolitanos aut Tarentinos, quod 14 scenicis artificibus 1 largiri 
solebant,*" io id huic, summa ingenii praedito gloria, noluisse. 
Quid? quura ceteri non modo post 16 civitatem datam, n sed 5 
etiara post ir legem Papiara aliquo modo in 18 eorum municipio- 
rum tabulas 19 irrepserint, hie, qui ne utitur quidem illis, in 
quibus est scriptus, qjod semper se° Heracliensem p esse 
voluit, rejicietur? 

11. ^Census nostros lequiris. 21 Scilicet ; ^est 5 enim obscu- 10 
turn ^proximis censoribus r hunc cum clarissimo imperatore, 8 
L. Lucullo, 24 apud exercitum fuisse, ^superioribus cum eodem 
quaestore* fuisse in Asia, ^primis, Julio et Crasso, nullam 
populi partem 11 esse censam. u Sed quoniam census non jus v 
civitatis confirmat w ac tantummodo indicat eum, qui sit x cen- 15 
sus, [ 2 'ita] se jam turn gessisse pro cive, iis temporibus, ^quem 
tu criminaris ne ipsius quidem 7 judicio 2 in civium Romano- 
rum jure esse versatum, et ^testamentum saepe fecit nostris 
legibus et adiit hereditates civium Romanorum et ^in benefi- 
ciis ad aerarium delatus est a L. Lucullo pro consule. 20 

VI. Quaere argumenta, si quae potes ; nunquam enim 
hie T neque suo neque amicorum judicio a 2 revincetur. b 

12. Quaeres a c nobis, Grati, cur tantopere hoc homine d 
delectemur. Quia suppeditat nobis, 3 ubi et animus ex hoc 
forensi strepitu reficiatur 6 et aures Gonvicio d defessae conqui- 25 
escant. 6 4 An tu existimas aut 5 suppetere nobis f posse, quod g 
quotidie dicamus h in tanta varietate rerum, nisi animos nostros 



V. k 4i9, III. ; 919 ; 244.— 1 384 ; 855 ; 223.— ™465, 3 ; 312 ; 142, 
2.— *580; 1357 ; 274, R. 5 (a).— °545, 551, II.; 1136; 239. 271, R. 
4. — P362 ,600; 210.— 549 &1; 1150; 209, R. 3 (5). — '426; 
949; 253.--4I4, 7 ; 982; 249, III. — 1 36 3; 022 ; 204. R. 1 (a).- 
u 545, 549; 1130, 1147; 239, 269, R. 2.— v, l5; 168 . 66.--520, 
I; 1250; 198, 7, R. (b.) — -529 ; 1291 ; 266,2.-7 602,111.2; 
1390; 279, 3 (d).— "414 & 2 ; 873; 249, II. 

VI. a 4!4 & 2; 873; 249, II.— b 470; 1090; 145, III— * 374, 3, 4); 
738; 231, R, 4.-M14 & o. S73; 24 7, l.-*50l, L; 1218; 264,6, 
B. 3.— '386; 820; 224.-^445,6; 089; 206 (3) (a).— *529 ; 1291; 
266, 2. 

12* 






272 ORATIONES CICERONIS. 

doctrina excolamus, aut ferre animos 6 tantam posse contentio- 
nem, nisi eos doctrina eadem relaxemus ? Ego vero fateor 
me his studiis esse deditum. Ceteros pudeat, 1 si qui ita se 
literis j abdiderunt, ut nihil possint k ex iis x neque ad commu- 

5 nem afferre fructum neque in adspectum lucemque proferre ; 
me autem quid 1 pudeat, qui tot annos m ita vivo/ 1 judices, ut a 
nullius unquam me 7 tempore aut commodo aut otium meum 
abstraxerit aut voluptas avocarit aut denique somnus retar- 
darit ? 

10 13. Quare quis tandem me reprehendat aut quis mihi p 
jure q succenseat, si, quantum* ceteris ad suas res obeundas,* 
quantum 1 ad festos dies* ludorum celebrandos, 6 quantum 1 ad 
alias voluptates et ad ipsam requiem animi et corporis conce- 
ditur 8 temporum, quantum 1 * alii tribuunt 9 tempestivis conviviis, 

15 quantum denique alveolo, quantum 1 pilae, tantum r mihi ego- 
met" ad haec studia recolenda s sumpsero v ? Atque hoc 10 eo 
mihi concedendum est magis, quod ex his studiis n haec quo- 
que crescit oratio et facultas, quae, quantacunque in me est, 
nunquam amicorum periculis w defuit. ^Quae si cui levior 

20 videtur, ilia quidem certe, 13 quae sum ma sunt, ex quo fonte 
hauriam x sentio. 14. Nam nisi multorum praeceptis 14 multisque 
Uteris mihi y ab adolescentia suasissem, nihil esse in vita mag- 
nopere expetendum nisilaudem atque honestatem, in ea autem 
persequenda omnes cruciatus corporis, omnia pericula mor- 

25 tis atque exsilii parvi z esse ducenda, nunquam me pro salute 
vestra in tot ac tantas dimicationes atque in hos profligate- 
rum hominum quotidianos impetus objecissem. Sed 15 pleni 
omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena 1G exemplorum 
vetustas, quae jacerent in tenebris omnia, nisi literarum lu. 

30 men accederet. Quam multas nobis 17 imagines non solum ad 

YI. '298, 299, 487; 1103, 184(a), 260, R. 6.— J 414 & 4; 873; 
247, 3. — M8I, L; 1104; 258, I. X. — »454, 2; 717; 235, R. 11.— 
™378 ; 9&0 ; 23G.— -467, 2 ; 1083 ; 145, I. 2. — °485 ; 1180) 2G0, 
R 5. — P385; 831 ; 223, R. 2. -t-*4l4 & 3 ; 873] 247, 2. — M87, T, 
186,4; 706; 139, 5 (2), R. & (3). — "562, 1&2; 1337 ; 275, II. — 
M20, Exc; 146] 90, L— U I84, ?>;233;l^\ R. 2. — *473; 1098; 
145, VL — w 386, 2; 820 ; 22G, R. 2. — *525; 1182; 265. — y.3ft5j 
831 ; 223, R. 2.— »40l. 402, III. ; 799 ; 214. 



O RATIO PRO ARCHIA POETA. 273 

mtuendum, verum etiam ad imitandum fortissimoruni virorum 
* 8 expressas scriptores et Graeci et Latini reliquerunt ! quas 
ego mihi semper in administranda re publica proponens ani- 
mum et mentem meam 19 ipsa cogitatione hominum excellen- 
tium conformabani. 5 

VII. 15. Quaeret quispiam, Quid ? illi ipsi summi viri, 
quorum virtutes Uteris proditae sunt, istane a doctrina, b quam c 
tu d effers laudibus, eruditi fuerunt ? Difficile est e hoc de 
omnibus confirmare; sed tamen x est e certum, quid respon- 
deam. Ego multos homines excellenti animo f ac virtute fuisse 10 
et sine doctrina, naturae ipsius 2 habitu prope divino, per g 
se ipsos et moderatos et graves exstitisse fateor : etiam illud 
adjungo, 3 saepius ad laudem atque virtutem naturam sine doc- 
trina quam sine natura valuisse doctrinam. 4 Atque idem h 
ego contendo, quum ad naturam eximiam et illustrem 5 acces- 15 
serit ratio quaedam conformatioque doctrinae, turn 6 illud l nes- 
cio quid praeclarum ac singulare solere 1 exsistere^ : 16. ex hoc 
r esse hunc numero, quern patres nostri viderunt, k divinum 
hominem, 8 Africanum ; ex hoc 9 C. Laelium, 10 L. Furium, mo- 
deratissimos homines et continentissimos ; ex hoc fortissimum 20 
virum et illis temporibus doctissimum, n M. Catonem ilium 
senem ; qui profecto, si ^nihil ad percipiendam colendamque 
virtutem Uteris 13 adjuvarentur, nunquam se ad earum studium 
contulissent. 

Quod 1 si non hie tantus fructus ostenderetur, m et si ex his 25 
studiis delectatio sola peteretur, tamen, ut opinor, hanc ani- 
mi 14 remissionem humanissimam ac liberalissimam 15 judicare- 
tis. Nam 16 ceterae neque 17 temporum° sunt neque aetatum 
omnium neque locorum ; at haec studia adolescentiam alunt, 



TIL » 346, II. & 1, 1), 450; 1028 ; 198, 11, R. (c). — Hl4 & 4 
873; 247, 3.— *445 ; 683, 206, R. 19 (a) (b) & (2). — d 446 ; 1013 
209, R. 1 (a) & (b). — e 549 & i . 115Q. 209, R. 3 (5). — *( 2 )525, 2 
G40.— '428; 888; 211, R. 6.-^414, 5, 1); 876 ; 247, R.4.— M5I,3 
1034; 207, R. 27(a). — '545, 530, I.; 1136, 1148; 239, 272.— 
5 552, 1; 1138, 271.— k 531, 3; 1293, 266, 1, R. 2, last sentence.— 
'453,6; 702; 206 (14)._»5I0; 1267) 261, 1. — o 40l, 402, I. ; 
7*0; 211, R. 8 (3). 









274 ORATIONES CICERONIS. 

senectutem oblectant, secundas res ornant, adversis p perfu- 
gium ac solatium praebent, delectant domi, q non impediunt 
foris, pernoctant nobiscum, peregrinantur, rusticantur. Quod 
si ipsi haec 18 neque attingere neque sensu nostro gustare 

5 possemus, tamen ea mirari deberemus, etiam quum in aliis 
videremus. 

VIII. 17. Quis nostrum 3 tam animo b agresti ac duro fuit, 
ut 1 Roscii morte c nuper non commoveretur d ? qui quum esset 
senex mortuus, tamen propter* 5 excellentem artem ac venusta- 

|0 tern videbatur omnino mori non debuisse. 2 Ergo ille corporis 
motu tantum amorem sibi conciliarat a nobis omnibus : nos 
s animorum incredibiles motus celeritatemque ingeniorum neg- 
ligemus? 18. Quotiens ego bunc Arcbiam f vidi, judices, 
(utar enim g vestra benignitate, h quoniam me 4 in hoc novo 

y5genere dicendi tam diligenter 1 attenditis,) quotiens ego hunc 
vidi, quum literam scripsisset nullam, magnum numerum 
optimorum versuum de iis ipsis rebus, 5 quae turn agerentur, 
dicere ex tempore ! quotiens 6 revocatum j eandem rem dicere, 
commutatis verbis k atque sententiis ! Quae 1 vero accurate™ 

JO cogitateque scripsisset, ea sic vidi probari, 7 ut ad veterum 11 
scriptorum laudem perveniret. Hunc ego non diligam p ? non 
admirer ? non omni ratione defendendum q putem ? 

Atque sic a summis hominibus eruditissimisque accepimus, 
ceterarum rerum studia et doctrina 8 et praeceptis et arte 8 con- 

25 stare, poetam 9 natura* ipsa valere et mentis virfbus excitari 
et quasi divino 10 quodam spiritu inflari. Quare u suo jure u 



VII. P384&IL; 855 ; 223. — q 424, 2 ; 943 ; 221, B. 3. 

VIII. a 396, 2, 3) & (I), 446, 3; l01G\ 212, R. 2, N. 2. — U28 ; 
888 ; 211, R. 6, & R. 8 (2).— C 4I4 & 2 ; 873] 248.— *48l, IL ; 1218 ; 
258, I. 2 — «4I4, 2,3) (1) , 875; 247, R. 1.— '43 , 52 ; 44.— *602, III.; 
139 1, Exc 2 ; 198, 7, R. (a). — h 4l9, I. ; 880 ; 245, I. — '335 & 2 ; 
595\l$% II 2. -J578, I ,1350] 274, 3 (a).— k 43l; 905, 257.— 
i445;G#O;206, R. 19 (a) — m 335 &l;591; 192, II. 1.— -158, 3& 
2); 190 ; 114, 1. — p485; 1180; 260, R. 5.— <iSc. esse. — »4I4 &4; 
873 ; 245, II. 5. — '414 & 2 ; 873 ; 247, 1 (2). — U 4I4 & 3 ; 873 ; 
247, 2. 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 275 

noster ille 12 Ennius sanctos appellat poetas, quod quasi deo- 
rum aliquo 13 dono v atque munere commendati nobis esse 
videantur. w 

19. Sit p igitur, judices, sanctum apud vos, humanissimos 
homines, hoc poetae nomen, quod nulla unquam barbaria vio- 5 
lavit. Saxa et solitudines voci respondent; 14 bestiae saepe 
iramanes cantu flectuntur atque consistunt : nos instituti re- 
bus* optimis non poetarum voce moveamur? Homerum 
Colopbonii civem esse dicunt suum/ Chii suum vindicant, 
Salaminii repetunt, Smyrnaei vero z suum esse confirm ant ; 10 
itaque etiam delubrurn ejus in oppido dedicaverunt : permulti 
alii praeterea pugnant inter se, atque contendunt 

IX. *Ergo illi a alienum, quia poeta fuit, b post mortem eti- 
am expetunt : nos hunc a vivum, qui et voluntate c et legibus 
noster est repudiabimus ? praesertim quum omne olim studi- 15 
um atque omne ingenium contulerit Archias ad populi Ro- 
mani gloriam laudemque celebrandam. Nam et 2 Cimbricas 
res adolescens d attigit et ipsi illi 3 C. Mario, e qui durior f ad 
haec studia videbatur, jucundus fuit. 20. Neque enim quis- 
quam s est tarn aversus a Musis, qui non mandari versibus 20 
aeternum suorum laborum facile praeconium patiatur. h The- 
mistoclem 4 illum, summum Athenis 1 virum dixisse aiunt, quum 
ex eo quaereretur, 5 quod acroama aut cujus vocem libentissi- 
me audiret, j "ejus, a quo sua virtus optime praedicaretur." k 
Itaque ille Marius item eximie G L. Plotium dilexit, 1 cujus in- 25 
genio putabat 1 ea, quae gesserat, posse celebrari. 

21. Mithridaticum vero bellum, magnum atque difficile et 



VIII. v Dist. bet. donum and munus. V. n. 13. — w 520, II.; 1255 ; 
266, 3.— f(2)487; 1103 ; 2C0, R. 6.— *414 &4; 873; 249, I.— 7 449, 
II.; 1024] 203, R. 37(1).— z 587, III. 2 & 4 ; ISO 1, Exc. 2; 198, 9 
R. (a). 

IX. * 450 ; 1028; 207, R. 23 ( a )._ b 520, L; 1250, 198, 7, R. (b). 
— C 414&3; 873; 247, 2. — d 363 &3; 022 ; 204, R. 1 (a). — «39l; 
860) 222, R. 1.— '444, 1 ; 002; 256, R. 9 (a). — *457 ; 1061 ; 207, 
R. 31 (a) & ((•).— *>50Q; 1218; 264, 1 (a). — '421, I. & II. ; 033; 254. 
—J 525 ; 1182 ; 265. — k 531 ; 1201 ; 266, 2. — *47I, II. ; 1007; 
145, IV.— U«) 469, II.,- 145, II. 1. 




276 . ORATIONES CICERONIS. 

f in multa varietate terra m marique versatum, 8 totum ab hoc 
expressum est : 9 qui n libri non modo L. Lucullum, fortissi- 
mum et clarissimum virum, verum etiam populi Romani no- 
men illustrant. Populus enim Romanus aperuit, Lucullo 

5 imperante, 10 Pontum, et regiis quondam opibus et ipsa natura 
regionis vallatum : populi Romani exercitus, eodem p duce, 
u non maxima manu q innumerabiles Armeniorum copias fudit : 
populi Romani laus est, 12 urbem amicissimam Cyzicenorum 
ejusdem consilio ex omni impetu regio ac 3 totius belli ore r 

10 ac faucibus ereptam esse atque servatam : 13 nostra semper 
feretur et praedicabitur, L. Lucullo dimicante, cum interfectis* 
ducibus depressa* hostium classis et incredibilis 14 apud Tene- 
dum pugna ilia navalis ; nostra sunt tropaea, nostra monu- 
menta, nostri triumphi : quae quorum ingeniis feruntur, ab iis 

15 populi Romani fama celebratur. 22. Carus fuit 15 Africano su- 
periori noster Ennius ; itaque etiam 16 in sepulchro Scipionum 
putatur is esse constitutus ex marmore. u At 17 iis laudibus 
certe non solum ipse, qui laudatur, sed etiam populi Romani 
nomen ornatur. In coelum 18 hujus 19 proavus Cato tollitur : 

20 magnus honos populi Romani rebus adjungitur. Omnes deni- 
que illi ^Maximi, Marcelli, Fulvii non sine communi v omni- 
um nostrum laude decorantur. 

X. *Ergo ilium, qui haec fecerat, 2 Rudinum a hominem, 
majores nostri in civitatem receperunt : nos hunc Heraclien- 

25 sem, a multis civitatibus expetitum, b in hac autem legibus cOn- 
stitutum, de nostra civitate ejiciemus ? 

23. 3 Nam si quis 4 minorem gloriae fructum putat ex Grae- 
cis versibus percipi quam ex Latinis, vehementer errat, 
propterea quod 5 Graeca c leguntur in omnibus fere gentibus, 



IX. m 422, 1 & 1); 937 ; 254, R. 2 (b). — n 453 ; 701, 206 (IT). — 
•587, I. 5; 277, R. 10.— p430; 072; 257, R. 7.— «i 118 A 1 ; 13S ; 88, 
1.-M02, 2; 156; 61, 3. — ■ 587, I. 3; 1369; 198, I. R. (b).— 4 580 ; 
i557;274, R. 5 (a).— U !0I, 2 ; 155 ; 61.— M56, II.; 193; 113, 1. 

X. *44l, 5 ; 579, 575 ; 246, E. 3.-^577 J 1350; 274, 3 (a). 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 277 

Latina c 6 suis fmibus, d exiguis sane, continentur. Quare si res 
eae, quas gessimus, orbis terrae regionibus definiuntur, cupere 6 
debemus, quo 7 manuum nostrarum tela pervenerint, eodem 
gloriam f famamque penetrare f ; quod quum g ipsis populis, h de 
quorum rebus scribitur,* haec 8 ampla sunt, tum iis j certe, 9 qui 5 
de vita gloriae k causa dimicant, hoc maximum et periculorum 1 
incitamentum est et laborum. 

24. Quam multos 10 scriptores rerum suarum magnus ille 
Alexander secum habuisse dicitur m ! Atque is tamen, quum 
n in Sigeo ad Achillis tumulum adstitisset, " O fortunate," 10 
inquit, " adolescens, qui tuae virtutis Homerum praeconem p 
inveneris 11 ! " Et vere ; 'nam ^nisi Ilias ilia exstitisset, idem 
tumulus, qui corpus ejus contexerat, nomen etiam obruisset. 
Quid ? noster 13 hic Magnus, qui cum virtute fortunam adae- 
quavit, nonne q 14 Theophanem Mitylenaeum, scriptorem rerum 15 
suarum, in concione militum civitate donavit, et nostri illi for- 
tes viri, sed rustici ac milites, dulcedine r quadam gloriae com- 
moti, quasi participes 15 ejusdem laudis, s magno illud clamore* 
approbaverunt ? 

25. Itaque, 16 credo, si civis Eomanus Archias legibus non 26 
esset, *'ut ab aliquo imperatore civitate donaretur, perficere 
non potuit u ! Sulla, quum Hispanos et Gallos donaret, u credo, 
hunc petentem v repudiasset ! quem w nos in concione vidimus, 
18 quum ei libellum malus poeta de populo subjecisset, quod 
epigramma in eum fecisset tantummodo alternis versibus x Ion- 25 
giusculis, statim ex iis rebus, quas tunc 19 vendebat, jubere^ ei 
praemium tribui, sed ea conditioned ne quid postea scriberet 

X. «44! ; 658; 205, R. 7 (1).— *4I4 ; 873 ; 248,— e 552 , 1 - 1138; 
271. — f 545, 551, II.; 1136, 1148, 239, 271, R. 4. — ^587, I. 5; 
1374:, 277, R. 9.-^391: 860: 222, 3.— >30l, 3; 451; 184, 2 (a), & 
248, R. 1 (1). — J 390 & 2 ; 853 ; 227, R. 4. — k 395 ; 751 ; 247, R. 
2(a).— 1393; 744; 211, R, 12. — m 549, 4; 1155, 271, R. 2.— "519; 
1251; 264 8 (1).— ° 5 28, 2; 1295; 279, 6. — P363 ; 622 ; 230. — 
* 346, II. 2,1106; 198, 11, R. (c).— r 4i4 & 2 ; 873; 248, II.— *399 ;• 
765 ;2U. — '414 & 3; £73; 247, 2.— "511, I.; 12% 1 ; 259, R. 3, & 
(d)._ u (2 ) 5l8j IL; 12 82; 263, 5. — -576; 1350 ; 274, 3 (a). --545, 
551, 1. ; 1136, 1148 ; 239, 272.— *428 ; 888 ; 211, R. 6. 




278 ORATIONES CICERONIS. 

^Qui sedulitatem mali poetae duxerit n aliquo 21 tamen praemio 
dignam ^hujus ingenium et virtutem in scribendo et copiam 
non expetisset? 26. Quid? a Q. Metello Pio, familiarissimo 
suo, qui civitate multos donavit, neque per 7 se neque per Lu- 
5 cullos impetravisset ? qui praesertim ^usque eo de suis rebus 
scribi 1 cuperet, n ut etiam 24 Cordubae z natis poetis, ^pingue 
quiddam sonantibus v atque peregrinum, tamen aures suas 
dederet. 

XL *Neque enim est hoc dissimulandum, quod obscurari 

10 non potest, sed 2 prae nobis ferendum : trahimur omnes studio 
laudis et optimus quisque a maxime gloria ducitur. Ipsi illi 
philosophi etiam in iis libellis, quos de contemnenda gloria 
scribunt, nomen suum inscribunt : in eo ipso, in quo prae- 
dicationem 3 nobilitatemque despiciunt, 4 praedicari b de se ac 

15norainari b volunt. 27. 5 Decimus 6 quidem Brutus, summus 
vir et imperator, 7 Attii, amicissimi sui, carminibus 8 templorum 
ac monumentorum aditus exornavit suorum. 9 Jam vero ille, 
qui cum c Aetolis, Ennio d comite, bellavit, 10 Fulvius, non du- 
bitavit Martis manubias Musis consecrare. Quare, in qua e 

20 urbe n imperatores prope armati poetarum nomen et Musarum 
delubra coluerunt, in ea e non debent togati judices a Musarum 
honore et a poetarum salute abhorrere. 

28. Atque ut id libentius faciatis, f jam 12 me vobis, judices, 
indicabo, et de meo quodam amore gloriae, nimis acri fortasse, 

25 veruntamen honesto, vobis confitebor. Nam, 13 quas res nos 
in consulatu nostro vobiseum simul pro salute hujus urbis 
atque imperii et pro vita civium proque universa re publica 
gessimus, 14 attigit hie versibus atque inchoavit ; quibus audi- 
tis, quod mihi magna res et jucunda visa est, huiic ad perfici- 

S0endum g 15 adornavi. Nullam enim virtus aliam mercedem h 
laborum periculorumque desiderat praeter 16 hanc laudis et 

X. 7414, 5, 1) ; 870 ; 247, R. 4.— 2 42l, II. ; 932 ; 221. 

XI. *458, 1 ; 10X2 ; 207, R. 33 (b). — b 30f, 3 ; 451 ; 248, R. 1 (1). 
— c 4l4? 7 ; <)S2; 219, III.— d 430; 972 ; 257, R. 7.— «445, 8 ; 6S7 t 
690; 20G, R. 19(3) & (a). — «<*>45l. — f 489 r I., 491; 1205) 262.— 
^565 & 1; 1337 ; 275, III. R. 3.— h l04, 1; lHS\ Gl, 1. 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 279 

gloriae ; qua quidem detracta, judices, 17 quid est quod in hoc 
tarn exiguo vitae curriculo et tarn brevi tantis nos in laboribus 
exerceamus 1 ? 

29. Certe, j si 18 nihil animus praesentiret in posterurn, et si, 
quibus e regionibus vitae spatium circumscriptum est, eisdem 6 5 
omnes cogitationes terminaret suas, nee tantis se laboribus 
frangeret neque tot curis vigiliisque angeretur neque totiens 
19 de vita ipsa dimicaret. ^Nunc insidet 21 quaedam in optimo 
quoque a virtus, quae noctes ac dies k animum gloriae stimulis 
concitat atque admonet, 22 non cum vitae tempore esse dimit- 10 
tendam commemorationem nominis nostri, sed cum omni pos- 
teritate adaequandam. 

XII. 30. x An vero 2 tam parvi animi a videamur b esse 
omnes, qui in re publica atque in his vitae periculis laboribus- 
que versamur, c ut, quum 3 usque ad extremum d spatium nullum 15 
tranquillum atque otiosum e spiritum duxerimus, f nobiscum 
simul moritura omnia arbitremur g ? 4 An statuas et imagines, 
non animorum simulacra, sed corporum, studiose multi summi 
homines reliquerunt, consiliorum relinquere ac virtutum nos- 
trarum effigiem nonne multo h malle debemus, summis ingeniis 20 
5 expressam et politam ? Ego vero omnia, quae gerebam, jam 
turn 6 in gerendo spargere me ac disseminare arbitrabar in 
orbis terrae memoriam sempiternam. 7 Haec vero sive 1 a meo 
8 sensu post mortem abfutura est, sive, ut sapientissimi homi- 
nes putaverunt, ad aliquam mei partem pertinebit, nunc qui- 25 
dem certeJ cogitatione quadam 9 speque delector. 

31. Quare conservate, judices, hominem 10 pudore a eo, n quem k 
amicorum videtis comprobari quum dignitate, turn etiam ve- 
tustate, 12 ingenio a autem tanto, quantum id 1 convenit m existi- 

XI. *50l, I. k 1,1229; 264, 7, N. 3. — J 582 ; 996 : 192, II. 4, N. 
1, last sentence.— k 378; 950; 236. 

XII. *40l, 402, III.; 757; 211, R. 6, & R. 8(2). — b 485; 1180; 
260, R. 5. — c 332, I. & 2 ; 585 ; 18T, II. 1 (a) & (d). — *44l, 6; 662; 
205, R. 11. — e323; 570; 128, I. 4. — * 5(8 & I. ; 1282; 263,5.— 
*489, I., 494; 1218; 262,— h 4(8 ; 929 ; 256, R. 16 (3).— '587, II. 3 ; 
1374 , 198, 2, R. (e). — J 582 ; 996 ; 192. II. 4. N. 1, last sentence.— 
*< 2 >428 & 4 ; #<$# ; 211, R. 6. — k 545 ; 1136; 239.— 1 545, 549 & 1 ; 
1136, 1151 ; 239, 269, R. 2.— m 30l J 4:52 j 184 (a) & (b). 




280 ORATIONES CICERONIS. 

mari, 1 quod 13 summorum hominum ingeniis expetitum esse 
videatis, n 14 causa° vero ejusmodi, quae 15 beneficio legis, aucto- 
ritate 16 municipii, testimonio Luculli, tabulis Metelli, compro- 
betur. 8 Quae quum ita sint, petimus a vobis, judices, si qua 

5 non modo humana, verum etiam divina in tantis ingeniis 
commendatio debet esse, ut eum, p qui vos, qui vestros impera- 
tores, qui populi Romani res gestas semper ornavit, qui etiam 
17 his recentibus nostris vestrisque domesticis periculis q aeter- 
num se testimonium laudis daturum esse profitetur estque ex 

10 eo numero, qui semper apud omnes sancti sunt habiti itaque 
dicti, sic in vestram accipiatis fidem, ut humanitate vestra 
levatus potius quam acerbitate violatus esse videatur. 32. 
Quae de causa pro mea consuetudine breviter simpliciterque 
dixi, judices, ea confido probata esse omnibus 1 " : quae non fori, 

15 neque judiciali consuetudine, et de hominis ingenio, 18 et com- 
muniter de ipsius studio locutus sum, ea, judices, a vobis spero 
esse in bonam partem accepta ; 19 ab eo, qui judicium exercet, 
certcJ scio. 



XII. D 5I9; 1251; 264, 8(1). — °428, 2 ; 888) 211, R. 6 (5). — 
•500; 1218 ; 264, 1 (a).— p Object of what verb?— 1 384 & II.; 855; 
223.-J388, II. ; 844 ; 225, H. 






EPISTOLAE CICERONIS. 



EPISTOLA I* 

(Scr. Eomae A. U. C. 692.) 

A. U. C. 692. Ante C. N. 62. Anni Cic. 45. 

Coss. B. Junius Silanus, L. Licinius Murena. 

Praett. C. Julius Caesar, Q. Tullius Cicero (Marci pater). 

Trib. plebis, M. Porcius Cato. 

Catilina, adversus quern Antonius procos. cum exercitu missus erat, 
rictus ab ejus legato M. Petreio perit. Antonius in Macedoniam, quae 
provincia ei obtigerat, proficiscitur. Pompeius confecto Mithridatico bello 
redit. Hoc anno Cic. habuit orationem pro P. Cornelio Sulla, a L. Tor- 
quato conjurationis accusato. 

M. Tullius M. F. Cicero S. D. Cn. Pompeio Cn. F. 
Magno, ^mperatori. 

1. 2 S. T. E. Q. V. B. E. Ex litteris tuis, quas 3 publice 
misisti, cepi una cum omnibus incredibilem voluptatem ; tan- 
tam enim 4 spem otii ostendisti, quantam ego semper omnibus 
te uno fretus 5 pollicebar. Sed hoc scito, tuos 6 veteres hostes, 
novos amicos, vehementer litteris perculsos atque 7 ex magna 5 
spe deturbatos 8 jacere. 2. Ad me autem litteras, quas misisti, 
quamquam 9 exiguam significationem tuae erga me. voluntatis 
habebant, tamen mihi scito jucundas fuisse ; nulla enim re 
tain laetari soleo quam 10 meorum officiorum conscientia, quibus 
si quando non mutue respondetur, u apud me plus officii resi* 10 
dere facillime patior. 12 Illud non dubito, quin, si te 13 mea 
summa erga te studia parum mihi adjunxerint, res publica 




* Ad Fam. V. 7. 



282 EPISTOLAE CICERONIS. 

nos inter nos conciliatura conjuncturaque sit. 3. Ac, ne ignores, 
quid ego in tuis litteris 14 desiderarira, scribam aperte, sicut et 
mea natura et nostra amicitia postulat. Res 15 eas gessi, 16 qua- 
rum aliquam in tuis litteris et nostrae necessitudinis et fei 
5 publicae causa gratulationem exspectavi ; quam ego abs te 
praetermissam esse arbitror, quod 17 vererere, ne 18 cujus ani- 
mum ofFenderes. Sed scito, ea, quae 19 nos pro salute patriae 
gessimus, orbis terrae judicio ac testiinonio comprobari. Quae, 
quum veneris, tanto consilio tantaque animi magnitudine a 
10 me gesta esse cognosces, ut tibi 20 niulto majori, quam 21 Afri- 
canus fuit, tamen non multo minorem quam Laelium facile et 
in re publica et in amicitia adjunctum esse patiare. Vale. 



EPISTOLA II.* 

(Scr. Romae A. XL C. 692.) 

M. Cicero x S. D. 2 C. Antonio M. F. Imp. 

1. Etsi statueram nullas ad te litteras mittere nisi commen- 
daticias, (non quo 3 eas 4 intelligerem satis apud te valere, sed 

15 ne iis, qui 5 me-rogarent, aliquid de nostra conjunctione im- 
minutum esse ostenderem,) tamen, quum 6 T. Pomponius, 
homo 7 omnium meorum in te studiorum et officiorum maxime 
conscius, tui cupidus, nostri amantissimus, 8 ad te profieiscere- 
tur, aliquid mihi scribendum putavi, praesertim quum aliter 

lOipsi Pomponio satisfacere non possem. 2. 9 Ego si abs te 
summa officia desiderem, mirum nemini videri 10 debeat 
u Omnia enim a me in te profecta sunt, quae ad tuum commo- 
dum, quae ad lionorem, quae ad dignitatem pertinerent. Pro 
his rebus nullam mihi abs te relatam esse gratiam, tu es 

25optimus testis: 12 contra etiam esse aliquid abs te profectum 
ex multis audivi. Nam 33 -' comperisse ,, me non audeo dicere ? 
ne forte id ipsum verbum 14 ponam, quod abs te aiunt 15 falso 

* Ad Fam. V. 5. 



ATTICO. 283 

in me solere conferri. Sed ea, quae ad me delata sunt, malo 
te ex Pomponio, cui non minus molesta fuerunt, quam ex 
meis litteris cognoscere. Meus in te animus quam singulari 
16 officio fuerit, et senatus et populus Romanus testis est : tu 
quam gratus erga me fueris, ipse existimare potes : quantum 5 
mihi debeas, ceteri ir existimant. 3. 18 Ego quae tua causa 
antea feci, voluntate sum adductus posteaque constantia. Sed 
19 reliqua, mihi crede, multo majus meum studium majoremque 
gravitatem et laborem ^desiderant. Quae ego si non profun- 
dere ac perdere videbor, omnibus meis viribus 21 sustinebo ; 10 
sin autem ingrata esse sentiam, non committam, ut tibi ipse 
insanire videar. ^Ea quae sint et cujusmodi, poteris ex 
Pomponio cognoscere. Atque ipsum tibi Pomponium ita 
commendo, ut, quamquam ipsius causa confido te facturum 
esse omnia, tamen abs te hoc petam, ut, si quid in te residet 15 
amoris erga me, id omne in Pomponii negotio ostendas. Hoc 
mihi nihil gratius facer e potes. 



EPISTOLA III.* 

(Scr. Romae YI. Kal. Febr. A. U. C. 693.) 

A. U. C. 693. Ante C. N. 61. Anni Cic. 46. 
1 Coss. M. Pupius Piso, M. Valerius Messala. 

Clodius incesti crimine accusatus id amoliri studet, quum diceret, se ilia 
nocte non Romae, sed Interamnae fuisse. Cicero testis productus dicit 
ilium eodem die ad se domum venisse ; Clodius tamen absolvitur. Q. 
Ciceroni M. fratri ex praetura Asia provincia obtingit. Cicero Clodium 
in senatu turn oratione perpetua, turn altercatione frangit. Hoc anno idem 
orationem pro Archia poeta habuit. 

Pompeius III. et prid. Kal. Octobr. de Mitkridate, Tigrane aliisque 
regibus victis triumphum agit. Caesar ex praetura Hispaniam obtinet. 

Cicero Attico 2 S. 

1. Accepi tuas tres* 3 jam epistolas : unam a M. Cornelio, 
quam Tribus Tabernis, ut opinor, ei dedisti ; alteram, quam 




* Att. I. 13. 






284 EPISTOLAE CICERONIS. 

mihi 4 Canusinus tuus hospes reddidit ; tertiam, quam, ut 
scribis, 5 ancora soluta, de phaselo dedisti : quae fuerunt omnes 
6 rhetorum. Pure loquuntur, quum humanitatis sparsae sale, 
turn insignes amoris notis. Quibus epistolis sum equidem abs 
5 te lacessitus ad scribendum ; sed idcirco sum tardior, quod 
non invenio 7 fidelem a tabellarium. 8 Quotus enim 9 quisque b est, 
qui epistolam paullo graviorem ferre possit, nisi earn pellec- 
tione relevant? 10 Accedit eo, quod mihi non perinde est, 
ut quisque in Epirum proficiscitur. Ego enim te arbitror, 

lOcaesis apud u Amaltheam tuam 12 victimis, statim esse 13 ad 
Sicyonem.oppugnandum profectum. Neque tamen id ipsum 
certum habeo, quando ad Antonium proficiscare, aut quid in 
Epiro temporis 14 ponas. Ita neque Achaicis hominibus neque 
Epiroticis paullo liberiores litteras committere audeo. 2. 

15 Sunt autem post discessum a me tuum res dignae litteris nos- 
tris, sed non committendae ejusmodi periculo, ut aut interire 
aut aperiri aut intercipi possint. Primum igitur scito 15 pri- 
mum me non esse rogatum sententiam, praepositumque esse 
nobis 16 pacificatorem Allobrogum, idque 17 admurmurante se- 

20 natu neque me invito esse factum. Sum enim et ab obser- 
vando homine perverso liber et 18 ad dignitatem in re publica 
retinendam contra illius voluntatem solutus ; et ille secundus 
in dicendo locus habet auctoritatem paene principis et volun- 
tatem non nimis devinctam beneficio consulis. Tertius est 

25 Catulus, quartus (si etiam hoc quaeris) Hortensius. Consul 
autem ipse parvo animo et pravo, tantum cavillator genere 
illo moroso, quod etiam sine 19 dicacitate c ridetur, ^facie magis 
quam facetiis ridiculus, 21 nihil a gens cum re publica, sejunc- 
tus ab optimatibus, a quo nihil speres boni rei publicae, quia 

30 non vult ; nihil [metuas] mali, quia non audet. Ejus autem 
collega et in me perhonorificus et partium studiosus ac- defen- 
sor bonarum. Quin nunc leviter inter se dissident. 3. Sed 
vereor, 22 ne hoc, quod infectum est, serpat longius. Credo 

Epist. III. *Dist. bet. fidus,fidelis, infidus, infidelis, perfidus, and per- 
Jidlosus. V. n. 7. — b Dist. bet. quisque, quivis, quilibct, unusquisque, and sin- 
guli. V. n. 9. — c Dist. bet. sales, cdvillatio, dicacitas, lepos, and facetiae. 
V. n. 19. 



ATTICO. 285 

enim te audisse, quum ^apud Caesarem pro populo ^fieret, 
venisse eo muliebri vestitu virum ; idque sacrificium quum 
^virgines instaurassent, mentionem a Q. Cornificio in senatu 
factam: (is fuit princeps, d ne tu forte ^aliquem nostrum 
putes :) postea rem ex senatu s consulto ad pontifices relatam, 5 
idque ab iis nefas esse decretum : deinde ex senatus consulto 
consules ^rogationem promulgasse : ^uxori Caesarem nun- 
tium remisisse. In hac causa Piso amicitia P. Clodii ductus 
operam dat, ut ea rogatio, quam ipse 29 fert et fert ex senatus 
consulto ^et de religione, antiquetur. Messala vehementer 10 
adhuc agit severe. Boni viri precibus Clodii removentur a 
causa : 31 operae comparantur : nosmet ipsi, qui Lycurgei a 
principio fuissernus, quotidie demitigamur : instat et urget 
Cato. Quid multa ? Vereor, ne haec, neglecta a bonis, defen- 
sa ab improbis, magnorum rei publicae malorum causa sint. 15 
4. 82 Tuus autem ille amicus (scin' quern dicam ? de quo tu ad 
me scripsisti, postea quam non auderet reprehendere, laudare 
coepisse) nos, ut ostendit, admodum diligit, amplectitur, amat, 
aperte laudat : occulte, sed ita, ut perspicuum sit, invidet. 
Nihil come, nihil simplex, nihil ^iv rols 7to\ltiko7s honestum, 20 
nihil illustre, nihil forte, nihil liberum. Sed haec ad te scribam 
alias ^subtilius ; nam neque adhuc mihi satis nota sunt, et huic 
terrae filio ^nescio cui committere epistolam tantis de rebus 
non audeo. 5. Provincias 86 praetores nondum sortiti sunt. . 
Res eodem est 37 loci, quo reliquisti. ^ToiroBe aiav, quam pos- 25 
tulas, Miseni et Puteolorum, includam S9 orationi meae. ^A. 
d. III. Non. Decembr. mendose fuisse animadverteram. Quae 
laudas ex orationibus, mihi crede, valde mihi placebant, sed 
non audebam antea dicere ; nunc vero, quod a te probata sunt, 
multo mi 41 amKa>re/)a videntur. In illam orationem ^Metelli- 30 
nam addidi quaedain. Liber tibi mittetur, quoniam te amor 
nostri ^tXop^ropa reddidit. 6. Novi tibi quidnam ^scribam ? 
^quid? Etiam. Messala consul Autronianam domum emit 
^HS. CXXXIV. Quid id ad me, inquies ? Tantum, quod 
ea emptione et nos bene emisse judicati sumus et homi-33 

Epist. III. d Dist. bet. primus and princeps. V. Ec. Cic. XXIII. n. 1. 



286 EPISTOLAE CICERONIS. 

nes intelligere coeperunt, licere amicorum facultatibus in 
emendo ad dignitatem aliquam pervenire. 47 Teucris ilia len- 
tum negotium est, sed tamen est in spe. Tu ista confice. A 
nobis liberiorem epistolam exspecta. 
5 VI. Kalend. Febr. M. Messala, M. Pisone coss. 



EPISTOLA IV.* 

(Scr. Romae A. U. C. 694.) 

A. U. C. 694. Ante C. N. 60. Anni Cic. 47. 
Coss. Q. Caecilius Metellus Celer, L. Afranius. 

Initio anni Cicero effecit, ne Q. fratri in Asia succederetur. P. Clodius 
Ciceronis ulciscendi causa tribunatus cupidus transitionem ad plebem mo- 
litur. Cicero commentarium consulates sui scribit ; de eodcm librum Graece 
scriptum edit; denique poema de consulatu tribus libris conscribit. Item 
Arati prognostica versibus Latinis interpretatur. 

Hoc anno ad finem vergente Pompeius cum C. Julio Caesare et M. Lici- 
nio Crasso coitionem facit. 

Cicero Attico S. 

1. Nihil mihi nunc scito tarn deesse quam 1 hominem eum, 

^ quocum omnia, quae me cura aliqua afficiunt, una communi- 

cem, qui me amet, qui sapiat, quicum ego etiam loquar, nihil 

fingam, nihil dissimulem, nihil obtegam. Abest a enim frater 

10 2 d(j)€\£(TTaTos et amantissimus ; Metellus 3 non homo, sed litus 
atque aer et solitudo mera ; tu autem, qui saepissime curam 
et angorem animi mei sermone et consilio levasti tuo, qui mihi 
et in publica re socius et in privatis omnibus 4 conscius et omni- 
um meorum sermonum et consiliorum particeps esse soles, ubi- 

15 nam es ? Ita sum ab omnibus destitutus, ut 5 tantum requietis 
habeam, quantum cum G uxore et filiola et mellito Cicerone con- 
sumitur. Nam illae 7 ambitiosae nostrae fucosaeque amicitiae 

* Att. I. 18. 

Epist. IV. * Where was Quintus ? 



attico. 287 

8 sunt in quodam splendore forensi ; fructum domesticum non 
habent. Itaque, 9 quum bene 10 compieta domus est tempore ma- 
tutino, quum ad forum stipati gregibus amicorum descendimus, 
reperire ex magna turba neminem possumus, quocum aut jocari 
libere aut suspirare familiariter possimus. Quare te exspecta- 5 
mus, te desideramus, te jam etiam arcessimus; multa sunt enim, 
quae me sollicitant anguntque, quae mihi videor, aures nactus 
tuas, unius ambulations sermone exhaurire posse. 2. Ac do- 
mesticanmi quidem sollicitudinum aculeos omnes et scrupulos 
occultabo, neque ego huic epistolae atque ignoto tabellariolO 
committam. Atque hi (nolo enim te permoveri) non sunt 
permolesti, sed tamen insident et urgent et nullius amantis 
consilio aut sermone requiescunt. In re publica vero, u quam- 
quam animus est praesens, tamen voluntas etiam atque etiam 
ipsa medicinam refugit. Nam, ut ea breviter, quae post tuum 15 
discessum acta sunt, colligam, jam 12 exclames necesse est res 
Romanas diutius stare non posse. Etenim, post profectionem 
tuam, 13 primus, ut opinor, introitus fuit in causam fabulae 
Clodianae ; in qua ego nactus, ut mihi videbar, 14 locum 15 rese- 
candae libidinis et coercendae juventutis, vehemens fui et20 
omnes profudi vires animi atque ingenii mei, non odio adduc- 
tus alicujus, sed spe rei publicae 16 corrigendae b et sanandae 
civitatis. 3. Afflicta res publica est 17 empto constupratoque 
judicio. Yide, quae sint postea consecuta. 18 Consul est im- 
positus is nobis, quern nemo praeter nos philosophos adspicere 25 
sine suspiritu possit. Quantum hoc vulnus ? Facto senatus 
consulto de ambitu, de judiciis, nulla lex perlata, exagitatus 
senatus, 19 alienati equites Romani. Sic ille annus duo firma- 
menta rei publicae, per me unum constituta, evertit ; nam et 
senatus auctoritatem abjecit et ordinum concordiam disjunxit. 30 
****** 4. Est autem C. Herennius quidam tribunus 
pi., quern tu fortasse ne nosti quidem ; tametsi potes nosse ; 
tribulis enim tuus est, et Sextus, pater ejus, ^nummos vobis 
dividere solebat : is 21 ad plebem P. Clodium traducit ; idem- 
que 22 fert, ut universus populus in campo Martio suffragium 35 

Epist. IV. b Dist. bet. corrigo and emendo. V. n. 16. 
13 9 




288 EPISTOLAE CICERONIS. 

^de re Clodii ferat. Hunc ego 24 accepi in senatu, ut soleo ; 
sed nihil est illo homine lentius. 5. Metellus est consul 
egregius et nos amat, sed imminuit auctoritatem suam, quod 
habet dicis causa 25 promulgatum illud idem de Clodio. 26 Auli 
5 autem filius, O dii immortales ! quam ignavus ac ^sine 
animo miles! 28 quam dignus, qui Palicano, sicut facit, os 
ad male audiendum quotidie praebeat ! 6. ^Agraria autem 
promulgata est a Flavio, sane levis, eadem fere, quae 
fuit Plotia. Sed interea 3 \o\iTiKbs dvrjp dvtf ovap quisquam 

10 inveniri potest. Qui poterat, familiaris noster, (sic est enim : 
volo te hoc scire,) Pompeius, 31 togulam illam pictam silentio 
tuetur suam. Crassus verbum nullum 32 contra gratiam. 
Ceteros jam nosti ; qui ita sunt stulti, ut amissa re publica 
'^piscinas suas fore salvas sperare videantur. 7. Unus est, 

15 qui ^curet constantia magis et integritate, quam, ut mihi vide- 
tur, consilio aut ingenio, Cato ; qui miseros publicanos, quos 
habuit amantissimos sui, tertium jam mensem vexat, neque 
iis a senatu ^responsum dari patitur. Ita nos cogimur reliquis 
de rebus nihil decernere ante, quam publicanis responsum sit. 

20 Quare etiam 36 legationes rejectum iri puto. 8. Nunc vides, 
quibus fluctibus jactemur ; et, si ex iis. quae scripsimus, 37 tan- 
ta etiam a me non scripta perspicis, revise nos aliquando ; et 
quamquam ^sunt haec fugienda, quo te voco, tamen fac, ut 
amorem nostrum tAnti aestimes, ut eo vel cum his molestiis 

25 perfrui velis. Nam, 39 ne absens censeare, curabo edicendum 
et proponendum locis omnibus. ^Sub lustrum autem censeri 
41 germani negotiataris est. Quare cura, ut te quam primum 
videamus. 

Vale. XI. Ka) Febr. Q. Metello, L. ACr**^ oo» 



ATTICO* - 289 

EPISTOLA V.* 

(Scr. Romae exeunte Quintili A. U. C. 695.) 

A. U. C. 695. Ante C. N. 59. Anni Cic. 48. 

Coss. C Julius Caesar, M. Calpurnius Bibulus. 

Cicero legationem sibi a Caesare oblatam aspernatur, idemque locum in 
XX. Viris agro Campano dividundo recusat. Quod Caesar aegre ferens 
Clodium, qui se P. Fonteio plebeio homini in adoptionem dederat, ad ple- 
bem traducit. Hoc anno C. Antonius, post reditum e provincia accusants, 
a Cicerone defenditur. Condemnatus tamen exsul abit in Cephaleniam. 
Postea Cicero Aulum Thermum bis defendit, efFecitque, ut absolveretur. 
Deinde orationem habuit pro L. Valerio Flacco a D. Laelio repetunda- 
rum accusato, eumque de manifestissimis criniinibus joci opportunitate 
exemit. 

Caesari consuli, rogatione P. Yatinii trib. pi., invito senatu, Gallia cite- 
rior cum Illyrico et tribus legionibus in quinquenium decernitur, quo facto 
senatus ei Galliam ulteriorem cum alia legione addit. P. Clodius comitiis 
tribunitiis trib. pi. designatur eumque tribunatum adit mense Decembri. 

Cicero Attic o S. 

1. De re publica quid ego tibi 1 subtiliter ? Tota periit, 
atque hoc est miserior, quam reliquisti, quod turn videbatur 
ejusmodi dominatio civitatem oppressisse, quae jucunda esset 
multitudini, 2 bonis autem ita molesta, ut tamen sine 3 pernicie a ; 
nunc repente tanto in odio est omnibus, ut, 4 quorsus eruptura 5 
sit, horreamus. Nam iracundiam atque intemperantiam illo- 
rum sumus experti, qui 5 Catoni irati omnia perdiderunt. Sed 
ita lenibus uti videbantur venenis, ut posse videremur sine 
dolore interire. Nunc vero sibilis vulgi, sermonibus honesto- 
rum, fremitu Italiae vereor ne exarserint. 2. Equidem spe- 10 
rabam, ut saepe etiam loqui tecum solebam, sic 6 orbem rei 
publicae esse conversum, ut vix sonitum audire, vix impressam 
orbitam videre possemus ; et fuisset ita, si homines transitum 
T tempestatis b exspectare potuissent : sed quum diu occulte 



* Att. II. 21. 

Epist. V. *Dist. bet. lues, contagium, pestilentia,pestis,exitium, / pernic?j>$ f 
interitus, and exitus. V. n. 3. 



290 EPISTOLAE CICERONIS. 

suspirassent, postea jam gemere, ad extremom vero loqui 
omnes et clamare coeperunt. 3. Itaque ille 8 amicus noster, 
insolens infamiae, semper 9 in laude versatus, circumfluens 
gloria, 10 deformatus corpore, fractus animo, quo se conferat 

5 nescit : u progressum praecipitem, inconstantem 12 reditum videt : 
bonos inimicos habet, improbos ipsos non amicos. Ac vide 
mollitiem 13 animi. Non tenui lacrimas, quum ilium a. d. VIII. 
Kal. Sext. vidi de edictis Bibuli contionantem. Qui antea 
solitus esset jactare se magnificentissime illo in loco, summo 

10 cum amore populi* cunctis faventibus, ut ille turn humilis, ut 
demissus erat, ut ipse etiam sibi, non iis solum, qui aderant, 
displicebat ! 4. O spectaculum uni 14 Crasso jucundum, cete- 
ris non item ! nam, 15 quia deciderat ex astris, lapsus quam 
progressus potius videbatur ; et, ut Apelles, si 16 Venerem, aut 

15 si Protogenes Ialysum ilium suum coeno oblitum videret, 
magnum, credo, acciperet dolorem, sic ego hunc omnibus a 
me pictum et politum artis coloribus subito deformatum non 
sine magno dolore vidi. Quamquam nemo putabat, propter 
Clodianum negotium, me illi amicum esse debere; tamen tantus 

20 fuit amor, ut exhauriri nulla posset injuria. Itaque 17 Archilo- 
chia in ilium edicta Bibuli populo ita sunt jucunda, ut eum lo- 
cum, ubi proponuntur, prae multitudine eorum, qui legunt. 
transire nequeam : ipsi ita acerba, ut tabescat dolore : mihi me- 
hercule molesta, quod et eum, quem semper dilexi, nimis excru- 

25 ciant, et timeo, tarn vehemens vir tamque acer in ferro et tarn in- 
suetus contumeliae, ne omni animi impetu dolori et iracundiae 
pareat. 5. Bibuli qui sit exitus futurus, nescio. Ut nunc 
res se habet, admirabili gloria est. Quin quum comitia in 
mensem Octobrem distulisset, quod solet ea res populi volun- 

SOtatem offendere, putarat Caesar oratione sua posse impelli 
contionem, ut iret 18 ad Bibulum : multa quum seditiosissime 
diceret, vocem exprimere non potuit. Quid quaeris ? 19 Sen- 
tiunt se nullam ullius partis voluntatem tenere ; eo magis vis 
nobis est timenda. 6. Clodius inimicus est nobis. Pompeius 

35 confirmat ^eum nihil esse facturum contra me. Mihi pericu- 
losum est credere : ad resistendum me 1 paro. Studia spero 



Epist. V. k Dist. bet. ventus, procella, tempestas, vortex, and turbo. V. n. 7. 



ATTICO. 291 

me summa habiturum omnium ordinum. Te 21 quum ego de- 
sidero, turn vero res ad tempus illud vocat. Plurimum con- 
silii, animi, praesidii denique mihi, si te ad tempus videro, 
accesserit. Varro mihi satisfacit : Pompeius loquitur divini- 
tus. Spero nos aut certe cum summa gloria aut sine molestia 5 
etiam discessuros. Tu, quid agas, quemadmodum te oblectes, 
quid ^cum Sicyoniis egeris, ut sciam, cura. 



EPISTOLA VI.* 



(Scr. Brundisii prid. Kal. Maii A. U. C 696.) 

A. U. C. 696. Ante C. N. 58. Anni Cic. 49. 

Coss. L. Calpurnius Piso Caesoninus, A. Gabinius. 

Clodius trib. pi. leges tulit I. ut frumentum populo gratis daretur; 2. ne 
quis per cos dies, quibus cum populo agi liceret, de coelo servaret; 3. de 
collegiis restituendis novisque instituendis ; 4. ne quem censores in senatu 
legendo praeterirent, neve qua ignorainia afficerent, nisi qui apud eos accu- 
satus, et utriusque censoris sententia damnatus esset. Praeterea legem tulit, 
ut, qui civem Romanum indemnatum interemisset, ei aqua et igni interdi- 
ceretur. Quo facto, Cicero vestem mutat, et sordidatus populo supplicat. 
Multi senatores et XX millia hominum alioram, imprimis equites fere omnes, 
vestitum mutant. Cicero mense Martio extremo urbe cedit. Post ejus 
discessum Clodius de ejus exsilio ad populum fert, edictumque proponit, ut 
illi aqua et igni interdiceretur, et ne intra quadringenta millia passuum ei 
liceret esse. Deinde Ciceronis domum in Palatio, item villam Tusculanam 
et Formianam incendit, bona diripit. Cicero Vibonem, Thurium, Taren- 
tum, Brundisium, petit, et X. Kal. Jun. Thessalonicam venit. Inde quum 
ei spes reditus facta esset, Dyrrhachium redit circa VI. Kal. Dec. Q. frater 
ante Kal. Maias Asia provincia decessit, quam per triennium obtinuerat. 
^ Cicerone expulso, Clodius legem tulit de Ptolemaeo, rege Cypri,utbona 
ejus publicarentur, et regnum in provinciae formam redigeretur; quod ne- 
gotium M. Catoni mandatum est. 

TULLIUS TERENTIAE, ET TtJLLTOLAE, ET ClCERONI 

Suis r S. P. D. 

1. Ego minus saepe do ad vos litteras, quam possum, prop- 
terea quod quum omnia mihi tempora sunt misera, turn vero, 



* Ad Fam. XIV. 4. 



292 EPISTOLAE CIQERONIS. 

quum aut scribo ad vos, aut vestras lego, conficior lacrimis 
sic, ut ferre non possim. 2 Quod utinam minus vitae cupidi 
3 fuissemus ! certe nihil aut non multum in vita mali 4 vidisse- 
mus. Quodsi nos ad aliquam alicujus cornmodi aliquando 

5 reciperandi spem fortuna reservavit, minus est erratum a no- 
bis; sin haec mala fixa sunt, ego vero te quam primum, mea 
vita, cupio videre et in tuo complexu emori, quoniam neque 
dii, quos tu 'castissime coluisti, neque homines, quibus ego 
semper servivi, nobis gratiam retulerunt. 2. Nos Brundisii 

10 apud M. Laenium Flaccum dies XIII. fuimus, virum opti- 
mum, qui periculum fortunarum et capitis sui prae mea 
salute neglexit, neque 6 legis improbissimae poena deductus 
est, quo minus hospitii et amicitiae jus officiumque praestaret 
Huic utinam aliquando gratiam referre a possimus ! habebi- 

15mus a quidem semper. 3. 6 Brundisio profecti sumus prid. 
Kalendas Maias : per Macedoniam Cyzicum petebamus. 
me perditum ! O afflictum ! quid nunc rogem te, ut venias, 
mulierem aegram, et corpore et animo confectam? Non 
rogem ? Sine te igitur sim ? Opinor, sic agam : si est spes 

20 nostri reditus, earn confirmes et rem adjuves ; sin, ut ego 
metuo, 7 transactum est, quoquo modo potes ad me fac venias. 
Unum hoc scito : si te habebo, non mihi videbor 8 plane b pe- 
risse. Sed quid 9 Tulliola mea fiet ? Jam id vos videte ; 
mihi deest consilium. Sed certe, quoquo modo se res habe- 

25 bit, illius misellae et 10 matrimonio et famae serviendum est. 
Quid ? Cicero meus quid aget ? Iste vero sit in sinu sem- 
per et complexu meo. Non queo plura jam scribere : im- 
pedit maeror. Tu quid egeris, nescio : utrum aliquid teneas, 
an, quod metuo, plane sis spoliata. ' 4. "Pisonem, ut scribis, 

30 spero fore semper nostrum. 12 De familia liberata, nihil est, 
quod te moveat. Primum, tuis ita promissum est, te factu- 
ram" esse, ut quisque esset meritus. Est autem in officio 
adhuc Orpheus ; praeterea magno opere 13 nemo. Ceterorum 
servorum ea causa est, ut, 14 si res a nobis abisset, liberti 



Epist. VI. *Dist. bet. Gratias agere, habere, referre. V. Caes. I. 35, n. 
3. — b Dist. bet. plane, omnino, prorsus, penitus, and utique. V. n. 8. 



TERENTIAE ET TULLIOLAE ET CICERONI. 293 

nostri essent, 15 si obtinere potuissent ; sin ad nos 16 pertineret, 
servirent, praeterquam oppido pauci. Sed haec minora sunt 
5. Tu 17 quod me hortaris, ut animo sim magno et spem ha- 
beam reciperandae salutis, id 18 velim sit ejusmodi, ut recte 
sperare possimus. Nunc, miser quando tuas jam litteras acci- 5 
piam ? quis ad me perferet ? quas ego exspectassem Brundi- 
sii, si esset licitum per nautas, qui tempestatem praetermittere 
noluerunt. Quod reliquum est, sustenta te, mea Terentia, ut 
potes, honestissime. Viximus ; floruimus ; non vitium nos- 
trum sed virtus nostra nos afflixit. Peccatum est nullum, nisi 10 
quod non una animam cum ornamentis amisimus. Sed si 
hoc fuit liberis nostris gratius, nos vivere, cetera, quamquam 
ferenda non sunt, feramus. Atque ego, qui te confirmo, ipse 
me non possum. 6. Clodium Philhetaerum, quod valetudine 
oculorum impediebatur, hominem fidelem, remisi. Salustius 15 
officio vincit omnes. Pescennius est perbenevolus nobis ; 
quern semper spero tui fore observantem. Sicca dixerat 
se mecum fore, sed Brundisio discessit. Cura, quoad potes, 
ut valeas, et sic existimes, me vehementius tua miseria 
quam mea commoveri. Mea Terentia, fidissima atque optima 20 
uxor, et mea carissima filiola, et spes reliqua nostra, Cicero, 
valete. 

Pridie Kalendas Maias, Brundisio. 



EPISTOLA VII.* 

(Data Thessalonicae a. d. III. Non. Octobr. A. U. C. 696.) 

M. Tullius S. D. Terentiae et Tulliolae et 
Ciceroni Suis. 

1. Noli putare me ad quemquam longiores epistolas scri- 
bere, nisi si quis ad me plura scripsit, cui puto rescribi oportere. 25 
Nee enim habeo, quid scribam, nee hoc tempore quidquam dif- 
ficilius facio. Ad te vero et ad nostram Tulliolam non queo 

*Ad Fam. XIV. 2. 






294 EPISTOLAE CICERONIS. 

sine plurimis lacrimis scribere. Vos enim video esse miserri- 
mas, quas ego beatissimas semper esse volui idque praestare 
debui et, nisi tam timidi fuissemus, praestitissem. 2. Piso- 
nem nostrum merito ejus amo plurimum. Eum, ut potui, per 

5 litteras cohortatus sum gratiasque egi, ut debui. In novis tri- 
bunis pi. intelligo spem te habere. Id erit firmum, si Pompeii 
voluntas erit ; sed Crassum tamen metuo. A te quidem omnia 
fieri fortissime et amantissime video, nee miror ; sed maereo 
casum ejusmodi, ut tantis tuis miseriis meae miseriae subleven- 

10 tur. Nam ad me P. Valerius, homo officiosus, scripiit, id quod 
ego maximo cum fletu legi, quemadmodum *a Vestae 2 ad tabu- 
lam Valeriam ducta esses. Hem, mea lux, meum desiderium, 
unde omnes opem petere solebant ! 3 te nunc, mea Terentia, 
sic vexari, sic jacere in lacrimis et sordibus ! idque fieri mea 

15 culpa, qui ceteros servavi, ut nos periremus ! 3. Quod de 
domo scribis, hoc est, 4 de area: ego vero turn denique mihi 
videbor restitutus, si ilia nobis erit restituta. Verum haec 
non sunt in nostra manu. Illucl doleo, 5 quae impensa facienda 
est, in ejus partem te miseram et despoliatam venire. Quod 

20 si conficitur negotium, omnia consequemur; sin eadem nos 
fortuna premet, etiamne reliquias tuas misera projicies? 
Obsecro te, mea vita, quod ad sumptum attinet, sine alios, qui 
possunt, si modo volunt, sustinere, et valetudinem istam in- 
firmam, si me amas, noli vexare. Nam mihi ante oculos dies 

25 noctesque versaris : omnes labores te excipere video ; timeo, 
ut sustineas. Sed video in te esse omnia. Quare, utid, quod 
speras et quod agis, consequamur, servi valetudini. 4. Ego, 
ad quos scribam, nescio, nisi ad eos, qui ad me scribunt, aut 
ad eos, de quibus ad me vos aliquid scribitis. Longius, quo- 

SOniam ita vobis placet, non discedam ; sed velim quam sae- 
pissime litteras mittatis, praesertim, si quid est firmius, quod 
speremus. Valete, mea desideria, valete. 
D. a. d. III. Nonas Octobres. Thessalonica. 



TERENTIAE SUAE ET TULLIAE ET CICERONI. 295 

EPISTOLA VIII.* 

(Data Dyrrkachii prid. Kal. Dec. A. U. C. 696.) 

M. Tullius S. D. Terentiae suae et Tulliae ET 

Ciceroni. 

1. Accepi ab Aristocrito tris epistolas, quas ego lacrimis 
prope a delevi. Conficior enim maerore, mea Terentia, nee 
meae me miseriae magis excruciant quam tuae vestraeque. 
Ego autem hoc miserior sum quam tu, quae es miserrima, 
quod ipsa calamitas communis est utriusque nostrum, sed cul- 5 
pa mea propria est. Meum fuit officium, vel legation e vitare 
periculum, vel diligentia et copiis resistere, vel cadere fortiter. 
2 Hoc miserius, turpius, indignius nobis nihil fuit. 2. Quare 
quum dolore conficior, turn etiam pudore. Pudet enim me 
uxori meae optimae, suavissimis liberis virtutem et diligentiam 10 
non praestitisse. Nam mi ante oculos dies noctesque versatur 
squalor vester et maeror et infirmitas valetudinis tuae ; spes 
autem salutis pertenuis ostenditur. Inimici sunt multi, invidi 
paene a omnes. Ejicere nos magnum fuit, excludere facile est. 
Sed tamen quamdiu vos eritis in spe, non deficiam, ne omnia 15 
mea culpa cecidisse videantur. 3. Ut tuto sim, quod laboras, 
id mihi nunc facillimum est, quern etiam inimici volunt vivere 
in his tantis 3 miseriis. b Ego tamen faciam, quae praecipis. 
Amicis, quibus voluisti, egi gratias, et eas litteras Dexippo 
dedi, meque de eorum officio scripsi a te certiorem esse factum. 20 
Pisonem nostrum mirifico esse 4 studio in nos et officio et ego 
perspicio et omnes praedicant. 5 Dii faxint, ut tali genero mi- 
hi praesenti tecum simul et cum liberis nostris frui liceat ! 
Nunc spes reliqua est in novis tribunis pi. et in primis quidem 
diebus ; nam G si inveterarit, actum est. 4. 7 Ea re ad te statim 6 25 
Aristocritum misi, ut ad me continuo initia rerum et rationem 



*AdFam. XIV. 3. 

Epist. VIII. a Dist. bet. paene, prope, fere, and ferme. V. Caes. L 1, 
B. 15. — b Dist. bet. infortunium, calamitas, infelicitas, and miseria. V. n. 3. 
— c Dist. bet. repente, subito, &c. V. Caes. II. 11, n. 3. 
13* 



296 EPISTOLAE CICERONIS. 

totius negotii posses scribere ; etsi Dexippo quoque ita impe- 
ravi, statim hue ut recurreret, et ad fratrem misi, ut crebro 
tabellarios mitteret. Nam ego eo nomine sum Dyrrhachii 
hoc tempore, ut quam celerrime, quid agatur, audiam, et sum 
5 tuto ; civitas enim haec semper a me defensa est. Quum 
8 inimici nostri venire dicentur, turn in Epirum ibo. 5. Quod 
scribis te, si velim, ad me venturam : ego vero, quum sciam 
magnam partem istius oneris abs te sustineri, te istic esse 
volo. Si perficitis quod agitis, me ad vos venire oportet ; sin 

10 autem sed nihil opus est reliqua scribere. Ex primis 

aut 9 summum secundis litteris tuis constituere poterimus, quid 
nobis faciendum sit. Tu modo ad me 10 velim omnia diligen- 
tissime perscribas ; etsi magis jam n rem quam litteras debeo 
exspectare. Cura, ut valeas et ita tibi persuadeas, mihi te 

15 carius nihil esse nee unquam fuisse. Yale, mea Terentia, 
quam ego videre videor, itaque debilitor lacrimis. 
Vale. Pridie Kalendas Decembres. 



EPISTOLA IX.* 

(Scr. post initium anni A. U. C. 697.) 
A. U. C. 697. Ante C. N. 57. Anni Cic. 50. 

Coss. P. Cornelius Lentulus Spinther, Q. Caecilius 
Metellus Nepos. 

Kalendis Januariis Lentulus Spinther cos. de revocando Cic. in senatu 
agere coepit, adjuvantibus fere omnibus tribunis plebis, in primis P. Sextio 
et T. Annio Milone. His studiis effectum est, ut primum S. Ctum fieret de 
ejus salute, deinde lex de eo revocando ad populum lata prid. Non. Sex- 
til, omnium centuriarum consensu perlata est. Eodem die Cic. Dyrrhachio 
profectus Nonis Sextil. Tulliae natali Brundisium venit. Inde per Italiam 
omnium municipiorum, praefecturarum, coloniarum summa gratulatione et 
plausu exceptus Romam venit prid. Non. Sept. Postridic senatui, deinde 
populo, concionc a consulibus data gratias egit. Prid. Kal. Oct. Cic. apud 
pontifices pro domo dicit. Domus in Palatio, Tusculana et Formiana 
villa, pecunia publica, aestimationc facta, aedificanda locatur. 



* Ad Fam. V. 4. 



Q. METELLO COS. 297 



M. Cicero S. D. Q. Metello Cos. 

1. Litterae Quinti fratris et T. Pomponii, necessarii mei, 
tantum spei dederant, ut in te non minus auxilii quam in tuo 
collega mihi constitutum fuerit. Itaque ad te litteras statim 
misi, per quas, ut fortuna postulabat, et gratias tibi egi et de 
reliquo tempore auxilium petii. Postea mihi non tarn meorum 5 
litterae quam sermones eorum, qui hac iter faciebant, animum 
tuum immutatum significabant : quae res fecit, ut tibi litteris 
obstrepere non auderem. 2. Nunc mihi Quintus frater meus 
mitissimam tuam orationem, quam in senatu habuisses, per- 
scripsit ; qua inductus ad te scribere sum conatus, et abs te, 10 
quantum Hua fert voluntas, peto quaesoque, ut tuos mecum 
serves potius quam propter arrogantem crudelitatem 2 tuorum 
me oppugnes. Tu, tuas inimicitias ut rei publicae donares, 
te vicisti : alienas ut contra rem publicam continues, adduce- 
ris ? Quodsi mihi tua dementia opem tuleris, omnibus in 15 
rebus me fore 3 in tua potestate tibi confirmo ; sin mihi neque 
magistratum neque senatum neque populum auxiliari propter 
earn vim, quae me cum re publica vicit, licuerit, vide, ne, quum 
velis revocare tempus omnium reservandorum, quum, 4 qui 
servetur, non erit, non possis. Vale. 20 



EPISTOLA X.* 

(Scr. Romae A. U. C. 697.) 
Cicero Attico S. 

1. Quum primum Romam veni, fuitque, cui recte ad te 
litteras darem, nihil prius faciendum mihi putavi, quam ut tibi 
absenti de reditu nostro gratularer. Cognoram enim, ut vere 
scribam, he in consiliis mihi dandis 2 nec fortiorem nee pruden- 
tiorem quam me ipsum, nee etiam, pro praeterita mea in te 25 
observantia, nimium in custodia salutis meae diligentem ; 3 eun- 

* Ad Att. IV. 1. 



r 



298 EPISTOLAE CICEROKIS. 

demque te, qui primis temporibus 4 erroris nostri aut potiu3 
furoris particeps et falsi timoris socius fuisses, acerbissime di- 
scidium nostrum tulisse, plurimumque operae, studii, diligen- 
tiae, laboris ad conficiendum reditum meum contulisse. 2. 
5 Itaque hoc tibi vere affirrao, in maxima laetitia et exoptatis- 
sima gratulatione unum ad cumulandum 5 gaudium a conspec- 
tum aut potius complexum mihi tuum defuisse, quern semel 
nactus nunquam dimisero ; ac, nisi etiam praetermissos fruc- 
tus tuae suavitatis praeteriti temporis omnes G exegero, profecto 

lOhac restitutione fortunae me ipse non satis dignum judicabo. 
3. Nos adhuc in nostro statu, quod difficillime recuperari posse 
arbitrati sumus, splendorem nostrum ilium forensem et in 
senatu auctoritatem et apud viros bonos gratiam magis, quam 
optaramus consecuti sumus. In re autem farniliari, quae 

15 quemadmodum fracta, dissipata, direpta sit, non ignoras, valde 
laboramus, tuarumque non tarn 7 facnltatum, quas ego nostras 
esse judico, quam consiliorum ad colligendas et constituendas 
reliquias nostras indigemus. 4. Nunc, etsi omnia aut scripta 
esse a tuis arbitror aut etiam nuntiis ac rumore perlata, tamen 

20 ea scribam brevi, quae te puto potissimum ex meis litteris velle 
cognoscere. Pridie Nonas Sext. Dyrrhachio sum profectus, 
ipso illo die, quo lex est lata de nobis. Brundisium veni 
Nonis Sext. Ibi mihi Tulliola mea fuit praesto natali sno 
ipso die, qui casu idem natalis erat et Brundisinae coloniae 

25 et tuae vicinae 8 Salutis ; quae res animadversa a multitudine 
summa Brundisinorum gratulatione celebrata est. Ante diem 
VI. Id. Sext. cognovi, quum Brundisii essem, litteris Quinti 
fratris, mirifico studio omnium aetatum atque ordinum, incred- 
ibili concursu Italiae legem comitiis centuriatis esse perlatam. 

30lnde a Brundisinis honestissimis ornatus, iter ita feci,utundi- 
que ad me cum gratulatione legati convenerint. 5. Ad urbem 
ita veni, ut nemo ullius ordinis homo 9 nomenclatori notus fue- 
rit, qui mihi obviam non venerit, praeter eos inimicos, 10 quibus 
id ipsum non liceret aut dissimulare aut negare. Quum 

Epist. X. * Dist. bet. Gaudeo, laetor, and hilaris sum ; laeius, hihris, and 
alacer ; laetitia, hilaritas, and alacritas; Gaudeo and lo£tor, and exsulto and 
and gestio; jucundus and laetus* V. n. 5. 



ATTICO. 299 

venissem ad portam Capenam, gradus templorum ab infima 
plebe completi erant ; a qua plausu raaximo quum esset mihi 
gratulatio significata, sirailis et frequentia et plausus me usque 
ad Capitolium celebravit ; in foroque et in ipso Capitolio mi- 
randa multitude* fuit. Postridie in senatu, qui fuit dies Non. 5 
Septembr., senatui gratias egimus. 6. u Eo biduo quum esset 
annonae summa caritas, et homines ad theatrum primo, deinde 
ad senatum concurrissent, impulsu Clodii, mea opera frumenti 
inopiam esse clamarent ; quum per eos dies senatus de annona 
haberetur, et ^ad ejus procurationem sermone non solum 10 
plebis, verum etiam bonorum Pompeius vocaretur, idque ipse 
cuperet, multitudoque a me nominating 13 ut id decernerem, 
postularet ; feci et accurate sententiam dixi, quum abessent 
consulares, quod tuto se negarent posse sententiam dicere, 
praeter Messalam et Afranium. Factum est senatus consul- 15 
turn in meam sententiam, ut cum Pompeio 14 ageretur, ut earn 
rem susciperet, lexque ferretur ; quo senatus consulto recitato, 
quum continuo more hoc insulso et novo, plausum 15 meo no- 
mine recitando dedisset, 16 habui contionem : omnes magistra- 
te praesentes praeter unum praetorem et duos tribunos pi. 20 
17 dederunt. 7. Postridie senatus frequens et omnes consulares 
nihil Pompeio postulanti negarunt. Ille legatos quindecim 
quum postularet, me principem nomina\it et 18 ad omnia me 
alterum se fore dixit. Legem consules conscripserunt, qua 
Pompeio per quinquennium omnis potestas rei frumentariae 25 
toto orbe terrarum daretur ; alteram Messius, qui omnis 
pecuniae dat potestatem et adjungit classem et exercitum et 
majus imperium in provinciis, quam sit eorum, qui eas obtine- 
ant. Ilia nostra lex consularis nunc modesta videtur, haec 
Messii non ferenda. Pompeius illam velle se dicit, familiares 30 
hanc. Consulares, duce Favonio, fremunt ; nos tacemus, et 
eo magis, quod de domo nostra nihil adhuc pontifices respon- 
derunt. Qui si sustulerint 19 religionem, aream praeclaram 
habebimus ; ^superficiem consules ex senatus consulto aesti- 
mabunt ; sin aliter, 21 demolientur, suo nomine 22 locabunt, rem 35 
totam aestimabunt. 8. Ita sunt res nostrae : ^ut in secundis, 
fluxae ; ut in adversis, bonae. In re familiari valde sumus, 



300 EPISTOLAE CICERONIS. 

ut scis, perturbati. Praeterea sunt quaedam domestica, quae 
litteris non committo. Quintum fratrem, insigni pietate, vir- 
tute, fide praeditum, sic amo, ut debeo. Te exspecto, et oro, 
ut matures venire, eoque animo venias, ut me tuo consilio 
5 egere non sinas. Alterius vitae quoddam initium ordimur. 
Jam quidam, qui nos absentes defenderunt, incipiunt praesen- 
tibus occulte irasci, aperte invidere. Yehementer te requi- 
rimus. 



I 



EPISTOLA XI.* 

(Scr. Komae a. d. XVI. Kal. Febr. A. U. C. 698.) 

A. U. C. 698. Ante C. N. 56. Anni Cic. 51. 

Coss. Cn. Cornelius Lentulus Marcellinus, L. Marcius 

Philippus. 

Initio anni Cic. in senatu agit, ut P. Lentulo Ciliciae procos. negotium 
daretur Ptolemaei regis in regnum reducendi. P. Sextius, Bestia, et alii 
a Cicerone defenduntur. 

C. Julius Caesar, exercitu in hibernis collocato, discedens in Italiam 
Lucae hiemat. Eo Pompeium et Crassum vocat, cum Usque paciscitur, ut 
ambo consulatum alterum petant, et hac ratione L. Domitium consulatu 
detrudant, qui minatus erat, se, si consul factus esset, Caesari exercitus 
adempturum. 

M. Cicero S. D. P. Lentulo Procos. 

1. Idibus Januariis in senatu nihil est confectum, propterea 
10 quod dies magna ex parte consumptus est 2 altercatione a Len- 
tuli consulis et Caninii tribuni pi. Eo die nos quoque multa 
verba fecimus maximeque visi sumus senatum eommemora- 
tione tuae voluntatis erga ilium ordinem permovere. Itaque 
postridie 3 placuit, ut breviter sententias diceremus. Videba- 
15 tur enim reconciliata nobis voluntas esse senatus ; quod quum 
dicendo, turn singulis appellandis rogandisque perspexeram. 

* Ad Earn. I. 2. 

Epist. XI. a Dist. bet. disccptatio, litigatio, controversia, conteniio, alter- 
catio, jurgium and rixae. V. n. 2. 



LENTULO PROCOS. 301 

Itaque quum sententia prima Bibuli pronunciata esset, ut 
tres legati 4 regem reducerent ; secunda Hortensii, ut tu sine 
exercitu reduceres ; tertia Volcatii, ut Pompeius reduceret : 
postulatum est, ut Bibuli 5 sententia divideretur. Quatenus de 
6 religione dicebat, cui rei jam obsisti non poterat, Bibulo as- 5 
sensum est ; de tribus legatis Trequentes ierunt in alia omnia. 
2. Proxima erat Hortensii sententia, quum Lupus, tribunus 
pi., quod ipse de Pompeio 8 rettulisset, 9 intendere coepit, ante 
se oportere discessionem facere quam consules. Ejus orationi 
vehementer ab omnibus reclamatum est ; erat enim et iniqua 10 
et nova. Consules neque concedebant neque valde repugna- 
bant, diem consumi volebant ; id quod est factum. Perspicie- 
bant enim in Hortensii sententiam 10 multis partibus plures 
ituros, quamquam aperte Yolcatio assentirentur. Multi n ro- 
gabantur, atque id ipsum consulibus invitis ; nam ii Bibuli 15 
sententiam valere cupierunt. 3. Hac controversia usque ad 
noctem ducta, senatus dimissus ; et ego eo die casu apud 
Pompeium coenavi nactusque tempus hoc magis idoneum 
quam unquam antea, quod post tuum discessum is dies hones- 
tissimus nobis fuerat in senatu, ita sum cum illo locutus, ut 20 
mihi viderer animum hominis ab omni alia cogitatione ad tu- 
am dignitatem tuendam traducere. Quern ego ipsum quum 
audio, prorsus eum libero omni suspicione 12 cupiditatis ; quum 
autem ejus familiares omnium ordinum video, perspicio, id 
quod jam omnibus est apertum, totam rem istam jam pridem 25 
a certis hominibus, non invito rege ipso consiliariisque ejus, 
esse corruptam. 4. Haec scripsi a. d. XVI. Kal. Febr. ante 
lucem. Eo die senatus erat futurus. Nos in senatu, quem- 
admodum spero, dignitatem nostram, ut potest in tanta homi- 
num perfidia et iniquitate, retinebimus. 13 Quod ad popula- 30 
rem rationem attinet, hoc videmur esse consecuti, ut ne quid 
agi cum populo aut salvis auspiciis aut salvis legibus aut deni- 
que sine vi possit. De his rebus pridie, quam haec scripsi, 
14 senatus auctoritas gravissima intercessit ; cui quum Cato et 
Caninius intercessissent, tamen est perscripta. Earn ad te35 
missam esse arbitror. De ceteris rebus, quidquid erit actum, 
scribam ad te, et, ut quam rectissime agatur, omni mea cura, 
opera, diligentia, gratia providebo. 



302 EPISTOLAE CICERONIS. 

EPISTOLA XII.* 

(Scr. Romae A. U. C. 698.) 
M. Cicero S. D. P. Lentulo Procos. 

1. A. Trebonio, qui in tua provincia magna negotia et 
ampla et expedita liabet, multos annos utor valde familiariter. 
Is quum antea semper et suo splendore et nostra ceterorum- 
que amicorum commendatione gratiosissimus in provincia 

5 fuit, turn hoc tempore propter tuum in me amorem nostram- 
que necessitudinem vehementer confidit his meis litteris se 
apud te gratiosum fore. 2. Quae ne spes eum fallat, vehe- 
menter rogo te commendoque tibi ejus omnia negotia, libertos, 
procuratores, familiam, in primisque ut, quae X T, Ampius de 

10 ejus re decrevit, ea comprobes omnibusque rebus eum ita trac- 
tes, ut intelligat meam commendationem non vulgarem fuisse. 



EPISTOLA XIII. f 

(Scr. Romae A. U. C. 699.) 

A. TJ. C. 699. Ante C. N. 55. Anni Cic. 52. 

Coss. Cn. Pompeius Magnus II. M. Licinius Crassus II. 

Consules ex interregno magistratum ineunt. Provinciae iis in quinquen- 
nium decernuntur, Pompeio Hispaniae cum Africa, Crasso Syria, Galliae 
Caesari in alterum quinquennium prorogantur. Pompeius provincias suas 
per legatos Afranium et Petrcium administrari jubet, ipse in Italia ma- 
net. M. Crassus ad bellum Parthis infercndum antcquam paludatus in 
provinciam exiret, apud Ciceronem in Crassipedis generi hortis coenat. 

Hoc anno Cicero orationem habuit in Pisonem,. scripsitque libros tres 
de Oratore. 

M. Cicero S. D. M. Mario. 

1. Si te dolor aliqui corporis aut infirmitas valetudinis tuae 
tenuit, quo minus a ad ludos venires, fortunae magis tribuo 

* Ad Fam. I. 3. t Ad Fam. VII. 1. 



M. MARIO. 303 

quam sapientiae tuae ; sin haec, quae ceteri mirantur, contem- 
nenda duxisti, et, quum per valetudinem posses, venire tamen 
noluisti, 2 utrumque laetor, et sine dolore corporis te fuisse et 
animo valuisse, quum ea, quae sine causa mirantur alii, neg- 
lexeris ; 3 modo ut tibi constiterit fructus otii tui, quo quidem 5 
tibi perfrui mirifice licuit, quum esses in 4 ista amoenitate paene 
solus relictus. Neque tamen dubito, quin tu ex illo cubiculo 
tuo, ex quo tibi 5 Stabianum perforasti et patefecisti Misenum, 
per eos dies maiutina tempora lectiunculis consumpseris, quum 
6 illi interea, qui te istic reliquerunt, spectarent communes mi- 10 
mos semisomni. E-eliquas vero partes diei tu consumebas iis 
delectationibus, quas tibi ipse ad arbitrium tuum compararas ; 
nobis autem erant ea perpetienda, quae scilicet Sp. 7 Maecius 
probavisset. 2. Omnino, si quaeris, ludi apparatissimi, sed 
non tui stomachi ; conjecturam enim facio de meo. Nam pri- 15 
mum 8 honoris causa in scenam redierant ii, quos ego 9 honoris 
causa de scena decessisse arbitrabar. Deliciae vero tuae, 
noster Aesopus, ejusmodi fuit, ut ei desinere per omnes homi- 
nes liceret. Is jurare quum coepisset, vox eum defecit in illo 
loco: Si sciens folio. Quid tibi ego alia narrem? nosti enim 20 
reliquos ludos. Quid ? ne id quidem leporis habuerunt, quod 
solent mediocres ludi ; apparatus enim spectatio tollebat om- 
nem hilaritatem ; quo quidem apparatu non dubito, quin ani- 
mo aequissimo carueris. Quid enim delectationis habent 
10 sexcenti muli in n Clytaemnestra ? aut in ^Equo Trojano25 
13 craterarum tria milia? aut armatura varia peditatus et equi- 
tatus in aliqua pugna ? quae popularem admirationem habue- 
runt, delectationem tibi nullam attulissent. 3. Quodsi tu per 
eos dies operam dedisti 14 Protogeni tuo, dummodo is tibi quid- 
vis potius quam orationes meas legerit, nae tu haud paullo30 
plus, quam quisquam nostrum, delectationis habuisti. Non 
enim te puto 15 Graecos aut Oscos ludos desiderasse, praeser- 
tim quum 16 Oscos ludos vel in 17 senatu vestro spectare possis, 
Graecos ita non ames, ut ne ad villam quidem tuam 18 via 
Graeca ire soleas. Nam quid ego te athletas putem deside- 35 
rare, qui gladiatores contempseris ? in quibus ipse Pompeius 
confitetur se et operam et oleum perdidisse. Reliquae sunt 

T 



304 EPISTOLAE CICERONIS. 

venationes binae per dies quinque, magnificae (nemo negat,) 
sed quae potest homini esse polito delectatio, quum aut homo 
imbecillus a 19 valentissima bestia laniatur, aut praeclara bestia 
venabulo transverberatur ? Quae tamen, ^si videnda sunt, saepe 

5 vidisti ; neque nos, qui 21 haec spectamus, quidquam novi vi- 
dimus. Extremus 22 elephantorum dies fuit ; in quo admiratio 
magna vulgi atque turbae, delectatio nulla exstitit. Quin eti- 
am misericordia quaedam consecuta est atque opinio ejusmodi, 
esse quandam illi beluae cum genere humano societatem. 

10 4. His ego tamen diebus, ludis scenicis, ne forte videar tibi 
non modo beatus, sed liber omnino fuisse, dirupi me paene in 
judicio Galli Caninii, familiaris tui. Quodsi tarn ^facilem 
populum haberem, quam Aesopus habuit, libenter mehercule 
artem desinerem, tecumque et cum similibus nostri viverem. 

15 Nam me 24 quum antea taedebat, quum et aetas et ambitio me 
hortabatur et licebat denique, quem nolebam, non defendere, 
turn vero hoc tempore vita 25 nulla est. Neque enim fructum 
ullum laboris exspecto, et cogor nonnunquam homines non 
optime de me meritos rogatu eorum, qui bene meriti sunt, de- 

20 fendere. 5. Itaque quaero causas omnes aliquando vivendi 
arbitratu meo, teque et istam rationem otii tui et laudo vehe- 
menter et probo, quodque nos minus intervisis, hoc fero animo 
aequiore, quod, si Romae esses, tamen neque nos lepore tuo, 
neque te, si qui est in me,, meo frui liceret propter molestissi- 

25 mas occupationes meas ; quibus si me relaxaro, (nam,ut plane 
exsolvam, non postulo,) te ipsum, qui multos annos nihil aliud 
commentaris, docebo profecto, quid sit ^humaniter vivere. 
Tu mihi modo istam imbecillitatem valetudinis tuae sustenta 
et tuere, ut facis, ut nostras villas obire et mecum simul 

30lecticula concursare possis. 6. Haec ad te pluribus verbis 
scripsi, quam soleo, non otii abundantia, sed amoris erga te, 
quod me quadam epistola subinvitaras, si memoria tenes, ut 
ad te aliquid ejusmodi scriberem, quo minus te praetermisisse 
ludos poeniteret. Quod si assecutus sum,gaudeo; sin minus, 

85 hoc me tamen consolor, quod posthac ad ludos venies nosque 
vises, 27 neque in epistolis relinques meis spem aliquam delec- 
tationis tuae. Vale. 



TIRONI. 305 



EPISTOLA XIV.* 

(Scr. Romae A. U. C. 700.) 

A. U. C. 700. Ante C. N. 54. Anni Cic. 53. 

Coss. L. Domitius Ahenobarbus, Ap. Claudius Pulcher. 

Cicero Crassi causam in senata defendit : orationes habet pro Vatinio, pro 
Messio et Druso, pro M. Aemilio Scauro a C. Triario repetundarum postu- 
late, pro Cn. Plancio, pro A. Gabinio repetundarum accusato (quern rogatu 
Pompeii defendit) ; pro C. Rabirio Postumo majestatis reo. Otium impen- 
dit libris de re publica scribendis. Q. Cicero legatus Caesaris in Galliam 
proficiscitur. 

Julia Caesaris filia Cn. Pompeii Magni uxor moritur. 

TULLIUS TlRONI S. 

Omnia a te data mihi putabo, si te valentem videro. Summa 
*cura a exspectabam adventum Menandri, quern ad te miseram. 
Cura, si me diligis, ut valeas, et, quum te bene confirmaris, ad 
nos venias. 

Vale. IV. Idus April. 5 



EPISTOLA XV. f 

(Scr. Romae A. U. C. 700.) 
TULLIUS TlRONI S. 

1. Andricus postridie ad me venit, quam exspectaram* 
Itaque habui noctem plenam timoris ac miseriae. Tuis litte- 
ris nihilo sum factus certior, quomodo te haberes ; sed tamen 
sum recreatus. Ego omni Melectatione 8, litterisque omnibus 
careo ; quas ante, quam te videro, attingere non possum. Me- id 

* Ad Fam. XVI. 13. 

Epist. XIV. *Dist. bet. cura, sollicitudo, angor, dolor, and aegritudo. 
V. n. l. 

t Ad Fam. XVI. 14. 

Epist. XV. a Dist. bet. oblectatio and delectatio. V. n. 1. 






S06 EPISTOLAE CICERONIS. 

dico 2 mercedis, quantum poscet, promitti jubeto : id scripsi ad 
Ummium. 2. Audio te animo angi et medicum dicere ex eo 
te laborare. Si me diligis, excita ex somno tuas litteras hu- 
man itateinque, propter quam mihi es carissimus. Nunc opus 
5 est te animo valere, ut corpore possis. Id quum tua, turn 
mea causa facias, a te peto. Acastum retine, quo commodius 
tibi ministretur. Conserva te mihi : dies promissorum adest ; 
quern etiam 3 repraesentabo, si adveneris. Etiam atque etiam 
vale. III. Idus hora VI. 



EPISTOLA XVI.* 

(Scr. Romae A. U. C. 700.) 
TULLIUS TlRONI S. 

10 1. Aegypta ad me venit pridie Idus Apriles. Is etsi mihi 
nuntiavit te plane febri carere et belle habere, tamen, quod 
negavit te potuisse ad me scribere, curam mi attulit, et eo 
magis, quod Hermia, quern eodem die venire oportuerat, non 
venerat. Incredibili sum sollicitudine de tua valetudine ; 

15 qua si me liberaris, ego te omni cura liberabo. Plura scribe- 
rem, si jam putarem lubenter te legere posse. Ingenium 
tuum, quod ego 1 maximi facio, confer ad te mihi tibique con- 
servandum. Cura te etiam atque etiam diligenter. Vale. 
2. Scripta jam epistola, Hermia venit. Accepi tuam episto- 

20 lam 2 vacillantibus litterulis ; nee mirum, tarn gravi morbo. 
Ego ad te Aeg)'ptam misi, quod nee inhumanus est et te 
visus est mihi 3 diligere, a ut is tecum esset, et cum eo cocum 
quo uterere. Vale. 

* Ad Fam. XVI. 15. 

Epist. XVI. »Dist. bet. d'digo and amo. V. n. 3. 



C. CURIONI. 307 



EPISTOLA XVII.* 

(Scr. Romae A. U. C. 701.) 

A. U. C. 701. Ante C. N. 53. Anni Cic. 54. 

Coss. Cn. Domitius Calvinus, M. Valerius Messala. 

Hi consules non Kal. Januariis magistratum inierunt, sed post plura in- 
terregna mense Aprili demum creati sunt. 

Cicero, postquam M. Crassus, exercitu a Parthis deleto, perierat, in ejut 
locum augur factus est. 

M. T. Cicero C. ^urioni S. D. 

1. Epistolarum genera multa esse non ignoras ; sed unum 
illud 2 certissimum, cujus causa inventa res ipsa est, ut certiores 
faceremus absentes, si quid esset, quod eos scire aut 3 nostra 
aut ipsorum interesset. Hujus generis litteras a me profecto 
non exspectas. Tuarum enim rerum domesticos habes et 5 
scriptores et nuntios ; in meis auteni rebus nihil est sane novi. 
Reliqua sunt epistolarum genera duo, quae me magno opere 
delectant : unum familiare et jocosum, alterum severum et 
grave. Utro me minus deceat uti, non intelligo. Jocerne 
tecum per litteras ? Civem mehercule non puto esse, qui 10 
4 temporibus his ridere possit. An gravius aliquid scribam ? 
Quid est, quod possit graviter a Cicerone scribi ad Curionem, 
nisi de re publica ? Atque in hoc genere haec mea causa est, 
ut 5 neque ea, quae sentio, nee quae non sentio velim scribere. 
2. Quamobrem, quoniam mihi nullum scribendi argumentum 15 
relictum est, utar ea clausula, qua soleo, teque ad studium 
summae laudis cohortabor. Est enim tibi 6 gravis adversaria 
constituta et parata, incredibilis quaedam exspectatio ; quam 
tu una re facillime 7 vinces, a si hoc statueris, quarum laudum 
gloriam adamaris, quibus artibus eae laudes comparantur, in 20 
iis esse elaborandum. In hanc sententiam scriberem plura, 



* Ad Fam. II. 4. 

Epist. XVII. * Dist. bet. vinco and supero ; evinco and devinco ; vinco 
and opprimo. V. n. 7. 



308 EPISTOLAE CICERONIS. 

nisi te tua sponte satis incitatum esse confiderem ; et hoc, 
quidquid attigi, non feci inflammandi tui causa, sed testificandi 
amoris mei. Vale. 



EPISTOLA XVIII.* 

(Scr. Romae A. U. C. 702.) 

A. U. C. 702. Ante C. N. 52. Anni Cic. 55. 

Cos. Cn. Pompeius Magnus in. 

Hoc anno Milo, P. Plautius Hypsaeus et Q. Metellus Scipio consulatum, 
Clodius praeturam petebat. Ambitus non more majorura, sed largitione 
aperta agebatur : denique res ad vim et caedem spectabat. XIII. Kal. 
Febr. quum Milo Lanuvium ad flaminem ibi prodendum proficisceretur, 
obviam ei fit Clodius Aricia rediens, et pugna coorta interficitur. Pompe- 
ius ab interrege Ser. Sulpicio V. Kal. Martias cos. creatus paullatim coe- 
pit se a Caesare avertere. Uxorem duxit Corneliam Q. Metelli Scipionis 
filiam, socerumque sibi in quinque extremos h. a. menses collegam in con- 
sulatu subrogavit. 

Cicero Milonem de vi accusatum defendit, sed ita, ut fori adspectu, jussu 
Pompeii militibus circumdati, et acclamationibus Clodianorum perturbatus 
parum constanter diceret. Earn quae exstat pro Milone orationem postea 
scripsit quum Milo condemnatus Massiliam exsulatum abiisset. Deinde 
defendit M. Saufeium, qui absolutus est. Mense Decembri T. Munatius 
Plancus Bursa, tribunatu plebis deposito, accusatus a Cicerone et condem- 
natus est Hoc anno post Milonianum judicium scripsit Cicero libros de 
legibus. 

M. Cicero S. D. M. Mario. 

1. ^andatum tuum curabo diligenter. Sed homo acutus 
5 ei mandasti 2 potissimum, cui expediret illud venire quam 
s plurimo. Sed 4 eo vidisti multum, quod praefinisti, quo ne 
5 pluris emerem. 6 Quodsi mihi permisisses, qui meus amor in 
te est, confecissem cum coheredibus : nunc, quoniam tuum 
pretium novi, 7 illicitatorem potius ponam, quam illud minoris 
lOveneat. Sed de joco satis est. 2. Tuum negotium agam, 
sicuti debeo, diligenter. De 8 Bursa, te gaudere certo scio ; 

* Ad Fam. VII. 2. 



M. MARIO. 309 

sed nimis verecunde mihi gratularis. Putas enim, ut scribis, 
propter hominis sordes minus me magnam illam laetitiam 
putare. Credas mihi velim magis me judicio hoc quam morte 
9 inimici laetatum. Primum enim judicio 10 malo quam gladio, 
deinde gloria u potius amici quam calamitate. In primisque 5 
me delectavit tantum studium bonorum in me exstitisse con- 
tra incredibilem contentionem 12 clarissimi et potentissimi viri. 
3. Postremo, (vix verisimile fortasse videatur,) oderam multo 
pejus hunc quam ilium ipsum Clodium. Ilium enim oppug- 
naram, hunc defenderam. Et ille, quum omnis res publica in 10 
meo capite discrimen esset habitura, magnum quiddam specta- 
vit ; nee sua sponte, sed eorum auxilio, qui, me stante, stare 
non poterant : hie simiolus 13 animi causa me, in quern invehe- 
retur, delegerat persuaseratque nonnullis invidis meis se in 
me emissarium semper fore. Quamobrem valde jubeo gau- 15 
dere te : magna res gesta est. Numquam ulli fortiores cives 
fuerunt, quam qui ausi sunt eum contra tantas opes ejus, 14 a 
quo ipsi lecti judices erant, condemnare. Quod fecissent 
nunquam, nisi iis dolori meus fuisset dolor. 4. Nos hie in 
multitudine et celebritate judiciorum et novis legibus ita dis-20 
tinemur, ut quotidie vota faciamus, 15 ne intercaletur, ut quam 
primum te videre possimus. 



EPISTOLA XIX.* 

(Scr. in itinere ex castris ad Cybistra in Ciliciam medio Sept. A. U. C. 703./ 

A. U. C. 703. Ante C. N. 51. Anni Cic. 56. 

Coss. See. Sulpicius Rufus, M. Claudius Marcellus. 

Quum superiore anno senatus consulto cautum esset, ne quis praetorius 
aut consularis intra quinquennium in provinciam iret, coacti sunt ii provin- 
cias administrare, qui in eas e consulatu et praetura nondum iverant. Ita- 
que Ciceroni obtigit Cilieia pro consule regenda, cum exercitu peditum 
XII. m., equitum MMDC. 

Successit in provincia Ap. Claudio. Laodiceam in provinciam venit prid 
Kal. Sext. 

* Ad Fam. XV. 2. 



810 BPISTOLAE CICERONIS. 

M. Tullius M. F. Cicero Procos. S. P. D. Coss. 
Praett. Tribb. Pl. Senatui. 

1. 2 S. V. V. B. E. E. Q. V. Quum pridie Kalend. Sext. 
in 2 provinciam venissem neque maturius propter itinerum et 
navigationum difficultatem venire potuissem, maxime conve- 
nire officio ineo reique publicae conducere putavi, parare ea, 

5 quae ad exercitum quaeque ad rem militarem pertinerent. 
Quae quum essent a me cura magis et diligentia quam facul- 
tate et copia constituta, nuntiique et litterae de bello a Parthis 
in provinciam Syriam illato quotidie fere afferrentur, iter 
mihi faciendum per Lycaoniam et per Isauros et per Cappa- 

10 dociam arbitrates sum. Erat enim magna suspicio, Parthos, 
si ex Syria egredi atque irrumpere in meam provinciam co- 
narentur, iter 3 eos per Cappadociam, quod ea maxime pateret, 
esse facturos. 2. Itaque cum exercitu per Cappadociae par- 
tem earn, quae cum Cilicia continens est, iter feci, castraque 

15 ad Cybistra, quod oppidum est ad montem Taurum, locavi ; 
ut Artuasdes, rex Armenius, quocunque animo esset, sciret, 
non procul a suis finibus exercitum populi Romani esse, et 
Deiotarum, fidelissimum regem atque amicissimum rei publi- 
cae nostrae, 4 maxime conjunctum haberem, cujus et consilio 

20 et opibus adjuvari posset res publica. 3. Quo quum in loco 
castra haberem equitatumque in Ciliciam misissera, ut et meus 
adventus iis civitatibus, quae in ea parte essent, nuntiatus firmi- 
ores animos omnium faceret et ego mature, quid ageretur in 
Syria, scire possem, tempus ejus tridui, quod in iis castris 

25morabar, in magno officio et necessario mihi ponendum pu- 
tavi. 4. Quum enim 5 vestra auctoritas intercessisset, ut ego 
regem Ariobarzanem G Euseben et Philoromaeum tuerer 
ejusque regis salutem, incolumitatenr 1 regnumque defenderem, 
regi regnoque praesidio essem ; adjunxissetisque salutem ejus 

30 regis populo senatuique magnae curae esse, quod nullo un- 
quam de rege decretum esset a nostro ordine ; existimavi me 

Epist. XIX. *Dist. bet. salvus, sospes, incdumis, and integer. V. Cic. 
in Cat. III. 10, n. 18. 



COSS. PRAETT. TRIBB. PL. SENATUI. 311 

judicium vestrum ad regem deferre debere eique presidium 
meum et fidem et diiigentiam polliceri, ut, quoniam salus ipsi- 
us, incolumitas regni mihi commendata esset a vobis, diceret, 
si quid vellet. 5. Quae quum essem 7 in consilio meo cum 
rege locutus, initio ille orationis suae vobis maximas, ut de- 5 
buit, deinde etiam mihi gratias egit, quod ei permagnum et 
perhonorificum videbatur, S. P. Q. R. tantae curae esse salu- 
tem suam meque tantam diiigentiam adhibere, ut et mea fides 
et eommendationis vestra auctoritas perspici posset. Atque 
ille primo, quod mihi maximae laetitiae fuit, ita mecum locu- 10 
tus est, ut nullas insidias neque vitae suae neque regno dice- 
ret se aut intelligere fieri aut etiam suspicari. Quum ego ei 
gratulatus essem idque me gaudere dixissem, cohortatus, ut 
recordaretur 8 casum ilium interitus paterni et vigilanter se 
tueretur atque admonitu senatus consuleret saluti suae, turn a 15 
me discessit in oppidum Cybistra. 6. Postero autem die cum 
9 Ariarathe, fratre suo, et cum paternis amicis majoribus natu 
ad me in castra venit, perturbatusque et flens, quum idem et 
frater faceret et amici, meam fidem, restrain commendationem 
implorare coepit. Quum admirarer, quid accidisset novi, dixit 2Q 
ad se indicia manifestarum insidiarum esse delata, quae essent 
ante adventum meum occultata, quod ii, qui ea patefacere 
possent, propter metum reticuissent ; eo autem tempore spe 
mei praesidii complures ea, quae scirent, audacter ad se detu- 
lisse ; in iis amantissimum sui, summa pietate praeditum fra-25 
trem dicere ea, quae me is quoque audiente dicebat, se sollici- 
tatum esse, ut regnare vellet ; id vivo fratre suo accipere non 
potuisse ; se tamen ante illud tempus earn rem nunquam in 
medium propter periculi metum protulisse. Quae quum esset 
locutus, monui regem, ut omnem diiigentiam ad se conservan- 30 
dum adhiberet, amicosque patris ejus atque avi 10 judicio pro- 
batos hortatus sum, regis sui vitam docti casu acerbissimo 
patris ejus omni cura custodiaque defenderent. 7. Quum rex 
a me equitatum cohortesque de exercitu meo postularet, etsi 
intelligebam vestro senatus consulto non modo posse me id 35 
facere sed etiam debere, tamen, quum res publica postularet 
propier quotidianos ex Syria nuntios, ut quam primum exer- 
U 



312 EPISTOLAE CICERONIS. 

citum ad Ciliciae fines adducerem, quumque mihi rex, pate- 
factis jam insidiis, non egere exercitu populi Romani, sed 
posse se suis opibus defendere videretur, ilium cohortatus 
sum, ut in sua vita conservanda primum regnare disceret ; a 
5 quibus perspexisset sibi insidias paratas, in eos uteretur jure 
regio ; poena afficeret eos, quos necesse esset ; reliquos metu 
liberaret; praesidio exercitus mei ad eorum, qui in culpa 
essent, timorem potius quam ad contentionem uteretur ; fore 
autem, ut omnes, quoniam senatus consultum nossent, intelli- 

10 gerent me regi, si opus esset, ex auctoritate vestra praesidio 
futurum. -8. Ita confirmato illo, ex eo loco castra movi ; iter 
in Ciliciam facere institui, quum hac opinione e Cappadocia 
discederem, ut consilio vestro, casu incredibili ac paene divino 
regem, quern vos honorificentissime appellassetis, nullo postu- 

15lante, quemque meae fidei commendassetis et cujus salutem 
magnae vobis curae esse decressetis, meus adventus praesen- 
tibus insidiis liberarit. Quod ad vos a me scribi non alienum 
putavi, ut intelligeretis ex iis, quae paene acciderunt, vos 
multo ante, ne ea acciderent, providisse ; eoque vos studiosius 

20 feci certiores, quod in rege Ariobarzane ea mihi signa videor 
virtutis, ingenii, fidei benevolentiaeque erga vos perspexisse, 
ut non sine causa tantam curam in ejus vos salutem, diligen- 
tiamque videamini contulisse. 



EPISTOLA XX.* 

(Scr. Initio Januarii A. U. C 704.) 

A. U. C. 704. Ante C. N. 50. Anni Cic. 57. 

Coss. L. Aemilius Patjlus, C. Claudius Marcellus. 

Ciceroni Eomae pro re bene pcsta supplicationes decernuntur. Ipso 
III. Kal. Sextil. de provincia decedens.C. Coelium quaestorem ei praefecit. 
Epheso profectus Kal Oct. Athenas venit prid. Id. Patris Tironem ae- 
gram reliquit. Brundisium venit VII. Kal. Dec. 



* Ad Fam. XV. 4. 



M. CAT ONI. 313 



M. T. Cicero Imp. M. Catoni S. D. 

1. Summa tua auctoritas fecit meumque perpetuum a de tua 
singulari virtute judicium, ut magni mea interesse putarem et 
res eas, quas gessissem, tibi ^otas esse, et non ignorari a te, 
qua aequitate et continentia tuerer socios provinciamque ad- 
ministrarem. lis enim a te cognitis arbitrabar facilius rne tibi, 5 
quae vellem, probaturum. 2. Quum in provinciam pridie 
Kal. Sext. venissem et propter anni tempus ad exercitum 
mihi confestim esse eundum viderem, biduum Laodiceae fui, 
deinde Apameae quatriduum, triduum Synnadis, totidem dies 
Philomelii. Quibus in oppidis quum magni conventus fuissent, 10 
multas civitates acerbissimis 2 tributis et gravissimis usuris et 
falso aere alieno liberavi. Quumque ante adventum meum 
seditione quadam exercitus esset dissipatus, quinque cohortes 
sine legato, sine tribuno militum, denique etiam sine centuri- 
one ullo apud Philomelium consedissent, reliquus exercitus 15 
esset in Lycaonia, M. Anneio legato imperavi, ut eas quinque 
cohortes ad reliquum exercitum duceret coactoque in unum 
locum exercitu castra in Lycaonia apud Iconium faceret. 3. 
Quod quum ab illo diligenter esset actum, ego in castra a. d. 
VII.- Kal. Septembr. veni, quum interea superioribus diebus 29 
ex senatus consulto et evocatorum firmam manum et equita- 
tum sane idoneum et populorum liberorum regumque sociorum 
auxilia voluntaria comparavissem. Interim quum, exercitu 
lustrato, iter in Ciliciam facere coepissem, Kal. Septembr. le- 
gati a rege Commageno ad me missi 3 pertumultuose, neque 25 
tamen non vere, Parthos in Syriam transisse nuntiaverunt. 
4. Quo audito, vehementer sum commotus quum de Syria, 
turn de mea provincia, de reliqua denique Asia. Itaque exer- 
citum mihi ducendum per Cappadociae regionem earn, quae 
Ciliciam attingeret, putavi. Nam si me in Ciliciam demisis- 30 
sem, Ciliciam quidem ipsam propter montis Amani naturam 
facile tenuissem ; (duo sunt enim aditus in Ciliciam ex Syria, 






Epist. XX. * Dist. bet. continuus, perpetuus, sempiternus, and aeternus. V. 
Caes. I. 48, n. 6. 



1 



314 EPISTOLAE CICERONIS. 

quorum uterque parvis praesidiis propter angustias intercludi 
potest, nee est quidquam Cilieia contra Syriam munitius ;) sed 
me Cappadocia movebat, quae patet a Syria regesque habet 
finitiinos, qui etiamsi sunt etiam amici nobis, tamen aperte 
5 Parthis inimici esse non audent. Itaque in Cappadocia ex- 
trema non longe a Tauro apud oppidum Cybistra castra feci, 
ut et Ciliciam tuerer et Cappadociam tenens nova finitimorum 
consilia impedirem. 5. Interea in hoc tanto motu tantaque 
exspectatione maximi belli rex Deiotarus, cui non sine causa 

lOplurimum semper et meo et tuo et senatus judicio tributum 
est, vir quum benevolentia et fide erga populum Romanum 
singulari, turn praesentia, magnitudine et animi et consilii, le- 
ffatos ad me misit se cum omnibus suis copiis in mea castra 
esse venturum. Cujus ego studio officioque commotus egi ei 

15 per litteras gratias, idque ut maturaret. hortatus sum. 6. 
Quum autem ad Cybistra propter rationem belli quinque dies 
essem 4 moratus, b regem Ariobarzanem, cujus salutem a senatu, 
te auctore, commendatam habebam, 5 praesentibus c insidiis 
necopinantem liberavi ; neque solum ei saluti fui, sed etiam 

20 curavi, ut cum auctoritate regnaret. Metram et eum, quern 
tu mihi diligenter commendaras, Athenaeum, importunitate 
Athenaidis exsilio multatos, maxima apud regem auctoritate 
gratiaque constitui. Quumque magnum bellum in Cappado- 
cia concitaretur, si G sacerdos armis se, quod facturus putabatar, 

25 defenderet, adolescens et equitatu et peditatu et pecunia 
paratus ex toto iis, qui novari aliquid volebant, perfeci, ut e 
regno ille discederet rexque sine tumultu ac sine armis, omni 
auctoritate aulae communita, regnum cum dignitate obtineret. 
7. Interea cognovi multorum litteris atque nuntiis magnas 

30Parthorum copias et Arabum ad oppidum Antiocheam acces- 
sisse magnumquc eorum equitatum, qui in Ciliciam transisset, 
ab equitum meorum turmis et a cohorte praetoria, quae erat 
Epiphaneae praesidii causa, occidione occisum. Quare quum 
viderem a Cappadocia Parthorum copias aversas, non longe 

Epist. XX. b Dist. bet. maneo, moror, tardo, and detinto. V. n. 4.— 
•Dist. bet. adesse, interesse, and presens esse, V. n. 5. 



M. CATONI. 315 

a finibus esse Ciliciae, quam potui maximis itineribus ad 
Amanura exercitum duxi. Quo ut veni, hostem ab Antiochea 
recessisse, 7 Bibulum Antiocbeae esse cognovi : Deiotarum 
confestim jam ad me venientem cum magno et firmo equita- 
tu et peditatu et cum omnibus suis copiis certiorem feci non 5 
videri esse causam, cur abesset a regno, meque ad eum, si 
quid novi forte accidisset, statim litteras nuntiosque missurum 
esse. 8. Quumque eo animo venissem, ut utrique provinciae, 
si ita tempus ferret, subvenirem, turn id, quod jam ante sta- 
tueram vehementer interesse utriusque provinciae, pacare 10 
Amanum et perpetuum hostem ex eo monte tollere, agere 
perrexi. Quumque me discedere ab eo monte simulassem 
et alias partes Ciliciae petere, abessemque ab Amano iter 
unius diei, et castra apud Epiphaneam fecissem, a. d. ML 
Idus Octobres, quum advesperasceret, expedito exercitu ita 15 
noctu iter feci, ut a. d. III. Idus Octobres, quum lucisceret, 
in Amanum ascenderem, distributisque cohortibus et auxiliis, 
quum aliis Q. frater legatus mecum simul, aliis C. Pomptinius 
legatus, reliquis M. Anneius et L. Tulleius legati praeessent ; 
plerosque necopinantes oppressimus, qui occisi captique sunt, 20 
interclusi fuga. Eranam autem, quae fuit non vici instar, sed 
urbis, quod erat Amani caput, itemque Sepyram et Commo- 
rim, acriter et diu repugnantibus, Pomptinio illam partem 
Amani tenente, ex antelucano tempore usque ad horam diei 
decimam, magna multitudine hostium occisa, cepimus ; cas- 25 
tellaque sex capta ; complura incendimus. 9. His rebus ita 
gestis, castra in radicibus Amani habuimus apud Aras Alex- 
andri quatriduum, et in reliquiis 8 Amani delendis agrisque 
vastandis, quae pars ejus montis meae provinciae est, id tem- 
pus omne consumpsimus. 10. Confectis his rebus, ad oppidum 30 
Eleutherocilicum Pindenissum exercitum adduxi ; quod quum 
esset altissimo et munitissimo loco ab iisque incoleretur, qui 
ne regibus quidem unquam paruissent ; quum et fugitives re- 
ciperent et Parthorum adventum acerrime exspectarent, ad 
existimationem imperii pertinere arbitratus sum comprimere35 
eorum audaciam, quo facilius etiam ceterorum animi, qui alieni 
essent ab imperio nostro, frangerentur. Vallo et fossa cir- 



316 EPISTOLAE CICERONIS. 

» 

cumdedi ; sex castellis eastrisque maximis saepsi ; aggere, 
vineis, turribus oppugnavi ; ususque tormentis multis, multis 
sagittariis, magno labore meo, sine ulla molestia sumptuve 
sociorum, septimo quinquagesimo die rem confeci, ut omnibus 
5 partibus urbis disturbatis aut incensis compulsi in potestatem 
meam pervenirent. His erant finitimi pari scelere et auda- 
cia Tibarani ; ab iis, Pindenisso capto, obsides accepi ; exer- 
citum in hiberna dimisi. Q. fratrem negotio praeposui, ut in 
vicis aut captis aut male pacatis exercitus collocaretur. 11. 

10 Nunc velim sic tibi persuadeas, si de his rebus ad senatum 
relatum sit, me existimaturum summam mihi laudem tribu- 
tam, si tu honorem meum sententia tua comprobaris. Idque, 
etsi talibus de rebus gravissimos homines et rogare solere et 
rogari scio, tamen admonendum potius te a me quam rogan- 

15 dum puto. Tu es enim is, 9 qui me tuis sententiis saepissime 
ornasti ; qui oratione, qui praedicatione, qui summis laudibus 
in senatu, in contionibus ad caelum extulisti ; cujus ego sem- 
per tanta esse verborum pondera putavi, ut uno verbo tuo 
cum mea laude conjuncto omnia assequi me arbitrarer. Te 

20 denique memini, quum cuidam clarissimo atque optimo viro 
30 supplicationem non decerneres, dicere te decreturum, si refer- 
etur ob eas res, u quas is consul in urbe gessisset. Tu idem 
mihi supplicationem decrevisti togato, non, ut multis, re publi- 
ca bene gesta, sed, ut nemini, re publica conservata. 12. 12 Mit- 

25 to, quod invidiam, quod pericula, quod omnes meas tempestates 
et subieris et multo etiam magis, si per me Iicuisset, subire pa- 
ratissimus fueris, quod denique 13 inimicum meum tuum inimi- 
cum putaris ; cujus etiam interitum, ut facile intelligerem, mihi 
quantum tribueres, Milonis causa in senatu defendenda appro- 

30 baris. A me autem haec sunt profecta, quae ego in beneficii 
loco non pono sed in veri testimonii atque judicii, ut praestantis- 
simas tuas virtutes non tacitus admirarer; (quis enim in te id 
non facit ?) sed in omnibus orationibus, sententiis dicendis, cau- 
sis agendis, omnibus scriptis, Graecis Latinis, omni denique va- 

35 rietate litterarum mearum,te non modo iis,quos vidissemus,sed 
iis, de quibus audissemus, omnibus anteferrem. 13. Quaeres 
fortasse, quid sit, quod ego hoc nescio quid gratulationis et ho* 



M. CATONI. 317 

noris a senatu tanti aestimem. Agam jam tecum familiariter, 
ut est et studiis et officiis nostris mutuis et summa amicitia 
dignum et necessitudine etiam paterna. Si quisquam fuit un- 
quam remotus et natura et magis etiam, ut mihi quidem 
sentire videor, ratione atque doctrina ab inani laude et ser- 5 
monibus vulgi, ego profecto is sum. Testis est consulatus 
meus, in quo, sicut in reliqua vita, fateor ea me studiose secu- 
tum, ex quibus vera gloria nasci posset, ipsam quidem gloriam 
per se nunquam putavi expetendam. Itaque et 14 provinciam 
ornatam et spem non dubiam triumphi neglexi ; 15 sacerdo- 10 
tium denique, quum, (quemadmodum te existimare arbitror,) 
non difficillime consequi possem, non appetivi. Idem post 
injuriam acceptam, (quam tu rei publicae calamitatem semper 
appellas, meam non modo non calamitatem, sed etiam gloriam,) 
studui quam ornatissima senatus populique Romani de me ju- 15 
dicia intercedere. Itaque et augur postea fieri volui, quod 
antea neglexeram, et eum honorem, qui a senatu tribui rebus 
bellicis solet, neglectum a me olim, nunc mihi expetendum puto. 
14. Huic meae voluntati, in qua inest aliqua vis desiderii ad 
sanandum vulnus injuriae, ut faveas adjutorque sis, quod 20 
paullo ante me negaram rogaturum, vehementer te rogo, 16 sed 
ita, si non jejunum hoc nescio quid, quod ego gessi, et contem- 
nendum videbitur, sed tale atque tantum, ut multi nequaquam 
paribus rebus honores summos a senatu consecuti sint. Equi- 
dem etiam illud mihi animum advertisse videor ; (scis enim, 25 
quam attente te audire soleam ;) te non tarn res gestas quam 
mores, instituta atque vitam imperatorum spectafe solere in 
habendis aut non habendis honoribus. Quod si in mea causa 
considerabis, reperies me exercitu imbecillo contra metum 
maximi belli firmissimum praesidium habuisse aequitatem et 30 
continentiam. His ego subsidiis ea sum consecutus, quae 
nullis legionibus consequi potuissem, ut ex alienissimis sociis 
amicissimos, ex infidelissimis firmissimos redderem, animosque 
novarum rerum exspectatione suspensos ad veteris imperii be- 
nevolentiam traducerem. 15. Sed nimis haec multa de me, 35 
praesertim ad te, 17 a quo uno omnium sociorum querelae audiun- 
tur: cognosces ex iis, qui meis institutis se recreatos putant ; 






318 EPISTOLAE CICERONIS. 

quumque omnes uno prope consensu de me apud te ea, quae mi- 
hi optatissima sunt, praedicabunt, turn duae maximae clientelae 
tuae, Cyprus insula et Cappadociae regnum, tecum de me lo- 
quentur : puto etiam regem Deiotarum, qui uni tibi est maxime 
5 necessarius. 18 Quae si etiam majora sunt et in omnibus seculis 
pauciores viri reperti sunt, qui suas cupiditates, quam qui hosti- 
um copias vincerent, est profecto tuum, quum ad res bellicas 
haec, quae rarioraetdifficiliora sunt, genera virtutis adjunxeris, 
ipsas etiam illas res gestas 19 justiores esse et majores putare. 

10 16. Extremum illud est, ut quasi diffidens rogationi meae 
philosophiam ad te allegem, qua nee mihi carior ulla unquam 
res in vita fuit, nee hominum generi majus a deis munus ullum 
est datum. Haec igitur, quae mihi tecum communis est, so- 
cietas studiorum atque artium nostrarum, quibus a pueritia 

15 dediti ac devincti soli propemodum nos philosophiam veram 
illam et antiquam, quae quibusdam otii esse ac desidiae vide- 
tur, in forum atque in rem publicam atque in ipsam aciem 
paene deduximus, tecum agit de mea laude, cui negari a 
Catone fas esse non puto. Quamobrem tibi sic persuadeas 

20 velim : si mihi tua sententia tributus honos ^ex meis litteris 
fuerit, me sic existimaturum, quum auctoritate tua, turn be- 
nevolentia erga me mihi, quod maxime cupierim, contigisse. 



r 



EPISTOLA XXI.* 

Tullius Terentiae Suae S. 

S. V. B. E. E. V. Valetudinem tuam velim cures diligen- 

tissime. Nam mihi et scriptum et nuntiatum est te in febrim 

25 subito incidisse. Quod celeriter me fecisti de Caesaris litteris 

certiorem, fecisti mihi gratum. Item posthac, si quid opus 

erit, si quid accident novi, ^acies, ut sciam. Cura, ut valeas. 

Vale. D. IIII. Nonas Jun. 



* Ad Fam. XIV. 8. 



TERENTIAE. 319 

EPISTOLA XXII.* 

(Scr. Athenis a. d. XV. Kalendas Novembres A. U. C. 704.) 

M. T. C. Terentiae et Tull. Suis S. P. D. 

1. Si tu et Tullia, lux nostra, valetis, ego et suavissimus 
Cicero valemus. Pridie Idus Octobres Athenas venimus, 
quum sane adversis ventis usi essemus tardeque et incommode 
navigassemus. De nave exeuntibus nobis Acastus cum litte- 
ris praesto fuit *uno et vicesimo die, sane strenue. Accepi 5 
tuas litteras, quibus intellexi te vereri, ne superiores mihi 
redditae non essent. Omnes sunt redditae diligentissimeque 
a te perscripta omnia ; idque mihi gratissimum fuit. Neque 
sum admiratus banc epistolam, a quam Acastus attulit, brevem 
fuisse ; jam enim me ipsum expectas sive nos ipsos, qui qui- 10 
dem quam primum ad vos venire cupimus, etsi, in quam rem 
publicam veniamus, intelligo. Cognovi enim ex multorum 
amicorum litteris, quas attulit Acastus, ad arma rem spectare ; 
ut mihi, quum venero, dissimulare non liceat, quid sentiam. 
Sed, quoniam subeunda fortuna est, eo citius dabimus operam, 15 
ut veniamus, quo facilius de tota re deliberemus. Tu velim, 
quod commodo valetudinis tuae fiat, quam longissime poteris, 
obviam nobis prodeas. 2. 2 De hereditate Preciana, quae qui- 
dem mihi magno dolori est, (valde enim ilium amavi,) sed hoc 
velim cures : si auctio ante meum adventum fiet, ut Pompo- 2(T 
nius aut, si is minus poterit, Camillus nostrum negotium curet. 
Nos quum salvi venerimus, reliqua per nos agemus ; sin tu 
jam Roma profecta eris, tamen curabis, ut hoc ita fiet. Nos, 
si dii adjuvabunt, circiter Idus Novembres in Italia speramus 
fore. .Vos, mea suavissima et optatissima Terentia, si nos 25 
amatis, curate ut valeatis. 

Vale. Athenis, a. d. XV. Kalendas Novembres. 



. * Ad Fam. XIV. 5. 
Epist. XXII. » Dist. bet. litterae and epistda. V. Sail. Cat. XXX. n. 1. 

H* u 



820 EPISTOLAE CICERONIS. 



EPISTOLA XXIII.* 

(Scr. ad urbem prid. Id. Jan. A. U. C. 705.) 

A. U. C. 705. Ante C. N. 49. Anni Cic. 58. 

Cos& G Claudius Marcellus, L. Cornelius Lentulus Crus. 

Cicero prid. Non. Jan. ad urbem accedens in ipsam incidit flammam ci- 
yilis discordiae inter Caesarem et Pompeium. Kal. Jan. factum est senatus 
consultum, ut ante Kal. Mart. Caesar exercitum dimitteret ; si non faceret, 
eum adversus rem publ. facturum videri. Ei senatus consulto intercedunt 
tribuni pleb. M. Antonius et Q. Cassius. Senatus consulibus, praetoribus, 
tribunis pi. iisque qui pro consulibus ad urbem erant, negotium dedit, ut 
curarent, ne quid res publica detrimenti caperet. Cicero, quum frustra 
omnia esset expertus, quae ad concordiam pertinerent, postquam Caesar, 
Rubicone trajecto, complura oppida occupaverat, una cum consulibus aliis- 
que optimatibus, qui Pompeium sequebantur, ab urbe discessit, et Capuam 
oramque maritimam a Formiis tuendam suscepit, Pompeius VIII. Kal. 
Mart. Brundisium venit. VII. Id. Mart. Caesar ad murum castra ponit. 
XXVI. Kal. April. Pompeius Brundisio cum omnibus copiis, navibus in 
Graeciam trajicit. Caesar postero die oppidum ingressus et concionatus, 
Komam proficiscitur, quo in itinere Cicero eum convenit. VII. Id. Jun. 
postquam Arpini filio togam puram dederat, Pompeium in Graeciam secu- 
turus, navem conscendit. Caesar Hispania potitur, superatis Pompeii 
legatis, et a M. Lepido praetore dictator dictus Romae comitia habet, qui- 
bus ipse cum P. Servilio cos. creatur. 

Tullius et Cicero, Terentia, Tullia, Q. Frater et 
Q. F. Tironi S. P. D. 

1. Etsi opportunitatem operae tuae omnibus locis desidero, 
tamen non tam mea, quam tua, causa doleo te non valere. 
Sed quoniam *in quartanam conversa vis est niorbi, (sic enim 
scribit Curius,) spero te, diligentia adhibita, etiam firmiorem 
5 fore. Modo fac, id quod est 2 humanitatis tuae, ne quid aliud 
cures hoc tempore, nisi ut quam commodissime convalescas. 
Non ignoro, quantum ex desiderio labores ; sed erunt omnia 
facilia, si valebis. Festinare te nolo, ne nauseae molestiam 
suscipias aeger et periculose hieme naviges. 2. Ego 8 ad ur- 



* AdFam. XVI. 11. 



TIRONI. 321 

bem access! pridie Nonas Januar. Obviam mihi sic est pro- 
ditum, ut nihil possit fieri ornatius. Sed incidi in ipsam 
flammam civilis discordiae vel potius belli ; cui quum cupe- 
rem mederi et, ut arbitror, possem, cupiditates certorum homi- 
num, (nam ex utraque parte sunt, qui pugnare cupiant,) 5 
impedimento mihi fuerunt. Omnino et ipse Caesar, amicus 
noster, minaces 4 ad senatum et acerbas litteras miserat, et erat 
adhuc impudens, qui exercitum et provinciam, invito senatu, 
teneret ; et Curio meus ilium incitabat. Antonius quidem 
noster et Q. Cassius, 5 nulla vi expulsi, ad Caesarem cum Curi- 10 
one profecti erant. 3. Posteaquam senatus consulibus, prae- 
toribus, tribunis pi. et nobis, qui 6 pro coss. sumus, negotium 
dederat, ut curaremus, ne quid res public a detrimenti 
caperet, nunquam majore in periculo civitas fuit ; nunquam 
improbi cives habuerunt paratiorem ducem. Omnino ex hac 15 
quoque parte diligentissime 7 comparatur. Id fit auctoritate 
et studio Pompeii nostri, qui Caesarem sero coepit timere. 
Nobis inter has turbas senatus tamen frequens flagitavit trium- 
phum ; sed Lentulus consul, quo majus suum beneficium 
faceret, simul atque expedisset, quae essent necessaria de re 20 
publica, dixit se relaturum. Nos agimus nihil cupide, eoque 
est nostra pluris auctoritas. Italiae regiones descriptae sunt, 
quam quisque partem tueretur. Nos Capuam sumpsimus. 
Haec te scire volui. Tu etiam atque etiam cura, ut valeas 
litterasque ad me mittas, quotiescunque habebis, cui des. 21 
Etiam atque etiam vale. 
D. pridie Idus Jan. 






322 EPISTOLAE CICERONIS. 

EPISTOLA XXIV.* 

(Scr. Minturnis VIII. Kal. Febr. A. U. C. 705.) 

Tullius Terentiae et Pater Tulliae, Duabus Animis 
Suis, et Cicero Matri Optimae, Suavissimae Sorori 
S. P. D. 

1. Si vos valetis, nos valemus. Vestrum jam consilium est, 
non solum* meum, quid sit vobis faciendum. Si Mile Eomam 
modeste venturus est, recte in praesentia domi esse potestis ; 
sin homo amens diripiendam urbem daturus est, vereor, ut 
5 2 Dolabella ipse satis nobis prodesse possit. Etiam illud me- 
tuo, ne jam intercludamur, ut, quum velitis exire, non liceat. 
Keliquum est, quod ipsae optime considerabitis, vestri similes 
feminae sintne Romae. Si enim non sunt, 3 videndum est, ut 
honeste vos esse possitis. Quomodo quidem nunc se res ha- 

10 bet, modo ut haec nobis loca tenere liceat, 4 bellissime vel 
mecum vel in nostris praediis esse poteritis. Etiam illud 
verendum est, ne brevi tempore fames in urbe sit. 2. His de 
rebus velim cum Pomponio, cum Camillo, cum quibus vobis 
videbitur, consideretis. Ad summam, animo forti sitis. La- 

15bienus 5 rem meliorem fecit. Adjuvat etiam Piso, quod ab 
urbe discedit et sceleris condemnat 6 generum suum. Vos, 
meae carissimae animae, quam saepissime ad me scribite, et 
vos quid agatis et quid istic agatur. Quintus pater et Alius 
et 7 Rufus vobis salutem dicunt. 

10 Valete. VIII. Kalend. Febr. Minturnis. 

* Ad Fam. XIV. 14. 



CICERONI. 



323 



EPISTOLA XXV.* 

(Scr. Romae mense Maio A. U. C. 706.) 

A. U. C. 706. Ante C. N. 48. Anni Cic. 59. 

Coss. C. Julius Caesar II., P. Servilius Vatia Isauricus. 

Caesar prid. Non. Jan. Brundisio in Epirum trajicit, Pompeium Dyr- 
rhachii obsidet, qui inde elapsus bellum in Thessaliam transtulit, ubi prae- 
lio ad Pharsalum prid. Kal. Oct. a Caesare victus in Aegyptum fugit ad 
Ptolemaeum puerum, ibique interficitur. Caesar bellum Alexandrinum 
gerit. 

Cicero ab armis discedens Brundisium venit 

DOLABELLA ClCERONI S. D. 

1. J S. Y. G. V. et Tullia nostra 2 recte V. Terentia minus 
belle habuit, sed certum scio jam convaluisse earn. Praeterea 
rectissime sunt 3 apud te omnia. Etsi nullo tempore 4 in suspi- 
cionem tibi debui venire, partium causa potius, quam tua, tibi 
suadere, ut te aut cum Caesare nobiscumque conjungeres, aut 5 
certe in otium referres, praecipue nunc, jam inclinata victoria, 
ne possum quidem in ullam aliam incidere opinionem, nisi in 
earn, in qua scilicet tibi suadere videar, quod pie tacere non 
possum. Tu autem, mi Cicero, sic haec accipies, ut, sive pro- 
babuntur tibi sive non probabuntur, ab optimo certe animo ae 10 
deditissimo tibi et cogitata et scripta esse judices. 2. Ani- 
madvertis Cn. Pompeium nee 5 nominis sui, nee rerum gesta- 
rum gloria, neque etiam regum ac nationum clientelis, quas 
oatentare crebro solebat, esse tutum, et hoc etiam, quod infimo 
cuique contigit, illi non posse contingere, ut honeste effugere 15 
possit, pulso Italia, amissis Hispaniis, 6 capto exercitu veterano, 
7 circumvallato nunc denique ; quod nescio an nulli unquam 
nostro acciderit imperatori. Quamobrem, quid aut ille spe- 
rare possit aut tu, animum adverte 8 pro tua prudentia ; sic 
enim facillime quod tibi utilissimum erit consilii capies. Illud 29 
autem te peto, ut, si jam ille evitaverit hoc periculum et se 

* Ad Fam. IX. 9. 



324 EPISTOLAE CICERONIS. 

abdiderit in classem, tu tuis rebus consulas et aliquando tibi 
potius quam cuivis sis amicus. Satisfactum est jam a te vel 
officio vel familiaritati : satisfactum etiam 9 partibus et ei rei 
publicae, quam tu probabas. 3. Reliquum est, ut ubi nunc 

5 est res publica, ibi simus potius quam, dum illam veterem 
sequimur, simus in nulla. Quare velim, mi jucundissime 
Cicero, si forte Pompeius, pulsus 10 his quoque locis, rursus 
alias regiones petere cogatur, ut tu te vel Athenas vel in 
quamvis quietam recipias civitatem. Quod si eris facturus, 

10 velim mihi scribas, ut ego, si ullo modo potero, ad te advolem. 
Quaecumque de tua dignitate ab imperatore erunt impe- 
tranda, u qua est humanitate Caesar, facillimum erit ab eo 
tibi ipsi impetrare ; et meas tamen preces apud eum non mini- 
mum auctoritatis habituras puto. Erit tuae quoque fidei et 

15 humanitatis curare, ut is tabellarius, quern ad te misi, ^reverti 
possit ad me et a te mihi litteras referat. 



EPISTOLA XXVI.* 

(Scr. Brundisii A. U. C. 706.) 

Tullius Terentiae Suae S. D. 

x In maximis meis doloribus excruciat me valetudo Tulliae 
nostrae. De qua nihil est, quod ad te plura scribam ; tibi 
enim aeque magnae curae esse certo scio. Quod me propius 
20 vultis accedere, video ita esse faciendum. Etiam ante fecis- 
sem ; sed me multa impediverunt, quae ne nunc quidem ex- 
pedita sunt. Sed a Pomponio exspecto litteras, quas ad me 
quam primum perferendas cures velim. Da operam, ut va- 
leas. 



* Ad Fara. XIV. 19. 



c. cassio. 325 



EPISTOLA XXVII.* 

(Scr. Brundisii mense, ut videtur, Sextili A. U. C. 707.) 

A. U. C. 707. Ante C. N. 47. Anni Cic. 60. 

C. Jul. Caesar II. Dictator, M. Antonius Magister Equitum. 

Caesar, bello Alexandrino confecto, mense Septembri in Italiam rediit, 
eique Cicero obviam processit. Caesar ut eum sibi occurrere vidit, descen- 
dit, eumque salutavit, cum eoque colloquens multa stadia processit. Paulo 
post Cicero, qui hucusque Brundisii commoratus erat, in urbem venit. 

Tribus extremis h. a. mensibus coss. fuerunt Q. Fufius Calenus et P. 
Vatinius. Caesar VI. Kal. Jan. Lilybaeo in Africam trajecit, bellum ad- 
versus Pompeianos, Scipionem et Catonem et Jubam Mauritaniae regem 
gesturus. 

M. Cicero S. D. C. Cassio. 

1. Etsi uterque nostrum *spe pacis et odio civilis sanguinis 
abesse a belli necessarii pertinacia voluit, tamen, quoniam ejus 
consilii princeps ego fuisse videor, plus fortasse tibi prae stare 
ipse debeo quam a te exspectare. Etsi, ut saepe soleo mecum 
reeordari, sermo familiaris meus tecum, et item mecum tuus, 5 
adduxit utrumque nostrum ad id consilium, ut uno proelio 
putaremus, si non totam causam, at certe 2 nostrum judicium 
definiri convenire. Neque quisquam hanc nostram sententiam 
vere unquam reprehendit praeter eos, qui arbitrantur melius 
esse deleri omnino rem publicam quam 3 imminutam et debili- 10 
tatam manere. Ego autem ex interitu ejus nullam spem scili- 
cet mihi proponebam, ex reliquiis magnam. 2. Sed 4 ea sunt 
consecuta, ut magis mirum sit accidere ilia potuisse, quam nos 
non vidisse ea futura, nee, homines quum essemus, divinare 
potuisse. Equidem fateor meam conjecturam hanc fuisse, ut, 15 
illo quasi quodam 5 fatali proelio facto, et victores communi 
saluti consuli vellent et victi suae ; 6 utrumque autem positum 
esse arbitrari in celeritate victoris. 7 Quae si fuisset, eandem 
clementiam experta esset Africa, 8 quam cognovit Asia, quam 



* AdFam. XV. 15. 



326 EPISTOLAE CICERONIS. 

etiam Achaia, 9 te, ut opinor, ipso allegato ac deprecatore. 
10 Amissis autem temporibus, quae plurimum valent, praeser- 
tim in bellis civilibus, u interpositus annus alios induxit, ut 
victoriam sperarent, alios, ut ^ipsum vinci conteinnerent. 
5 Atque horum malorum omnium culpam fortuna sustinet. 
Quis enim aut Alexandrini belli 13 tantam moram huic bello 
adjunctum iri, aut 14 nescio quern istum Pharnacem Asiae ter- 
rorem illaturum putaret ? 3. Nos tamen in consilio pari 
casu dissimili usi sumus. Tu enim earn partem petisti, ut e't 

10 consiliis interesses et, quod maxime curam levat, futura ani- 
mo prospicere posses. Ego, qui festinavi, ut Caesarem in 
Italia viderem, (sic enim arbitrabamur,) eumque multis ho- 
nestissimis viris conservatis redeuntem, ad pacem 15 currentem, 
ut aiunt, incitarem, ab illo longissime et absum et abfui. Ver- 

15 sor autem 16 in gemitu Italiae et in urbis miserrimis querelis, 
quibus aliquid opis fortasse ego 17 pro mea, tu pro tua, pro sua 
quisque parte ferre potuisset, si 18 auctor affuisset. 4. Quare 
velim pro tua perpetua erga me benevolentia scribas ad me, 
quid videas, quid sentias, quid exspectandum, quid agendum 

20 nobis existimes. Magni erunt mihi tuae litterae ; atque uti- 
nam primis illis, quas Luceria miseras, paruissem ! sine ulla 
enim molestia dignitatem meam retinuissem. 



EPISTOLA XXVIII.* 

(Scr. Brundisii XVII. KaL Quinctil. A. U. C. 707.) 

Tullius S. D. Terentiae Suae. 

S. V. B. E. V. Tullia nostra venit ad me pridie Idus 
Junias ; cujus summa virtu te et singulari humanitate graviore 

25 etiam sum dolore affectus nostra factum esse 1 negligentia, ut 
longe alia in fortuna esset, atque ejus pietas ac dignitas postu- 
labat. Nobis erat in animo Ciceronem 2 ad Caesarem mittere 
et cum eo Cn. Salustium. Si profectus erit, faciam te certio- 
rem. Valetudinem tuam cura diligenter. 

30 Vale. XVII. Kalendas Quinctil. 

* Ad Fam. XIV. 11. 



TERENTIAE. 327 

EPISTOLA XXIX.* 

(Scr. Brundisii XII. Kal. Quinctil. A. U. C. 707.) 

Tullius S. D. Terentiae. 

Si vales, bene est. Constitueramus, ut ad te antea scripse- 
ram, obviam Ciceronem Caesari mittere ; sed mutavimus con- 
silium, quia de illius adventu nihil audiebamus. De ceteris 
rebus, etsi nihil erat novi, tamen, quid velimus et quid hoc 
tempore putemus opus esse, ex Sicca poteris cognoscere. Tul- 5 
liam adhuc mecum teneo. Valetudinem tuam cura diligenter. 

Vale. XII. Kalendas Quinctil. 



EPISTOLA XXX. f 

(Scr. Brundisii pridie Idus Sext. A. U. C. 707.) 

Tullius Terentiae Suae S. D. 

S. V. B. E. V. x Redditae mihi tandem sunt a Caesare 
litterae satis liberales, et ipse opinione celerius venturus esse 
dicitur. Cui utrum obviam procedam, an hie eum exspectem, 10 
quum constituero, faciam te certiorem. Tabellarios mihi velim 
quam primum remittas. Valetudinem tuam cura diligenter. 

Vale. D. pridie Idus Sext. 



EPISTOLA XXXI. } 

(Scr. Venusiae Kal. Octobr. A. U. C 707.) 
Tullius S. D. Terextiae Suae. 

a In Tusculanum nos venturos putamus aut Nonis aut pos- 
tridie. Ibi 2 ut sint omnia parata. Plures enim fortasse 15 

* Ad Fam. XIV. 15. t Ad Fam. XIV. 23. 

t Ad Fam. XIV. 20. 



328 EPISTOLAE CICERONIS. 

nobiscum erunt et, ut arbitror, diutius ibi commorabimur. 
Labrum si in balineo non est, ut sit ; item cetera, quae sunt 
ad victum et valetudinem necessaria. 
Vale. Kal. Octobr. de 3 Venusino. 



EPISTOLA XXXII.* 

(Scr. Eomae mense Sept. A. U. C. 708.) 

A. U. C. 708. Ante C. N. 46. Anni Cic. 61. 

Coss. C. Julius Caesar III., M. Aemilius Lepidus. 

Caesar initio mensis Aprilis Scipionem et Jubam vincit. Paucis diebus 
post M. Cato Uticae sibi mortem consciscit. Caesar, Africano bello con- 
fecto, Idib. Jun. classem conscendit, et die tertio in Sardiniam venit. Inde 
III. Kal. Quint, profectus Roman venit a. d. VII. Kal. Sext. Ibi quatuor 
triumphis actis rem publ., summam potestatem nactus, constituit. Extremo 
anno ad bellum Hispaniense adversus Pompeii liberos profectus est, et 
post XXVII. dies in Hispaniam venit. Eodem anno Caesar fastos cor- 
rexit, et, ut in posterum ex Kal. Jan. temporum ratio magis congrueret, 
inter Novembr. et Decembrem menses duos alios interjecit, ita ut hie annus, 
servato vetere mense intercalario, XV. mensium esset. 

Cicero h. a. Partitiones Oratorias, deinde Laudem Catonis scripsit, cui 
Caesar Anti-Catonem opposuit. Deinde scripsit Oratorem ad M. Brutum, 
qui turn Galliae Cisalpinae praeerat. Prid. Kal. intercalar. priores apud 
Caesarem habuit orationem pro Q. Ligario, quern Q. Aelius Tubero accusa- 
verat. Extremo anno cum Terentia uxore divortium fecit. 

M. T. Cicero S. D. x M. Marcello. 

5 I. Etsi eo te adhuc 2 consilio usum intelligo, ut id reprehen- 
dere non audeam, non quin ab eo ipse dissentiam, sed quod 
ea te sapientia esse judicem, ut meum consilium non antepo- 
nam tuo ; tamen et amicitiae nostrae vetustas et tua summa 
erga me benevolentia, quae mihi jam a pueritia tua cognita 
10 est, me hortata est, ut ea scriberem ad te, quae et saluti tuae 
conducere arbitrarer et non aliena esse ducerem a dignitate. 
2. Ego eum te esse, qui horum malorum initia multo ante 
videris, consulatum magnificentissime atque optime gesseris, 

" — ■ o 1 — — — — — — — — — ^— —— — — 

*AdFam.IV. 7. 



M. MARCELLO. 329 

praeclare memini ; sed idem etiam ilia vidi, neque te consi- 
lium civilis belli ita gerendi nee copias Cn. Pompeii nee genus 
exercitus probare semperque summe diffidere ; qua in senten- 
tia me quoque fuisse memoria tenere te arbitror. Itaque neque 
tu multum interfuisti rebus gerendis et ego id semper egi, ne 5 
interessem. Non enim iis rebus pugnabamus, quibus valere 
poteramus, consilio, auctoritate, causa, quae erant in nobis su- 
periora, sed lacertis et viribus, quibus pares non eramus. Victi 
sumus igitur, aut, si vinci dignitas non potest, fracti certe et 
abjecti. In quo tuum consilium nemo potest non maxime lau- 10 
dare, quod cum spe vincendi simul abjecisti certandi etiam 
cupiditatem ostendistique sapientem et bonum civem initia 
belli civilis invitum suscipere, extrema libenter non persequi. 
3. Qui non idem consilium, quod tu, secuti sunt, eos video in 
duo genera esse distractos. Aut enim renovare bellum conati 15 
sunt, hique se in Africam contulerunt ; aut, quemadmodum 
nos, victori sese crediderunt. Medium quoddam tuum consil- 
ium fuit, qui hoc fortasse humilis animi duceres, illud pertina- 
cis. Fateor a plerisque, vel dicam ab omnibus, sapiens tuum 
consilium, a multis etiam magni ac fortis animi judicatum. 20 
Sed habet 3 ista ratio, ut mihi quidem videtur, quendam mo- 
dum ; praesertim quum tibi nihil deesse arbitrer ad tuas for- 
tunas omnes obtinendas praeter voluntatem. Sic enim intel- 
lexi, nihil aliud esse, quod dubitationem afferret ei, penes quern 
est potestas, nisi quod vereretur, ne tu illud beneficium omni- 25 
no non putares. De quo quid sentiam, 4 nihil attinet dicere, 
quum appareat, ipse quid fecerim. 4. Sed tametsi jam ita con- 
stituisses, ut abesse perpetuo malles quam ea, quae nolles, vi- 
dere; tamen id cogitare deberes, ubicunque esses, te fore in ejus 
ipsius, quern fugeres, potestate. Qui si facile passurus esset te 30 
carentem patria et fortunis tuis quiete et libere vivere, cogitan- 
dum tibi tamen esset Romaene et domi tuae, 5 cuicuimodi res es- 
set, an Mitylenis aut Rhodi malles vivere. Sed quum ita late 
pateat ejus potestas, quern veremur, ut terrarum orbem com- 
plexa sit, nonne mavis sine periculo tuae domi esse quam cum 35 
periculo alienae? Equidem, etiamsi oppetenda mors esset, domi 
atque in patria mallem quam in externis atque alienis locis. 



330 EPISTOLAE CICERONIS. 

Hoc idem omnes, qui te diligunt, sehtiunt ; quorum est magna 
pro tuis maximis clari&simisque virtutibus multitudo. 5. Ha- 
bemus etiam rationem rei familiaris tuae, quam dissipari nolu«* 
mus. Nam etsi nullam potest accipere injuriam, quae futura 

5 perpetua sit, propterea, quod neque is, qui tenet rem pub- 
licam, patietur neque ipsa res publica ; tamen impetum 
praedonum in tuas fortunas fieri nolo. Hi autem qui essent, 
auderem scribere, nisi te intelligere confiderem. 6. Hie te 
unius sollicitudines, unius etiam multae et assiduae lacrimae C. 

10 Marcelli, fratris optimi, deprecantur : nos cura et dolore prox- 
imi sumus, precibus tardiores, quod jus adeundi, quum ipsi 
deprecatione eguerimus, non habemus. 6 Gratia tan turn pos- 
sumus, quantum victi ; sed tamen consilio, studio 7 Marcello 
non desumus. A tuis reliquis non 8 adhibemur : 9 ad ♦ omnia 

15 parati sumus. 



EPISTOLA XXXIII.* 

(Scr. Asturae mense Maio A. U. C. 709.) 

A. U. C. 709. Ante C. N. 45. Anni Cic. 62. 

C. Julius Caesar III. Dictator, M. Aemilius Lepidus Mag. Equitum. 

Caesar simul IV. consul sine collega fuit. 

Caesar, victis in Hispania Pompeii filiis, Sexto et Cnaeo, mense Octobri 
Eomam reversus consulatu se abdicat, et Q. Fabium Maximum et Trebo- 
nium sibi sufficit. Ultimo autem Decembris die quum Fabius decessisset, 
Trebonius autem abesset, C. Caninius Rebilus cos. renuntiatur,' qui, ut 
Cicero jocabatur, adeo vigilans consul fuit, ut toto consulatu somnum non 
riderit 

Cicero initio h. a. vel superiore exeunte, dimissa Terentia, Publiliam 
uxorem duxit. Tullia ejus filia post divortium cum Dolabella factum, Ro- 
mae filiolum peperit, et paullo post diem obiit supremum. Cicero, vehe- 
menter ejus morte afflictus, Publilia dimissa, Asturae se abdit, doloremque 
suum partim fani Tulliae erigendi consilio, partim libris scribendis lenire 
studet. Scripsit igitur h. a. Consolationem s. librum de luctu minuendo, 
libros de Jinibus bonorum et malorum, Academicas questiones. Animum etiam 



* Ad Fam. IV. 6. 



SER. SULPICIO. 331 

adjecit llbro ad Caesarem de re publ. ordinanda scribendo. Mense Aprili 
filium suum studiorum causa Athenas mittit ; et paullo post Astura disce- 
dit, reliqUosque menses partim in Tusculano, partim in Arpinati aliisque 
villis transigit, mense Octobri Romam se confert ; mense autem Decembri 
in Puteolanum, ubi XII. Kal. Jan. Caesarem ejusque comites hospitio 
aceepit. 

M. Cicero S. D. Ser. S.ulpicio. 

1. Ego vero, Servi, vellem, ut scribis, in meo gravissimo 
casu affuisses. Quantum enim praesens me adjuvare potue- 
ris et consolando et prope aeque dolendo, facile ex eo intelligo, 
quod litteris lectis aliquantum aequievi. Nam et ea scripsisti, 
quae levareluctumpossent, et in me consolando non mediocrem 5 
ipse animi dolorem adhibuisti. Servius tamen tuus omnibus 
officiis, quae illi tempori tribui potuerunt declaravit et quanti 
ipse me faceret et quam suum talem erga me animum tibi 
gratum putaret fore ; cujus officia jucundiora licet saepe mihi 
fuerint, nunquam tamen gratiora. Me autem non oratio tua 10 
solum et societas paene aegritudinis, sed etiam auctoritas con- 
solatur. Turpe enim esse existimo me non ita ferre casum 
meum, ut tu, tali sapientia praeditus, ferendum putas. Sed 
opprimor interdum et vix resisto dolori, quod ea me solatia 
deficiunt, quae ceteris, quorum mihi exempla propono, simili 15 
in fortuna non defuerunt. Nam et Q. Maximus, qui filium 
consularem, clarum virum et magnis rebus gestis, amisit, et L. 
Paullus, qui duo septem diebus, et ! vester Gallus et 2 M. Cato, 
qui summo ingenio, summa virtute filium perdidit, iis tempo- 
ribus 3 fuerunt, ut eorum luctum ipsorum dignitas consolaretur 20 
ea, quam ex re publica consequebantur. 2. Mihi autem, 
amissis ornamentis iis, quae ipse commemoras, quaeque eram 
maximis laboribus adeptus, unum manebat illud solatium, quod 
ereptum est. Non amicorum negotiis, non rei publicae procu- 
ratione impediebantur cogitationes meae ; nihil in foro agere 25 
libebat ; adspicere curiam non poteram ; existimabam, id quod 
erat, omnes me et industriae meae fructus et fortunae perdi- 
disse. Sed, quum cogitarem haec mihi tecum et cum quibus- 
dam esse communia, et quum frangerem jam ipse me, coge- 
remque ilia ferre toleranter, habebam quo confugerem, ubi 30 



332 EPISTOLAE CICERONIS. 

conquiescerem, cujus in sermone et suavitate omnes curas 
doloresque deponerem. Nunc autem hoc tarn gravi vulnere 
etiam ilia, quae consanuisse videbantur, recrudescunt. Non 
enim, ut turn me a re publica maestum domus excipiebat, quae 

5 levaret, sic nunc dorao maerens ad rem publicam confugere 
possum, ut in ejus bonis acquiescam. Itaque etMomo absum 
et foro, quod nee eum dolorem, quern a re publica capio, do- 
mus jam consolari potest, nee domesticum res publica. 3. 
Quo magis te exspecto, teque videre quam primum cupio. 

10 Major mihi levatio afferri nulla potest quam conjunctio 
consuetudinis sermonumque nostrorum ; quamquam spera- 
bam tuum adventum, (sic enim audiebam,) appropinquare. 
Ego autem quum multis de causis te exopto quam primum 
videre, turn etiam, ut ante commentemur inter nos, qua ra- 

15 tione nobis traducendum sit hoc tempus, quod est totum ad 
5 unius voluntatem accommodandum et prudentis et liberalis 
et, ut perspexisse videor, nee a me alieni et tibi amicissimi. 
Quod quum ita sit, magnae tamen est deliberationis, quae 
ratio sit ineunda nobis, non agendi aliquid, sed illius concessu 

20 et beneficio quiescendi. 






EPISTOLA XXXIV.* 

(Scr. Romae exeunte Septembri A. U. C. 710.) 
A. U. C. 710. Ante C. N. 44. Anni Cic. 63. 
Coss. C. Julius Caesar V., M. Antonius. 

Primis anni mensibus Cicero absolvit Tuscidancts disputationes. 

Caesar Idibus Martiis in Curia a conjuratis M. Bruto, C. Cassio aliisque 
interficitur. Conjurati se recipiunt in Capitolium. Dolabella in Caesaris 
locum cos. sumcitur. 

Cicero Blanco. 

1. Et afui proficiscens in Graeciam, et posteaquam de meo 
cursu rei publicae sum voce revocatus, nunquam 2 per M. An- 

* Ad Fam.X. 1. 



PLANCO. 333 

tonium quietus fui ; cujus tanta est, s non insolentia, (nam^d 
quidem vulgare vitium est,) sed 4 immanitas, non modo ut 
5 vocem, sed ne vultum quidem liberum possit ferre cujusquam. 
Itaque mihi maximae curae est, non de mea quidem vita, cui 
satisfeci vel aetate vel factis vel (si quid etiam hoc ad rem 5 
pertinet) gloria ; sed me patria sollicitat, in primisque, mi 
Plance, exspectatio consulatus tui, 6 quae ita longa est, ut 7 op- 
tandum sit, ut possimus ad id tempus rei publicae 8 spiritum 
ducere. Quae potest enim spes esse in ea re publica, in qua 
bominis impotentissimi atque intemperantissimi armis oppressa 10 
sunt omnia, et in qua nee senatus nee populus vim habet ul- 
lam, nee leges ullae sunt, nee judicia, nee omnino Simulacrum 
aliquod ac vestigium civitatis ? 2. Sed quoniam 10 acta omnia 
n mitti ad te arbitrabar, nihil erat, quod singulis de rebus scri- 
berem. Illud autem erat amoris mei, quern a tua pueritial5 
susceptum non servavi solum, sed etiam auxi, monere te atque 
hortari, ut in rem publicam omni cogitatione curaque incum- 
beres. Quae si ad tuum tempus 12 perducitur, facilis guber- 
natio est ; ut perducatur autem, magnae quum diligentiae est, 
turn etiam fortunae. 3. Sed et te aliquanto ante, ut spero, 20 
habebimus, et, praeterquam quod rei publicae consulere debe- 
mus, tamen tuae dignitati ita favemus, ut omne nostrum con- 
silium, studium, officium, operam, laborem, diligentiam ad 
amplitudinem tuam conferamus. Ita facillime et rei publi- 
cae, quae mihi carissima est, et amicitiae nostrae, quam25 
sanctissime nobis colendam puto, me intelligo satisfacturum. 
4. 13 Furnium nostrum tanti a te fieri, quantum ipsius huma- 
nitas et dignitas postulat, nee miror 14 et gaudeo ; teque hoc 
existimare volo, quidquid in eum judicii officiique contuleris, 
id ita me accipere, ut in me ipsum te putem contulisse. 3€ 



334 EPISTOLAE CICERONIS. 

EPISTOLA XXXV.* 

(Scr. Romae initio Quintilis A. U. C. 711.) 

A. U. C. 711. Ante C. N. 43. Anni Cic. 64. 

Coss. C. Vibius Pansa, A. Hirtius. 

XVII. Kal. Maias Antonius proelio ad Mutinam superatus est, in quo 
alter cos. Hirtius cecidit, alter Pansa vulneratus est et paucis post diebus 
Bononiae mortuus. Laeto autem nuntio de victoria Mutinensi Eomam 
allato, Cicero ab ingenti multitudine, maximo plausu, in Capitolium ductus, 
in rostris collocatus, inde domum reductus est. IV. Kal. Jun. M Lepidus 
se <cum Antonio, post proelium Mutinense Alpes transgresso, conjunxit, et 
prid. Kal. Quint, hostis judicatus est. Paullo post Caesar Octavianus cau- 
sam optimatium deseruit, Antoniumque et Lepidum in Italiam arcessivit ; 
et cum Pedio consul creatus X. Kal. Oct. consulatum adiit. Deinde pace 
facta inter Caesarem Octavianum, Antonium et Lepidum, apud confluentes 
inter Perusiam et Bononiam congresses, convenit, ut ipsi triumviri rei 
publ. constituendae per quinquennium essent, et ut suos quisque inimicos 
proscriberet. Itaque Antonius in Ciceronem, qui urbe relicta Asturam con- 
fugerat, percussores immisit Herennium centurionem et M. Popilium Lae- 
natem, a quibus VII. Id. Decembres interfectus est. 

M. T. Cicero C. Cassio S. P. D. 

1. Lepidus, Huus affinis, meus familiaris, pridie Kal. Quinc- 

tiles sententiis omnibus hostis a senatu judicatus est, ceteri- 

que, qui una cum' illo a re publica defecerunt ; quibus tamen 

ad sanitatem redeundi ante Kal. Septembr. potestas facta est. 

5 Fortis sane senatus, sed maxime spe subsidii tui. Bellum 

quidem, quum haec scribebam, sane magnum erat 2 scelere et 

levitate Lepidi. Nos de Dolabella quotidie, 3 quae volumus, 

audimus ; sed adhuc sine capite, sine auetore, rumore nuntio. 

2. Quod quum ita esset, tamen litteris tuis, quas Nonis Maiis 

10 ex castris datas acceperamus, ita persuasum erat civitati, ut 

ilium jam oppressum omnes arbitrarentur, te autem in Italiam 

venire cum exercitu ; ut, si haec ex sententia confecta essent, 

consilio atque auctoritate tua ; sin quid forte titubatum, ut fit 

in bello, exercitu tuo niteremur. Quern quidem ego exerci- 

.<» ■ — 

* Ad Earn. XII. 10. 



c. cassio. 335 

turn quibuscunque potuero rebus ornabo ; cujus rei turn tem- 
pus erit, quum, quid opis rei publicae laturus is exercitus sit 
aut quid jam tulerit, notum esse coeperit. Nam adhuc tantum 
conatus audiuntur, optimi illi quidem et praeclarissimi, sed 
gesta res exspectatur ; 4 quam quidem aut jam esse aliquam 5 
aut appropinquare confido. 3. Tua virtute et magnitudine 
animi nihil est nobilius. Itaque optamus, ut quam primum 
te in Italia videamus. Rem publicam nos habere arbitrabi- 
mur, si vos habebimus. Praeclare 5 viceramus, nisi spoliatum, 
inermem, fugientem Lepidus recepisset Antonium. Itaque 10 
nunquam tanto odio civitati Antonius fuit, quanto est Lepidus. 
Hie enim ex turbulenta re publica, hie ex pace et victoria 
bellum excitavit. Huic oppositos 6 consules designatos habe- 
mus ; in quibus est magna ilia quidem spes, sed anceps cura 
propter incertos exitus proeliorum. 4. Persuade tibi igitur, 15 
7 in te et in Bruto tuo esse omnia ; vos exspectari, Brutum 
quidem jam jamque. Quodsi, ut spero, victis hostibus nostris 
veneritis, 8 tamen auctoritate vestra res publica exsurget et in 
aliquo statu tolerabili consistet. Sunt enim permulta, quibus 
erit medendum, etiam si res publica satis esse videbitur scele- 20 
ribus hostium liberata. Vale. 



15 



LIST OF ABBREVIATIONS. 



I 



A., Arnold. 

Ad init., at the beginning. 

Ad fin.» at the end. 

A. & S., Andrews and Stoddard. 

Arch., Archias. 

A. IT. C, anno urbis conditae. 

Bet., between. 

C. or Chap, j chapter 

Caes., Caesar. 

Cat., Catiline. 

Cf., compare. 

Cic, Cicero. 

C. N., Christi natum. 

Cos., consul. 

Coss., consuls. 

D., Dietsch. 

Dist., distinguish. 

Ddd., Doderlein. 

Ec. Cic, Eclogae Ciceronianae. 

Epp. Cic, Epistolae Ciceronis. 

F., Alius. 

Or., grammar. 

H., Harkness. 

L c, id est. 



Jug., Jugurtha. 

K. or Klih., Kiihner. 

Lit., literal, or literally* 

M. Matthise. 

N. or n., note. 

0., Orelli. 

Opp., opposition, or opposed* 

Praet., praetor. 

Praett., praetors. 

R., Remark. 

Ramsh., Ramshorn. 

Sail., Sallust. 

S. D., salutem dicii 

Sc, scilicet, namely. 

S., Schiitz. 

Sub., subject. 

Subj., subjunctive. 

Syn., synonyms. 

Scr., scrip ta. 

Tr. pi., tribunus plebis. 

V., vide, see. 

V. R. H., see references to Harknesi. 

V. R. K., see references to Kiihner. 

Z., Zumpt. 



NOTES. 



ECLOGAE CICERONIANAE. 

Narrations. 

Ch. I. 1. Tantum tribuitur aetati = is so much respect 11 
shown to age. 

2. Liiidis. The great festival of the Panathenaea is referred to. 
V. Smith's Diet. Gr. and Rom. Antiq., Art. Panathenaea. 

3. Tlieatnim. The Attic theatre is supposed to have been 
large enough to contain 50,000 persons. 

4. In loco certo. In the theatre, the places for generals, the 
archons, priests, foreign ambassadors, and other distinguished persons, 
were in the lowest rows of benches, and nearest to the orchestra. 
The aged Athenian, therefore, on the present occasion, must pass by 
a large portion of the audience before reaching the lower seats of the 
ambassadors. 

5. Senem ilium sessum recepisse = gave that old man a 
seat : lit. received that old man in order to sit. 

6. Dixisse : depending upon proditum est. - 

Ch. II. 1. Venisset, quaereret. When the imperfect and 12 
pluperfect subjunctive are thus united in the same construction, the 
imperfect is used to denote that the action was going on, and not com- 
pleted, at the time marked by the tense of the verb of the principal 
clause. 

2. Quid : sc. ais, or some word of similar meaning. 

3. Te : sc. saying, when she said. 

Ch. III. 1. Sacerdotis. Her name was Cydippe. 

2. Ill am — jus esset = it was the law that she ; i. e. it was 
incumbent, absolutely necessary. 

3. Statum = appointed, stated. " Stata sacrificia sunt, quae cer- 
tis diebus fieri debenC Festus. 



338 NOTES. 

Page 

12 4 . Satis longe. It was forty-five stadia from the town to the 
temple. 

5. Faimm. The temple of Juno. 

6. Ulorarentur = were delaying ; i. e. they had not yet arrived. 

7. Praemium — quod maximum = the greatest reward 
which. It is very common to find the adjective which describes the sub- 
ject or object of the principal clause, especially if it is in the superla- 
tive degree, standing in the relative clause and in agreement with the 
relative. 

8. Pietate = filial affection. 

9. Adolescentes — dedisse : sc. dicitur = it is said. 

13 Ch. IV. 1. Ufeditando = by exercise, practice. 

2. Neque is consistens = and he (was) not (accustomed to 
do this) standing. When some person or thing is to be repeated with 
an addition, is with et, atque, que, et quidem, and, if the clause is neg- 
ative, neque or nee, must be used. Gr. 1037 i 207, R. 26 (c). 

3. Ascensu ing-rediens arduo = going up a steep ascent. 
Ch. V. 1. In — contra = against — in opposition to. 

2. Miraremini. The imperfect is used here instead of the 
more common pluperfect, to denote that the action is conceived as 
going on simultaneously with that of the verb in the other clause. 

3. Ipsum is here used to contrast emphatically Demosthenes 
with iEschines. We should express the idea by an emphatic him. 
V. Sail. Cat. XXIII. n. 5. 

14 Ch. VI. 1. Videret. V c. H. n. 1. 
2. Ut primiim = as soon as. 

Ch. VII. 1. Rem familiaiem = his property, estate. 

2. In judicium vocatus est = was summoned to a trial. 

3. Qucinadmodum .... solet = as, in accordance with our 
usage, fathers who manage their affairs badly are accustomed to be 
forbidden the use of their property : lit. it is customary to be forbid- 
den (the use of) their property to fathers. V. Caes. I. 46, n. 6. 

4. Quasi desipientem = as if in his dotage. 

5. Earn fabulam = the play. 

6. Proxime = most recently, last. 

7. Oedipum Coloneum = entitled the OEdipus at Colonus. 
15 Ch. VIII. 1. An quis alius = or some other one. A n here 

seems to be used in the sense ofaut, but this results from the omission 
of the principal verb, incertum est, which Zumpt says (V. Z. Gr., 
354) is understood in such cases. V. also A. & S. 198, 11, 
R. (e). 



ECLOGAE CICERONIANAE. 339 

Page 

2. Oblivionis : sc. artem. U 

3. Quae — quae. Supply the ellipses thus : ea quae meminisse 
nolo : ea quae oblivisci volo. 

4. Incredibili .... ingenii = (a man) of extraordinary skill 
and natural capacity : lit. of a certain incredible greatness of 
skill, &c. 

5. Dixisse : sc. dicitur. 

6. Ut : sc. Mam artem posse efficere. 

7. Gratius .... facturum = that he would have done a more 
agreeable service to him : lit. that he would have acted more 
agreeably to him. 

8. <Jui = since he. 

9. Ingratae debuif = did not patiently endure the wrong 

inflicted by his ungrateful country, which he ought to have so en- 
dured. 

10. Fecit idem ; viz. became an enemy to his country. 

Ch. IX. 1. Non opus esse = pemiciosum esse; i.e. would 16 
be disastrous : lit. would not be useful. An example of litotes. V. 
Sail. Cat. XXin. n. 2 ; and A. & S. 324, 9. 

2. Ille : sc. dixit. 

3. Fraugi esset = the resources of the Lacedemonians must 

needs be destroyed. 

4. Esset. The subj. refers the thought to the mind of Themis- 
tocles. He thought this would be the result. 

5. Magna exspectatione = amid great expectations ; i. e. 
on the part of the people. 

Ch. X. 1. In Xeiioplioutis Oeconomico = in the Oeco- 
nomicus of Xenophon. This is the title of a treatise of Xenophon on 
the management of a household, and on agriculture. 

2. Cyrum minorem, regem Persarum = that Cyrus the 
younger, the Persian prince. This Cyrus was called the younger to 
distinguish him from Cyrus the elder, or Cyrus the Great, the founder * 
of the Persian empire. He was the son of Darius Nothus, and at- 
tempted to dethrone his brother Artaxerxes, but lost his life in the 
attempt. He was merely satrap over some of the western provinces 

of Asia Minor, and therefore the term regem in the text is to be re- 
garded as having only the force of regulum, prince. 

3. Imperii ; i. e. his government as satrap or viceroy. 

4. Virtutis === ability. It cannot mean moral virtue here, for 
Lysander was especially deficient in this. 

5. Sardis* The accusative plural for Sardes. 



340 NOTES. 

Page 

16 6. IMrectos in qnincuncem === arranged in the form of a 
quincunx. This arrangement was such that from whatever side it 
was viewed it presented the form of the Roman numeral V, as the 

following plan will show. 

* * * * 

* # # 

* * * * 

* * * 

* * * * 

* * * 

* # * # 

7. Subactam atque puram = smooth and clear. 

8. <Jiii afflarentur = which were breathed. The subj. refers 
the thought to the mind of Lysander : wkkh were breathed as he 
said; i. e. to those to whom he afterwards relatea-Jhe story. 

9. IMxisse : depending upon narrat at the beginm'55* 

17 10. Descripta = planned, -v 

11. Ista; i. e. these things to which you allude. V. Cic. in C at * 
I. 1, n. 4. v t 

1 2. Nitorem .... gemmis = the elegance of his person, and 
the Persian garniture of much gold and many gems. 

Ch. XL 1. Ain tu = dost thou say so? It is a formula ex- 
pressive of wonder. 

2. An ego possini T = Can I ? i. e. Do you think I can ? The 
subj. is used because the reference is to what is passing in the 
mind of the other. Y. Caes. I. 47, n. 12. 

3. Quid. Y. II. n. 2. 

4. XJrgeret = was near at hand. For the tense, Y. II. n. 1. 

18 5. Assequi — nactus eris — coiisc-qiietur = to find by 
searching, by exertion — shall have come upon accidentally — will 
meet with, come up with. For the distinction between these synonyms, 

• Y. Caes. I. 18, n. 19. 

. 6. Ferretur. Y. Caes. I. 31, n. 16. 

7. Cujatem se esse dicer et = of what country he would 
say that he was a citizen. 

8. Mundaiium: sc. me esse dicerem. 

9. Contentius = with more exertion than usual. 

10. Obsonare — famem = was catering for an appetite. 

Ch XII. 1. I>e .... esset = the contest was for supreme 
power. 

2. Froposuissek In direct discourse this, would be the fut 



ECLOGAE CICERONIANAE. 341 

Page 

perf. ; which regularly becomes the plup. subj. in oblique discourse : 18 
I will kill him, if you shall have offered me a reward (oratio 
recta) : he said, that he would kill him, if he had offered him a re- 
ward (oratio obliqua). 

3. Speciem utilitatis opiiiioiieinque = an appearance 
of advantage and a (mere) opinion. 

4. Sustulisset = might have put an end to. 19 

5. Dedecus et flagitium. These words belong to the pred- 
icate after fuisset understood, and eum super atum with esse under- 
stood, is the subject. Translate, " that he, with whom the strife for 
glory had been, should be overcome, not by valor, but by a wicked 
act, would have been," &c. V. XXIII. n. 27. 

Ch. Xm. 1. Qui invenisset = (to any one) who should dis- 
cover. The indefiniteness of the antecedent renders the subj. neces- 
sary in the relative clause. The plup. is used here, where we 
should use the imperf, because the action is really completed before 
the action of the principal verb ; i. e. the discovering must precede 
the giving of the reward: the Latin marking distinctions of time 
more accurately than the English. For another example see attulisset 
below. 

2. Qua. ipsa. = with this. The force of ipsa is best given here 
by laying emphasis upon qua. 

3. Nos .... p oss emus = I could wish that we were able to 
draw out (some one) by a reward. 

Ch. XIV. 1. Cultu = refinement. It is opposed to a state of 
nature. 

2. Negavit uuquaiii se ■= affirmed that he never. 

3. Videlicet = doubtless. With some irony. 

4. Cibarius — panis = black bread. Cf. Isid. Orig. Panis 
cibarius esL qui ad cibum servis datur, nee delicatus. 

Ch. XV. 1. Cousul iter ulu. Regulus was proconsul at the 
time (B. C. 255) he was taken captive in Africa. He had been con- 
sul the second time the preceding year. 

2. Juratus = after he had been bound by an oath. The sub- 20 
jtantive sentence introduced by ut depends upon juratus. 

3. Res b=s the result, the sequel. 

4. Talis = as follows. 

5. Manere in patria: esse domi, etc.; tenere. etc? 
These infinitive clauses are in apposition with speciem. 

6. Quam .... judicantem = regarding the defeat which 
he had met with in the war as common to the fortune *°f w^r. 



342 NOTES. 

Page 

20 Judicantem agrees with eum understood, the suppressed subject ace. of 
tenere. 

7. Eocupletiores auc tores = more reliable witnesses, better 
authority : sc. quam hae virtutes sunt. 

8. Sentential*! .... recusavit = he refused to give his 
opinion, to vote; i. e. to act as a senator. 

9. Se = (saying) that he. The ace. with the infin. very often 
depends upon the idea of saying, or communicating, implied in some 
preceding verb or expression. 

10. IMxerit quispiam = will any one presume to say ? 

11. Illos eniin = for (he said) that they. The idea is implied 
in negavit. 

12. ExQwisita = carefully sought out; i.e. skilfully contrived, 
and very severe. 

13. Vigilando necabatur = he was worried to death by 
watching ; i. e. by being deprived of his sleep. 

21 Ch. XVI. 1. Major: sc. natu. This Dionysius is called the 
elder to distinguish him from Dionysius the younger, his son, who 
was also tyrant of Sicily. 

2. ILecto .... picto = a couch covered with a very beautiful 
wrought bed-spread (which was) embroidered with splendid works. 

3. Abacos = tables. It properly signifies tables curiously adorned 
with mosaic-work, for vases, gold and silver vessels, &c. 

4. Eximia forma = of excellent figure. 

5. Odores = suffimenta, aromata, thura odorifera. The efifect 
for the cause, by metonymy. 

6. In .... apparatu = in the midst of this magnificent 
parade. 

7. Quod — nollet. The subj. refers the thought to the mind 
of Damocles : because (as he said) , &c. 

8. Satisne = nonne satis. V. fbic, in Cat. I. 3, n. 7. 

9. Nihil .... beatiun = that he has no peace : lit. that noth- 
ing is to him peaceful. 

82 Ch. XVII. 1. Perscs liostis = a Persian enemy. 

2. Negavit. V. XIV. n. 2. 

3. Coenae caput = the chief part of the meal. 

4. Ilia = that and things like it : the plural referring rather 
to the class of things represented by the noun, than to the noun 
itself. 

5. Tandem = pray. Y. Sail. Cat. XX. n. 14. 

6. Ad Eurotam = on the banks of the Eurotas On the banks 



ECLOGAE CICERONIANAE. 343 

Page 

of this river the Lacedemonian youth were accustomed to exercise 21 
themselves. 

Ch. XVIII. 1. Decedens ex Syria == on his journey from 
Syria. The present participle is here used to signify that he had 
the wish all the way from Syria to Rhodus. 

2. Quod .... laborarent = because his joints were in ex- 
treme pain. The disease here referred to was the gout. 

3. Nee committam = nor will I cause. 

4. De lioc ipso = on this very subject. 

5. Itaque = et ita. 

6. Quasi faces doloris = the flames, as it were, of the pain. 
An elegant metaphor for ardentlssimi dolores. 

Ch. XIX. 1. Tabemam = inn, tavern. 28 

2. Nam .... invention = for so the story goes after the di»- 
covery. 

8. Ilium altenim = the one : lit. that one of the two. 

4. Ex. V. Sail. Cat. XU. n. 2. 

5. Propter appositum = placed by his side. 

6. Ilium alteram = the other. 

7. Ipse places the subject in contrast with gladium. 

8. Semel et saepius = repeatedly. 

9. Reus fit = is accused. 

Ch. XX. 1. Archimedis limits sepulclirum. 

2. Quum .... negarent = since they declared that it did not 
exist at all. This clause depends upon ignoratum. 

3. Teuebam = I recollected. 24 

4. Senariolos = verses consisting of six feet. 

5. Autem = now, moreover, and, &c. It is much used in the 
philosophical writings of Cicero as'a mere particle of transition, the 
office of which is to prevent abruptness by connecting what follows 
with what precedes. 

6. Ad portas Acnradinas = near the Achradine gates. 
Achradina was the name of a part of the city of Syracuse. 

7. Quo = thither, to this place. 

8. Ad adversam basim = to the front part of the pedes- 
tal. 

9. Exesis .... fere = although the latter parts of the verses, 
almost up to the middle, had been effaced by time. 

10. Sui .... aeutissimi = of its most clear-sighted, intelligent 
citizen. Unus strengthens the superlative by marking out the indi- 
vidual (person or thing) of whom the statement is made from all 

15* 



344 NOTES. 

Page 

24 others. Unus omnium maxime and unus ex omnibus maxime are forms 
for the same idea, which also occur. 

11. Arpinate* Cicero was from Arpinum. 
Ch. XXI. 1. Declining operant = I gave attention to, lis- 
tened to. Plural for singular. V. A. & S. 209, K. 7, (b). 

25 2 . Qinim — turn = not only — but also, but more particularly •. 
the latter being generally the more important notion. 

3. Tanien = nevertheless, however. It is adversative to what 
is said in the preceding sentence of his special attention to the dia- 
lectic art. 

4. Commentabar .... cum = while exercising myself in 
rhetorical delivery, I often debated with. 

5. Similiter — similarly ; i. e. after the Greek style, ornately. 

6. Laterum contentio = exertion of lungs. 

7. Quodvis .... adennclum = that I should expose myself 
to any danger whatever, rather. 

8. Commutato genere dicendi = by changing the mode 
of delivery. 

9. Ea stands for the clause introduced by ut, but takes the gen- 
der of the following noun. 

10. <fcue = but. Que (also atque, et) has sometimes an adversa- 
tive force, especially after a negative clause followed by an affirma- 
tive one by which the same thought is expressed or continued. A. 

11. Iiitermissum — rorsus — renovavi. By intermissum, 
Cicero means that the study of philosophy had never been entirely 
given up, but had been prosecuted privately and during his leisure 
hours ; whereas by renovavi he refers to the renewal of the study as 
a regular employment. Rursus merely strengthens renovavi. 

26 12. Ipsis lubentibus = to their own pleasure, joy. 

13. Si ... . est = if to have nothing of affectation nor of vain 
display is characteristic of the Attic orators. 

14. In veris cansis = important causes ; i. e. causes involv- 
ing the defence of the government and laws, in opposition to those 
that were private and comparatively trivial : causes really worthy of 
the name. 

15. In .... vitiis = in condemning and punishing vice. 

16. Si ... . potuit = if he could only accomplish this. Id stands 
for the clause introduced by uL 

1 7. Itedundantes .... coerceret. The figure is that of a 
swollen and overflowing river. 



ECLOGAE CICERONIANAE. 345 

Maxims. 

Page 

Ch. XXII. 1. Conscientia = good conscience. 26 

2. Pluris est = is worth more, weighs more. 

3. Id : standing for nescire by a sort of apposition. V. A. & S. gy 
209, R. 3, (5), (a), last sentence. 

4. Ubicimque erit gentium = wheresoever on earth he 
shall be. 

5. Expetendam = that ought to be sought for. 

6. Expetendarum fugiendarumque = that should be 
sought and avoided. 

7. Meoruni .... conscientia = in the consciousness of my gg 
kind offices ; i. e. towards my friends. 

8. Cognitio .... sit = acquaintance with the cause of every- 
thing: lit., acquaintance (with) what may be the cause of every- 
thing. 

9. Ex quo efflcitur = from this it follows. 

10. Inferiora virtute = subordinate to virtue : lit. lower than 
virtue. 

11. Natura — valuit. V. Cic. pro Arch. VII. n. 3. 

12. Animorum iiigenior unique = of the soul and of the 
understanding. 

Descriptions. 

Ch. XXIII. 1. Primus, princeps. Primus is the first, so 
far as, in space or time, he makes his appearance first, and others fol- 
low him : princeps, so far as he acts first, and others follow his exam- 
ple. Dod. 

2. Quae — venissent. In narrative, the relative and adverb 29 
are sometimes followed by the imperf. and plup. subj. when a re- 
peated action is spoken of in past time. 

3. Nisi . . . . pateret = unless that resource for (lit. aid of) 
corn and place of refuge had been accessible to our fleets. For the 
tense of pateret, see V. n. 2. 

4. Hie = the well-known, the famous. The Marcellus here re- 
ferred to is the celebrated M. Claudius Marcellus, who was five 
times consul, and the conqueror of Syracuse, B. C. 212. 

5. Hostes; i. e. the Carthaginians under Himilco and Hippocra- 
tes and such of the Sicilians as had joined the Carthaginians. — Uli- 
sericordiam victi. When Marcellus took Syracuse, he spared the 



346 NOTES. 

Plage 
29 lives of the free citizens. Vied is one of the subjects of perspexerunL 

— Ceteri Siculi ; i. e. the Sicilians who remained faithful to the 

Romans. 

6. Superatis = after they were overcome. 

7. Urbem Syracusas = that most beautiful city, Syra- 
cuse. Observe the position of urbem. A noun in apposition with a 
proper name generally stands after it ; but if the attention is to rest 
upon the apposition, or if it has a nearer relation to some preceding 
noun, it stands first. 

8. Quum turn. Y. XXI. n. 2. 

9. Maim = by art. 

10. LiOci iiatura = by its natural situation. 

11. Idem = at the same time. 

1 2. Continentiae = of his moderation, self-restraint ; i. e. with 
reference to the plunder and destruction of the city. Cicero extols 
the clemency and moderation of Marcellus too highly. " The booty 
found in the captured city was immense : besides the money in the 
royal treasury, which was set apart for the coffers of the state, Mar- 
cellus carried off many of the works of art with which the city had 
been adorned, to grace his own triumph and the temples at Rome." 
V. Smith's CI. Diet., Art. Marcellus. 

13. Quid, &c. The pupil should observe that quid expugnasset 
refers to victoriae, quibus pepercisset to mansuetudinis, and quae reli- 
quisset to continentiae. 

14. Tantum .... habendum = that so great honor should 
be shown to Sicily. 

15. Puto, arbitral*. Puto means to pass judgment under the 
form of a private opinion, to think : arbitror, to pass judgment as an 
arbitrator, to decide. 

16. JEx sese possit efferre=it was able to yield, produce, 

1 7. Condition = stored up. 
SO 18. Nostro = ofours, 

19. Coriis . . . . suppeditando = by supplying skins, &c. 
Vestivit has reference to tunicis, aluit to frumento, and armavit to 
coriis. 

20. Quid. V. II. n. 2. 

21. Quod .... babent = that we have many richer citizens, 
because they have. This clause explains the preceding, ilia, quae — 
sentimus. 

22. Quo .... gerant = to which they may make excursions 
easily, and in which they may carry on business with pleasure ; or, 



ECLOGAE CICERONIANAE. 347 

Page 

to bring out more plainly the use of quo and ubi with the subj., such $8 
that they may make excursions to it (quo) easily, and carry on busi- 
ness in it (ubi) with pleasure. 

23. Quos partim — partim = some of whom — others. 

24. Quaestus, compendium. Quaestus is the gain which 
we have sought for : compendium, the profit or saving produced by a 
careful management of business. 

25. Ut .... libeat = in order that they may be pleased (in- 
clined) to engage in agriculture, in tending flocks (pascere), and in 
trade. 

26. Collocare : sc. libeat. 

27. Tantum .... detineri. This sentence is in apposition 
with commodum. The infin. with its subject ace. may be regarded 
as, in all respects, a substantive in the nom. and ace. cases. V. XH. 
n. 5. 

28. Quasi quaedam = so to speak. 

29. Vectigalia = revenues. 

30. Jam vero = moreover, besides. Used to mark transition. 

31. Ea = talis. 

32. Nihil .... Gmecorum = they are like the other Greeks 
in nothing : lit. nothing of the other Greeks is like (them). 

Ch. XXIV. 1. Et = and at the same time. 31 

2. Habent ratioiicm = have an account, have to do, have 
dealings. 

3. Recusal imperium= disputes their right to command. 

4. Alias — plerumque = at one time, sometimes — com- 
monly (however). 

5. Quamquam = and yet. V. Cic. in Cat. I. 9, n. 1. 

6. Mollilo ac subacto = softened and subdued. 

7. Occaecatum = concealed. 

8. Ex .... est = from which (i, e. occaecatum) that which does 
this (i. e. concealing) has been named harrowing. 

9. Deinde iiicluditur = then it splits it (the seed) made 

tepid by its warmth and pressure and draws forth from it the green 
blade (viriditatem) just beginning to sprout, which, supported by the 
fibres of its roots, begins gradually to expand, and, having shot up in 
a stem of many joints, now beginning to be pubescent, as it were, is 
inclosed by sheaths. 

10. Frugem structam = the fruit of the ear arranged in 

rows. 

11. Aristarum = of bearded spikes. 



348 NOTES. 

Page 

81 12. Quid — commemorem = why should I mention ? 

13. Satiari delectatione = to be satisfied with delight (at 
such a spectacle) ; i. e. I cannot have enough of it. 

14. Ut — pemoscatis = that you may thoroughly know ; i. e. 
to give you a full and complete idea of the recreation and amuse- 
ment, &c. 

15. Malleoli propagines. These are different modes 

of propagating the vine. Malleoli = mallet-shoots, are the shoots of 
a vine cut off for planting, with a small piece of the old wood on 
each side, in the form of a little mallet; whence the name. Plantae 
« suckers, are shoots of a plant springing from the main stock, or 
root. Sarmenta = cuttings, are young twigs cut off for the purpose 
of being set out. Propagines = layers, means branches bent down 
and fastened in the earth until they take root, when they are sev- 
ered from the parent stem. By viviradices = quicksets, are meant 
plants set out with the roots ; that is, having a quick, or living root. 

$2 16. Multiplied lapsu et erratic o = with a luxuriant and 
erratic growth (lit. gliding). 

1 7. Ferro amputans = by pruning. 

18. In omiies partes = in every direction. 

19. In iis : sc. sarmentis. 

20. Exsistit .... sarmentoriim = there appears at the 
joints, as it were, of the branches. 

21. Nee .... ardores = it is neither deprived of a moderate 
degree of warmth, and at the same time keeps off the excessive heat 
of the sun. 

22. Qua s sc. uva. — Qnum — turn. V. XXI. n. 2. 

23. Fructu laetius — adspectu pulchrius = more pleas- 
ant as a fruit — more beautiful as a sight. 

24. Capitum jugatio = the yoking together of the tops (of 
these) ; i. e. of the props. 

25. Immissio = the letting grow. 

26. Repastinationes = trenching; i. e. the digging up of the 
ground around the roots. 

27. Turn = furthermore : sc. res rusticae laetae sunt. 

S3 Ch. XXV. 1. QuisQuam may be used adjectively with desig- 
nations of persons. 

2. Ex .... terrena = arising from some contact with the 
earth. 

3. Allapsus extrinsecus = having come from some foreign 

source. 



ECLOGAE CICERONIANAE. 349 

Pag* 

4. lit .... austro = as we see on plasterings, in consequence of jf 
the south wind, 

5. Accedit = add to this also. 

6. Qiium — turn. V. XXI. n. 2. 

7. Quorum .... uuiim == of which this is the only deed, 
action ; i. e. corrodere. 

8. Quasi .... intersit = as if, forsooth, there is any differ- 
ence. 

9. Diem noctem = day and night, continually. The conjunc- 
tion is sometimes omitted when two single words, as comprehending 
the whole idea, are opposed to each other. 

10. Platonis Politiam = the State of Plato : the title of one 
of Plato's works. 

11. Putarem. V. V. n. 2. 

12. Au vero ilia uos terrent = or do these things (= the 
following things ; i. e. portentosa = unnatural things, monstrosities) 
in reality terrify us. The interrogative an, in direct interrogations, 
when no interrogative sentence precedes, supposes a previous ques- 
tion, or a preceding thought, which must be supplied by the mind, 
to which it forms an antithesis. In this passage we may suppose 
utrum aliud nos terret, or something similar, to be the thought to be 
supplied. Y. Caes. I. 47, n. 12. 

13. Ne sim longior = not to be too prolix. 

14. Ill lid .... liabeto = you should nevertheless consider this 
certain. 

15. Naturae ratione = by reasons drawn from the nature of 
things. 

16. Coeli discessus = lightning. 

Ch. XXVI. 1. Copia dicendi = fluency of delivery. 34 

2. Non miniraain — invectam partem incommo- 
dorum = very great disadvantages have been occasioned : lit. not 
the least part of, &c. Non minimam = maximam ; by litotes. V. 
A. & S. 324, 9 ; also Sail. XXIII. n. 2. 

3. Ex repetere = to trace out from history. 

4. Aiiimi ratione = by the reasoning faculty of the mind. 

5. Potissimum = in preference to all others. It refers to the 
act of choosing one thing in preference to another ; and hence is 
used especially with verbs of choosing, preferring, &c. It follows the 
word whose meaning it strengthens, and its force would be often best 
given in English by putting emphasis on this word. A. 

6. Quo velit, nude velit. When the reference made by the 



350 NOTES. 

Page 

34 relative (pronoun or adverb) is at all vague or indefinite, the §ubj. 
must follow. 

7. Autem. Y. XX. n. 5. 

8. Haec una res ; i. e. eloquentia. 

9. Praecipue (= prae aliis) properly speaks of actions 
done in a higher degree in one case than in any other ; hence it 
properly stands with verbs. A. Here it refers to a distinction 
(jloruii) which the art of eloquence enjoys above all others, and to 
the exclusion of all others : = particularly, exclusively. 

10. Existere uiiuin is the subject of est understood. V. 
XXIH. n. 27. 

85 ii. Religiones = scruples. 

12. Unius = of a single individual. 

13. Retinere .... civitate = lit. to retain men in the state ; 
i. e. to save them from exile. 

14. L<acessitus = when you have been attacked. 

15. Mag-is .... hiimanitatis = better adapted to human 
nature. 

16. Vel = even. It is often used to strengthen the superlative. 

17. Umo maxime = most of all. Y. XX. n. 10. 

18. Ut .... veniamus = but to come now to the chief point 
of all. 

19. Comprehendam brevi = I will sum up the whole in a 
few words. 

26 Ch. XXVII. 1. Esse aliquod linmen. V. XXIII. n. 27. 

2. Quo — regantur. V. XXVI. n. 6. 

3. Roges = suppose you ask. When something is stated merely 
as a supposition, or as a fictitious supposition, the subjunctive is used. 
Schmitz's Gr. 346. 

4. Hoc idem = this very same question. 

5. Deliberandi = for deliberation ; lit. of deliberating. It de- 
pends upon diem. 

6. Quanto diutius — tanto obscurior = the longer — the 
more obscure. 

7. Deortuti providentia. These words are inserted in the 
text simply to show what haec stands for. They are the subject of 
discourse in the passage from which the extract is taken. 

8. Quani is intensive and = the very. It is much used to 
strengthen the superlative. 

J7 9. Quid in se admittat = what unlawful act he gives a free 
admittance to himself; i. e. what crime he commits. 



ECLOGAE CICERONIANAE. 351 

Pag« 

10. Colat religiones == lie attends to his religious rites. J7 

Ch. XXVIII. 1. Scipio. P. Cornelius Scipio Aemilianus Af- 
ricanus Minor ; to whom, together with Laelius, the treatise De Se- 
nectute, from which this is an extract, is supposed to be addressed. 

. 2. Pairem tuum Paiillum. L. Aemilius Paullus Macedo- 
nicus. 

3. Duos avos, Paiillum et Africannm. L. AemiHus 
Paullus, who fell at Cannae B. C. 216, and P. Cornelius Scipio Afri- 
canus Major, the former his grandfather by nature, the latter by 
adoption. j 

4. African! patrem ant patnmm. Publius Cornelius ■ 
Scipio and Cn. Cornelius Scipio Calvus, who fell in Spain B. C. 211 : 

the former was the father of Africanus Major, the latter his paternal 
uncle. 

5. Esse conatos = would have attempted. 

6. Quae — pertinerent = as to reach. 

7. Posterifatem .... pertinere = that future ages con- 
cerned them. 

8. Ail censes = or dost thou think ? On the use of an, v. Caes. 
I. 47, n. 12. 

9. Ut — aliquid — glorier = to boast a little. 

10. Domi militiaeque = in peace and in war. In his civil 
capacity Cato had incurred many enmities by his stern and unflinch- 
ing discharge of public duties ; while in his military career he had 
been engaged in various and important wars. 

11. Si ... . terminatnrns = if I had been going to limit my 
glory by the same bounds as my life. V. Cic. pro Arch. XI. 29. 
Vitam : sc. sim terminaturus. 

12. Erigens se = stretching upward, striving to rise. 

13. Victurns esset = it were going truly to live. 

14. Qnod .... niteretnr = and, indeed, unless it were so, that 
souls were immortal, the soul of the very best would not most strive 
after an immortality of glory. The clause ut . . . . essent is explana- 
tory of the quod. 

15. Quid, quod (sc. dicam de eo) = what shall be said of 38 
this, that ? how is it that ? The phrase may be translated more 
freely, furthermore, moreover, without the interrogative form. 

16. Aequissimo aiiimo — iniquissimo = with the great- 
est equanimity — with the least. 

17. Se . . . . proficisci =that it is departing to a happier state. 

18. Ille autem = while that. Sc. videtur. 



352 NOTES. 

Page 

$8 19. Videre : sc. se ad meliora prqficiscL 

20. Efferor studio — videndi = I am transported with ea* 
gerness to see. 

21. Convenire = tomeet. 

22. Quo .... retraxerit = whither, indeed, as I proceed, no 
one assuredly shall easily force me back. 

23. Quod = and. 

24. Ex liac aetate = from this period of life. 

25. Quid .... laboris = rather what trouble has it not ? 

26. Sed .... sane = but suppose it has them (commoda, advan- 
tages) if you like (sane). 

27. Habet .... modum = yet it assuredly has either satiety 
or limitation (of its pleasures). 

28. Deplorare vitam = to deplore the loss of life. 

29. Et ii = and those too. 

30. Ex hospitio = from an inn. 

31. Commorandi .... dedit = for nature has given it to us 
as an inn to stop at, not as a place to dwell in. 

32. Colluvione = collection of impurities; i. e. sordid employ- 
ments of humanity. 

33. Catonem menm. His son, M. Porcius Cato Licinianus, 
who had died only a few years before. 

34. Quod contra = instead of which, whereas. 

35. Meum : sc. corpus cremarL 

36. Quo .... veiiieaidum = whither it saw that I myself was 
destined to come. 

37. Noil .... ferrem = not that I bore it with equanimity. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 
BOOK I. 

40 Ch. I. 1. Gallia omiiis. By all Gaul is here meant only 
that part of Gallia proper which had not yet been subdued by the 
Komans ; hence it excludes Cisalpine Gaul, the Roman province in 
Transalpine Gaul, commonly called by Caesar provincial or provincia 
nostra, and the country of the Allobroges. 

2. Omnis, universus, and euuctus denote original indi- 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 353 

Page 

vidualities, which form a whole by their association ; whereas totus 40 
denotes that which is originally a whole, but which is liable to fall to 
pieces by accident. Omnes denotes all, without exception, merely as 
a totality, in opposition to nemo, unus, aliquot ; universi, all taken 
collectively, in opp. to singuli and unusquisque ; and cuncti, altogeth- 
er, all in their combined reality, in opp. to dispersi. Dod. 

3. Divido refers to a whole of which the parts are merely local- 
ly and mechanically joined, and therefore severs only an exterior 
connection : dirimo refers to a whole, of which the parts organically 
cohere, and destroys an interior connection : dispertio means to sep- 
arate into parts with reference to future possessors ; distribuo, with 
reference to the right owners, or to proper and suitable places : 
partior means to divide, in order to get the parts of the whole, and 
to be able to dispose of them. Dod. 

4. Aliam = alteram. 

5. Tertiam, qui : sc. ii incolunt. 

6. Inter se = from one another. 

7. Dividit is in the singular, because the two rivers form one 
common boundary. 

8. Propterea quod (lit. on account of this ; that) = be- 
cause. 

9. Cultu .... humanitate. Cultus here refers to the refine- 
ment and comforts of civilized life : humanitas to moral and intellect- 
ual culture. 

10. Provinciae. That part of Transalpine Gaul which had 
been already conquered by the Romans : subsequently called Gallia 
Narbonensis. 

11. Miniine — saepe = very seldom. 

12. Quae .... pertinent = which tend to enervate the mind. 

13. Proximique .... Germanis : sc. propterea quod. A 
second cause is here assigned for the Belgae being the bravest of the 
Gauls. 

14. Reliqui means the rest, as merely the remainder that com- 
plete the whole : ceteri, the others, as in direct opposition to those 
first mentioned. Dod. 

15. Paene and prope serve to soften an expression that is 
much too strong, and as a salvo to a hyperbole : paene, in opp. to 
plane, = almost ; prope — nearly ; whereas fere and ferme serve 
only as a salvo to the accuracy of an expression, like " about." 
Dod. 

16. Suis, the Helvetii. Eos, the GermanL Ipsi, the Helvetii. 
Eoruni, the Germanl 



354 NOTES. 

Fag* 

40 17. Eorum .... pars = one part belonging to these : refer- 
ring to the preceding hi omnes ; i. e. the Belgae, Celtae, and Aquitani. 

18. Dictum est = we have said : lit. it has been said ; i. e. in 
the first sentence above : nostra Galli appellantur. 

19. Continetur = it is bounded. 

20. Attingit .... Rhenum = it extends also to the river 
Rhine, on the side of the Sequdni and Helvetii. 

21. Galliae here means only that part of the omnis Gallia men- 
tioned in the first line, which was inhabited by the Galli or Celtae. 

22. Extremis filiibus = the farthest confines ; i. e. with ref- 
erence to Home ; hence the northern boundary of Gallia Celtica is 
meant. 

23. Flumeii and flu v ins denote an ordinary stream, in opp. 
to a pond and lake ; whereas amnis denotes a great and mighty river, 
in opp. to the sea. In fluvius reference is had more to the material, 
as an ever-flowing mass : in flumen, more to the flowing, as a per- 
manent state. Dod. & Ramsh. 

41 24. Ad = next to. 

Ch. II. 1. M. Messala .... coss. = in the consulship of 
M, Messala and M. Piso. This was in B. C. 61, and three years 
before Caesar's arrival in Gaul. 

2. Regiii = supreme authority, royalty. 

3. Civitati — the people, the citizens. 

4. Ut exirent: perfacile esse. The twofold construction 
after persuasit is deserving of special notice. In the first case, ut 
with the subj. is used, because a purpose, an aim, is intimated : he 
persuaded them to go forth ; i. e. in order that they might go forth ; in 
the second case, the ace. with the inf., because a bare circumstance, 
a possibility, is stated : he persuaded (= convinced) them that to 
possess themselves of the sovereignty of all Gaul was very easy. 

5. Exirent: plural, because in agreement with the idea of plu- 
rality implied in civitati. Gr. 461 ; 648, 2 ; 209, R. 11 (1) (a). 

6. Id ... . persuasit = he persuaded them to this course the 
more easily on this account. Id stands for the antecedent clause 
beginning with ut, and hoc refers to the subsequent one beginning 
with quod. 

7. Loci natura = by natural boundaries : lit. by the nature 
of their place, or situation. 

8. Una ex parte = on one side : sc. continentur. 

9. Altera = secunda. Common in divisions. 

10. Tertia: sc. ex parte. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 355 

Page 

11. His .... fiebat = the consequence of these things was : 41 
lit. on account of these things it happened. 

12. Ulinus late — minus facile = less widely — less easily ; 
i. e. than they wished. The second member of the comparison is 
very often suppressed. 

13. Homines bellandi cupidi = being men fond of war- 
fare. 

14. Pro multitiidiiie = in proportion to the number. 

15. Auteni = besides, moreover. A particle of transition. 

16. Gloria .... fortitudinis = renown for war and bravery. 

17. Ferocia and lerocitas denote natural and wild courage, 
of which even the barbarian and wild beast are capable ; ferocia, as 
a feeling, ferocitas, as it shows itself in action ; whereas virtus and 
fortitudo denote a moral courage, of which men only of a higher 
mould are capable ; virtus, that which shows itself in energetic ac- 
tion, and acts on the offensive ; fortitudo, that which shows itself in 
energetic resistance, and acts on the defensive. 

Ch. HI. 1. Quae .... pertinerent = which related to 
(i. e. were requisite for) their setting out. The subj. here refers the 
thought to the minds of the Helvetians : it implies that they (not the 
writer) thought these things necessary for their departure. 

2. Proficiscor denotes the starting-point of a journey, as to set 
Out ; whereas iter facio and peregrinor, the duration, as to travel. 
Iter facio applies to an inland journey, as well as to travelling 
abroad ; but peregrinor supposes that one travels beyond the bounds 
of his own country ; in which case the peregrinalio lasts, even when 
the point of destination is arrived at, and the iter ended. Dod. 

3. Pecus, pecoris, is the most general expression for domestic 
beasts : jumenta and armenta denote the larger sort ; as bullocks, 
asses, horses : pecus, pecudis, tire smaller sort ; as swine, goats, and 
especially sheep. In the second place, jumenta denotes beasts used 
in drawing carriages ; as bullocks, asses, horses : armenta, beasts used 
in ploughing, as oxen, horses. As a singular and collective noun, 
armenium denotes a herd or drove of the larger cattle ; while grex 
denotes a herd or flock of the smaller animals. 

4. Quam .... mimerum — sementes .... maxinias 
.'= as great a number as possible — as great sowings as possible. On 

this use of quam, see Ec. Cic. XXVII. n. 8. 

5. I>eligo, eligo. The former means to choose, in the sense 48 
of not remaining undecided in one's choice : the latter, in the 
of not taking the first thing that comes. 



356 NOTES. 

Page 

42 6. Is ... . suscepit ===== he took upon himself. Eas res here re- 
fers to all the before-mentioned points : the embassy he undertook 
himself (sibi) ; but the other matters he intrusted to the care of 
others. Schmitz. 

7. Ad civitates refers to the proximis civitatibus above. 

8. Regnum — obtinuerat = had held the supreme power. 

9. Ut . . . . occuparet is the direct object, or accusative after 
persuadet. 

10. Principatum = first place, precedence. Imperium signi- 
fies, properly, the command, which demands implicit obedience ; the 
command, as of an army, &c. ; i. e. highest authority, supreme au- 
thority, which unites with supreme power irresistible will : principa- 
ls, supreme place, precedence : regnum, autocracy, royal dignity, 
government. Furthermore, the duration of the principatus is limited 
and variable ; whereas the regnum continues through life. Ramsh. 

11. Grains means that which is acceptable only in reference to 
its value with us, as precious, interesting, and worthy of thanks ; but 
jucundus, in reference to the joy it brings us, as delightful. Grains 
refers to the feeling, as wished for ; acceptus to its expression, as wel- 
come. Therefore (V. Freund's Lex., acceptus) acceptus is related to 
gratus, £s the eifect to the cause : he who is gratus, i. e. dear, beloved, 
is on that very account acceptus ; i. e. welcome, acceptable. Dbd. 

12. Perfacile .... perficere = he shows to them that to ac- 
complish their undertakings is very easy to do. Perfacile factu is 
pleonastic. V. K. § 118, 5. Such cases of pleonasm are not uncom- 
mon in the classics. 

13. Obtenturas esset. The subj. refers the thought to the 
mind of Orgetorix : it is his explanation of the perfacile esse conatu 
perficere, and not Caesar's. 

14. Totius Oalliae = omnium Gallorum. 

15. Regna; i. e. in their respective states: hence the plural. 
Copiis ===== resources : including wealth and influence. 

16. Regno occupato = when the sovereign power shall have 
been seized (in their respective states). 

1 7. Tres populos ; i. e. the Helvetii, Sequani, and Aedui. 
Ch. IV. 1. Ea res 5 i. e. the conspiracy of Orgetorix. 

2. Ex .... dicere ===== to plead his cause (i. e. to make his de- 
fence) in chains. Ex vinculis == vinctum. 

3. Damiiatum .... cremaretur (the order is, oportebat, 
poenam, ut igni cremaretur, sequi (ewri) damnatum) == it was neces- 
sary that the punishment, that he should be burned with fire (i. e. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 357 

Page 

the punishment of being burnt to death), should befall him, if he 43 
were condemned. Ut igni cremaretur is the poenam : which was the 
usual punishment of traitors among the Gauls and other barbarous 
nations. 9 

4. 1. Necesse est denotes an obligation of nature and neces- 
sity : oportet an obligation of morality and of honor : opus est, an obli- 
gation of prudence. 2. Oportet denotes, objectively, the moral claim 
which is made upon any man : debeo, subjectively, the moral obli- 
gation which any man is under. Dod. 

5. Caussae dictio generally refers to the defendant. 48 

6. Ad = about. 

7. Eodem = to the same place ; i. e. to the trial. 

8. Ne . . . . diceret = in order that he might not make his de- 
fence. 

9. Jus .... exsequi = to maintain its right, to enforce its 
authority. 

Ch. V. 1. Ut . . . exeant: an explanation of id, quod. Such 
apparently superfluous explanations are common in Caesar. V. 
Zumpt's Gr. § 619. 

2. Numero ad duodecim = about twelve in number. 

3. Privata aedificia = buildings which were isolated ; i. e. 
apart from towns and villages. 

4. Aedificium is the generic term for buildings of all sorts : 
domus and aedes (plural) mean a dwelling-house ; domus, as the 
residence and home of a family ; aedes, as composed of several apart- 
ments. Dod. 

5. Accendo, incendo, inflammo mean to set on fire : ac- 
cendo, from without, and at a single point ; incendo, from within ; 
inflammo, either from without or from within, but with bright flame3. 
Comburo and cremo mean to burn up, or to consume with fire ; com- 
buro, with a glowing heat ; cremo, with bright flames. Dod. 

6. Praeterquam. The most read praeter. Herzog admits that 
most of the MSS. have praeterquam, although he reads praeter. 

7. Domum reditionis. Verbal substantives expressing mo- 
tion may be constructed with the ace. and abl. of names of places 
(together with domus and rus), in the same manner as the verbs from 
which they are derived. 

8. Trium cibaria = ground provisions for three months ; 

i. e. flour. 

9. Cum iis. The regular construction would require secum ; 
for when a dependent clause contains the sentiment of the subject, 



. 



358 NOTES. 

Page 

4$ of the leading sentence, or his own words, all references to him are 
expressed by the reflective pronouns sui and suus ; but it not unfre- 
quently occurs that a sentiment which should have been expressed 
in the form of dependence, being the sentiment of th<£ subject, is 
expressed by the writer as if it were a remark of his own. From the 
view of the leading subject (i. e. Helvetii), se would be the proper 
word : from the view of the writer, it must be Us. V. Chap. XI : 
Liberi eorum in servltutem abduci non debuerint, and Chap. XIV : 
Quod eo invito. This use of is for sui occurs more especially when 
the dependent clause has its own subject ; for then the pronoun se 
or sibi might be referred to the subject of the dependent clause. V. 
Chap. VI- Helvetii sese Allobroges vi coaciuros existimabant, ut -per 
suos fines eos ire paterentur : also Cic. p. Arch. 10, Sulla malo poe- 
tae, quod epigramma in eum fecisset, premium tribui jussit. Zumpt's 
Gram. § 550. 

10. f&eceptos .... adsciscunt = they receive and join to 
themselves as allies. The Latin often employs a participle and verb, 
when we should use two verbs connected by a conjunction. 

Ch. VI. 1. Quibus itineribus .... possent = by which 
routes they could go forth from home. The repetition of the noun 
to which the relative refers is more common in Caesar than in any 
other classical writer. 

44 2. Qua (sc. parte) = ubi, ut ea. 

3. Autem. V. c. II. n. 15. 

4. Nuper. About two. years before Caesar's entrance into Gaul. 

5. Pertinet = extends. 

6. Bono animo = well disposed : lit. of a good mind. 

7. Videreiitur. The sentiment of the Helvetii. The indie, 
would refer the statement to the mind of Caesar. 

8. A. d. v. Mai. Aprilis, for ante diem quintum Kalendas 
Aprilis = the fifth day before the Kalends of April ; i. e. the 28th 
of March, B. C. 58. In explanation of the ace. in this phrase, Zumpt 
says (V. Gram. §§ 868, 869) : " This peculiarity, instead of the cor- 
rect die quinto ante Kalendas, cannot be explained otherwise than by 
the supposition that ante changed its place, and that afterward the 
abl. was changed into the ace, as if it were dependent on ante, while 
the real ace, Kalendas, remained unchanged. The expression ante 
diem must be considered as an indeclinable substantive, since we 
often find it preceded by prepositions which govern the ace. or abl." 
Aprilis in the above phrase is properly an adjective in agreement 
with Kalendas : the ending is for es according to Gr. 154, 88, III. 1 ; 
114:, 114, 2. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 359 

Pag« 

Ch. VII. 1. Provinciam nostram. V. I. n. 10. 44 

2. Urtoe ; i. e. Rome. 

3. Quam .... itineribus = by as long marches as possible. 
V. Ec. Cic. XXVII. n. 8. 

4. Galliam ulteriorem = farther Gaul ; i. e. Gallia Trans- 
alpina. Gallia is called ulterior and exterior with reference to Eome. 

5. Provinciae .... imperat = he orders the whole province 
to raise as great a number of soldiers as possible. 

6. Jubeo means to bid, merely in consequence of one's own wish 
and will, in opp. to veto : impero, to command, by virtue of a military 
supreme authority : praecipio, to enjoin, by virtue of an authority as 
a teacher, &c. : mando, to charge, in consequence of thorough confi- 
dence in a person. Dod. 

7. Certiores .... sunt = were informed. 

8. Cfcui dicerent = in order that they might say, to say. 4S 

9. Sibi .... animo = that it was their intention : more lit. 
that they had it in mind. 

10. Rogare : sc. se : in the same construction with esse above. 

11. Occisum : sc.fuisse : also, with pulsum and missum. 

12. The jug'um, or yoke, consisted of two spears set upright w 
the ground, and one put across them at the top : under this the con- 
quered were compelled to pass without their arms, as a sign of sub- 
jugation. 

13. Diem = tempus. 

14. Si ... . vellent. " By si quid vellent, Caesar pretends not to 
know what they are about." Schmitz. 

Ch. Yin. 1. Qui .... influit. The river Rhone flows into 
and through Lake Lemannus ; and, as Caesar has in view the point 
at which the river makes its egress from the lake, the lake may, with 
sufficient propriety, be said to flow into the river. 

2. Ad = towards, in the direction of. 

3. Milia .... novem = nineteen miles ; i. e. Roman miles. 
The passus was 4 ft. 10.248 in., and consequently the milia passuum 
was 4,854 feet, or 1,618 yards, which is 142 yards less than the Eng- 
lish statute mile contains. 

4. Mums denotes any sort of a wall, merely with reference to 
its form, without reference to its use : paries, especially a wall, as 
the side of a building, or as a partition to separate the rooms : moenia y 
the walls of a city, as a defence against the enemy. Dod. 

5. The student should notice the intensive force of coin (curri) in 
commiuiit = fortifies on all sides, fortifies strongly. 

16 



860 NOTES. 

Page 

45 6. se invito = against his will. 

7. Conarentur — possit. Disponit and communit being his- 
torical presents, the verbs dependent upon them might be either in 
the present or imperfect. In this case it is both : a construction 
which is occasionally met with. V. Chap. VII., above : quod aliud iter 
haberent nullum : ut ejus voluntate id sibifacere liceat. 

8. Negat, se more et exemplo populi Romani posse, 
etc. = he declares that he cannot, consistently with the usage and 
example of the Eoman people, &c. More refers more to the settled 
usage of the Romans, and exemplo more to their conduct on particu- 
lar occasions. Negat, posse, &c. = declarat, ostendit, sigfiificat, non 
posse, &c. Often so. 

9. £a spe dejecti = disappointed in this hope : lit. cast down 
from this hope De in such compounds = down ; i. e. from an ele- 
vation, real or figurative : e. g. loco, gradu, opinione dejicere. 

10. Jtfavibus .... fact is = by means of boats joined together, 
and many rafts constructed (for the purpose). 

46 11. Alii = some, a few. .Most commentators on this passage say 
that another alii is understood before navibus ; but Dr. Schmitz, 
whose interpretation we have adopted, says : "Alii, which is neither 
preceded nor followed by another alii, must mean * some,' or ■ a few'; 
so that the meaning is, the Helvetii generally, or most of them, tried 
to cross by boats, but some tried to ford the river." 

12. Si — possent. Si often follows verbs signifying to see, to 
expect, to try, like the Greek et (= whether), in indirect questions. 

13. Operis mimitioiie = by the strength of the fortification: 
referring to the murum, fossam, and castella mentioned above. 

14. I>esino denotes only a condition in reference to persons, 
things, and actions, as to cease ; whereas desisto, an act of the will, 
of which persons only are capable, as to desist. Dod. 

Cii. IX. 1. 1. Iter denotes the progress which one makes, the 
going, the journey, in an abstract sense: via, the path on which a 
person goes, in a concrete sense. 2. Iter, in a concrete sense, denotes 
a way that leads directly to a particular point, whether beaten and 
trodden, or not ; whereas via, a way, which, if not beaten, is the 
ordinary and usual way. 3. Via and iter may be narrow or wide ; 
whereas trames, semita, and callis denote only a narrow way or path : 
trames, a by-road in a plain and town, by which one may arrive, 
partly in a shorter time, partly without being so much observed as 
in the open road, to a given point : semita, a foot-path which often 
runs by the side of the high-road : callis, a path over a mountain 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 361 

Page 
op through a wood, which is scarcely passable, except for cattle. 46 
Dod. 

2. Sua sponte = by themselves ; i. e. without the aid of others. 

3. Impetrarent : sc. hoc ; i. e. the privilege of passing through 
their territory. 

4. Gratia .... poterat = on account of his popularity and 
liberality, had very great influence with the Sequani. 

.5. No vis .... studebat = desired a revolution. 

6. Inter se = to each other. 

7. Sequani. The construction completed would be thus : per- 
Jicit uti Sequani obsides dent. So with Helvetii in the next clause. 

Ch. X. 1. Benuntiare is to make an announcement to a 
person with reference to some commission received from him ; and 
= to report. 

2. Helvetii animo = that the Helvetii intended : more 

lit. had in mind. 

3. Magno . . . . ut — haberet = that it would be attended 
with great danger to the province, to have (lit that it, i. e. prc-vincia, 
should have). The clause ut . . . . haberet is the subject of futurum : 
sc. esse. 

4. Locis frumentariis = to an open and very fruitful 47 

country. 

5. Ad ver sarins is the generic term for every opposer, in the 
field, in politics, in a court of judicature : hostis is " the enemy " in 
the field and war, opp. to pacatus : inimicus, " an enemy " in heart, 
opp. to amicus. Dod. 

6. Vicini are neighbors, in reference to house and yard ; whereas 
finitimi and confines, with reference to the boundaries of the land : 
finitimi, in a one-sided relationship, as the neighbors of others, who 
dwell near their boundaries, in a mere geographical sense : confines^ 
in a mutual relationship, as opposite neighbors, who have boundaries 
in common, with the moral accessory notion of friendship associated 
with neighborhood. The finitimi are finibus dirempti ; whereas the 
confines are confinio conjuncti. Dod. 

7. Caussas ; i. e. the homines bellicosos, the populi Romani ini- 
micos, and the locis patentibus maximeque frumentariis finitimos. 

8. Munitione. V. Chap. VIII. 

9. Italiani ; i. e. Cisalpine Gaul. Consult Chap. XXIV., where 
it is said that the two legions here spoken of had been levied in Gal- 
lia citerior ; which is the same as the exterior provincia mentioned 
below. 



S62 NOTES. 

Page 

47 10. ProximiiMi = shortest. 

11. Extremum ; i. e. with reference to Rome. Sc. oppidum. 

Ch. XL 1. Vasto means to lay waste, from rage or from policy 
to destroy the property of an enemy ; whereas populor and diripio, 
to plunder for one's own use : populor, on a great scale ; for example, 
to lay waste all the crops, and drive off the herds : diripio, on a small 
scale; to break into the houses, and break open the closets. Fur- 
thermore, spolio and populor mean to plunder in a state of open war- 
fere. Dbd. 

2. Sua = their property. 

3. Ita se, etc. : depending upon the idea of saying involved in 
rogatum. Some say that dicentes is to be supplied in such cases ; but 
this is unnecessary. 

4. Omni tempore ; i. e. ever since they first formed an alli- 
ance with the Romans. The Aedui were the earliest friends, and the 
most steadfast allies of the Romans in Gaul. 

5. I>ebueriiit« As meritos esse depends upon a historical pres- 
ent, its time is really that of the pluperfect ; and this tense regularly 
requires the imperfect to follow it ; but in clauses with ut 3 containing 
a conclusion, the perfect is also properly placed instead of the imper- 
fect, because such sentences are generally considered independent. 
V. Kreb's Guide, § 264. 

6. Ae&rai Ambarri. These were of the same stock as the 
Aedui. Some read eodem tempore quo Aedui, Ambarri quoque. 

7. 1. Hecessarius means any one to whom one is bound by a 
permanent connection, whether of an official kind, as collega, patro- 
nus, cliens, or of a private nature, as familiar is, amicus: propinquus, 
any one to whom one is bound by a family connection ; a relation, 
as a species of cognatus and consanguineus, related by blood : affinis, 
a relation by marriage, or in law. 2. Cognatio is the relationship by 
blood existing between members of the same family : consanguinitas, 
the relationship of nations by derivation from a common origin. 
Dod. 

8. Certiorem faciunt = inform. 

48 9. Deinonstraiit = mention, say, inform : the usual sense in 
Caesar. 

10. Sibi .... reliqui = they had nothing left. 

11. Won .... sibi = that he ought not to wait 

Ch. Xlfc 1. Flumeii .... Arar = there is a river (called) 
Arar. Quod agrees vtithflumen because it is the more important 
word. V. Ec. Cic. XXIII. n. 7. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 363 



2. In ... . partem = in which direction, which way. 48 

3. Flumen is governed by trans in composition. Many verbs 
are followed by an ace. or abl. depending on a preposition in their 
composition. 

4. De . . . . vigilia = in the third night-watch. The Romans 
divided the night into four vigiliae : the first beginning at sunset, the 
second midway between sunset and midnight, the third at midnight, 
and the fourth midway between midnight and sunrise. Each vigilia 
was divided into three horae, making twelve horae in one night, 
which, of course, differed considerably in length at different seasons 
of the year, and were equal to our hour only at the equinoxes. 
De with expressions of time does not mark the point of beginning, 
but indicates that a portion of the time referred to is spent along 
with the time which follows. Hence, Caesar set out, not " at mid- 
night," but in (in the course of, during) the third watch. V. 
Zumpt's Gr. § 308. 

5. Occulto means to prevent any thing being seen, by keeping 
it covered ; whereas abdo, condo, and abscondo, by removing the 
thing itself: abdo, by. laying it aside, and putting it away : condo, by 
depositing it in a proper place of safety : recondo, by hiding carefully 
and thoroughly : abscondo, by putting it away and preserving it. Dod. 

6 Sub jugum. V. VH. n. 12. The event mentioned happened 
B. C. 107. 

7. Quae pars .... ea* Translate as if the order was thus : 
ea pars civitatis Helvetiae, quae insignem .... intulerat, princeps 
poenas persolvit. 

8. Princeps persolvit = was the first to suffer punish- 
ment. 

9. Quod interfecerant = because the Tigurini had killed 

L. Piso, the lieutenant, grandfather of L. Piso, his (Caesar's) father- 
in-law, in the same encounter in which (they had killed) Cassius. 

Ch. XIII. 1. Consequi = overtake. 15 

2. lu Arare = over the Arar. 

3. Ut . . . . transirent explains id, quod. V. Y. n. 1. 

4. Bello Cassiano. So called from Cassius, the leader of the 
Romans in that war. It was customary to name the war after the 
principal actor, or actors, in it. 

5. Agit = discourses, treats. 

6. Futuros (esse) = would remain. > 

7. Eos constituisset = should assign them a place. In indi- 
rect discourse (oratio obliqud) the pluperf. is used, when, in direct 
discourse (oratio directd), the future pex-fect would be required. 



364 NOTES. 

Page 

49 8. Sim bello (eos) persequi (Caesar) perseveraret. That 
Caesar is the subject is clear from the following pop. Rom. 

9. Reminisceretur = he should remember. In oratio directa 
it would be reminiscere, or reminiscaris. So, also, tribueret, despiceret, 
committeret below. 

10. Veteris incommodi. Alluding to the defeat of Cassius. 

11. 1. Antiquus and priscus denote that which formerly ex- 
isted, and is now no more, in opp. to novus : vetus and vetustus, what 
existed long since, and has no longer any share in the disadvantages 
or advantages of youth, in opp. to recens. Hence, antiquus homo is 
a man who existed in ancient times : vetus, an old man. 2. Vetus 
refers only to length of time, and denotes age, sometimes as a subject 
of praise, sometimes as a reproach : vetustus refers to the superiority 
of age, inasmuch as that which is of long standing is at the same time 
stronger, more worthy of honor, more approved of, than that which is 
new. 3. Antiquus denotes age only in reference to time, as a former 
age in opp. to the present : priscus, as a solemn word, with the quali- 
fying accessory notion of a former age worthy of honor, and a sacred 
primitive age in opp. to the fashion of the day. 4. Antiquus and 
priscus denote a time long past : pristinus, generally, denotes only a 
time that is past. Dod. 

12. Quod .... esset = that he had attacked, as to his having 
attacked. 

13. Possent* The imperf. marks a continuing possibility; 
whereas the pluperf., adortus esset and transissent, mark a completed 
action. 

14. Earn rem; i. e. quod — adortus esset. 

15. Ne .... tribueret = he should not ascribe it very much to 
his own valor. 

•16. 1. Spernimus rejicienda, fugienda ; ut Ubidines : contemnimus 
magna, metuenda ; ut pericula, mortem : despicimus infra nos posita ; 
ut vulgi opiniones. Or, sperno, aspernor mean not to care for a thing, 
in opp. to appeto, concupisco ; whereas contemno, not to fear a thing, 
in opp. to timeo, metuo ; and despicio, despecto, not to value a thing, 
in opp. to suspicio, revereor, admiror. 2. Sjierno denotes despising, 
as an inward feeling : aspernor, as an utterance of that feeling. In 
sp>erno, the notion of holding cheap, predominates : in aspernor, that 
of aversion or rejection. 3. Aspernor is confined to the simple 
avowal of aversion ; whereas recuso includes the decided declaration 
of unwillingness. Dod. 

17. Ut . . . . nitereiitur = that they contended more by valor 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 365 

Page 

than (they contended) by artifice, or relied upon ambuscades. Sc. 49 
contenderent after virtute. 

18. Quare .... proderet = wherefore he should not cause 
that that place, where they (the Helvetii) had taken their stand, 
should take its name from the overthrow of the Roman people and 
from the slaughter of his army, or transmit the remembrance (of the 
event to posterity) . 

Ch. XIV. 1. His ; i. e. what Divico had said. 

2. Dari ; i. e. by the speech of Divico. 

3. Memoria teneret = he remembered. 

4. Eo .... accidissent = he bore them the more heavily 
(i. e. he resented them the more indignantly), the less they had hap- 
pened from the desert of the Roman people. The subject of accidis- 
sent refers to eas res above. 

5. Qui (referring to populi Rcmani) .... fuisset = if they (the 
Roman people) had been conscious to themselves of any injury (i. e. 
of doing to them (the Helvetii) any injury, however trifling). Quis 
is the usual form of the indefinite pronoun after si, nisi, ne, num, &c, 
but aliquis is here used because there is strong emphasis. Zumpt 
says (V. Gr. § 708), Aliquis is used after those conjunctions which 
usually require quis, when it stands in an antithetical relation to 
something else, and, accordingly, has a stronger emphasis. 

6 . Cavere (sc. ah Us) = to be on their guard (against them ; i. e. 
the Helvetii). 

7. Deceptmii s sc. esse populum Romanum. 

8. Commissum (sc. esse) is impersonal and = that any offence 
had been committed. 

9. Timendum : sc. esse sibi; i. e. populo Romano. §0 

10. Num iiiemoriam .... posse ? = could he (Caesar) 
forget also ? lit. could he lay aside the remembrance also ? 

11. Eo invito = against his (Caesar's) will. For the use of eo 
instead of se, V. V. n. 9. 

12. Quod .... per tmer e = their boasting so insolently of 
their victory, and their wondering that they had inflicted injuries so 
long with impunity, pertained to the same thing ; i. e. to the way 
the gods conducted the affairs of men ; as explained in the next sen- 
tence. Lit. that they boasted, &c. : the clauses beginning with quod 
being the subjects accusative ofpertinere. 

13. Ex commutatione rerum = from a change of circunv 
stances. 

14. Secmidiores res = greater prosperity. 



366 NOTES. 

Page 

50 15. Qimm .... sint = although these things are so. 

16. lis, the Helvetii : sibi, Caesar. 

17. Facturos : sc. eos esse. 

18. Ipsis is used to contrast the Aedui with their allies. 
Ch. XV. 1. Movent; i. e. the Helvetii. 

2. Coactum habebat = had collected. 

3. Qui videant = to see. 

4. Cupidius = too eagerly. 

5. Novissimum agmen = the rear ; i. e. the part of the 
army which is " newest " to those pursuing, since they come in con- 
tact with it first. Agmen is properly an army on the march ; while 
exercitus signifies a disciplined army, and acies an army in battle- 
array. 

6. Alieno loco = in an unfavorable place : opposed to suo loco. 

7. Quo proelio sublati = elated by this engagement. 

8. Pugua denotes, in a general sense, any conflict, from a single 
combat to the bloodiest pitched battle : acies, the conflict of two con- 
tending armies, drawn up in battle-array with tactical skill, the 
pitched battle : proelium, the occasional rencounter of separate divis- 
ions of the armies ; as an engagement, action, skirmish. Dbd. 

§1 9. Audacius subsistere coeperunt = began to take a 
bolder stand. • 

10. Ex .... agmisie = on the rear. 

11. Satis .... praesentia = deemed it sufficient for the 
present. 

12. Nostrum primum (sc. agmen) = our van. 

13. Quints aut senis = five or six each day. Distributives 
are used because the custom of several days is referred to. 

Ch. XVI. 1. Interea refers to a business of some duration, 
which takes place in a space of time, as in the mean time : interim, 
to a momentary business, as in the midst of this. They have the 
same relation to each other as a point of time to a space of time. 
Dbd. 

2. Quotidie applies to things that are daily repeated ; whereas 
in singulos dies, to things that, from day to day, are making an ad- 
vance. Dbd. 

3. Flagitare = kept demanding. Publice = for the state, 
in the name of the state. 1. Peto and rogo arc the most general ex- 
pressions for asking anything, whether as a request or as a demand ; 
and stand, therefore, in the middle between posco and oro, yet some- 
what nearer to a request : peto generally refers to the object which 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 367 

Tage 

is wished for ; whereas rogo, to the person who is applied to ; hence 51 
we say, pelere aliquid ab aliquo, but rogare aliquem aliquid. 2. Pos~ 
tub and exigo denote simply a demand without any enhancing ac- 
cessory notion, as a quiet utterance of the will : postulo, more as a 
wish and will ; exigo, more as a just claim ; whereas posco and flaqito, 
as an energetic demand : posco, with decision, with a feeling of right 
or power ; flagito, with importunity, in consequence of a passionate 
and impatient eagerness. Dod. 

4. Sub septentriouifous = towards the north ; more lit 
under the north. Said in reference to Italy. 

5. JJt ante dictum est. V. I. ad fin. 

6. Suppetetoat = was at hand. 

7. Autem. Y. VI. n. 3. 

8. Quod .... suovexerat = which he had conveyed up the 
river Arar in vessels : lit. which he had brought up with vessels by 
means of the river Arar. Naribus denotes the instrument, and 
flumine the means. Subuexerat, in its primitive sense : to bring up 
from below. 

9. Diem .... ducere = put him off from day to day : more 
lit. were protracting (the affair) day after day. 

10. Conferri .... adesse = that it was collecting (by indi- 
viduals), bringing together (into one place), (and) at hand. Con- 
ferri refers to the delivery and the contribution from several subjects 
to the authorities of the place : comportari, the delivery of these con- 
tributions by the authorities of the place to Caesar. Dbd. 

11. Se .... duci = that he was put off too long ; i. e. longer 
than he thought right. 

12. Frumentiim. The stipendium, or pay, of the Roman sol- 
dier consisted of money and an allowance of clothes, armor, and 
corn. V. Smith's Diet, of Gr. and Rom. Antiquities, Art. Stipendium. 
He had to prepare and make bread for himself out of the corn. 

13. §«mmo .... praeerat = held the office of chief magistrate. 

14. Qui : referring, not to the magistracy, but to the magistrate 
invested with it. 

15. Posset : sc. frumentum. 

16. Sit destitutus = has been left destitute. fiS 
Ch. XVII. 1. Quod .... proponit = discloses what he had 

previously passed over in silence. 

2. Plurimum valeat = is very powerful. 

3. Qui .... possint = who, though invested with no office, 
have more influence. Some read privati : the sense is essentially the 
same. 



I 



368 NOTES. 

Page 
52 4. Hos ; i. e. qui privatim. 

5. Seditiosa .... oratione = by seditious and wicked 
speeches. 

6. Quod .... perferre == because it must be better, (they 
say ; i. e. the qui privatim,) if they could no longer continue to hold 
the sovereignty of Gaul, (V. Ch. XLIII. : ut omni tempore totius 
Galliae principatum Aedui tenuissent), to bear the dominion of the 
Gauls (i. e. the Helvetii) than that of the Romans. The text is here 
various. 

7. Eisdem ; i. e. qui privatim. 

8. Quaeque = et quae. 

9. A se = by himself; i. e. as Yergobretus. 

10. Quod .... sese = as to his having, being compelled by 
necessity, made known the affair to Caesar, he clearly saw, &c. 

11. Intelligo denotes a rational discernment, by means of re- 
flection and combination : sentio, a natural discernment, by means 
of the feelings, immediate images, or perceptions, whether of the 
senses or of the mind : lastly, cognosco denotes a historical discern- 
ment, by means of the senses and of tradition. Dod. 

Ch. XVIII. 1. Pluribus praesentibus = in the presence 
of so many : lit. more (than usual) being present. 

2. Solo : sc. Lisco. 

3. Ipsum .... audacia, etc. = that it was Dumnorix him- 
self, a man of the greatest boldness, of great personal influence, &c. 

4. Rerum no varum = of a revolution. 

5. Porto ria = port duties, customs ; i. e. duties on imports and 
exports. 

J3 6. Vectigulia is the general term for revenues, from whatever 
source derived. 

7. Redempta habere = has farmed. The puUicam, or farm- 
ers of the revenues, bought them of the government at the lowest 
price they could, and then collected them for their own use. 

8. Facilitates ad largiendum magnas = extensive re- 
sources for bribery. 

9. Sumptus means expense, so far as it diminishes wealth and 
capital ; allied to prodigality : impensae, so far as it serves to the 
attainment of an object ; allied to sacrifice. Dod. 

10. Alo denotes nourishment, as conducive to development and 
growth : nutrio, only as it prolongs and secures existence. Dod. 

11. l*argiter posse = has great influence. 

12. Potentia, potcntatus, and potestas denote an exte- 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 369 

Page 

rior power, which acts by means of men, and upon men ; whereas §3 
vis and robur denote an interior power and strength, independent of 
the co-operation and good-will of others. Potentia denotes a merely 
factitious power, which can be exerted at will : potentatus, the exte- 
rior rank of the ruler, which is acknowledged by those who are sub- 
ject to him : potestas, a just and lawful power, with which a person 
is intrusted. Vis is the strength which shows itself in moving and 
attacking, as an ability to restrain others : robur, the strength which 
shows itself in remaining quiet, as an ability to resis' attack, and 
remain firm. Dbd. 

13. Collocasse = had given in marriage. 

14. Ex .... habere. The daughter of Orgetorix. V. HI. 

15. Sororem ex matre = his sister by his mother, or on his 
mother's side. 

16. Suo nomine = on his own account ; i. e. on personal 
grounds. 

1 7. Accidit and evenit denote both favorable and unfavorable 
occurrences ; but the accidentia, unexpected, overtaking us by sur- 
prise ; the evenientia, expected, foreseen : contingit, obvenit, obtingit 
are generally confined to fortunate occurrences. The accidentia are 
fortuitous, the evenientia result from foregoing acts or circumstances : 
the contingentia are the favors of Fortune : the obtinqentia and obve- 
nientia, the gifts of lot. Dbd. 

18. Imperio popiili Bomani = imperante populo Romano, 
under the government of the Eoman people. Imperio may be con- 
sidered the abl. of time, K. § 91, 10, or the abl. absolute, § 100, 4, 
and H. 3 : the abl. absolute often expressing time, and the verb 
sum having no present participle. 

19. 1. Invenio denotes, as a general term, to find : reperio and 
deprehendo suppose a previous concealment of the thing found, and 
an intention, and pains employed on the part of the finder ; but the 
reperiens merely discovers what was concealed, and now lies before 
his eyes ; the deprehendens, what was intended to be concealed, or 
to escape, and now is in his power. 2. Invenio, reperio, deprehendo 
imply a concealed object, which is discovered ; whereas nanciscor, 
adipiscor, assequor, consequor, only a distant object, which is reached : 
the nanciscens arrives at his object with or without trouble, sometimes 
even against his wish ; as to light upon : the adipiscens, only by ex- 
ertion ; as to achieve : the consequens arrives at the object of his 
wish with or without assistance : the assequens at the object of his 
endeavors by means of exertion. Dbd. 



370 NOTES. 

Page 

53 20. In quaereiido = on making inquiry. 

21. <fcuod .... esset factum = with regard to the fact that 
an unsuccessful engagement of the cavalry had taken place a few 
days before. 

22. Ejus fugae. The " flight " is implied in proelium adversum. 

Ch. XIX. 1. Certissimae res accederent = the most un- 
doubted facts were added. Res is explained by the clauses begin- 
ning with quod. 

S* 2. Injussu SUO ipsis = without his (Caesar's) command 

and (that) of his (Dumnorix's) state, but even without their (the 
Aedui) knowledge. Ipsis refers to the idea of civibus implied in 
civilatis. 

3. Uuum «= one consideration. Quod explains it. 

4. Stadium = attachment. Voluntatem = affection. 

5. Principem .... provinciae = a leading man in the 
province of Gaul. 

6. Cui .... habebat = in whom he was accustomed to put 
the highest confidence in all things. 

7. Sine .... animi = without any offence to his feelings. 

8. Ipse; i. e. Caesar. 

9. Caussa eoguita = now that the case had been investi- 
gated. 

Ch. XX. 1. 1. Rogo and oro denote simply a request, as the 
quiet utterance of a wish ; but the rogans feels himself on a par with 
the person whom he asks, and asks only a courtesy ; the orans ac- 
knowledges the superiority of the other, and asks a benefit ; whereas 
obsecro and obtestor denote a passionate asking, as to conjure ; but 
the obsecrans asks urgently ; the obtestans in a suppliant manner. 2. 
Precor denotes the calm act of prayer, in which one raises one's hand 
to heaven ; but supplico denotes the passionate act of supplication, 
in which one throws one's self on one's knees, or on the ground, and 
wrings one's hands. By hyperbole, however, precor denotes any 
urgent request ; supplico, any humble request, addressed to a human 
being. Dbd. 

2. Scire se depends upon the idea of saying implied in obsecrare* 
Translate, saying that he knew. 

3. Ilia : the charges against Dumnorix, previously mentioned. 

4. Ex eo ; i. e. Dumnorige. 

5. Ipse : sc. Divitiacus. 

6. Ille : Dumnorix. 
68 7. Se: Divitiacus. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 371 

Paga 

8. Propterea .... uteretur = because, when he himself was §§ 
able to effect very much by (his) influence at home and in the rest 
of Gaul, (but) he (Dumnorix) very little on account of (his) youth, 
he (Dumnorix) had risen to distinction through him (Divitiacus) ; 
which distinction and power he was employing, not only to diminish 
his influence, but almost to his destruction. 

9. Quum .... teneret = when he himself (Divitiacus) was 
holding so high a place in his (Caesar's) friendship. Eum = talem. 
Apud eum : lit. with him. 

10. Neminem non — sua voluntatc = every one — at 
Lis desire. 

11. Reipiiblicae injuriam et suum dolor em = the 
injury done to the state and the insult offered to himself. 

12. Adhibet = brings in. 

Ch. XXI. 1. Exploratores are scouts, publicly ordered to 
explore the state of the country or of the enemy : speculators, spies, 
secretly sent out to observe the condition and plans of the enemy : 
emissarii, secret agents, commissioned with reference to eventual 
measures and negotiations. Dbd. 

2. Milia passuum octo. V. VIII. n. 3. 

3. In circuit u = by a circuitous route. 

4. Qui .... misit = he sent men to ascertain. 

5. Facilem : sc. ascensum. 

6. I>e tertia vigilia. V. XII. n. 4. 

7. Eegatum pro praetore = his lieutenant with praetorian 
power. Whenever the consuls were absent from the army, or when 
a pro-consul left his province, the legati, or one of them, took his 
place, and then had the insignia as well as the power of his superior. 
He was in this case called legatus pro praetore. 

8. Et his ducihus = and with those as guides. 

9. Quid . . . sit = what his plan is. 

10. In : sc. exercitu. 

Ch. XXET. 1. Ipse : Caesar : sc. et. {§ 

2. Equo admisso = at full speed. 

3. A ... . insignibus = by the Gallic arms and ornaments. 
The insignia here were probably the decorations of the armor ; as of 
the helmet and shield. V. II. 21. 

4. Ipsius : Caesar. 

5. Multo die = when the day was far spent. Cf. 26, and IH. 
26. 

6. Quod .... renuntiasse = had reported to him (Caesar) 



372 NOTES. 

£6 as seen {pro viso) what lie had not seen. Pro viso : lit. for seen. 
On renunciasse, v. x. n. 1. 

7. Quo consuerat, intervallo = at the usual distance; 
i. e. at the distance described at the end of Chap. XY. 

Ch. XXIII. 1. Posfridie = postero die, and therefore has the 
force of a substantive, by virtue of which it governs the genitive. 

2. Prospiciendum : sc. esse sibi. 

3. 1. Perfuga and transfuga denote the deserter, who flees 
from one party to another ; but the perfuga goes over as a delin- 
quent, who betrays his party; the transfuga, as a waverer, who 
changes and forsakes his party ; whereas profugus and fugitivus 
denote the fugitive who forsakes his abode ; but profugus is the un- 
fortunate man who is obliged to forsake his home, and, like a ban- 
ished man, wanders in the wide world : fugitivus, the guilty person 
who flees from his duty, his post, his prison, his master. 2. The per- 
fuga and transfuga are generally thought of as soldiers : the profugus 
as a citizen : the fugitivus as a slave. Dod. 

4. Sive — sive, seu — sen, seu — sive or sive — seu 
= whether — or, either — or : properly, if it be this, or if it be that ; 
be it this, or be it that. They often connect two words or notions, of 
which the speaker either does not know which is the right or more 
correct one, or chooses to leave it undecided. Also, they often stand 
in conditional sentences to express that, if either of the two conditions 
be realized, the consequence will follow. A. 

5. Eo magis = and the more on this account : more freely, 
and the more. The clause with quod explains eo : giving an ad- 
ditional reason why the Helvetii thought that the Komans were 
departing from them through fear. The subjunctive refers the 
explanation to the minds of the Helvetii. 

$7 6. Posse : sc. eos ; i. e. Romanos. 

7. A ... . agmine = on the rear. V. XY. n. 5. 
Ch. XXI Y. 1. Id depends on ad in advertiu Animum advertit 
is the same as animadvertit. 

2. Triplicem = in three lines. 

3. Mons denotes the mountain with reference to its dimension of 
height ; whereas jugum with reference to its breadth and length : 
sometimes as the uppermost ridge, which, according as it is flat or 
pointed, is with yet greater precision called either dorsum or cacu- 
men, in opp. to radices mantis ; sometimes as a range of mountains, 
particularly in an ascending direction, by which several mountains 
become joined, so as to form a chain, or pile of mountains, in opp. to 
the mountain itself. 



COMMENT ARII DE BELLO GALLIC O. 373 

Fage 

4. Gallia citeriore. V. X. n. 9. 57 

5. Eum : sc. locum. 

6. In .... acie = in the upper line. Constiterant from consisto: 
lit. had placed themselves, had taken their stand ; i. e. stood. 

7. Confertissima acie = in very close array. 

8. Phalange. Not the celebrated Macedonian phalanx, but 
an arrangement similar to the Roman testudo, adopted probably from 
the Germans. 

9. Sub . . . . aciem = close up to our front line. Prim am* 
The first that they met, and, of course, the lowest on the hill. 

Ch. XXY. 1. Suo : sc. equo remote 

2. Scutum is a larger shield, covering the whole body : clypeu$ 
and parma, smaller shields, of a round form : clypeus, for foot-soldiers ; 
par ma, for horse-soldiers also. Dod. 

3. Quod .... poterant. This clause is properly the subject 
of erat The javelins pierced several shields at once, and bent : thus 
making it impossible to pull them out, and to fight with ease. It 
must be borne in mind that the shields were placed above their 
heads, so as to overlap each other ; hence the javelins sent from the 
higher ground might enter several, and fasten them together. 

4. Nudo = unprotected ; i. e. by the shield. 58 

5. Pedem referre = to retreat. 

6. Mille is here used as a substantive in the singular. 

7. Agmen .... claudebant = brought up the enemies' rear. 

8. Ex itinere = during the march. 

9. Latere aperto = on the right flank. This side is called 
aperto because the shield was carried on the left side. , 

10. Conversa .... intulerunt = faced about and advanced 
in two divisions. V. V. n. 10. One division consisted of the first 
and second lines, which continued to advance in the same direction 
in which they were going, in order to offer resistance to the Helvetii 
who had been repulsed, and were returning to renew the fight : the 
other division consisted of the third line, and was the only one that 
faced about. This movement was made to meet the Boii and 
Tulingi, who were advancing to attack the Romans in the rear. 

11. Victis ac submotis : sc. Helvetiis. Venientes: sc. Bow* 
et Tulingos 

Ch. XXVI. l. Ancipiti proelio. The encounter is here 
called anceps, " double," because it was going on in two places at one 
time : that of the first division with the Helvetii, and that of the 
second with the Boii and Tulingi. 



374 NOTES. 

68 2. Alteri — alteri. The former refers to the Helvetii, the lattei 
to the Boii and Tulingi, 

3. Quiim = although. 

4. Mora septima. The Romans divided the day, like the 
night (V. XII. n. 4), into four equal parts, and each of these parts 
into three horae. The seventh hour would answer nearly to our one 
o'clock. 

5. Aversion liostem = an enemy's back: lit. an enemy 
turned away ; i. e. in flight. 

6. Ad .... noctem = till late at night. Compare XXII. n. 5. 
49 7. Se tiabitiirum (esse) depends upon the idea of saying im- 
plied in litems nunciosque misit. 

8. Eodem loco, quo (habeat) Helvetios = in the same po- 
sition as (he regarded) the Helvetians. 

Ch. XXYII. 1. Pauperfas denotes poverty only as narrow- 
ness of means, in consequence of which one must economize, in opp. 
to dives ; whereas inopia and egestas denote galling poverty, in con- 
sequence of which one suffers want, and has recourse to shifts ; 
inopia, objectively, as utterly without means, so that one cannot help 
one's self, in opp. to copia or opulentia ; egestas, subjectively, as pen- 
ury, when a man feels want, in opp. to abundantia ; lastly, mendicitas, 
as absolute poverty, in consequence of which one must beg. The 
pauper possesses little enough : the inops and egenus, too little : the 
mendicus, nothing at all. 

2. Eos : the Helvetii who sent the ambassadors. 

3. Essent. The subj. here refers the thought to the mind of the 
ambassadors : " where they said they were." 

4. Eo : where the Helvetii were. 

5. Perfugissent. The ind. would have made Caesar respon- 
sible for the assertion as a fact; whereas the subj. represents it as a 
conceived result of the character of the antecedent. 

6. Ea includes the men as well as the arms. 

7. Nocte intermissa = a night having intervened. 

Ch. XXVIII. 1. Si vellent = if they wished to be ex- 
culpated by him. 
(0 2. Ipsos = them ; i. e. Helvetios, &c. 

3. The order is, concessit Aeduis petentibus, xd (Aedui) collocarent 
Boios infinibus suis, quod (Boii) egregia virtute erant cogniti ; quibus 
Uli (Aedui), &c. 

4. Quosque .... receperunt = and whom they afterwards 
received into the same condition with respect to their rights and 
freedom that they themselves enjoyed 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 875 

Ch. XXIX. 1. Tabulae = tablets, or lists. 60 

2. Uteris .... confectae = made out in Greek characters. 

3. Ratio = an account. 

4. Pueri ; i. e. qui pueri, &c. essent. 

5. Reriun refers to the different classes of persons mentioned 
above. Cf. ea in Chap. XXVII. 

6. Capitum Helvetiorum = Helvetians : lit. heads of Hel- 
vetians. 

7. Ex his, etc. ; i. e. ex Ms (ii), qui arma ferre possent, (erant,) 
ad milia LXXXXH. The phrase ad milia LXXXXII. may be re- 
garded as the predicate nominative after erant understood. 

8. Fuerunt* The plural is used on account of the plurality of 
idea contained in the phrase, ad milia CCCLXVHL, which consti- 
tutes the predicate nominative. 

9. Censu habito. Not a census in the Roman use of the term, 
but a mere enumeration. 

Ch. XXX. 1. Oailiae ; i. e. Celtic Gaul, the third of the three 
divisions mentioned in Chap. I. 

2. Graiulatum : sc. eum. 

3. Inteliigere : depending on the idea of saying contained in 
graiulatum. 

4. Helvetiorum .... Bomani = injuries which the Helve- 
tians did to the Roman people. The former is the subjective, and 
the latter the objective genitive. 

5. Ex usu = to the advantage. 

6. Uti .... potirentur* This clause explains eo consilio. 

7. Ex .... copia; i. e. of places. 61 

8. Quem .... judicasseiit = the one which they should 
judge, &c. 

9. Ex .... consensu = in accordance with general consent ; 
i. e. if the general consent of their countrymen could first be obtained. 

10. Jurejurando .... sanxerant = solemnly bound them- 
selves by an oath. Jusjurandum, and the later word juramentum i 
denote a civil oath, by which a man confirms or promises something : 
sacramenium denotes a military oath, by which the soldier solemnly 
pledges and binds himself not to forsake his standard. Dod. 

11. Nisi quibus: sc. ii. 

Ch. XXXI. 1. Secreto in occulto = in a secret place 
without witnesses. In occulto is rejected by some, but the best texts 
retain it. Secreto means separate, or apart from others, remotis 
arbitris ; but in occulto, the concealed or secret place of the nego- 
tiation. The passage is, therefore, not tautological. 



376 NOTES. 

61 2. Se . . . . contendere. V. XXX. n. 3. 

3. Non laborare = (saying) that they strove and labored 

not less for this. The clause, ne .... enunciarentur, is in 

apposition with id. 

4. Factiones = parties. 

5. Principatum tenere = stood at the head. 

6. Hi ; i. e. Arverni and AeduL 

7. Factum esse = it came to pass. 

8. Arcessere and accersere denote, in the most general 
sense, merely, to send for : accire supposes a co-ordinate relation in 
those that are sent for, as, to invite : evocare, a subordinate relation, 
as, to summon. The arcessens asks, the acciens entreats, the evocans 
commands, a person to make his appearance. Dod. 

9. Cultum = manner of life. 

10. Ad siumenun is here the subject ace. of esse. 

11. Pulsos : sc. Aeduos. 

62 12. Fractas : sc. eos (Aeduos), the antecedent of qui and sub- 
ject of coactos esse. 

13. Hospitio* Hospitality between states is meant. There 
was, among the Eomans, the hospitium publicum, as well as the hos- 
pitium privatum. 

14. Ununi se esse = that he (Divitiacus) was the only one. 

15. Pejus = a worse thing. 

16. Quibus .... pararentur = for whom a place and habi- 
tations were procuring ; i. e. for whom he was procuring, &c. The 
English language being destitute of a passive form which expresses 
the continuance of the action, affords no exact equivalent for the 
Latin pres., imperf., and fut. passive, which always express that the 
act under which the person or thing spoken of is passive, is still 
going forward at the time supposed. " Were procuring " is not a 
common English idiom to express a passive idea, but it is the exact 
equivalent of pararentur. 

1 7. Futurum esse = it would come to pass. 

18. Conferendum esse = was not to be compared (in respect 
to fertility) ; i. e. it was so far superior to it as not to admit of a 
comparison with it. 

19. Ilanc : sc. Gallicam. Ilia: sc. Germana. 

20. Ut semel == as soon as. 

21. In .... edere = exhibited in them all sorts of examples 
and tortures. Edere exemplum in allquem means to inflict a heavy 
punishment upon some one, in order that his punishment may be an 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 377 

example or warning to others. Cruciatus is merely an explanation 62 
of exempla : the examples consisting in the infliction of tortures. 

22. Quid aitxilii = some aid. 

23. JJt . . . . emigrent explains quod. 

24. Fortimamque .... experiantur = and make trial of 
whatever fortune may befall them. 

25. DuMtare : sc. se ; i. e. Divitiacum. 61 

26. Deterrere : sc. eum ; i. e. Ariovistum. Translate, could 
prevent a greater number of Germans from being led over the 
Rhine. 

27. Bhennm is governed by the trans in traducatur. 
Ch. XXXII. 1. Habita = having been delivered. 

2. Qnam reliquorum = than that of the rest. Some read 
prae reliquorum = in comparison with that of the rest : fortu- 
nam being understood in the former case, and fortuna in the latter. 

3. Propterea quod .... daretur = because the means 
of escape were still afforded to the rest (although they might not be 
able to offer resistance to Ariovistus). Some such thought as that 
expressed in the parenthesis is understood, to which the tamen refers. 

Ch. XXXm. 1. Sibi .... futuram = that he would attend 
to this matter : lit. that this thing should be for a care to him. 

2. Se habere : depending upon the idea of saying involved in-" 
pollicitus est. 

3. fieneficio* In the consulship of Caesar, and through his 
influence, Ariovistus had been styled king and friend by the Roman 
senate. Y. XXXY. and XLIII. 

4. Et .... putaret = and after these things (the representa- 
tions made by the Gauls) many (other) circumstances urged him to 
(lit. why he should) think that this business should be considered 
and undertaken by him. 

5. Paulatim and seusim represent gradual motions under 64 
the image of an imperceptible progress : paulatim, by little and little, 
in opp. to semel, at once ; sensim, imperceptibly, in opp. to repente ; 
whereas gradatim and pedetentim, under the image of a self-conscious 
progress : gradatim, step by step, in opp. to cursim, saltuatim, &c. ; 
pedetentim, a foot's pace, in opp. .to curru, equo, volatu, velis. Dod. 

6. Oermanos consuescere and multitudinem venire 
are the subjects ace. of esse understood. Periculosum agrees with 
them. 

7. Sibi temperatures = would restrain themselves. 

8. Quiii exirent = from going : lit. that they might not go. 



378 NOTES. 

Page 

64 9. Rhodanus ; i. e. the Bhone alone ; or, nothing but the 
Rhone ; since it was fordable. V. VI. 

10. Quam. V. III. n. 4. 

11. Occurendum = that he must meet, or counteract. 
Ch. XXXIV. 1. Placiiit ei = he resolved. 

2. Aliquem .... utriusque = some place midway between 
both. Utriusque depends upon medium. A Grecism. Cf. IV. 19, 
medium regionum. 
■ • 3. Velle : depending upon the idea of saying implied in legatos 

mitteret. 

4. Si quid ille se velit = if he (Caesar) has anything to 
say to him (Ariovistus), if he wants anything of him. Se is not the 
abl., as some suppose, but the ace. and subject of facere understood. 
The phrase is colloquial and elliptical. 

5. Quid negotii = what business. 

{J Ch. XXXV. 1. His responsis = this reply. The Latin 
employs the plural with reference to the parts which make up the 
whole : the English viewing them as a whole, requires the singular. 
So his mandatis below = this message. 

2. Ilanc = talem. 

3. Gratiam or gratias habere means to feel thankful ; 
whereas gratias agere, to return thanks in words : lastly, gratiam re- 
ferre, to show one's self thankful by deeds. Gratias agere is the 
usual, grates agere, a select and solemn form of speech. In the same 
manner gratulari denotes an occasional expression of thanks without 
oblation, and a congratulation without formality ; whereas gratari, a 
solemn thanksgiving, or congratulation. Dod. 

4. Gravaretur = he was unwilling to do it. 

5. Neque putaret = and did not think he ought to speak 

concerning a matter of common interest, and investigate it. 

6. Illis ; i. e. the Sequani. Ejus ; i. e. Ariovistus. 

7. Id ita. A redundancy common in Caesar. 

8. Fecisset. In direct discourse it would be the future perfect. 

9. Si ... . inipetraref = if he (Caesar) did not obtain (it) ; 
i. e. what he demanded. Impetraret is here used absolutely. 

10. Obtiueret. The provinces were assigned to the consuls by 
lot. 

11. Quod .... Posset = as far as he could do it consistently 
with the interests of the republic. 

12. Sese. A repetition of the sese above for the sake of perspi- 
cuity. The passage which intervenes is parenthetical. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 379 

Page 

Ch. XXXVI. 1. Ad haec. V. XXXV. n. 1. 65 

2. Uteretur : sc. populus Romanus. 

3. Oportere .... iinpediri = he (Ariovistus) ought not to 
be hindered by the Roman people in the exercise of his rights. 

4. Sibi deteriora = less valuable to him. 66 

5. Facer e, faceret. These imperfects denote an endeavor or 
attempt. 

6. Injuria = without just cause. 

7. Quod convenisset = which had been agreed upon. 

8. Fecissent. V. XXXV. n. 8. 

9. LiOiige .... afuturum = the name of brother given to 
them by the Roman people would be far from benefiting them : lit, 
far from them. 

10. Quod .... denunciaret = as to Caesar's intimating to 
him. 

Ch. XXXVII. 1 . Eodem tempore — et = at the same 
time — that. Et (more frequently atque) with adverbs and adjec- 
tives of likeness, unlikeness, and equality, may be translated that, or 
as. 

2. Haec mandata. V. XXXV. n. 1. 

3. Aedui 2 sc. veniebant. 

4. Trausportati essent, popularenturv The subj. in 
these verbs refers the thought to the mind of the legati. 

5. Obsidibus datis = by giving hostages. 

6. Pacem .... redimere : lit. to purchase the peace of Ari- 
ovistus : we should say, to purchase peace of Ariovistus. 

7. Potuisse. Questum is here followed by Quod and the subj. 
to denote the conceived ground of the complaint, and by the ace. 
with the inf. to denote the object of it. 

8. Treviri : sc. veniebant questum. 

9. Pagos. The district by metonymy for the inhabitants. It 
is generally supposed that only the army of the Suevi is here meant. 
We learn from Lib. IV. c. I. that each canton furnished one thou- 
sand fighting men, making an army one hundred thousand strong. 

10. Couarentur. V. n. 4. 

11. Resisti posset : sc. Ariovisto. 

12. Quam. V. HI. n. 4, and Ec. Cic. XXVII. n. 8. 

Ch. XXX Vm. 1. Contendere, profecisse. The student 
will distinguish between the imperf. and pluperf. infin. : was hasten- 
ing — had accomplished. 

%. Magno opere is the same as magnopere, 67 



380 NOTES. 

Page 

67 3. Facultas — abundance. 

4. Jttagiiam facultatcm = it afforded ample means 

for protracting the war. 

5. Occasio and opportimitas are the opportunities which 
fortune and chance offer ; occasio, the opportunity to undertake 
something in a general sense : opportunitas, the opportunity to un- 
dertake something with facility, and the probability of success ; 
whereas potestas and copia are opportunities offered by men, and 
through their complaisance : potestas denotes the possibility of doing 
something with legal authority ; copia, the possibility of doing some- 
thing with convenience : lastly, facultas, as the most general expres- 
sion, the possibility of doing something in a general sense. Dod. 

6. Alduasdubis. Most copies read Dubis. 

7. Ut . . . . circumductum = as if drawn around by a pair 
of compasses ; i. e. as if its circular course was traced by a pair of 
compasses. 

8. Pedum sexceratoram : sc. spatio. 

9. IiitermitCit — leaves an interval. Intermitto means merely 
to leave off for a time ; whereas omitto, to leave out altogether. Dod. 

10. Coutiiiet = comprises, fills. 

11. Ripae, the gen. limiting parte. Some make it the nom. 
plural to contingant Sc. earn; i. e. ripam, for the object of contmganL 

12. Hunc : sc. montem. 

Ch. XXXIX. 1. Rei .... commeatusque = of corn and 
other supplies. Commeatus is the general term for the provisions and 
supplies of an army, including res frumentariae, or frumentum, which 
expresses the same idea ; but when it is coupled with either of these 
latter expressions, it stands opposed to it, and means every kind of 
supplies not included in it. 

2. Ex percontatione = from the inquiries. 

3. Corporum = of body. 

4. Vul turn .... oculorum = the expression of their coun- 
tenances and the fierce look of their eyes. 

5. 1. Metus is fear only as the anticipation of an impending evil, 
and reflection upon it, the apprehension that proceeds from foresight 
and prudence, synonymously with cautio ; whereas timor, the fear 
that proceeds from cowardice and weakness. Or, metus is an intel- 
lectual notion: fear, as from reflection, in opp. to spcx : whereas 
timor is a moral notion : fear, as a feeling, in opp. to jiducia, animus. 
2. Metus and timor have their foundation in reflection, whereby a 
person is made clearly aware of the object and ground of his appre- 



COMMENTARII DE BELLO GALLIC O. 381 

Pag* 

tension ; whereas horror and formido is an immediate feeling, which 67 
overpowers the understanding by the dreadful image of the nearness 
of some horrid object, and can give no account of the ground of its 
fear : formido expresses this state immediately as a state of mind ; 
whereas horror, as the bodily expression of this state, by the hair 
standing on end, the eyes wildly staring, &c. Dod. 

6. Won mediociiter. An instance of litotes. V. Sail. Cat. 
XXIR n. 2. 

7. Quorum .... diceret = of whom one having assigned 
one reason, and another another, which they said was a necessary 
one (i. e. rendered it necessary) for them to set out (for home). 

8. Vultum fingere = to change the countenance ; i. e. for 
the purpose of dissembling : more freely, to assume a cheerful coun- 
tenance. 

9. VulgfO = as a general thing. 58 

10. Vereor has its foundation in what is strikingly venerable : 
metuo and timeo, in the threatening danger of an object. The timens 
and metuens fear the danger : the verens, the disgrace and shame. 
Dod. 

11. Rem frumentariam : a Grecism for ut satis commode 
res frumentaria supportari posset. 

12. Remiiiciabaiit. V. X. n, 1, 

Ch. XL. 1. Omnium — ordinum — centurionibus = 
The centurions of all ranks. Ordinarily a council of war consisted 
of the commander-in-chief, the legati, or lieutenants, the tribuni, or 
commanders of the legions, and the chief centurion of each legion. 
In this case, however, all the centurions were summoned, of whom 
there were sixty in each legion. The word properly signifies the 
commander of a hundred men, but as the number in a legion varied 
at different periods from about three thousand to about six thousand, 
the number in a century would vary likewise from fifty to a hundred. 

2. Ariovistum, etc. The oratio obliqua depending upon the 
idea of saying implied in incusavit. This construction continues 
through the chapter ; and, indeed, it is so common, that further 
remark upon it will not be necessary. 

3. Officio = duty. 

4. Aequitate = fairness. 

5. 1. Amentia shows itself negatively and passively : dementia, 
positively and energetically. The amens is without reason, and 
either acts not at all, or acts without reason, like the idiot : the 
demens, while he fancies that he is doing right, acts in direct oppo- 



382 NOTES. 

Page 

68 sition to reason, like the madman. 2. Furor denotes mental irrita- 
tion, ecstasy, as raging : delirium, a physical and childish remission 
of the mental faculties : rabies, a half moral condition of a passionate 
insanity, as frantic. % The furibundus forgets the bounds of sense, the 
delirus babbles nonsense, the rabidus will bite and injure when he 
can. Dod. 

6. Quid vererentur = what, pray, should they fear? 

7. Sua = their own : ipsius = his ; i. e. Caesar's. 

8. Factum (esse) periculum = trial had been made. 

9. Factum : sc. periculum. 

69 10. Servili tumultu = at the time of the insurrection of the 
slaves. 

11. Quos relates to the idea of servi contained in servili. 

12. Quos tamen = and yet — them. 

13. Ali quill = some, somewhat. 

14. 1. Vinco means to drive an adversary from his place : supero, 
to win a place from an adversary. The vincens has more to do with 
living objects, with enemies : the superans, with inanimate objects, 
with difficulties. 2. Evinco denotes especially the exertion and du- 
ration of the conflict : devinco, its consequence, and the complete- 
ness of the victory. 3. Vinco means to conquer by fighting : opprimo, 
without fighting, by merely appearing, in consequence of a surprisal, 
or of a decided superiority of forces. Dod. 

15. Neque .... fecissent = and had given (them) no oppor- 
tunity of fighting with him. 

16. Desperantes, disperses : sc. Gallos. 

1 7. Ratione et consilio = by stratagem and craft. 

18. Cui .... posse = that not even he himself (Ariovistus) 
expected that our armies could be deceived by that stratagem, for 
which there had been room against rude and inexperienced men. 

19. Ill . ... Simula tioiicm = to a pretended anxiety rela- 
tive to provisions : lit. to the pretence of provisions. 

20. Conferrent = attributed. 

21. Officio = ability. 

22. Audienfes £m obedient. 

23. Scire .... convictam = for he knew that to whomsoever 
an army has not been obedient to orders, either success has been 
wanting through (some) mismanagement of an affair, or avarice has 
been clearly proved (against them), in consequence of the discovery 
of some base deed. 

24. Iuuoccutiaiu = integrity, disinterestedness : opp. to ava- 
riliam. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 383 

Page 

25. Quod .... repraesentatairum = would perform imme- 69 
diately what he was intending to defer to a more distant day. 
26 De quarta vigilia. V. XII. n. 4. 

27. Praetoriam conoitem. This was the general's body- 70 
guard. They were distinguished by double pay and especial privi- 
leges. 

28. Praecipue. Y. Ec. Cic. XXVI. n. 9. 

29. Maxime is emphatic, as it stands at the end of the sentence. 
Ch. XLI. 1. Decima legio. The legions were numbered in 

the order in which they were raised. 

2. JEgerimt (sc. id) = (lit.) had this in view, aimed at this. 
The whole may be rendered, endeavored to excuse themselves to 
Caesar. 

3. Se, etc. = saying (implied in egerunt) that they, &c. 

4. Dubitasse .... timuisse : sc. de summa belli. 

5. Summa = command-in-chief. Suiun (esse) = belonged 
to them. 

6. Ex aliis == of all others. 

7. Itinere exquisito, — ut duceret = the route having 
been inquired into (and found to be such) that he could lead. Ut 
duceret depends upon exquisito ; for the phrase in the parenthesis is 
implied in exquisito. 

8. liocis apertis == through an open country. 
Ch. XLII. 1. Postulasset. Y. XXXIY. 

2. Per se = through his (Caesar's) own means. 

3. Accessisset : sc. Caesar. 

4. Se ; i. e. Ariovistus. 

5. Revertor and revenio denote properly only momentary 
actions ; revertor, in opp. to projiciscor, the turning back ; revenio, in 
opp. to advenio, the return ; whereas redeo denotes a more lasting 
action, which lies between turning back and the return, in opp. to 
porro ire, the journey home. Dod. 

6. Petenti = to him (Caesar) asking; i. e. to his request. 

7. Alia rati one = on any other terms. 7j 

8. Interposita causa = under any pretext. 

9. Eo = in eos : sc. equos. 

10. Quam. Y. III. n. 4. 

11. Ad .... rescrifoere = he was transferring them to the 
cavalry. The equites occupied a more honorable position, and re- 
ceived higher pay, than the pedites, or infantry. 

Ch. XLIII. 1. Ariovisti et Caesaris. Instead of these 
words, many copies have utrisque. 



384 NOTES. 

Page 

7 j 2. Ex equis = on horseback : lit. from their horses. 

3. Quod rex — quod amicus — quod muiiera. The 

repetition of a word at the beginning of successive clauses renders 
each clause emphatic. The figure is called anaphora. V. A. & S., 
324, 13. 

4. Miuiera* When the Romans conferred the title of king upon 
any one, it was customary to make him rich presents as a token of 
their friendship. 

5. Pro .... Officiis = in consideration of important services 
of men. 

72 6. Aditum: sc. ad senatum. 

7. Postulandi : sc. ea ; i. e. praemia. 

8. Ipsis .... intercedereut = existed between them (i. e. 
the Romans) and the Aedui. 

9. Quotient : commonly written quoties. 

10. In eos = respecting them: i. e. to honor them. 

11. lit = how. 

12. Ut velit — to wish. The clause introduced by ut explains 
consuetudinem.. 

13. Sui = of their own; i. e. rights, honors, privileges, &c. 

14. Quod .... posset = but who could bear that that should 
be stripped from them, which they had brought to the friendship of 
the Roman people ? i. e. which they possessed when they entered 
into the alliance. 

15. In ... . dederat = had given in charge. 

16. At = yet at least. 

17. Quos amplius = any more. 

Ch. XLIY. 1. I>e .... praedicavit = spoke many things 
boastfully of his own merits. 

2. The whole chapter from transisse is in indirect discourse. 
528 ; 1296 ; 266, 2, for the use of modes. 

3. 1. Sponte means voluntarily ; whereas idtro, in an over ready 
manner ; so that sponte refers to the mind of the agent, ultro to the 
thing itself. Sponte accusare means to accuse of one's own accord ; 
whereas ultro accusare means to obtrude one's self into the office of 
an accuser, when one should be satisfied with not being one's self 
accused. 2. Sponte, from choice, is in opp. to casu, or necessitate : 
whereas sua sponte, quite of one's own accord, in opp. to rogatus, 
provocatus, or invitatus. 3. Sponte and spontancus paint the voluntary 
action as an act of the understanding : voluntate and voluntarius, as an 
act of the will, in opp. to invite : Ubenter and Ubens, as an act of feel- 
ing, in opp. to taedio. Dod. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 385 

Page 

4. Gallis ; i. e. the Arverni and Sequani. V. XXXI. 72 

5. Hendiadys for magna spe magnorum praemiorum. This figure 
is the expression of an idea by two nouns connected by a conjunction, 
instead of a noun and a limiting adjective or genitive. 

6. Ipsis : sc. Gallis. 

7. O nines .... civifcates» This is not strictly true : only the 
Aedui and their allies fought against him. 

8. De recusare. Caesar had made no such refusal direct- 
ly, but he had demanded that he should restore the hostages ; thereby 
depriving him of the only means of enforcing the payment of tribute. 
Hence (as Dr. Schmitz remarks), he says de siipendio recusare, and 
not stipendium recusare. 

9. Id ; i. e. amicitiam populi Romani. The id gives a more gen- 75 
eral meaning than earn would. 

10. Dectiticii = those who have surrendered. 

11. Quod traducat = with regard to the fact that he is lead- 
ing over. So quod diceret below. 

12. Nisi rogatus = without being asked. 

13. I>efenderet = has warded it off. 

14. Populum : sc. venisse. A false statement. 

15. Galliae pro vine iae. V. I. n. 10. 

16. Sibi ; i. e. Caesar. Suas; i. e. Ariovistus. 

17. Hanc Galliam = this part of Gaul. 

18. E senatus consulto. Most copies read a senate. 

19. Ipsos ; i. e. Aeduos. 

20. Debere .... habere = that he ought to suspect that 
Caesar, under the pretence of friendship (towards, to the Aedui), 
inasmuch as he has an army in Gaul, has it (there) for the purpose 
of crushing him (Ariovistus). 

21. Decedat. The student will notice that the tenses of this 
speech frequently change from the imperf. to the pres., and vice 
versa : accordingly, the verbum dicendi understood, on which the 
whole depends, must be supposed to be changed from the perf his- 
torical to the pres. historical. 

22. Quod .... interfecerit — if, however, he kills him 
(Caesar). Here the verbum decendi must be supposed to be in the 
present ; consequently, what would be the fut. perf. in direct, be- 
comes the perf. sub. in indirect discourse. 

23. Gratum .... factunim = he shall do (a thing) pleasing. 
Caesar had many violent opponents at Rome, who had already be- 
come apprehensive, of his insatiable ambition 



386 NOTES. 

Page 

73 24. Compertum habere. V. XV. n. 2. 

25. Decessisset. Now the verbum dicendi must bo supposed to 
be changed to the historical perf., since the fut. perf. of the direct has 
become the pluperf. of the indirect discourse. 
1} Ch. XLV. 1. In ... . sententiam = for this purpose ; i. e. 
to show why Square). 

2. Et .... suam, etc. = and that neither his own custom nor 
that of the Eoman people permitted, &c. 

3. Quibus igiiovisset — in provinciam redegisset. 
A conquered nation was said to be pardoned, when the people were 
permitted to enjoy their own laws and choose their own rulers : on 
the contrary it was said to be reduced to a province when they were 
deprived of their sovereignty, and compelled to pay tribute. 

4. Quaiii .... voluisset = since they (senatus) had decreed 
(lit. willed) that it (quairi), though conquered in war, should enjoy 
Its own laws. 

Ch. XL VI. 1. Facit — recepit — imperavit. Such 
changes of tense in the same sentence are not uncommon among the 
historians ; though the text seems to be quite unsettled in this place : 
gome reading fecit, and others facit and recipit. 

2. Committeiidam (sc. sibi) = that he should cause, that he 
should so act. V. XIII. at the end for an example of committo fol- 
lowed by ut. 

3. Per fidem = on account of the appearance, or pretence, of 
faithfulness ; i. e. on the part of Caesar. 

4. Ill .... militiun = among the common soldiers- 

5. Qua arrogantia — usus = with what arrogance : lit. 
using what arrogance. The subjunctives, inter dixisset, fecissent, 
diremisset, are all in the same construction ; namely, indirect ques- 
tions : the first two depending upon qua, and the last upon ut = how. 

6. Omni .... interdixisset = had forbidden the Romans the 
use of all Gaul. Inter dico is constructed with the ace. and abl., the 
ace. and dat. (very rare), and, as in the present instance, with the 
dat. and abl. 

75 Ch. XL VII. 1. Velle se — lit constitueret. The student 
will notice the twofold construction after legatos mittit. This expres- 
sion implies saying, and therefore requires the ace. with the inf. : it 
also implies asking, and accordingly requires ut with the subj. V. 
II. n. 4. 

2. Uti = (asking) that. 

3. 1. Sermo denotes a conversation accidentally arising, or at 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 387 

Page 

least carried on without any fixed and serious purpose ; whereas % 
colloquium, generally a conversation agreed upon for a particular 
purpose, like a conference. 2. Serrno is a natural mode of speaking : 
oratio, a speech premeditated and prepared according to the rules of 
art. Dod. 

4. Visa .... est = did not appear good, sufficient. 

5. Pridie diei. V. XXIII. n. 1. 

6. Quin — conjicerent = from hurling. 

7. Mumanitate = refinement. 

8. Civ if ate = with citizenship. 

9. Qua : sc. lingua. Multa = multum, frequently, for the most 
part. 

10. Peccandi — causa = ground for offending. 

11. Mospitio = guest-friendship. 

1 2. An .... causa = was it not to act as spies ? lit. for the 
purpose of spying ? This must not be considered a simple indirect 
question. With a single exception, (V. K. § 116, R. 3, and A. & S. 
§ 198, 11, E,. [c],) an is, in its proper sense, used only in a second, 
or opposite question, where we use or. TI:e question to which it is 
opposed is often to be supplied by the mind. In the present case, 
the sentence completed would stand thus : utrum aliud venirent, an 
speculandi causa (venirent) ? The not in the translation indicates 
that the answer cannot be doubtful ; and this is the sense which the 
sentence gives when the part omitted is supplied. V. Ec. Cic. XXY. 
n, 12, and Zumpt, § 353. 

Ch. XL VIII. 1. Praeter = by, or past. 

2. Eum; i.'e. montem. 

3. Uti — iutercluderet. This clause explains eo consilio. 

4. Fnimento commeatiique. V. XXXIX. n. 1. 

5. Supportaretur = was on the way ; lit. was in the act of 
being carried, or was carrying. Y. XXXI. n. 16. 

6. 1. Continuum means that which hangs together without 
break or chasm : perpetuum, that which arrives at an end without 
breaking off before. 2. Perpetuus, sempiternus, and aeternus denote 
continued duration ; but perpetuus, relatively, with reference to a 
definite end, that of life for example ; sempiternus and aeternus, ab- 
solutely, with reference to the end of time in general : sempiternus 
means the everlasting, what lasts as long as time itself, and keeps 
pace with time ; aeternum (from aetas), the eternal, that which out- 
lasts all time, and will be measured by ages, for Tempus est pars 
quaedam aeternitatis. Dod. 



388 NOTES. 

Page 

76 7. Potestas = opportunity. 

8. Hoc erat = was the following, was as follows : referring to 
the description about to be given. 

9. Singuli singnlos = each horseman one. 

10. Si ... • recipiendum = if it was necessary to advance 
farther, or retreat with greater speed than usual. 

11. Ut . . . . adaequarent = that, supported by the manes of 
the horses, they could keep pace with them : lit. could equal their 
speed. 

Ch. XLIX. 1. 4£uo. Y. YI. n. 1. 

2. Idoneus denotes a passive, aptus an active fitness for any- 
thing. Or, the idoneus is fitted by his qualifications, and, through 
outward circumstances, for any particular destination : the aptus, by 
his worth and adequacy. The idoneus is in himself inactive, and 
suffers himself to be employed for a particular purpose, for which he 
is qualified : the aptus himself engages in the business, because he is 
adequate to it. Dod. 

3. Triplici. Y. XXIY. n. 2. 

4. Aciem === line, division. 

5. Hominum expedita = light-armed troops ; i. e. without 
baggage, and lightly equipped. 

6. Quae copiae = that these forces. 

7. Auxilioimm. The auxilia, or auxiliares, were the troops 
furnished by the foreign states which were in alliance with the 
Romans. 

77 Ch. L. 1. Uleridies denotes noon, as a point of time, which 
separates the forenoon from the afternoon : medius dies, the middle 
of the day, as a space of time which lies between the morning and 
evening. Dod. 

2. Turn demiim = then at last, then at length : said of things 
long expected. Hand says, non antequam Caesar, frustra instructa 
acie, exercitum in castra reduxisset 

3. Proelio here = in a general battle. 

4. Matres familiae. "The Germans treated their women 
with esteem and confidence, consulted them on every occasion of 
importance, and fondly believed that in their breasts resided a sanc- 
tity and wisdom more than human. Some of the interpreters of fate, 
such as Yelleda, in the Batavian war, governed, in the name of the 
Deity, the fiercest nations of Germany." Gibbon's Rome, Y. I. p. 268. 

5. Ex iisu esset = it would be advantageous. 

6. Concession est means what is generally allowed, and has 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 389 

Tmg9 

a kindred signification with licet, licitum est, which mean what is al- 77 
lowed by human laws, whether positive, or sanctioned by custom and 
usage : fas est means what is allowed by Divine laws, whether the 
precepts of religion, or the clear dictates of the moral sense. 

Ch. LI. 1. Alarios = auxiliaries. The foreign troops that 
served with the Roman armies were so called, because they were 
stationed on the alae, or wings of the army. V. Smith's Gr. and 
Rom. Antiq., Art. Ala. 

2. Minus multitudine .... valebat = had fewer legion- 
ary soldiers than the enemy : lit. was less strong in the number of 
legionary soldiers in comparison with the number of the enemy. 

3. Ad speeiem = for a show. 

4. Turn demum. Y. L. n. 2. 

5. Eo = in us ; i. e. in rliedis et carris. 

Ch. LIT. 1 . Singulis .... quaestorem — a lieutenant and 
questor to each legion. 

2. Minime firmam = weakest. yg 

3. Animum adverterat = animadverterat. 

4. Itaque = et ita. 

5. Procurrerunt = ran forward ; i. e. to meet them. 

6. Spatium ; i. e. of time. 

7. Phalange. V. XXIY. n. 8. 

8. Impetus .... exceperunt = sustained the assaults (i. e. 
impetuous blows) of the swords. 

9. Complures .... milites = many of our soldiers. 

10. Qui — insilirent = so fearless, so daring, that they leaped 
upon. 

11. Plialangas. As the Germans fought generatim (by na- 
tions), there would be, of course, as many phalanxes as there were 
nations. 

12. A dextro cormi = on the right wing ; i. e. of the army 
of the Germans. 

13. Expeditior = more disengaged. 

Ch. LIIL 1. Duae uxores. Among the ancient Germans 
polygamy was not in use except among the princes, and among them 
only for the sake of multiplying their alliances. 

2. I>uxerat = had married. 

3. Trinis cateuis = a threefold chain. 

4. TraUeretur. Y. XXXI. n. 16. 

5. In ipsuni — incidit = fell in with Caesar himself. 

6. Calaniitate = by the loss ; i. e. the death. 7§ 



390 NOTES. 

Page 

79 Ch. LIV. 1. In Galliam. V. VII. n. 4, and X. n. D. 

2. Ad .... agendos = to hold the courts. To facilitate the 
administration of justice, each province was divided into a certain 
number of districts, in each of which the proconsul held a conventus, 
or court. At this court litigant parties applied to the proconsul, who 
selected a number of judges, generally from among the Romans who 
resided in the province, to try their causes. The proconsul himself 
presided at the trials, and pronounced the sentence according to the 
views of the judges. V. Smith's Gr. & Rom. Antiq., Art. Conventus. 



BOOK II. 

80 Ch. I. l. Supra demoiistraviiims. V. Bk. I. 54. 

2. 1. Saepe denotes often, in opp. to semel, nonnunquam, sem- 
per ; whereas -crebro and frequenter, in opp. to raro : crebro, often, 
and in quick succession, and rather too often than too seldom ; but 
frequenter, often, and not too seldom ; for in general creber denotes 
a multifarious assembly, inasmuch as it is dense and crowded ; where- 
as frequens, inasmuch as it is numerously attended. Consequently, 

frequens rather implies praise, like largus ; creber, blame, like spissus. 
And frequentes senatores denote the senate, when represented as 
complete ; crebri senatores as wanting room on account of their num- 
ber,, and forced to sit close. 2. Frequentare means to visit a place 
often, and not neglect it ; whereas celebrare, to visit it often, and 
thereby to enliven it, and fill it with festive sounds. Dod. 

3. Qnam tertiam partem. Not a third part, mathemati- 
cally, but one of the three divisions of Gaul made at the beginning 
of Bk. I. V. I. 1. 

4. IHxeramus ; i. e. diximus ; but the pluperfect indicates that 
between the time when lie said it and the present moment, something 
took place which is now past. Caesar is very partial to this use of 
the pluperfect dixeramus. V. XXIV. and XXVIII., and IV. 27. 
Schmitz. 

5. Omni Gallia. In a restricted sense. Belgic Gaul must be 
excepted. 

6. Partim qui — partim qui = a part of whom — others. 

7. TVovis imperils = a change of government. 

8. Ab nonmillis : sc. sollicitarentiir. 

9. Ad .... facilitates = means for hiring troops. 

10. Rcgna = the sovereignty. Plural, because several states 
are referred to. 



COMMEXTARII DE BELLO GALLICO. 391 

Page 

11. Imperio nostro. V. I. 18, n. 18. 80 

Ch. II. 1. Inita aestate = in the beginning of summer. 

2. Qui deduceret = to lead (them). 

3. Incipio denotes the beginning, in opp. to the state of rest, 
which precedes and follows : consequently it is in opp. to cesso and 
desino, desisto, Jinio ; whereas ordior, in opp. to an advancement : 
consequently in opp. to continuo, and its intransitive per go ; lastly, 
inchoo, in opp. to ending and accomplishing : consequently in opp. to 
perjicio, consummo, per ago, absolvo, &c. Coepi refers more to the 
action which is begun ; incepi, more to the beginning which has been 
made. Coepi is a sort of auxiliary vert) ; incepi is emphatic ; henct 
coepi has an infinitive, incipio a substantive for its object. Dod. 

4. I>at negotium = he gives orders. 

5. Uti cogno scant = to ascertain. 

6. Coiistanter = uniformly. 

7. Cogi — conduci = were raising — was collecting. V. L 
31, n. 16. 

8. Dubitandum .... proficisceretur = he thought that 
he ought not to hesitate to march to them. The construction of quin 
with the sub. after non dubito, in the sense of " I do not hesitate," 
occurs but a few times in Cicero and Caesar. The regular construc- 
tion is the infinitive. V. Cic. Cat. I. 7, n. 16. 

Ch. III. 1. Celeriusque opinione = and more quickly 81 

than any one supposed. 

2. Galliae ; i. e. to Celtic Gaul. 

3. Andocumborinm. The common reading is Antebrogium. 

4. Se. Another se must be supplied for the subject of permittere. 
The general rule requires the subject ace, when a personal pronoun, 
to be expressed ; and the omission of se as the ace. of the subject 
(which would be ego in direct speech) is frequent only in a long 
oratio obliqua in historians. V. Zumpt, § 605. 

5. 1. Fido means to trust ; confido, to trust firmly, both with 
reference to strength and assistance ; whereas fidem habeo, to give 
credit, and credo, to place belief; namely, with reference to the good 
intentions of another. 2. Fido, &c. denote trust as a. feeling; com- 
mitto, permitto, as an action : the committens acts in good trust in the 
power and will of another, whereby he imposes upon him a moral 
responsibility, to intrust : the permhtens acts to get rid of the business 
himself, whereby he imposes at most only a political or juridical re- 
sponsibility, as to leave to. Dod. 

6. Jus means right, as the authorization of action founded in na- 

17* 



392 NOTES. 

Page 

81 ture on law and custom, and as the aggregate of all binding laws : 
lex, a law, or binding precept of superior authority, for actions of free 
agents ; it is a species of the genus jus, Ramsh. 

7. Potuerint ; i. e. the Eemi. 

8. Quill consentirent = from uniting with them (reliqui 

Belgae). 

Ch. IV. 1. His ; i. e. the legati. 

2. Cfcuantaeque == and how powerful. 

3. Plerique means a great many in an absolute sense : plurimi, 
most, in a superlative sense. Dod. 

82 4. Propinquitatibus V . . conjunct! = united by ties of 
consanguinity and affinity. 

5. Armata milia = armatorum milia. 

6. Sexaginta : sc. milia. 

7. Electa = picked men. 

8. Suos ; i. e. Remorum. 

9. Divitiacum. Not to be confounded with Divitiacus, the 
Aeduan. 

10. Potentissiniuin : sc. hominem, or regem. 

11. Qiiiim — turn — not only — but also. 

12. Summam = the command- in-chief. 

13. Arbitrari : sc. se ; i. e. legatos Remorum. 

Ch. Y. 1. Oberaliterque .... prosecutus = having ad- 
dressed them kindly. 

2. Quanto ©pere = quantopere. Magfnopere = earnestly. 

3. Manus .... distiller i = that the forces of the enemies be 
kept apart. 

4. Ne confligendum sit = that it may not be necessary to 
contend. 

5. Neque .... abesse — cognovit = and knew that they 
were not now far distant. 

83 6. Axonam. V. I. 12, n. 3. 

7. Quae res = this position. 

8. 1. Fero means to carry anything portable from one place to 
another : porto, to carry a load. 2. Fero and porto express only an 
exterior relation : that of the carrier to his load ; whereas gero, gesto, 
an interior relation : that of the possessor to his property. Dod. . 

9. In .... parte = on the other side. 

10. Sex coliortibus. Each legion was divided into ten co- 
horts. The number in a legion varied, at different periods, from 
three thousand to six thousand men : in Caesar's time it probably 



COmiENTARII DE BELLO GALLICO. 393 

Page 

consisted of about five thousand ; and consequently the detachment 8S 
of Sabinus was about three thousand strong. 

11. Duodeviginti pedum; i. e. in breadth; though some 
say depth. 

12. Mimire ; sc. milites. V. Zumpt, § 617. 
Ch. VI. l. Ex itinere. V. I. 25, n. 8. 

2. Eadem at que. Y. I. 37, n. 1. 

3. Est haec. Y. I. 48, n. 8. 

4. Testudine facta. Testudo was a name applied to the cov- 
ering made by a close body of soldiers, who placed their shields over 
their heads to secure themselves against the darts of the enemy. 
The shields fitted so closely together as to present one unbroken sur- 
face, without any interstices between them, and were also so firm 
that men could walk upon them, and even horses and chariots be 
driven over them. A testudo was formed either in battle to ward off* 
the arrows and other missiles of the enemy, or, which was more 
frequently the case, to form a protection to the soldiers when they 
advanced to the walls or gates of a town, for the purpose of attack- 
ing them. Sometimes the shields were disposed in such a way as to 
make the testudo slope. The soldiers in the first line stood upright, 
those in the second stooped a little, and each line successively was a 
little lower than the preceding down to the last, when the soldiers 
rested on one knee. Y. Smith's Diet. Gr. and Rom. Antiq., Art. 
Testudo. 

Ch ; YII. 1. Eo == therefore, on this account. It may mean 
thither ; viz. to Bibrax ; but the former seems preferable. 

2. I>e .... nocte = in the middle of the night. Y. I. 12, n. 4. 

3. rYumidas — Baleares. The light-armed troops Qevis ar^ 
matura) of the Roman armies consisted, at this time and onward to 
the downfall of the republic, for the most part, of foreign mercenaries 
possessing peculiar skill in the use of some national weapon. They 
were formed into a regular corps under their own officers, and did 
not enter into the constitution of the legion. 

4. Ab millibus — duobus = less than two miles off (ab). 84 
After ah supply lis ; i. e. castris Caesaris. 

Ch. VIII. 1. Opinioneni virtu tis = reputation for valor. 

2. Quotidie .... periclitabatur = yet he made attempts 
daily by skirmishes with the cavalry, (to ascertain) what the enemy 
could effect by their valor, and what our men had the courage 
(to do). 

3. Audeo denotes an enterprise with reference to its danger, 



394 NOTES. 

Page 

84 and the courage of him who undertakes it ; whereas conor, with ref- 
erence to the importance of the enterprise, and the energy of him 
who undertakes it : lastly, molior, with reference to the difficulty of 
the enterprise, and the exertion required of him who undertakes it. 
Dod. 

4. Adversras = opposite, facing (the enemy). An adjective 
agreeing with collis. 

5. Tantaiifii — quantum .... poterat = as much space 
(loci) as the line drawn up in battle array was able to fill. 

6. Ex .... hal&ebat = had steep declivities on both sides : lit 
had declivities of side on each part. 

7. In .... fastigatms = gently sloping in front. 

8. Tonmenta. These were military engines for throwing stones 
and other missiles. 

9. Ab .... pugiiaiiies = on the sides while fighting. 

10. Educfas iiisiruxerant. V. I. 25, n. 10. 

85 Ch. IX. 1. Si, Y. I. 8, n. 12. 

2. Ut impeditos aggrederentur = to attack (them) em- 
barrassed (with the difficulties of crossing). 

3. §i minus potuissent == if they were not able. 

4. Populareiitur : sc. ut from the preceding sentence. 

Ch. X. 1.1. Interficio and perimo are the most general 
expressions for putting to death, in whatever manner, and from 
whatever motive, faine, veneno, suspendio, ferro, suppliciis, dolo ; but 
interficio as a usual, perimo as an old, forcible, poetical expression. 
Interimo involves the accessory notion of privacy ; as to remove out 
of the way : ?ieco, that of injustice, or, at least, cruelty ; to murder. 
2. Occido, jugulo, trucido, obtrunco, percutlo, denote a sanguinary 
death-blow : occido means by cutting down, especially the business 
of the soldier, in honorable open battle ; jucjulo, by cutting the throat 
or neck, or rather by a skilfully directed thrust into the collar-bone, 
especially the business of the bandit, after the pattern of the glad- 
iator ; obtrunco means to butcher, massacre, and cut to pieces, after 
the manner of the awkward murderer ; trucido, to slaughter as one 
would a steer, after the manner of the blood-thirsty miscreant, who, 
without meeting resistance, plays the hero on the defenceless ; per- 
cutio, to execute, as a mere mechanical act, after the manner of the 
headsman, or other executioner of a sentence of condemnation, or, 
at least, of a death-warrant. Dod. 

2. Circumventos iiiterfecermit = surrounded and slew. 
V. I. 25, n. 10. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 395 



3. Optimum esse, — quemque reverti ; et (sc. ut) — 85 
coiivenirent. V. I. 2, n. 4. 

4. Quorum in fines = into whosesoever territory. 

5. Domestic is frnmentariae = the abundance of pro- 86 

visions which they had at home. 

6. Divitiacum .... appropinquate. This they were do- 
ing in accordance with the request of Caesar. V. V. 

7. His .... poterat = it was not possible to persuade these 
(i. e. the Bellovaci) to stay longer,- and not bear aid to their (coun- 
trymen at home). 

Ch. XI. 1. Secimda vigilia. V. I 12, n. 4. 

2. Quum .... peteret = since each strove to obtain for 
himself the foremost place in the route. 

3. Repente and subito denote suddenly : repens means sud- 
den, in opp. to exspectaius, expected ; but subitus, in opp. to foreseen, 
ante provisus, meditatus, paratus. Extemplo and e vestigio, in opp. to 
delay ; extemplo, in a moment, with reference to time ; e vestigio, on 
the spot, with reference to place. Illico and illicet, in opp. to slow- 
ness : illico (in loco) is used in prose ; illicet, by writers of comedy 
and poets. Statim and protinus, in opp. to at a future time : statim, 
immediately, in opp. to deinde, postea ; protinus, forthwith. Confes- 
tim and continuo, in opp. to ex intervallo. Dod. 

4. Novissimum agmen. V. I. 15, n. 5. 

5. His ; i. e. equitatum. 

6. Quum .... ventum erat = while those in the rear, with 
whom they had come up. 

7. Priores : sc. et = and the foremost. 

8. In .... ponerent = caused their safety to depend upon 
flight. 

9. Quantum .... spatium = as the length of the day a!- 87 
lowed : lit. as there was space of day. 

Ch. XII. 1. Postridie ejus diei. Y. I. 23, n. 1. 

2. Reeiperent = recovered. 

3. Ex itinere. V. I. 25, n. 8. 

4. Paucis defendentibus = although but few were defend- 
ing it. 

5. Vineas agere = to push forward the vineae. Vinea was a 
term applied by the Romans to a roof under which the besiegers of 
a town protected themselves against darts, stones, fire, and the like, 
which were thrown by the besieged upon the assailants. Y. Smith's 
Diet, of Gr. and Rom. Antiq., Art. Vinea. 



396 



NOTES. 






Page 

§7 6. Aggere jacto = a mound having been thrown up. The 
agger was a mound, usually composed of earth, though sometimes of 
wood, hurdles, and similar materials, which was raised round a be- 
sieged town, and which was gradually increased in breadth and 
height, till it equalled or overtopped the walls. V. Smith's Diet, of 
Gr. and Rom. Antiq. 

7. Turrilms. Towers were either stationary, or movable : the 
former were employed to strengthen the fortifications of cities and 
camps, and also the agger formed around a besieged town : the latter 
were built so far from the besieged place as to be out of the enemy's 
reach, placed upon wheels (generally six or eight), situated for se- 
curity inside of the towers, and then pushed up to the walls by men 
stationed inside of and behind them. They were six, ten, fifteen, 
and even twenty stories high, and contained slingers, archers, en- 
gines of war, scaling-ladders, bridges, missiles, &c. 

Ch. XIII. 1 . Primis : sc. hominibus. 

2. In .... accepit = received the Suessiones on surrender. 

3. ©licit. V. I. 46, n. 1. 

4. Sese .... venire = that they would place themselves under 
his protection and in his power ; i. e. they would surrender at dis^ 
cretion. 

Ch. XI Y. 1. Ewm ; i. e. Caesar em. 

2. Facit verba = speaks. 
88 3. In fi^ie at que amicitia civitatis Aeduae fuisse = 
had been faithful and friendly to the Aeduan state : lit. in faithful- 
ness and friendship towards, &c. Civitatis is the objective genitive. 

4. I>efecisse : sc. Bellovacos. 

5. Principes = instigators. 

6. Petere, utafiir, etc. Y. I. 44, n. 21. 

7. Maiisuetudo is the mildness and magnanimity of a private 
individual, who does not take vengeance for a mortification suffered, 
in opp. to iracundia; whereas dementia, the mercifulness and hu- 
manity of the ruler, or the judge, who does not inflict upon the male- 
factor the punishment which he deserves, in opp. to crudelitas. Dod. 

8. Aniplificatiirum (esse) : sc. eum ; i. e. Caesarem. 

Ch. XV. 1. Honoris .... caussa = out of respect to Divi- 
tiacus and the Aeduans. 

2. 1. Quaero denotes seeking, in a general sense, as the vvish 
and want to get at something; whereas scrutor, rimor, inrcstigo, and 
indago, involve the accessory notion of taking pains. 2. Scrutor and 
rimor means to search for something hidden v. scrutor^ by rummag- 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 397 

Pag« 
ing, with evident interest and eagerness ; rimor, by digging for, with 88 
evident exertion and skill on the part of the searcher ; whereas 
investigo and indago mean to search after something at a distance ; 
investigo, like the huntsman, who cautiously follows the visible track 
of the wild animal ; indago, like the hound, which, guided by instinct, 
follows the scent. Dod. 

3. Patriam virtutem = the bravery of their fathers. 

4. Confirmare = they assert. 

Ch. XVI. 1. 1. Absura denotes absence as a local relation, 89 
u to be away " from a place ; but desum denotes an absence by which 
a thing is rendered incomplete, and means " to fail," " to be want- 
ing," in opp. to sum and supersum. 2. Desum denotes a finished, 
deficio, a commencing state. 

2. Exspectare = were waiting for. 

3. Conjecisse = they had hastily conveyed. 

4. Quo = whither, to which. 

Ch. XVH 1. Eorum .... perspecta = our army's mode 
of marching in those days having been observed. 
2 t Numeniin = quantity. 

3. Neque .... negotii = and that there would be no difficulty. 

4. Mane .... adoriri = in attacking this under their loads. 
The load (sarcina) of a Roman soldier, while on the march, gene- 
rally consisted, in addition to his armor, of provisions for at least 
fourteen days, sometimes thirty, a saw, hatchet, basket, mattock, 
hook, leathern strap, chain, pot, and three or four stakes. The 
heavy baggage (impedimenta), including camp equipage, provisions, 
intrenching tools, &c, was drawn by beasts of burden. 

5. Qua : sc. legione. 

6. Adjuvabat = it (the circumstance ; i. e. the substantive 
clause introduced by quod) favored. 

7. Qui .... deferebant = who brought the intelligence. 

8. Ei .... student = apply themselves to this ; i. e. the train- 
ing of cavalry. 

9. Teneris .... effecerant = by cutting into and bending 
down young trees, branches sprouting out thickly in a lateral direc- 
tion, and intermixed with brambles and thorn-bushes, had caused. 
Nervii is the subject of effecerant. 

10. Quo = so that. 90 
Ch. XYIII. 1. Haee. V. I. 48, n. 8. 

2. Quern locum. V. I. 6, n. 1. 

3. Adversus .... contrarius = facing this and directly op- 
posite- 




398 NOTES. 

Page 

90 4. Infimiis .... posset = the bottom (of the hill was) open 
and clear, (but) on the upper part it was (so) covered with woods, 
that nothing could be distinctly seen within (them). The common 
reading is injima. 

5. Secundum .... equitum == along the river a few guards 
of horse. 

Ch. XIX. 1. Aliter .... detulerant = was otherwise than 
the Belgae had announced to the Nervii. 

2. Expeditas = without baggage ; i. e. unencumbered by the 
load of baggage which each soldier was accustomed to bear. V. 
XVII. n. 4. 

3. Silva. The whole, of which silvas above are the parts. 

4. Quem .... aperta = as far as the plain and open ground. 
Schmitz takes porrecta for a substantive, on account of its position : 
Hinzpeter and Andrews reject ac. 

5. Cedentes : sc. eos : i. e. hostium equitatwn. 

6. Quod .... convenerat = which had been agreed upon 
between them as the time for joining battle. 

91 7. Ita .... coniirmaveraiit = just as they had stationed the 
line and the ranks within the woods, and had themselves encouraged 
each other (to do). 

8. His ; i. e. nostris equitibus* 

9. Ill .... nostris = close to us. 

10. Ad verso colle = up the hill. 

Ch. XX. 1. Vexillum. A red flag hoisted upon the general's 
tent as a signal for marching, or making ready for battle. 

2. Sign u 311 tuba. The signal to call the soldiers together. 

3. Agger = materials for a mound. 

4. Signuni = the watchword. 

5. Successus = the near and rapid approach. 

6. Quid .... oporteret : the object ace. of praescribere and 
deceri. 

7. Singulisque legionibus = and from their respective 
legions. 

8. Nisi .... castris = until the camp was fortified. 

9. Hi ; i. e. legati. 

10. Videoantur = seemed proper (to them). 

Ch. XXL 1. Quam .... decucurrit; i. e. in earn partem 
decucurritj quam fors obtulit. 

2. Non .... oratione — quam .... retinerent = in a 
speech not longer than was necessary to remind them of their former 
valor : lit. than that they might retain the remembrance of, &c. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. . 3$9 

Page 
3 Neve (neu) (= and not) is properly used only after ut y ne, 92 
and ut he. 

4. Quo = whither. 

5. Pugnautibus : sc. Us. 

6. Insignia. V. I. 22, n. 3. 

7. Tegimenta. The shields were covered while on the march, 
to keep them bright. 

8. Ill ... . suis = while seeking his own. 

Cn- XXII. 1. Diversis resisterent = the legions being 

separated, some offered resistance to the enemy in one place, and 
others in another. 

2. 1 . Aiignstus and arctus relate to space itself, and to the 
proximity of its enclosing limits : densus and spissus, to things exist- 
ing in space, and to their proximity to one another. 2. The angu- 
mim is bounded only by lines, and forms mostly a small oblong, opp. 
to latus : the arctum is fenced in by lists, walls, or mounds, and forms 
mostly a square or circle, and so forth, close, in opp. to laxus. 3. 
Densus denotes objects only as pressed near to one another, and 
without distinguishable gaps, in opp. to rarus : spissus, as pressed 
close to one another, and without any spaces between, in opp. to 
solutus, loose. By densus is principally meant the rich abundance of 
objects, which have necessarily not room to receive, and keep them 
far asunder : by spissus, the want of empty space, from ? all the spaces 
between objects being filled up, owing to their being crowded to- 
gether. Dod. 

3 Prospectus impediretur = the view was obstructed. 

4. Certa = with certainty. 

5. Collocari : sc. poterant 

6. Provideri : sc. poterat. 

7. Admiiiistrari = be given. 

Ch. XXIII. 1. Cursu .... exanimatos = breathless from 
running and weariness. 

2. His .... obvenerat == this part (i. e. Atrebates) had fallen 
to their lot. 

3. Ipsi ; i. e. Legionis nonae et decimae milites. 

4. IMversae .... legiones = two other legions. 

5. Ex .... superior e = from the higher ground. Construe (g 
with profiigatis. 

6. Nudatis : sc. defensoribus. The ninth and tenth legions, 
which had been stationed on the left of the camp, had pursued the 
Atrebates across the river ; and the eighth and eleventh, which had 

Z 






400 . NOTES. 

Page 

93 occupied the position in front, were fighting with the Yeromandui on 
the bank of the river. 

7. Confertissimo agmine. V. I. 24, n. 7. 

8. Aperto latere = on their unprotected flank. This would 
be the right flank of the twelfth legion, and the left of the seventh ; 
for as the twelfth stood on the extreme right (in dextro cornu), and 
the seventh not far from it (non magno ab ea intervallo), we must sup- 
pose the seventh to be on the left of the twelfth, and flanked by the 
eighth and eleventh, which must have occupied the centre in front 
of the camp. The withdrawal of these last to pursue the Yeroman- 
dui would leave the left flank of the seventh legion exposed to the 
attack of the Nervii. 

Ch. XXIV. 1. Dixeram. V. XIX. For pluperfect, v. I. 
n. 4. 

2. AdversiS = in front, facing (them). 

o. Ab .... porta = from the deciman gate. A Roman camp 
had four gates : the porta principalis dextra and the porta principalis 
sinistra at the two extremities of the wide street called piincipia : 
the porta praetoria, so called from being situated on that side of the 
camp nearest to the praetorium, or general's tent ; and the porta de- 
cumana, so called from being situated on that end where the tenth 
turmae and the tenth maniples of each division were quartered. 
The porta decumana was the main entrance, and was situated on the 
side of the camp most remote from the enemy. 
, 4. Treviri = Trevirian : here an adjective. 

5. Quorum .... singiilaris = whose reputation for valor is 
very high among the Gauls. 

6. IKversos dissipatosque = separated and scattered. 

7. Coiitenderunt agrees with equites Treviri. 

Ch. XXV. 1. Ab .... cohortatione. Where he was in 
the 21st chap. In the transactions of the 22d, 23d, and 24th chap- 
ters, Caesar had no part. 

2. Siios urgeri : depending upon vidit. 

3. Signisque .... milites = and that the soldiers of the 
twelfth legion being crowded thickly together in consequence of the 
standards having been brought together. 

$4 4. Omnibus centurionibus. Each legion was divided into 
ten cohorts, each cohort into three maniples, each maniple into two 
centuries ; there would, therefore, be sixty centuries in a legion, and 
six in a cohort. The commanding officer of a century was called a 
centurion. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 401 

Page 

5. Primipilo. The legion was also divided into three divi- 94 
sions, called hastati, principes, and triarii. The triarii formed the 
third or rear line of the legion, and consisted of veteran soldiers. 
The primipilus was the first centurion of the first maniple of the 
triarii, and consequently was the chief centurion of the legion. He 
bore the aquila, or principal standard of the legion, had a seat with 
the consul and tribunes in the council of war, and had the same pay 
as the equites. 

6. 1. Fero represents the bearing, only with reference to the 
burden which is borne, altogether objectively ; whereas tolero, per- 
fero, and potior, perpetior, with subjective reference to the state of 
mind of the person bearing : the tolerans and perferens bear their 
burden without sinking under it, with strength and self-control, sy- 
nonymously with sustinens, sustaining : the patiens and perpetiens, 
without striving to get rid of it, with willingness and resignation, en- 
during it, synonymously with sinens. Fero and tolero have only a 
noun for their object, but patior also an infinitive. 2. Perfero is of 
higher import than tolero, as perpeiior is of higher import than patior, 
to endure heroically and patiently. 3. Tolero means to keep up 
under a burden, and not sink down ; but sustineo means to keep up 
the burden, and not let it sink. 4. Patior denotes an intellectual 
permission, no opposition being made, like to let happen ; whereas 
sino denotes a material permission, not to hold anything fast, nor 
otherwise to hinder, to leave free. Patior has, in construction, the 
action itself for its object, and governs an infinitive : sino, the person 
acting, and is in construction with ut. 5. Sustineo means to hold up, 
in a general sense ; whereas sustento, to hold up with trouble and 
difficulty. Dod. 

7. Ab novissimis = in the rear. 

8. Desertos ; i. e. a ducibus. Their officers had been killed, 
and they no longer had any to urge them on to the combat. 

9. TVeque — et. A negative sentence with neque (nee) is often 
followed by an affirmative one with et or que. The notion introduced 
by et, que, is often the stronger opposite notion to that which is re- 
jected. The force may often be given by not — but rather. Arnold. 

10. Subeuntes intermit tcre = did not (neque) cease ad- 
vancing. 

11. Uni mill to detracto = having been taken from a sol- 
dier. The dat. of disadvantage. 

12. Processit. The subject is Caesar, the first word in the 
chapter. 



402 NOTES. 

Page 

94 13. Sigua .... laxare = to advance and extend the maniples* 
14. Etiam .... rebus = even in his greatest danger. 

Ch. XXVI. 1. Conversa .... iiiferrent. V. I. 25, n. 10. 

The movement consisted in putting the legions back to back : thus 
forming a double front, and each covering the rear of the other. 

2. Aversi = in their rear. 

3. Cursu incitato = having quickened their pace. 

95 4. Qui relates to legionem, but agrees in gender and number 
with the noun milites implied in it. 

5. L«oco = condition. 

6. Versaretur = were. 

7. Willi! .... fecerunt = made all the haste they could : lit. 
caused nothing (to be) left by them in regard to speed. 

Ch. XXVII. 1 . Honim ; i. e. decimae legionis. 

2. Omnibus .... praeferrent = in every quarter of the 
fight thrust themselves before the legionary soldiers ; i. e. endeavored 
to surpass them in deeds of valor. 

3. Primi = the foremost. 

4. His 5 i. e. those who had stood upon, and fought from, the 
bodies of their fallen countrymen. 

5. Ut ex tumulo = as from an eminence. 

6. Ut .... ausos esse = so that it ought to be concluded that 
men of so great valor did not without reason dare. 

7. Quae facilia = these things easy. Redegerat = re- 
diderat. 

Ch. XXVIII. 1. Dixeramus. V. I. n. 4. 

2. Nihil (esse) impeditum == that nothing was a hinderance. 

96 Ch. XXIX. 1. Quod .... haberet = while it had on all 
sides round about very high rocks and commanding views (of the 
country below). 

2. 1. Saxum, rupes, and cautes 1 are greater; lapis, calx, and scru- 
pus, smaller masses of stone. 2. Saxa are greater masses of stone, in 
whatever form : rupes and petrae are steep and high, like rocks, and 
therefore difficult to climb : cantes and scopuli are rough and pointed, 
like crags, and therefore threaten danger : the caufes are smaller, 
and also not visible in the water, and therefore deceitful : the scopuli 
jutting upwards, threaten and announce danger. 3. Lapis is the 
most general expression, and denotes the stone only as a material 
substance, without regard to its form. Dod. 

3. Ducentorum pedum limits aditus, 

4. Queiii locum : referring to aditus- 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 403 

Page 

5. Agere = to drive : referring to their cattle. 96 

6. Una : sc. cum impedimentis. 

7. Eorum obituin = their overthrow ; i. e. of the Cimbri and 
Teutoni by C. Marius. 

8. Qmun alias bellum (finidmis) inferrent, alias (hel- 
ium sibi a finilimis) illatiim defenderent. 

Ch. XXX. 1. Pedum : sc. in altiludinem. 

2. Vineis act is. V. XII. n. 5. 

3. Aggere, V. XII. n. 6. 

4. Turrim. V. XII. n. 7. 

5. Quo = (asking) for what purpose. The narrative to the end 97 
of the chapter depends upon the idea of saying, implied in increpitare. 

6. Ab = from (them) : sc. se. 

Ch. XXXI. 1. Uloveri = was moving ; i. e. the tower. 

2. Qui is the subject of dixerunt. 

3. Existimare : sc. se. V. III. n. 4. The sentence from non to 
possent depends upon locuti, and is explanatory of hunc modum. 

4. Deprecari means, properly, to avert something by praying, 
to pray that something will not take place ; therefore unum deprecari 
= prayed that he would not do one thing. The clause, ne se armis 
despoliaret, explains unum. 

5. Pro = conformably to. 

6. Audirent. The subj. refers the statement to the mind of the 
legati : = they heard of, as they said. 

7. Sibi praestare = it would be better for them. 

8. His ; i. e. finitimis. 

Ch. XXXII. 1. Aries. This engine consisted of a large beam, 
80, 100, or even 120 feet in length, made of the trunk of a tree, 
especially of a fir or an ash. To one end was fastened a mass of 
bronze or iron, which resembled in its form the head of a ram. A 
hundred men, or even a greater number, were sometimes employed 
to strike with it. Josephus says, that there was no tower so strong, 
no wall so thick, as to resist the force of this machine, if its blows 
were continued long enough. Y. Smith's Diet, of Gr. and Horn. 
Antiq. 

2. In Nerviis = in the case of the Nervii. V. XXVIII. 

3. Facere. " It is here the imperfect ; * they were doing ' ; i. e. 
* would immediately do'; and indicative of the most prompt and 
ready obedience." Andrews. 

Ch. XXXIII. 1. Aut denique = or at least, or at all events. 98 
2. Pellibus induxerant = had covered with skins. 




404 NOTES. 

0$ 3. Ut — pugnari debuit = as it ought to be fought ; i. e. as 
it would be reasonable to suppose that brave men would fight under 
the circumstances. 

4. Ad. Y. I. 4, n. 6. 

5. Postridie ejus diet. V. I. 23, n. 1. 

6. Sectionem — universam = all the spoils. They con- 
sisted of all kinds of movable goods, and of men. They were first 
sold in the lump to purchasers, who afterwards retailed them in small 
quantities. It is with reference to this sale that the word sectio is 
used ; which means literally a dividing, a parcelling out. 

Ch. XXXIY. 1. Oceaiuim. The Atlantic. 

2. Ill .... Bomani = to a surrender and to the power of the 
Roman people. Most editions read ditionem, 

Ch. XXX Y. 1. Iiicolereut. The idea here suggested by the 
subj. is, that legati were sent even by such nations as dwelt, &c. ; i. e. 
although they dwelt beyond the Rhine, and had no cause to fear, yet 
they sent ambassadors. 
J9 2. Iiiita proxima aestate = in the beginning of the next 
summer. 

3. Dies quindecim supplicatio = a thanksgiving of fifteen 
days. 

BOOK III. 

Ch. I. 1. Quo : sc. itinere. 

2. M agnisque cum portoriis = and with heavy imposts. 
Portoria signified first, duties levied upon imported and exported 
goods, but was afterwards extended to mean duties raised upon goods 
for being carried through a country or over a bridge. In the latter 
sense it is used here. 
100 3 - Hie : sc. vicus. 

4. Eum locum ; i. e. the part assigned to the cohorts. 
Ch. II. 1. Trausisseut = had passed, elapsed. 

2. Eo ; i. e. in liiberna. 

3. Id refers to what precedes, and is still further explained by 
the clause, ut — caper enU 

4. Eegionem, neque earn pleuissimam = a (one) le- 
gion, and that not very full. The cause is immediately assigned ; viz. 
detractis cohortibus duabus, &c. The legion was said to be plenissima, 
when it contained the full complement of officers and men prescribed 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 405 

Page 

by the law of the time. The number was different at different 100 
periods. 

5. Decurrerent = should run down. 

6. Accedebat = an additional reason was : lit. it was added to 
(this). 

7. Nomine = on account of, for the sake of, for. 

8. Sibi .... liabebant = they were fully persuaded. 

Ch. III. 1. Opus .... munitionesque. Hendiadys for 101 
opus Mbernorum muniendorum. 

2. Commeatu. V. I. 39, n. 1. 

3. Satis .... pro visum = had sufficient provision been made, 

4. Neoue subsidio veniri (sc. posset) = neither could aid 
"come : lit. neither could it be come for aid (by their countrymen). 

5. Ad .... cou tender eiit = they should hasten to seek safety. 

6. Rei .... experiri = to try the issue of the affair. 

Ch. IV. 1. His .... administraiidis = for arranging and 
executing those things. 

2. Integris viribus = while their strength was fresh. 

3. Hoc superari = in this they were surpassed ; i. e. the en- 
emy had the advantage over them. 

4. Excedebant = kept retiring. 

5. Alii = (while) others. 

6. I>efesso : sc. militi. 

7. Sui recipiendi = of recovering himself. 

Ch. V. 1. Nostris. The dative with dejicio is very rare, and 
mostly poetical. 

2. Ad .... casum = to the last extremity. , IQj} 

3. Primipili. V. II. 25, n. 5. 

4. Unam spem = the only hope. 

5. Extremum auxilium = the last resource. 

6. €ertiores facit = he orders : Jit. he informs. 

Ch. VI. 1. Quod jussi sunt. Jubeo may be properly con- 
sidered one of the verbs, which, in the active voice, take two accusa- 
tives : the ace. of the thing being expressed by the infinitive. Ac- 
cordingly, like those verbs, it may have a personal passive with the 
ace. of the thing remaining. Quod, which is here equivalent to quo d 
facere, is in the ace. and governed by jussi sunt in accordance with 
this principle. V. Z. § 607, and Schmitz, § 375. 

2. Sui colligendi. The rule for the agreement of the gerun- 
dive with its noun is here violated. Sui is plural. The construction 
is an unusual one, instead of se colligendi. V. Z. § 660. 



406 NOTES. 

Page 

102 3. Circumventos interficiunt = surround and kill. 

4. Alio — consilio = with one view. Probably to enjoy peac« 
and recruit his men. 

5. Aliis .... rebus = (and) had met different things (from 
this). Et is commonly omitted before alius, reliquus, and cetera. 

103 Ch. VII. 1. Existimaret — profectus esset. Observe 
the change of tense : " was thinking," action continued — " had set 
out," action completed. i 

2. Ita = on this account. 
I 3. Haec. V. I. 48, n. 8. 

4. Mare Oceanum = the ocean. Oceanum is here used ad- 
jectively, and is appended to mare to distinguish it from the Mediter- 
ranean. 

5. Praefecti. By praefecti militum are here meant officers of 
the allies of the same rank as the tribuni militum of the Roman 
legions. They were the chief officers of the legions ; and as each 
Roman legion had six tribuni militum^ so each legion of the allies had 
six praefecti militum. 

Ch. VIII. 1. Soleo is used of events and of actions, to be used; 
whereas consuesco only of an action, with reference to a person, to 
be wont. Dod. 

2. Ill .... aperto = in a violent and open sea. In has here a 
causal force ; and the passage may be freely rendered, " as the open 
sea is impetuous, and there are but few harbors," &c. 

3. Acturos: sc. se. 

1D4 4. Suos — sitoi : referring to different subjects. In oratio recta 
it would be : "If you wish to receive your (tuos) men, send hostages 
to us (nobis)." 

Ch. IX. 1. Institiii = to be procured. 

2. Qmim .... potuit = as soon as the time of year permitted. 

3. Cogiiito .... facti = being apprised by the knowledge of 
Caesar's approach (of what they might expect) ; i. e. they learned 
by Caesar's arrival that they should have him also to contend with, 
and not Ci^ssus alone. 

4. Si ill ul = and also. Simul alone adds a less weighty reason 
to one already stated. A. 

5. Quantum .... atlmisisseiit = how great a crime they 
had committed against themselves. Admitto expresses rather the 
moral liability incurred freely ; while committo designates only the 
overt act, punishable by civil law. 

6. Liegatos — retentos conjectos is in apposition with 



COMMENTARII DE BELLO GALLIC O. 407 

Page 

facuius, and = the retaining of the ambassadors, and casting them 104 
into prison Lit. the ambassadors retained and cast into prison by 
them. 

7. Pro = in proportion to. 

8. Hoc majore spe = their hope (of success) being greater 
on this account. 

9. Navigationem impeditam = access by sea was em- 
barrassed. 

10. Ac jam = and besides 

11. Aliam '. . . . at que = different from (what it was). 

12. Ill coiicluso mari ; i. e. the Mediterranean. 

13. Naves — quam .... possunt = as many ships as pos- 
sible. 

14. Socios sibi — adsciscunt. V. I. 5, n. 10. 

Ch. X. 1, Hae == such ; i. e. the difficulties just mentioned in 105 
the preceding chapter. 

2. Multa = many considerations. 

3. Injuriac, etc. The equitum Romanorum here mentioned 
are the legati of the preceding chapter, who were of the equestrian 
order. The wrong done them consisted mainly in their detention as 
public officials ; though personal injuries are not necessarily excluded. 

4. Bebellio — defectio. The former means the renewal of 
hostilities ; the latter, merely a revolt, a refusal to obey established 
authority. 

5. Ill primis = among the first ; i. e. among the first consid- 
erations that led him to prosecute the war, was the one, that other 
nations might not, by seeing these go unpunished, be encouraged to 
revolt The substantive clause, ne .... arbitrareiitur, is, like 
injuriae, rebellio, &c, in app. with multa. 

6. Parte: sc. Galliae. 

7. Novis rebus = political changes, revolutions. 

8. Autem. V. I. 2, n. 15. 

9. Natura = naturally. 

Ch. XI. 1. Cohortibus .... duodeciisi; i. e. one legion 
and two cohorts. V. II. 5, n. 10. 

2. Galliaui ; i. e. Celtic Gaul. 

3. Qui .... curet = to see that those forces (i. e. the Unelli, 
&c.) be prevented from uniting (with the rest). Earn manum = 
eorum manum. 

4. Puer, in a wider sense, is the man in his dependent years, 
so long as he neither can be, nor is, the father of a family, a young 

18 



408 HOTES. 

Page 

105 person, in three periods ; as infans, from his first year till he is 
seven ; as puer, in a narrower sense, from his seventh year till he is 
sixteen ; as commencing adolescens, a youngster, from his sixteenth 
year. Juvenis, in a wider sense, is as long as he remains in his years 
of greatest strength, from about the time of his being of age to the 
first appearances of advanced age, as the young man, which also may 
be divided into three periods ; as ceasing to be adolescens, from his 
eighteenth year ; as juvenis, in a narrower sense, from his four-and- 
twentieth year ; as beginning to be vir, from his thirtieth year. 
Maturus is the man in his ripest years, when the wild fire of youth 
has evaporated, and may be divided into three periods ; as ceasing 
to be vir from his fortieth year ; as vetus, from his fiftieth year ; as 
senex, from his sixtieth year. Dod. 

106 Ch. XII. 1. Se . . . . iiicitavisset = the tide had rushed in. 

2. I>uodecim. Some read viginti quatuor, but without manu- 
script authority. From high water to high water again, is, in most 
places, about twelve hours ; so that, although it is not true that high 
water happens twice every twelve hours r yet it is true that there 
may be high water twice within the space of twelve hours. 

3. Miiiuente aestu : sc. se : = when the tide ebbed. 

4. Utraque re = by both causes ; i. e. the ebbing and flowing 
of the tide. 

5. Operis : referring to agger e ac molibus below. 

6. His ; i. e. agger e and molibus. 

7. C ii jus rei = quorum •: sc. navium. 

8. Raris .... portibus = as there were few and almost no 
harbors. 

Ch. XIII. 1. Namque ipsorum. Namque is explanatory 
of the last sentence of the preceding chapter ; and ipsorum is used 
to contrast strongly the ships here spoken of with the nostrae naves 
above. 

2. Navium : sc. carinae. 

3. Excipere = to meet, withstand. A personification. 

4. Ad .... perferendam = for bearing any violence and in- 
jury whatever. Vis and contumelia, which, properly, can proceed 
only from persons, are here applied to the sea : the personification 
continuing from the preceding sentence. 

5. T runs tra = rowers' benches. 

6. Digiti pollicis crassitudine = of the thickness of the 
thumb. Pollicis is here to be regarded as an adjective, and an at- 
tributive of digiti, digiti pollicis as an attributive of crassitudine } and 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 409 

Page 

digiti pollicis crassitudine as an attributive of clavis. Instead of an 106 
adjective agreeing with it according to the rule (K. 88, 9), crassitu- 
dine has here an attributive genitive limiting it, which is logically 
the same thing. This construction is especially common with the 
compound attributive ejusmodi Qiujusmodi). See beginning of pre- 
ceding chapter, where ejusmodi (= ejus modi) limits, or is the attrib- 
utive of, situs, according to the rule cited above. Also below : con- 
gressus erat ejusmodi. V. A. & S. 211, R. 6, (1). 

7. Pelles — alutaeque .... confectae = raw hides and 
thinly dressed leather. 

8. Hae = these (were used) ; i. e. pelles and alulae. 107 

9. Satis coniinode = with sufficient ease. 

10. Cum .... erat = the meeting of our fleet with these ships 
was of such a nature. 

11. Una = sola 

12. Praestaret : sc. classis. 

13. Reliqua = (while) all other things. V. VI. n. 5. 

14. Pro = considering. 

15. Illis : sc. navibus. 

16. Rostro* The rostrum, or beak, consisted of a beam just be- 
low the prow, and projecting a little above the keel, to which were 
attached sharp and pointed irons, or the head of a ram and the like. 
It was used for the purpose of attacking another vessel, and of break- 
ing in its sides. 

1 7. Copulis = by grappling-irons. 

18. Casus = chance, danger. 

Ch. XIV. 1. 1. Frustra means in vain, with reference to the 
subject, whose expectations and calculations have been disappointed ; 
whereas nequidquam, (that is, in nequidquam, in nihil) to no purpose, 
refers to the nullity in which the thing has ended. 2. Hence frustra y 
used adjectively, refers to the person; whereas irritus, the actual 
adjective, refers to the thing. 3. Frustra and nequidquam denote 
merely a failure, without imputing a fault; whereas incassum in- 
volves the accessory notion of a want of consideration, by which the 
failure might have been calculated upon, and foreseen, as in attempt- 
ing anything manifestly or proverbially impossible. Dod. 

2. Reprimi : sc. posse. 

3. Neque .... posse = and that no injury could be done to 
them, they could not be injured. 

4. Expec tamtam : sc. esse and mhk 

5. Omni .... armorum = with every kind of equipment 



110 NOTES. 

Page 

107 Arma here refers to the tackle of a ship ; such as mast, sails, rudder, 
ropes, &c. 

6. Quam .... insisterent = what mode of fighting they 
should follow. 

7. Turribus .... lias = moreover, although towers were 
raised, yet even these. The abl. abs. is often equivalent to a sub- 
ordinate clause introduced by quamquam, etiamsi, &c. Towers were 
erected on ships, in order that engines might be placed on them for 
hurling missiles at the enemy. 

108 8. Faices praeacutae = hooks with the edges sharpened 
towards the points. 

9. Noil .... falcium = the form being not unlike that of 
mural hooks. Sc. formae. The murales faices were hooks fastened 
to the ends of long poles, or beams, and used for pulling down the 
walls of besieged towns, or dragging down their defenders. 

10. Armauientis = rigging. 

11. Paullo fortius = a little braver than usual. 
Ch. XV. 1. Ac = and even. 

2. Transcendere in = to board. 

3. Hora quarta. Answering to about our ten o'clock in the 
morning. 

Ch. XVI. 1. €|uum — turn = as — so also 
2. Navium .... fuerat = whatever shipping they had : lit 
what of ships there had been anywhere (to them). 
It)9 3. Keli<qui ; i. e. the persons, here contrasted with ships. 

4. Eo — quo = for this reason — that. 

5. Sub corona vendidit = he sold as slaves. 

Ch. XVII. 1. Quintus Titnrius Sabiims. V. Chap. XI. 

2. Magnasque copias ; i. e. in gens frumenti ac commeatus 
copia. 

3. Atone = and what is more. Atque is an emphatic copulative 
particle; and must therefore not be used to add a less important 
notion to a more important one, but either a notion of at least equal^ 
importance, especially a nearly synonymous one, or a notion of greater 
importance. A. 

4. His paucis diebus == within these few days; i. e. the 
time it had taken Sabinus to reach the Unelli. 

5. Aulerci Eburo vices : one people. There were three 
branches of the Aulerci, of which one was the Aurlerci Eburovices. 

6. Nolebant : sc. senatores, which is implied in senatu. 

7. Omnibus rebus = in every respect : lit. in all things. 



C0M31ENTAP.il DE BELLO GALLICO. 411 

Page 

8. Dnilin. A second form of the gen. of duo and the regular one 109 
in compounds ; as duumvir; but is frequently used, also, in connection 
with milium. Z. 

9. Nomiiliil tsarperetur = was reviled somewhat, to some 
extent. 

10. Opinionem timoris ; i. e. the opinion which the enemy 
entertained of his fear. 

11. Eo atosente; i. e. Caesar. 

12. L-egato dimicanduni = that a battle should be fought 
by a lieutenant. 

Ch. XYJII. 1. Neque .... educat = and that it is not far- Hfl 
ther off than on the next night that Sabinus intends to lead out his 
army from the camp secretly. 

2. Ad .... oportere = that they ought to march to the camp. 

3.« Spes .... belli. They had not yet heard of the result of 
this war. 

4. Quod .... credumt. A general reflection ; very few of 
which are found in Caesar. 

5. Laeti victoria = pleased as with certain victory. 

6. Quibus = in order that with them. 
Ch. XIX. 1. Cursu = speed. 

2. Qiiam .... spatii. V. I. 3, n. 4. 

3. Qui .... evaserant = who had got away from the flight. HI 

4. Animus is courage, mens, mind, the thinking faculty. 

5. Mollis .... resistens = weak, and by no means capable 
of making resistance. 

Ch. XX. 1. In Aquitaniam. V. Chap. XI. 

2. Ante dictum est. V. I. 1. 

3. Ex .... aestimanda = is to be reckoned as a third part 
of Gaul : lit. is to be estimated according to the third part (which is 
fixed upon as a standard). 

4. Quum. A repetition of the first quum, on account of the 
parenthetical clause which intervenes. This repetition is called 
tpanalepsis. It may be translated and. 

5. Paucis ante annis. Allusion is probably made to the 
war with Sertorius, which was concluded twenty-seven years before. 

6. Civitates = cities. 

7. Ostendo means to show as far as one makes something ob- 
servable, lets it be seen, and does not keep it secret : monstro means 
to show, as far as one imparts information thereby : lastly, declaro, to 
make evident, as far as one makes a thing clear, and dispels doubt. 
Dod. 



2 NOTES. 

Page 

111 Ch. XXI. 1. Imperatore ; i. e. Caesar. 

112 2. Vioeas. V. II. 12, n. 5. 

3. Turres. V. II. 12, n. 7. 

4. Cumiculis* The cuniculus was amine or* subterraneous pas- 
sage, so called from its resemblance to the burrowing of a rabbit. 
The object of the cuniculus was the destruction of a mound or forti- 
fication, by removing the earth from beneath it, and thus causing it 
to be overturned. 

5. Cujus rei = in which art \ i. e. the art of applying the cuni- 
culus, 

6. Structurae. Most copies have secturae. 

Ch. XXII. 1. Cum devofis = with six hundred faithful 

followers. 

2. Cram lais : repeated for the sake of perspicuity after the long 
parenthesis which precedes : epanalepsis. V. XX. n. 4. ♦ 

3. Taimeii = nevertheless ; i. e. although he tried to effect his 
escape, yet (tameri) he obtained, &c. 

Ch. XXIII. 1. Et . . . . maim = both by its natural situation 
and by the hand of man ; i. e. by nature and art. 

2. Quilbus .... erat = after they had come thither. Ventum 
erat : sc. a Romanis. Quibus = postquam. V. IV. c. 18. 
U$ 3. Magma cum auctoritate = with great confidence and 
energy. 

4. Ommes aimos = during all the years (he had been in Spain). 

5. Comsuetudine = following the custom. These things they 
had learned under Sertorius. 

6. Capere — to choose, select. 

7. Iiisfituuut = begin. 

8. Quod ubi = when therefore. 

9. Iu dies = every day. 

10. Cunctamdum : sc. sibi esse. 

11. Quim pugma decertaret = to contend in battle. 

12. Pugmae ; i. e. ad pugnam. 

Ch. XXI Y. 1. I>uplici = in two lines. The usual arrange- 
ment was three lines (triplici acie) with the auxiliaries on the wings ; 
but here, probably because his number was so small, and he had so 
little confidence in the auxiliaries, Crassus makes an entire change 
in the arrangement : forming two lines only, and putting the auxil- 
iaries in the centre. 

2. Scse rccipere = to retreat. 

3. iHijpeditos cogitabant = they intended to attack 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 413 

Pag* 

them (Romanos) embarrassed on their march, and of weaker courage H| 
under their packs ; i. e. of weaker courage because they were under 
their packs. The common text has inferiores animo. Sarcinas. 
V. II. 17, n. 4. Jnfirmiore animo is an attributive of Romanos 
understood. 

4. Quum .... effecissent == as the too timid enemy by their 
delay and by the opinion (which, .by their delay, they had created 
among the Romans) had rendered our soldiers more eager to fight. 

5. Expectari . s . . . iretur = that they ought not to delay 
longer to go to the camp : lit. that it was not proper that it should 
be waited longer, that they should not go to the camp. 

Ch. XXV. 1. Opinionem pugnantium = opinion (i. e. i|4 
on the part of the enemy) that they were fighting : lit. opinion of 
them fighting. 

2. Ex loco superiore : i. e. ex vallo munitionibusque. 

3. Ab = at. V. II. 24, n. 3. 

Ch. XXVI. 1. Praefectos ; i. e. commanders of the cavalry 
of the same rank as the tribuni militum. V. VII. n. 5. 

2. Intritae = not exhausted. 

3. Eas miinitiones : alluding to the fortifications near the 
deciman gate. 

4. Priiis — quam .... videri — posset = before it could 
plainly be seen by them. Priusquam and antequam are often 
separated by a clause. In translating, they should be united, and 
construed with the clause with which the quam stands. 

5. Multa nocte = late at night. V. I. 22 and 26. 

Ch. XXVIII. 1. Eonge Galli = in a far different way 115 

from the other Gauls. 

2. Contineiites = neighboring, contiguous. 

3. Impeditioribus locis = amid the more intricate parts. 
Ch. XXIX. 1. Reliquis diebus = in the remaining days 

(i. e. of summer) in succession. 

2. Ab latere = on the side. 

3. Conversant! ad hostem = facing the enemy. 

4. Confecto = cleared. 

5. Silvas = the parts of the forest. The plural of this word is 116 
used in this sense throughout this and the preceding chapter. 

6. Sub .... possent = could not be kept under their skins ; 
L e. in their tents, which were covered with skins. 



414 



NOTES. 



BOOK IY. 

Page 

116 Ch. I. 1. Elieme, qui fuit annus 5 i. e. Heme ejus anni, 
qui fuit annus. The time here mentioned was the winter of 56 and 
bb B. C. 

2. Cn. Pompeio consiliums = when Cneius Pompeius 

and Marcus Crassus were consuls. 

3. German! == a people of Germany. 

4. Quo = in quod. 

b. Exagitati = harassed. 

117 6. Dicuiitur. Y. I. 37. 

7. Singula .... armatorum = a thousand of armed men 
each ; i. e. from each canton. 

8. Illos 5 i. e. the warriors. 

9. Ratio atque usus == theory and practice. 

10. Mnltumque sunt = and are much (employed). 

11. Faeiant. The subj. refers the account here given of their 
mode of living to the mind of the Germans, as if it was their state- 
ment, and not that of the writer. 

12. Earn = talem. 

13. Exiguitatem — scantiness. 

14. Aperta = uncovered, naked. 

Ch. II. 1. The order is, ut Tiabeant (illos) quibus vendant (ea) 
quae hello ceperint. 

2. Quo = because. Quo is here equivalent to eo quod : lit. on 
account of this, that. 

3. Importatis = when imported. Construe his with jumentis. 

4. Prava atque deformia : sc. jumenta. Many read parva. 
b. "Ut .... laboris = that they may be capable of the greatest 

labor. 

118 6. Usus = need. 

7. Teter is the ugliness which disturbs the feeling of security, 
and excites fear or shuddering, like hideous, shocking : foedus, that 
which offends natural feeling, and excites loathing and aversion : 
turpis, that which offends the moral feeling, or sense of decency, and 
excites disapprobation or contempt, in opp. to honestus, gloriosus: 
deformis, that which offends the finer sensations, and excites dislike, 
in opp. to formosus. Dod. 

8. Ad — adire = to go to meet, to go to attack. 
Ch. III. 1. Publice = in a public point of view. 



COMMENT AKII DE BELLO GALLICO. 415 

2. Vacare = to be uninhabited. 118 

3. Hac re sifpiificari = that by this it is shown : sc. putant. 

4. A. Suevis = from the Suevi ; i. e. reckoning from the fron- 
tier of the Suevi. 

5. Ut .... CrermaMoram = according to German notions. 

6. Et paulo, etc. The text is here doubtful. The commonly 
received reading is the one given in the text, and may be construed 
thus : et paulo humaniores quam (homines) ejusdem generis sunt, et 
(paulo humaniores) ceteris (Germanis) = and a little more civilized 
than (men) of the same extraction are, and (even) a little more 
civilized than the other Germans are. 

7. Miiltis .... experti = although they had often attempted 
it by many wars. 

8. Gravitatem = importance, power. 

9. Finibus : sc. eorum ; i. e. Ubiorum. 
Ch. IV. 1. Caussa = case, condition. 

2. Ad extremjim tamen = at last however. 

3. Copiis. Y. III. 17, n. 2. ffe 
Ch. Y. 1. Infirmitatem = fickleness. 

2. Nihil his commifteiidum = that nothing should be in- 
trusted to them ; i. e. none of his plans. 

3. Hoc .... consuetudiiiis = this belongs to Gallic custom ; 
i. e. is one of the Gallic customs. 

4. TJti, etc. explains hoc. 

5. Quuui — serviant = since they are slaves. 

6. Plerique .... respondeant = the most make answers 
invented to please them. 

Ch. YI. 1. Uti .... discederent = to remove from the 120 
Rhine ; i. e. to penetrate into Gaul. 

2. Equifatuque imperato. The cavalry of the Roman ar- 
mies was usually furnished by the allies. 

Ch. YII. 1. Quibus. Y. I. 6, n. 1. 

2. Haec fait. Y. I. 48, n. 8. 

3. Germanos, etc. This passage is in the oratio obliqua de- 
pending on the idea of saying implied in oratio. 

4. I&esistere : sc. iis, referring to quicunque* 

5. Deprecari = to sue for peace. 

6. Posse : sc. se. Y. II. 3, n. 4. 

7. Possederint — possint. Subj. because the sentiment of 
the Suevi, and not of Caesar. 

8. In terris = on earth. 

18* AA 



416 NOTES. 

Page 

ISO Ch. VIH. 1. Visum est: sc. respondere. 

2. Respondit : sc. ea. 

3. Nullum amicitiam. V. VII. n. 3. 

4. Verum = consistent, reasonable. 

5. Qui ; i. e. eos qui. 

6. Eicere: sc. iis. 

121 7. Hoc : sc. faciendum. 

Ch. IX. 1. Ejus rei; i. e. the return of the cavalry. 
Ch. X. 1. Vahalis — Batavorum: sometimes written 
Vacalus and Vatavorum. 

2. Citatus = rapidly. 

3. In plures deoutit partes = flows (i. e. divides) into sev, 
eral branches. 

4. Sunt : sc. nonnulli. 

5. Capitibus = mouths. 

Ch. XL 1. Ut erat constitutum. V. IX. 
2. Potestatem faceret. V. I. 40, n. 15. 

122 3. Fidem fecissem == would give security. 

4. Ea conditioner V. VIII. 

5. I>aret : sc. petebant, ut. 

6. Eodem illo pertinere = tended to the same thing. Eodem 
illo is explained by ut — reveterentur. 

7. Qiiam. V. I. 3, n. 4. 

8. Praefectos. V. III. 26, n. 1. 

9. 1. Eacesso means to excite the reason and will of another to 
resistance : irrito, to provoke his feelings or passions to anger. 2. 
Lacesso means to excite, when a man in a coarse manner disturbs 
the peace of another : sotticito, when a man disturbs the quiet of 
another in a refined manner. Dod. 

Ch. XII. 1. Eonim ; i. e. of the Germans. 

2. Rursus = on the other hand. 

3. Resistentibus : sc. nostris. 

4. Subfossis equis = in consequence of their horses being 
stabbed under the belly. 

5. Amicus : sc. et 

|3S Ch. XIII. 1. His = talibus. 

2. Hostes ? i. e. the Germans. 

3. We ... . praetermitteret = that he would not let any day 
pass for a battle ; i. e. without coming to an engagement. Schmitz 
thinks pugnae is the dat. depending on diem and = day fit for a 
battle. V. Sail. Cat. XXXII. n. 3. 



COMMENTARII J)E BELLO GALLICO. 417 

Page 

4. Postridie ejus diei. V. I. 23, n. 1. 1JJ 

5. Siniul — simul = both — and. 

6. Sui. Instead of se. Y. III. 6, n. 2. 

7. Contra petissent = contrary to what had been said 

(by them) and what they themselves had requested. 

8. De .... impetrareut = might obtain a truce by deceiving 
(him). More literally, might bring something to pass concerning a 
truce. 

Ch. XIV. 1. Prills — quam. Y. III. 26, n. 4. 

2. Ageretur = was doing. Y. I. 31, n. 16. 

3. Suoruni ; i. e. of their principal men and elders whom Caesar 
had detained. 

4. Perturbantur = are (so) confounded (that they do not 
know) . 

5. Parumper means in a short time : paulisper, during a short 124 
time. Hence acts of the mind are particularly in construction with 
parumper ; acts of the body with paulisper ; for with the former is 
necessarily connected the glance at the future, which lies in parum- 
per : in paulisper, duration of time only is considered ; for example, 
we use the expression paulisper morari, but parumper dubitare. Dod. 

Ch. XY. 1. Clamore; i. e. of the women and children; to 
whom the following suos chiefly refers. 

2. Reliqua fuga = farther flight : lit. the rest of their flight. 

3. Ad imam = to a man. 

4. Ex timore = after the alarm. 

5. Fuisset == had consisted of. 

6. Liibertatem : sc. remanendi. 

Ch. XYI. 1. Ille, like hie (Y. I. 48, n. 8), though less often, is 
sometimes = the following, as follows. 

2. Suis quoque rebus = for their own possessions also. 

3. Accessit etiam = another reason also was : lit. it was added 
also. 

4. Supra commemoravi. Y. IX. and XH. 

5. Occupationibus reipublicae = by the occupations (in Ijjjj 
which he was engaged) for the republic. Reipublicae is the objective 
genitive. 

6. Ad .... temporis = for (present) aid and for the hope of 
future time. 

7. Opinionem = reputation. 

8. Ad = apud. 

Ch. XYII. 1. Suae neque — dignitatis = consistent with 
his own dignity nor that, &c. 



418 KOTES. 

Page 

125 2. Proponebatur — was placed before (him) ; i. e. by those 
whom he consulted on the subject. 

3. Rationem = plan. 

4. Tigna == piles. These were pieces of timber a foot and a 
half thick, pointed at the lower end (ab imo), made longer or shorter 
(dimensa) according to the depth of the river, and driven into its 
bed in pairs : the pieces forming each pair being two feet apart 
The distributive bina is used because there were many pairs. 

5. Dimensa = proportioned. They were all of the same 
length above the surface of the water, but, as the river was of differ- 
ent depths in different places, different lengths would be required 
below the surface. 

6. Immissa. Y. I. 5, n. 10. 

7. Fistucis = with rammers. These are different from the 
macliinationibus. 

8. Noai .... perpendictBlmn = not quite perpendicular like 
a stake : lit. not straight according to a plumb-line. 

9. Ut procnmberent = that they might lean forward 

according to the natural descent of the stream. The tigna here de- 
scribed were those placed highest up the stream, and sloped down 
the stream {secundum naturam fluminis), while those set opposite 
them (his contrariety, and forty feet below (intervallo pedum quadra- 
genum), sloped up the stream {contra vim atque impetum fluminis 
conversa). 

jjg 10. Ab inferiore parte (sc. fluminis) = lower down the river. 

11. Contra — conversa = inclined towards. 

12. Haec utraqiie = both of these (pairs) ; i. e. the pair above 
and the pair opposite below. 

13. Insuper .... immissis = when beams two feet thick 
had been let in from above between (the piles of each pair). The 
trabes were sticks of timber forty feet in length, extending from one 
pair of piles to the opposite pair. These were supported and en- 
closed at both ends (ab extrema parte) by two clasps or braces 
(Jibulis) framed into the piles, one on each side (utrimque) ; i. e. one 
above the trabs on the inside of the pair of piles, and one below the 
trabs on the outside of the piles. 

14. Quantum .... distabat = which was equal to the dis- 
tance between the piles, viz. two feet : lit. as much as the joining of 
these piles was apart. The clause is explanatory of bipedalibus. 

15. Binis .... distinebantur = were kept apart by two 
braces, one on each side, at the end. 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 419 



16. Quitows .... revinctis = these (i. e. the pair of piles M 
above and the opposite pair below) being (thus) kept apart and (at 
the same time) bound firmly together in the opposite direction (by 
the braces). These words are explanatory of the sentence, haec 
utraque, &c. 

1 7. Ea = talis. Ea rerum natura = such the nature of the 
materials. 

18. Haec .... consternebantair = these (trabes) were con- 
nected by timber laid upon (them) lengthwise of (lie bridge (directa), 
and were (then) covered with long poles and hurdles. The materia 
was laid upon the trabes, the longurii upon the materia, and the crates 
upon the longurii. Thus a comparatively smooth surface was ob- 
tained. 

19. Ac niliilo secius== and nevertheless, and besides all this. 

20. Et =s too. Sublicae. These were piles driven into the bed 
of the river more obliquely than the tigna, on the lower side of the 
bridge, and serving as props, to support it against the violence of the 
current. 

21. Quae, pro ariete sutojectae = in order that they, 
placed beneath for a support. 

22. Aliae : sc. sublicae. These, which are called defensores just 
below, were merely stakes driven down a short distance above the 
bridge to break the force of any floating substances which might be 
sent against the bridge. 

23. I>ejieieiidi operis = for the purpose of throwing down 
the work ; i. e. the bridge. For the government of operis, some sup- 
ply causa. But it is not certain that a case of the ellipsis of causa 
after the gerund or gerundive denoting a purpose, is found in Caesar. 
This passage is not decisive, first, because the readings are various, 
and, secondly, because the genitive may perhaps depend on naves. 
Z. § 764. 

24. Neil. Y. II. 21, n. 3. 

Ch. XVm. 1. Quibus. V. III. 23, n. 2. 

2. Bespoiidit — jubet. A change from the historical perf. 
to the historical pres. is not unusual. It gives vividness to the nar- 
rative. 

3. Institui = to be constructed. 

4. In solitudinem, etc. The ace. because the idea of going 
into a place for the purpose of concealment is meant ; whereas the 
abl. would express the idea of being in a place before the attempt at 
concealment was made. 



420 NOTES. 

Eagt 

127 Ch. XIX. 1. Medium fere = about in the centre. V. I. 34, 
n. 2. 

2. Expectare atque — constituisse : sc. Suevos. The stu- 
dent will notice the change of tense from the imperf. infin., denoting 
continued action, to the pluperf. infin., denoting action completed. 

3. Ibi = hie. 

4. Berum. V. I. 6, n. 1. 

5. Ut = namely, that. The three clauses beginning with ut are 
explanatory of the phrase, omnibus rebus his confectis. 

6. Ulciseretur = that he might punish. 

7. Obsidione = from pressing, imminent danger. 

8. Satis — profeetum : sc. esse. From prqficio. 
Ch. XX. 1. Matin ae = early. 

2. Inde : referring to Britain. 

3. Temere = facile, easily, upon any slight occasion. 

4. Illo ; i. e. in Britanniam. 

5. His ipsis ; i. e. mercatoribus. 

6. Quem usum belli = what experience in war. 

128 .Ch. XXL 1. Praemittit : sc. eum. 

2. Hue naves — et — elassem jubet eon venire = he 
orders the ships — and the fleet — to come hither. 

3. Effecerat =fecerat. 

4. I>are = se daturos : obtemperare = se obtemperaturos. 

5. Pare©, obedio, and dieto audiens sum, denote obe- 
dience as an obligation, and a state of duty and subjection ; pareo, 
in a lower relation, as that of a servant to his master, a subject to his 
sovereign, in opp. to impero ; obedio, in a freer relation, as that of an 
inferior to his superior, of a citizen to the law and magistrate ; dieto 
audiens sum, in a relation of the greatest subordination, as that of a 
soldier to his general, as to obey orders ; whereas obsequor, obsecundo, 
and obtempero, as an act of free will. The obsequens and obsecundans 
obey from love and complaisance, showing their readiness to obey : 
the obtemperans, from persuasion, esteem, or fear, evincing his con- 
formity to another's will. 

j 6. Pollieitus : sc. Us. Hortatus : sc. eos. 

7. Ibi ; i. e. among the Atrebates. 

• 8. His regionibus ; i. e. of Gaul. 

9. Hortetur : sc. eas. 

10. Ut . . . . sequantur = to seek, to put themselves under, the 
protection of the Roman people. 

11. Se ; i. e. Caesar. . 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 421 

Page 

12. Quantum : sc. tantum = so far as. Ig8 

Ch. XXII. 1. De excusarent = for their former conduct. 

2. Has .... occupationes = these engagements in such 129 
trifling affairs. 

3. Coactis refers to the ships which had been collected and 
brought into the place from which he intended to set out, while con- 
tractis refers to those which were already assembled at the place. 

4. Praefectis. V. HI. 7, n. 5. 

5. Ab = at the distance of. 

Ch. XXHL 1. Vigilia. V. I. 12, n. 4. 

2. Solvit (sc. naves) = put to sea. 

3. Expositas = drawn out, displayed. 

4. Adeo continebatur = the sea was confined by moun- 
tains so close (to it). Angustus refers to the narrow space between 
the mountains and the shore. 

5. Monuitque .... administrarentur. The order is, 
monuitque, (ut) omnes res administrarentur ab iis ad nutum et ad tempus 
(at a beck and at the moment), ut rei militaris ratio (as the princi- 
ples of military discipline) (et) maxime ut maritimae res postularent 
(required), ut quae (since they) celerem atque instabilem motum habe- 
rent. 

Ch. XXIV. 1. Essedariis = essedarii : i. e. those who fought H0 
from the essedum, a war-chariot of British or Gallic origin. 

2. Quo — genere = which kind (of troops). 

3. Nisi in alto (sc. mari) constitui = to be moored except 
in the open sea. 

4. Ulilitibus — desiliendum, etc. = the soldiers had to 
leap down, &c. 

5. Armorum onere. V. n. 17, n. 4. 

6. Insuefactos = accustomed ; i. e. to going into the water. 
Ch. XXV. 1. PauHum modo = only a little. 

2. Qui — aquilani ferebat. This was the principal stand- 
ard of the legion, and was borne by the oldest or chief centurion of 
the legion. The standards of the several cohorts were called signa, 
and those of still smaller subdivisions, vexilla. V. II. 25, n. 5. 

3. Ea res ; i. e. the thing which he was about to do. 

4. Aouilam prodere. It was considered the greatest disgrace 
to lose the eagle. 

5. Certe = for one, for my part. 131 

6. Praestitero : sc. hoc ita facto, or re ita gesta; i. e. if this shall 
have been done. 



i 



422 NOTES. 

Page 

HI 7. Prim is = in front, in the front line (of ships). Some editors 
omit primis, others enclose it in brackets. 
8. Cfcuum : sc. milites. 
Ch. XXVI. 1. Ordines = lines. 

2. Alius alia navi = one from one ship, and another from 
another. 

3. Singulares = one by one. 

4. Afo = on. 

5. In universes = against them in a body ; i. e. when they 
saw a whole ship's crew coming out, they hurled darts at them. 
Universos is opposed to singulares above. 

6. Simul = simul ac. 

7. Equites. Referring to those who had embarked on board 
the eighteen transports. Y. XXII. 

8. Capere = attingere. 

Ch. XXVII. 1. Supra. V. XXI. 

2. I>em©nstraverain. V. II. 1, n. 4. 

3. Oratoris modo = in the character of an ambassador. 

4. Mandata. V. I. 35, n. 1. 
132 5 - Remiseront : sc. eum. 

6. Contulerunt = laid. 

7. Confinement ; i. e. Gaul. 

8. Ignoscere. V. II. 3, n. 4. 

9. Remigrare in agros ; i. e. to return home, the war being 
at an end. 

Ch. XXVin. 1. Supra. V. XXII. and XXIII. 

2. Sustmlerant = had taken on board. 

3. Superiore portu. The ulteriorem portum of Ch. XXIIL 

4. Sui = suo. 

5. Quae pelierunt = yet these, when at anchor they 

were filling with water, through necessity put to sea in an unfavor- 
able night, and strove to reach the continent. Tamen refers to a 
quamvis understood: although the storm was violent, yet, &c. Ne- 
cessario belongs both to provectae and petierunt, which should be 
translated as two verbs connected by and. 

6. Complerentur. V. I. 31, n. 16. 
Ch. XXIX. 1. IMes = time, period. 

2. Adrniinistrandi = of managing (them). 

ffl 3. Quod constaliat == because it was known to all. This 

is the reason that no provision had been made for wintering in 
Britain (his in locis). 



COMMENTARII DE BELLO GALLICO. 423 

Page 

Ch. XXX. 1. Inter se collocuti = having held a private \U 
conference. 

2. Etiam = still. 

3. Ex .... deducere. Cf. remigrare in agros, end of Chap. 
XXVH. 

Ch. XXXI. 1. Ex eventu = from the fate. 

2. Subsidia comparabat = prepared resources, provided. 

Ch. XXXII. 1. Ex = according to. 

2. Interposal a = having been excited. 134 
I 3. Hoiiiiiiuan : sc. Britannorum. 

4. Ill statione = on guard. 

5. Quam .... ferret = than was usual: lit. than custom 
brought. 

6 . Quod erat = which was really the case. 

7. Aliquid .... consilii. This clause is in apposition with id. 

8. Conor tes. A cohort was stationed at each gate ; hence the 
plural cohortibus. 

9. Ex .... succedere = two of the remaining cohorts to take 
their place. 

10. Incertis ordinibus — because they did not know their 
ranks. Being suddenly attacked while out of their ranks gathering 
corn, they could not immediately resume them. 

. Ch. XXXIII. 1. Ipso terrore equorum = by the very 
fear inspired in the horses ; i. e. of the foe. An objective genitive. 
' 2. Mi ; i. e. essedarii. 

3. Mobilitatem — praestant = exhibit the agility. 

4. Incitatos .... flectere = to rein in their horses when at 
full gallop, and to manage and turn them with great rapidity (brevi : 
sc. tempore). 

Ch. XXXI Y. 1. Quibus rebus = in consequence of these 135 

2. Reli«iui = relied. [things, 

3. IMscesserunt ; i. e. from the fields to join the army : allud- 
ing to the Britons who still remained at home. Y. XXXII. 

4. Sui liberandi ; i. e. from the yoke of the Romans. Y. IIL 
6, n. 2. 

5. His rebus = by these meang. 

Ch. XXX Y. 1. Ut — effugerent explains idem — fore. 

2. Celeritate = by their swiftness. 

3. De dictum est. Y. XXI. and XXYII. 

Ch. XXXYI. 1. Antea. Y. XXYII. 

2. Aequinoctii. The autumnal equinox must be meant, be' 



424 NOTES. 

Page 

135 cause in the twentieth chapter it was said, exigua parte aestatis 
reliqua. 

136 3. Eosdem .... eapere = to reach the same harbor as the 
rest. 

4. Infra ; i. e. a little farther down the Gallic coast to the west. 
Ch. XXXVII. 1. Quibus. Referring to the two transports 
mentioned in the preceding chapter. 

2. Pacatos reliquerat. V. XXII. 

3. Postea — quam. Tmesis. 
Ch. XXXVIII. l. Quo se reciperent = whither to betak* 

themselves. 

2. Superiore anno. V. III. 28 and 29. 

3. £o ; i. e. in Belgis hiberna. 



C. SALLUSTII CRISPI CATILINA. 

138 Ch. I. 1. Homines* Homo (from humus) means a human 
being, man or woman, in opp. to deus and bellua : mas and vir mean 
only the man ; mas in a physical sense, in opp. to femina; vir in a 
physical sense, in opp. to mulier. Dod. 

Homo denotes man, as the nobler, rational creature, in contradis- 
tinction to the brute : vir, man, inasmuch as he is distinguished by 
peculiar qualities from other men ; by strength, courage, intrepidity, 
merits, honorable offices. Ramsh. 

2. Siimma spe niti = to strive with all their might. 

3. Silentio = in inaction, in obscurity. Vitam silentio transire 
dicuntur, qui ita vivunt, ut alii eos vivere plane non sentianL 

4. Prona = bent downward ; i. e. in opp. to the erect form of 
man. 

5. Animi .... utimur = we use more the government of the 
mind, the service of the body ; i. e. the mind governs, the body is in 
subjection. 

6. Iiigenii = of intellect : virium = physical strength. 

7. Memoriam .... longam = the remembrance of ourselves 
as long as possible. 

8. quam. V. Ec. Cic. XX VII. n. 8. 



SALLUSTII CATILINA. 425 

Pag* 

9. Fluxa (fleeting, transitory) applies more properly to divitia- 1^8 
rum, fragilis (perishable), to forniae : likewise clara is opposed to 
fluxa, and aeterna to fragilis. 

10. Clara .... nabetur = is an illustrious and eternal posses- 
sion. Habetur is not = creditor, putatur. 

11. Vine : ne = uirum. 

12. Virtute aiiimi = by energy of mind. Res .... pro- 
eederet = a military enterprise might succeed better. 

13. 17 tr unique ; i. e. animus and corpus. 

Ch. II. 1. Igitur. The frequent position of this word at the 
beginning of a sentences peculiar to Sallust. 

2. I>iversi = pursuing different courses. 139 

3. Pars instead of alii for the sake of variety. 

4. Agitabatur. Sallust is very fond of frequentative words, 
and especially of agito. 

5. Sua, etc. ; i. e. one did not covet the property of another. 
These words explain cupiditate. 

6. Postea vero quam. Tmesis for posteaquam vero. 

7. Liiibidiiiem dominandi = thirst for dominion. 

8. Periculo atque negotiis = from (ordinary) dangers and 
(more complicated) affairs. 

9. Animi virtus = mental energy. Regum limits animi virtus 
as a single idea. 

10. Neque .... cerneres = you would neither see one thing 
borne in one direction and another in another, nor all things changed 
and thrown into confusion. 

11. Artibus = means. 

12. 1. Moderatio denotes moderation in matters of business, in 
opp. to cupiditas ; whereas continentia, moderation in enjoyments, in 
opp. to libido. 2. Continentia denotes command over sensual desires, 
continence : abstinentia, over the desire for that which belongs to 
another, firm integrity. Dod. 

13. A minus bono transfertur = passes from the less 
worthy. Transfertur = transit. 

14. Quae .... aedificant = in agriculture, navigation, and 
architecture : lit. whatever men plough, navigate, build. I 

15. Virtuti = animi virtuti. V. n. 9. 

16. Sicuti peregrinantes = like travellers in a foreign land; 
i. e. ignorant of all things, and taking no interest in what is passing 
around them. 

17. Juxta == alike. 



426 NOTES. 

Pa©e 

189 18. Verum enim vero = but truly. Emphatic. 

19. Is demnm. Demum is used enclitically after demonstrative 
pronouns to strengthen them, and = maxime, quidem. We could 
express the force of it by laying stress of voice upon the pronoun. 

20. Qui .... quaerit — who by means of some employment, 
intently seeks for the reputation attendant upon a praiseworthy deed 
or a useful profession. Aliquo negotio must not be joined with inten- 
tus, but with quaerit, Intentus is here used absolutely ; as in chap- 
ters VI. and XXVII. and numerous passages in Jug. 

21. Rerum = occupations. 

22. Aliud alii — iter = one path to one*and another to another. 
Ch. III. 1. Hand absurdum = not inglorious. By litotes 

for " very glorious." Clarum : sc. se. Licet : sc. liominL 
140 2. Fecere : sc. facta. 

3. Milii quidem = to me at least, to me for one : sc. whatever 
others may think of it. 

4. Res gestas = History : more lit. events, occurrences. 

5. Facta .... exaequanda = the events must be balanced 
by the words ; i. e. they must be related with historic accuracy just 
as they occurred. 

6. Quae .... putant = think (those things), which you may 
have censured as faults, said from malevolence and envv. 

7. Supra .... ducit = (whatever is) beyond this (i. e. beyond 
the capacity of the reader), he regards as false, just as (he regards) 
fictitious things. 

8. Studio .... latus sum = was borne on by an ardent de- 
sire to (engage in) public affairs. 

9. Ibi ; i. e. in re publico, . 

10. Auijacia is opp. to pudore, largitio to abstinentia, and ava- 
ritia to virtule. 

11. Corrupta teuebatur = was corrupted and held fast. 
V. Caes. I. 5, n. 10. 

12. Ac .... vexabat. There is great confusion here in the 
text. The reading we have adopted presents as little difficulty as 
any, and is supported by the best manuscript authority. The whole 
sentence may be» translated as follows : and, although I dissented 
from the evil practices of others, nevertheless the desire for honor 
(i. e. for political preferment), and that, too, the same (i. e. hop oris 
cupido) which disquieted the rest, disquieted me by reason of the 
infamy and odium (attendant upon it). The que in eodemque has an 
explicative force, — adding a particular instance to a general state- 
ment, — and is nearly = that is to say. 



SALLUSTII CATILINA. 427 

Page 

Ch. IV. 1. 1. Jgnavia denotes the love of idleness, in an ideal 140 
sense, inasmuch as the impulse to action distinguishes the more noble 
from the ordinary man, and gives him an absolute value ; whereas 
inertia denotes the love of idleness in a real sense, inasmuch as 
activity makes a man a useful member of society, and gives him a 
relative value. Jgnavia is inherent in the disposition, and has no 
inclination for action : the inertia lies in the character and habits, 
and has no desire to work. A lazy slave is called iners : a person of 
rank, that passes his time in doing nothing, is ignavus. 2. Segnitia, 
desidia, socordia, and pigritia are the faults of a too easy tempera- 
ment. Segnitia wants rousing, or compulsion, and suffers them to 
come, before it resigns its ease, in opp. to promptus. Desidia (from 
sedere) lays its hands on its lap, and expects that things will happen 
of themselves : socordia is susceptible of no lively interest, and neg- 
lects its duties from thoughtlessness, like phlegm : pigritia has an 
antipathy to all motion, and always feels best in a state of absolute 
bodily rest, like slothfulness. Dod. 

2. Bonum = pleasant, agreeable, fair. 

3. Servilibus officii*. Not servile occupations in themselves 
considered, but relatively : requiring more the servitium corporis than 
the imperium animL 

4. Eodem, an adv. = eidem incepto studioque. 

5. Carp ti m = in separate parts. 

6. Absolvam = I will treat. 141 
Ch. V. 1. Ing-enio .... pravoque = of a wicked and de- 
praved character. Malus homo is a morally bad man, but nequam a 
good-for-nothing man, whose faultiness shows itself in aversion to 
useful labor, and a propensity to roguish tricks, in opp. to frugi : 
pravus, a man whose character has taken a vicious direction, in a 
physical, or intellectual,, or moral point of view ; in opp. to rectus, 
Dod. 

2. Adolescentia — juventutem. These words do not seem 
to express here distinct periods of life, as they usually do (V. Caes. 
III. 11, n. 4), but the former, the beginning, and the latter, the con- 
tinuance, of the same period. 

3. Ibique == and in these ; i. e. = in bellis intesiinis, &c. V. 
IE. n. 9. 

4. Fattens mediae = capable of enduring want of food ; 
whereas Patiens inediam would mean actually enduring want of 
food. 

5. Ciijus rei Tibet = of whatever he pleased. Tmesis for cw- 



428 NOTES. 

Page 

141 juslibet rei. Simulator means one who pretends to be what he is 
not : dissimulator, one who conceals what he really is. 

6. Vastus = insatiable. 

7. Post dominatioiiem = ever since the despotic rule. 

8. Neque — quidquam .... babebat = nor did he have 
any care at all. 

9. In dies = in singulos dies. V. Caes. I. 16, n. 2. 

10. lis artibus = by those practices. 

11. Diversa inter se = opposite to each other. "Avaritia 
enim habendi, luxuria profundendi lubido est." Dietsch. 

12. Vexabant = kept aggravating. 

13. Res ipsa = the subject itself. 

14. Tempus = the occasion. 

15. Supra repetere = to begin farther back. After such 
verbs as hortor, moneo, &c, the ordinary construction is ut with the 
subj. V. H. 558, VI. and A. & S. 273, 2. 

16. Quomodo .... babuerint = how they governed the 
republic. 

142 Ch. VI 1. Sedibus incertis = having no fixed abode. 

2. Dispari genere = though different in their origin. 

3. Alius .... viventes = though living one in one way and 
another in another. Alius distributes hi. 

4. Res .... aucta = their state increased in citizens, improved 
in manners, enlarged in territory. 

5. Sicuti .... babentur = as is commonly the fate of mortals. 

6. Propero denotes the haste which, from energy, sets out rap- 
idly to reach a certain point, in opp. to cesso ; whereas festino denotes 
the haste which springs from impatience, and borders upon precipi- 
tation. Dod. 

7. Auxilia portabant* Auxilium. portare is unusual: auxili- 
um ferre being the common expression for " bearing aid." The plu- 
ral, auxilia, signifies the repetition of the act. 

8. Imperium .... habebant = they had a government reg- 
ulated by laws, (but) the title of the government monarchical. 

9. Consul tabant = consulere solebant. Sallust is very fond of 
frequentative and intensive words. 

10. Con servanda e libertatis — fuerat = had a tendency 
to preserve liberty. 

11. Imperia = offices of magistracy. 

12. Binos = two each (rear). % 

13. Per licenfiain = through want of restraint. 



SALLUSTII OATILINA. 429 

Page 

Ch. "VTL 1. Sed = now. It denotes here merely a transition 142 
to something new. 

2. 1. IMes denotes time in its pure abstract nature, as mere ex- 
tension and progression ; whereas tempus and tempestai, with a qual- 
ifying and physical reference, as the weather and different states of 

, time : tempus denotes rather a mere point of time, an instant, an 
epoch : tempestas, an entire space of time, a period. Hence, dies 
docebit refers to a long space of time, after the lapse of which infor- 
mation will come ; whereas tempus docebit refers to a particular point 
of time which shall bring information. 2. Die means by the day, in 
opp. to by the hour or by the year ; whereas interdiu and diu, by 
day, in opp. to noctu ; but interdiu stands in any connection : diu 
only in direct connection with noctu. 

3. Se — extollere magis = to make greater efforts to rise . 
"ad majora et excelsior a niti." Dietsch. 

4. Magis .... habere = to display more openly nis abilities. 14J 

5. Boni = the talented. Mali = those of inferior abilities. 

6. Brevi = in a short time. 

7. Incesserat = had seized upon (them) ; i. e, the individuals 
implied in civitas. 

8. Belli patiens. Y. Y. n. 4. 

9. Disc elm t — taabebant. The former referring to the dis- 
cipline of the juventus as a body, or whole class, requires the singular, 
the latter referring more to the effect of this discipline upon the mind 
of each, requires the plural. Libidinem habebant = had pleasure, 
delighted. 

10. Ipsos is used to contrast strongly their mutual strife for glory 
with the united valor with which they opposed their common foes. 

1 1 . Properabat. The ace, with infin. is very unusual with this 
verb, and is admissible only on the ground that it implies wish, desire. 

12. Eas — earn : referring to the preceding infinitives, but at- 
tracted into the feminine gender by the nouns which follow. 

13. Ni ea res = were it not that this course. 
Ch. YIII. 1. Ea; i. e.fortuna. 

2. Ex lubidine = from caprice. 

3. Celebrat obscuraf que = makes famous and renders ob. 
scure. 

4. Altquanto == considerably. 

5. Pro maxuHiis = as though they were the greatest. 

6. Ea copia = that advantage. 

7. Prudentissumus = the most intelligent. 



430 NOTES. 

144 8. Aliorum : sc. facta. 

Ch. IX. 1. Jus boiiiimqiie == justice and probity. 

2. lit suppliciis = in the worship. 

3. Ill = in respect to, in the case of. 

4. Seque .... cnrabant = they regulated both themselves 
and the state. A more common form would be et se et rem publicam* 

5. Vindieattim est = punishment was inflicted. 

6. <JliaiEi = than (upon those). 

7. Sigiia relifiquere. To leave the standard in the hands of 
the enemy was considered the height of disgrace. 

8. L<©co cedere = to leave their post. 

9. ISeneilciis .... agitahant = they maintained their au- 
thority as well by favors as by fear. Supply tarn before benejiciis. 
Most supply magis : but an ellipsis of this word is too unusual to be 
supposed, unless the sense clearly demands' i& 

Ch. X. 1.1. Oens and uatio denote a people, in a physical 
sense, in the description of nations, as a society orig'kiating in com- 
mon descent and relationship, without any apparent reference to 
civilization ; whereas populus and civitas denote a people in a politi- 
cal sense, as a society formed by civilization and compact. 2. @ens 
includes all people of the same descent : natio, a single colony of rh© 
same. 3. Civitas denotes the citizens of a town collectively, merely 
with regard to their interior connection, as including the inhabitants 
who are in the enjoyment of the full rights of citizenship, and the 
lawful possessors of the land : populus means the people, more com- 
monly in reference to their social relations, interior and exterior, and 
with the included notion of belonging to the state. A people can 
determine upon war as a civitas ; but can carry it on only as a popu» 
lus» A civitas is necessarily stationary ; but a populus may consist of 
Nomades; or wanderers from one pasture to another. 

2. Optanda aliis = things necessarily desired by others ; i. e. 
a necessity arising from the nature of the human mind. 

3. Quasi materies = the germ as it were. 

4. Artes bonas = virtues. 

5. Negligere, habere. These infinitives have the same rela- 
tion to edocuit that superbiam and crudelitatem have. 

145 6. Ex re = according to their true value. 

7. Magisque .... habere = to preserve a fair exterior rather 
than a virtuous heart. 

8. Contagio .... invasit = a moral contagion, a pestilence 
as it were, had spread abroad. 



SALLUSTII CATILINA. 431 

Page 

Cn. XT. 1. Qiiod vitium ; i. e. ambitio. Tamen = however. 145 

2. YersL via = honorable means : lit. the true path : opp. to 
dolls atque fallaciis below. 

3. Bouae artes = honorable means. 

4. Habet = implies. 

5. Venenis mails = by poisonous drugs, by poisons. 

6. Arniis .... re p&iblica = having got possession of the state 
by force of arms. 

7. Bonis initiis = though his beginnings were good. V. Cic. 
in Cat. II. 9, n. 9. 

8. 111. V. IX. n. 3. 

9. ©nctaverat = had commanded. Y. II. n. 4. 

10. In otio = in a time of peace. 

11. Amare, potare = to indulge in licentiousness, in drunk- 
enness. 

12. Bibo means to drink like a human being ; whereasjwfo, to 
drink like a beast, and, metaphorically, to tipple. 

13. Privatim ac puMiee = whether private or public prop- 
erty. This is the sense usually given to these words, but Dietsch 
says, pro se quisque et universi pro re publico, ; nempe non singuli solum 
rapieba?it, quibus aut villas et domos suas exornarent, aut venditis lucrum 
facerent ; sed etiam publice artium opera auferebantur, quibus aut pub- 
Ilea aediftcia, loca, templa Deorum decorarentur y aut ex divenditis pe- 
cunia in aerarium redigeretur. 

14. Nihil .... fecere = left nothing to the conquered. 

15. Fatigant = weakens, corrupts. 

16. Ne (for nedum) illi .... temperarent = much less could 
they (the soldiers of Sulla) after their manners were corrupted, 
make a moderate use of victory. 

Ch. XII. 1. Iniiocentia duci = integrity to be regard- 146 

ed as malevolence ; i. e. those who were really upright in their lives 
got no credit for their honesty, inasmuch as it was regarded by others 
as the offspring of envy and ill-will. 

2. Ex = in consequence of. Ex in such passages indicates the 
cause in the widest sense of the word : that from which anything 
arises, proceeds, takes place. 

3. Pudorem .... Iiabere = they had no regard at all for 
modesty, chastity, things divine and human without distinction, and 
(in their violation of them) they had no self-restraint. Sc. nihil be- 
fore moderati. The two negatives neque nihil do not destroy each 
other, as is generally the case, but strengthen the negation.* V* 
Zumpt. § 754. 



432 NOTES. 

Page 

146 4. Operae .... est — it is worth the while : more lit. it is a 
reward for the trouble. 

5. Id demtim = id ante omnia, id maxime, id quidem. Id stands 
for injuriam facer e, and is in apposition with it. 

Ch. XIII. 1. Subversos .... esse : referring to the expen- 
sive improvements of their pleasure-grounds around their villas, and 
the immense piscinae, or fish-ponds, resembling seas, constructed by 
the wealthy Romans. 

2. Quippe = since, inasmuch as. 

3. Abuti : sc. Us referring to diiitiae, . 

4. Cultiis = luxurious habits. 

5. Vesceiidae causa = for the sake of gratifying their appe- 
tite. This clause explains ganeae ; while the following, from dormire 
to antecapere, explain ceteri cultus. 

6. Hand .... casrebat = did not easily forego the enjoyment 
of sensual indulgences. 

7. Quaestui atque Sfomptui = to the acquisition and squan- 
dering (of money). 

147 Ch. XIY. 1 Flagitioram atque faciiiorum : abstract 
for the concrete ; i. e. ftagitiosorum and facinorosorum. 

2. Satelles denotes an attendant, as a hired servant : stipator, as 
a guard. Dbd. 

3. Maam, ventre = by playing at dice, (and) by gluttony. 

4. Aes alieiram = debt : lit. another's money. 

5. 1. Malefficiuuft is any misdeed which, as springing from evil 
intention, deserves punishment ; but facinus, a crime which, in ad- 
dition to the evil intention, excites astonishment and alarm from the 
extraordinary degree of daring requisite thereto. 2. Flagitium is an 
offence against one's self, against one's own honor, by gluttony, licen- 
tiousness, cowardice : in short, by actions which are not the conse- 
quence of unbridled strength, but of moral weakness, as evincing 
ignavia, and incurring shame ; whereas scelus is an offence against 
others, against the right of individuals, or the peace of society, by 
robbery, murder, and particularly by sedition, by the display, m 
short, of malice : nefas is an offence against the gods or against na- 
ture, by blasphemy, sacrilege, murder of kindred, betrayal of one s 
country ; in short, by the display of impieias, an impious outrage. 
Dod. 

6. Kedimeret = pay for, purchase impunity for. 

1. Convieti judiciis = persons convicted on trial. 

8. Ad bOC = in addition (o this. 



SALLUSTII CATILINA. 433 

Page 

9. Planus, etc. Manus refers to sanguine civili, lingua to per- 147 
jurio. Cf. Cic. in Cat. II. 4. 

10. Conscius animus = a guilty conscience. 

11. Proxumi familiaresque == bosom friends and intimate 
companions. 

1 2. Par similisque = equal to and like ; i. e. possessing the 
same wicked principles, and carrying them to the same extent. Par 
refers to quantity, similis to quality. 

13. Ex aetate. V. XII. n. 2. 

14. Modestiae suae = his own honor. 

15. Obuoxios = submissive, obedient. 

16. Ita is explained by the infinitive clause which follows. V. 
K. 106, R. 6, and A. & S. 207, R. 22. 

1 7. Famm .... hatouisse = had too little regard for virtue. 
Ch. XV. 1. Jus fasque = human and divine law. 

2. Nut>ere, = to marry : lit. to veil herself (sc. se), because the 
bride wore a veil during the marriage ceremony, is said only of the 
woman ; whilst ducere, = to marry, lit. to lead home (sc. domuni), 
because the husband led the wife from her father's house to his own 
after the marriage, is said only of the man. 

3. Privigiium. A son of Catiline by a former marriage, and 
would become her step-son on her marriage with Catiline. 

4. Creditur is to'be considered impersonal. The sentence there- 148 
fore furnishes an instance of anacoluthon ; for the writer begins with 
the intention of making Catiline the subject, putting captus in the 
nominative, and then after the introduction of the parenthetical 
clause, cujus .... aetate, changes the construction from the personal 

to the impersonal. 

5. JVecato filio. Cicero (in Cat. I. 6) barely alludes to this 
circumstance of killing his son, but says expressly that, to make way 
for this wicked marriage, he murdered his own wife. 

6. Facinoris. Referring to the crime of conspiracy against his 
country. 

7. Neque .... quietitous = neither in watchings nor slum- 
bers, neither waking nor sleeping. 

8. Ita = to such a degree. 

9. Facies and ocuii denote the face and eyes only in a physi- 
cal point of view, as the natural physiognomy and the organs of sight ; 
but os and vultus with a moral reference, as making known the tem- 
porary, and even the habitual state of the mind, by the looks and 
eyes : os by the glance of the eye, and the corresponding expression 



NOTES. 

Page 

M8 of the mouth ; vultus, by the motion of the eye, and the simultaneous 
expression of the parts nearest to it, the serene and the darkened 
brow. Dod. 

Ch. XVI. 1. Falsos qualifies both nouns. 

2. Commodare = he lent out ; i. e. to those who required such 
service. 

3. Fidem imperabat. The order is, imperabat habere 

fidem, &c. The infinitive being of the nature of the substantive, 
may, either with or without an object, be associated with substantives, 
as the object of a verb. Fidem .... habere and major a alia, there- 
fore, sustain the same relation to imperabat. V. c. X. pro his super- 
biam, crudelitatem, deos negligere, omnia venalia habere edocuit. 

4. Fortuiias = condition in life, consideration in the eyes of the 
world. 

5. Pudorem = sense of shame. 

6. Minus r suppetebat = did not offer. 

7. I nsontes .... sontes = those who had given him no cause 
of offence, as well as those who had : lit. the guiltless as well as the 
guilty. 

8. Circumvenire, jngulare ; i. e. by the agency of these 
associates. 

9. Gratrato potitis = without any motive of advantage, from 
choice. 

10. Simul — et = et — et. 

il. Aes .... terras. To understand this universal indebted- 
ness, it must be remembered that Roman magistrates were accus- 
tomed to plunder with the greatest rapacity all the provinces to 
which they were sent, and that farmers of the revenues and tax- 
gatherers were generally unjust and extortionate in their exactions. 
V. Cic. Pro Leg. Manil. XXII. 65-67. • 

12. Sullani milites. V. Cic. in Cat. II. 9, 20. 

13. Victoriae veteris ; i. e. the victory of Sulla over the party 
of Marius. 

14. Fxoptalbaiit* The ex in this word is intensive and = 
earnestly. 

15. Extremis terris ; i. e. Pontus and Armenia where Pompey 
was then carrying on the Mithridatic war. Called thus, because the 
parts lying beyond were wholly unknown to the Romans. 

16. Ipsi: sc. Catilinae. 

1 7. Consiilatum peteiiti = now a candidate for the consul- 
ship : lit. to him seeking the consulship. The reading of some editors 



SALLUSTII CATILINA. 43o 

Page 

is petendi, which gives the idea that he was not now a candidate, but 148 
entertained the hope of being one. 

18. Nihil sane intent us = truly in no way attentive ; i. e. 
not apprehensive of danger. 

19. Ea = these things, such a state of things : referring to all of 
the preceding statements. 

Ch. XVII. 1. Circiter l&alendas. The ace. or abl. after circi- 
ter is, after the analogy of ante and post (v. K. 89, R. 8, and 91, 11), in- 
dependent of circiter: therefore circiter is not to be considered a prepo- 
sition. By some, however, it is treated as such. V. H. 433. A. & S. 235. 

2. Ii. Caesare .... consiliums ; i. e. B. C. 64. 

3. Alios tentare = he sounded others. 

4. In nnnm = together. 149 

5. Necessitudo = need, want : the primitive use of the word. 

6. Juvenilis pleraque == most of the young men. Plerusque 
is obsolete in the singular, and is used only by Sallust, who is fond 
of old forms of expression. 

7. Vivere copia = vivendi copia. 

8. Ea tempestate = eo tempore, Tempestas is anteclassical in 
this sense. 

9. Quia Cn. Poinpeius, etc. This sentence is explanatory 
of the preceding statement, and is connected with it by nam under- 
stood. 

10. Voluisse : se. crederent eum (i. e. Crassum). 

11. Illos (sc. conjuratos) refers by synesis to conjuratio. 

Cn. XVIII. 1. A lite a. Sallust, in this and the following chap- 
ters, makes a digression, in order to give an account of an unsuccess- 
ful conspiracy to overturn the government, which took place three 
years before, and in which Catiline took a part. 

2. I>e qua : sc. conjuratione, implied in conjuravere. 

3. L.. Tullio, etc. ; i. e. B. C. 66. 

4. !>esignati consules = consuls elect. The consuls were 
called designati from the time of their election in July to the time of 
entering upon the duties of their office in January. 

5. AniMtns ; i. e. of bribery in securing office. The laws against 
bribery were very severe. By the Lex Calpurnia, passed B. C. 67, 
the penalties were fine, exclusion from the senate, and perpetual in- 
capacity to hold office ; to which was added by the Lex Tullia, passed 
B. C. G3, ten years' exile. 

6. Poenas detlerant. In this expression poenas does not mean 
punishment, but satisfaction \ poenas dare, therefore, signifies lit. to 



436 NOTES. 

Page 

149 g^ ve satisfaction (i. e. to the state) ; hence, to suffer punishment. So 
likewise poenas sumere (lit. to take satisfaction) signifies to inflict 
punishment. . 

7. Pecuniarum .... reus = being accused of extortion : lit. 
a defendant (on a charge) of money to be demanded back. In the 
year 68, B. C, Catiline was elected prgetor, and obtained Africa as 
his province. On his return to Rome, he was accused of extortion 
in the administration of the affairs of the province ; and, as his trial 
was not concluded in season, he could not declare himself a candidate 
(profited nequiverat) for the consulship within the days prescribed 
by law (intra legitimos dies). Every candidate for the consulship 
was obliged by law to declare himself such at least seventeen days 
previous to the time of election, and must be free from all accusation. 

150 8. Nonas. V. XVII. n. 1. 

9. Kalendis Januariis ; i. e. the day for the inauguration 
of the new consuls, Cotta and Torquatus, who had been elected to 
take the places of Autronius and Sulla, who had been convicted of 
bribery and set aside. 

10. Ipsi (sc.parabant), fascibus correptis = (and) of their 
own authority, having seized the consular power. 

11. Dims Hispanias ; i. e. Hispania Tairaconensis, or Pro- 
vincial citerior, and Hispania Baetica, or Provincia ulterior. 

12. Jam turn = even then. These particles intimate a com- 
parison between past and future time. Sallust therefore says that 
the conspirators had already, even at that time, the same plan formed, 
which they afterwards had at the time of the second conspiracy. 

13. Quodni == and had not. 

Ch. XIX. 1. Citeriorem 5 i. e. with reference to Rome. 
V. XVIII n. 11. 

2. Pro Praetore = with praetorian power. 

3. Adnitente = exerting himself (to effect this). 

4. Inimicum. V. Caes. I. 10, n. 5. V. also XVII. at the end. 

5. Praesidium in eo ; i. e. against the formidable power of 
Pompey. 

6. Et jam turn = for even then. El here introduces an ex- 
planatory clause. 

7. Sunt qui dicirat. The relative is here joined with the in- 
dicative, because a simple fact is stated without any intimation of 
quality. The expression is = some persons say ; whereas sunt qui 
dicant would mean, there are persons of such a character as to say, 

8. Clientes = adherents. 



SALLUSTII CATILINA. 437 

Page 

9. Praeterea = except in this case. 150 

10. In medio = undetermined. 

Ch. XX. 1. Paulo ante ; i. e. in the beginning of Chap. XVII. 

2. Ill rem fore = that it would be of advantage. 

3. Aedium = of the house. In this sense used only in the plu- 
ral, as a collection of several apartments for one object. 

4. Spectata miiii forent = had been tested by me. 151 

5. Per .... ingenia = by the assistance of cowardly and fickle 
men. The abstract for the concrete : lit. by means of cowardice and 
fickle minds. 

6. Teinpestatibus. V. XVII. n. 8. Here = occasions, 
emergencies. 

7. Quae mini : sc. sunt bona malaque. 

8. Idem .... nolle = to have the same desires and the same 
aversions. Ea demum. V. VII. n. 12. This expression may here 
be rendered into English by an emphatic that. 

9. Diversi = apart, separately. 

10. Nisi .... libertatem = unless we ourselves set ourselves 
free. 

11. In — jus .... concessit = passed under the control and 
power. 

12. Populi, nationes. V. X. n. 1. 

13. Vulgus fuinras = have been the rabble ; i. e. have been 
treated as the rabble. 

14. Tandem = pray, I should like to know. Tandem in inter- 
rogations is strongly intensive, and expresses impatience. V. Cic. in 
Cat. I. 1. 

15. Verum enim vero. The thought to which the enim re 
fers, and of which it introduces the explanation, is understood. It 
may be supplied thus : Verum (minime metuendum est, ne interituri 
simus) enim vero. 

16. Omnia = all their powers. 

17. Cetera res expediet = the rest the thing (itself) will 
bring about. Cetera is the ace. pi. 

18. §uperare = abunde esse. j/jg 

19. In .... coaequandis. V. XIII. n. 1. 

20. Amplius: sc. Unas. V. H. 417, 3, and A. & S. 256, R. 
6, (c). Notice the distributive force of binas: "two or more houses 
each." 

21. Larem familiarem = (by metonymy) house, home: lit 6 
domestic tutelar divinity. 



438 NOTES. 

Page 

152 22. Torenmata = vasa caelata. V. XI. 

23. Trahunt, vexaiit = they squander, they expend in the 
most lavish manner. 

24. Mala res = a wretched condition. 

25. Quill = why not. 

26. Nisi forte, nisi vero introduce a case as an exception, 
and describe it at the same time as improbable. Nisi forte is thus 
chiefly used in an ironical sense. Zumpt, 526. 

Ch. XXI. 1. Quieta movere = to disturb the public peace. 
Sallust is fond of using the neuter plural of adjectives for substantives. 
Movere is the subject of videbatur. 

2. Praemium is a prize of honor, that confers distinction on 
the receiver, as a reward, in opp. to poena ; whereas pretium and 
merces are only a price, for the discharge of a debt, as a payment : 
pretium, as a price for an article of merchandise, in opp. to gratia : 
merces denotes wages for personal services of some duration, or hire 
for something hired. 

3. Quid uMque .... tiaberent ; i. e. quid opis aut spei ha- 
berent et ubi (id liaberent). Ubique for et ubi is common in Sallust. 

4. Tabulas novas = new account-books ; i. e. the abolition 
of debts either in part or in whole. The tabulae consisted of tablets 
of wood covered with wax, upon which legal documents, wills, and 
accounts were written with a sharp-pointed iron instrument, called a 
stilus. The outer sides of the tablets consisted merely of wood '. it was 
only the inner sides that were covered over with wax. They were 
fastened together at the back by means of wires, which answered the 
purpose of hinges, so that they opened and shut like our books ; and 
to prevent the wax of one tablet from rubbing against the wax of 
the other, there was a raised margin around each. When a change 
or reduction of debts was resorted to, as was frequently the case in 
the regulation of debts in favor of debtors in the revolutions of an- 
cient republics, the old accounts were erased by smoothing over the 
surface of the wax with the head of the stilus, and new ones (tabulae 
novae) were substituted in their place. 

5. Fert = bring with them. 

6. Esse .... petere : depending upon the idea of saying im- 
plied in polliceri. 

7. Citeriorc. V. XVIII. n. 11. 

8. Petere = was a candidate for. 

9. Necessitudinibus, V. XVII. n. 5. 

10. Cum .... facturum = that in conjunction with him (An- 



SALLTJSTII CATILINA. 439 

Pago 

tonius) he (Catiline), if elected consul, would make a beginning of 152 
the enterprise. 

11. Cupidittatis suae = of his ruling passion. 152 

12. Felitiooem suam; i. e. for the consulship. 
Ch. XXII. 1. PopMares = participes, socii. 

2. Inde — degiistavissent = na( i tasted thereof. Inde =* 
ex ea potione, referring to sanguinem vino permixtum. Some, however, 
think inde = deinde, then. 

3. Exsecraiiofiiena ; i. e. a curse imprecated upon themselves, 
in case they violated their oath. 

4. Eo, dictitare, fecisse* quo — they reported (dictitare : 
historical infin. for dictitabant) that he lid it with this view, in order 
that. 

5. Alius alii = one to another. 

6. Ciceronis invidiam = odium against Cicero. 

7. Pro ma§f3*itudiue = considering its magnitude. 

Ch. XXIII. 1. Int ea eoimjuratioue = in that band of con- 
spirators. 

2. Haud ol>scuro loco. An example of litotes : a figure by 
which less is asserted than is really meant. 

3. Probri gratia = propter turpem ignominiosamgue vitam. 

4. M VailUS et vailitas de eo liomine dicuntur, qui neque recto 
neque consianti consilio utitur, neglectisque bonis, magnis, lionestis levia, 
fulilia, mania sectatur." Dietsch. 

5. Ipse has the force of separating, by contrast, that object (per- 
son or thing) to which it refers, from all others. The point here em- 
phatically brought out by means of ipse is not, that it was his own 
crimes that he did not conceal, but that lie liimself was the man who 
did not conceal them. 

6. Prorsus .... foafoefeaf = in short he paid no regard at 
all to what he either said or did. Dicere and facere instead of in 
dicendo and in faciendo. 

7. Stupri vetus coiasuetudo = an illicit intimacy of long 
standing. 

8. Maria .... pollieeri = to make (her) extravagant prom- 
ises : lit. to promisa seas and mountains. 

9. Pollieeor means to promise, generally from a free impulse, 
and as an act of obliging courtesy : promitto, to promise, generally, 
at the request of another, as an act of agreement, and in reference 
to the fulfilment of the promise : recipio, to take upon one's self, and 
pass one's word of honor, as an act of generosity, inasmuch as one 

19 



I 






440 NOTES. 

Page 

]§$ sets at ease the mind of a person in trouble. The pollicens makes 
agreeable offers : the promittens opens secure prospects : the recipient 
removes anxiety from another. Dod. 

10. Agitare = to act, to behave. 

11. Insolenfiae = of the unusual conduct. 

12. SuMato = non nominato, non divulgate. 
154 13. Quoqwe modo = et quo modo. 

14. Pleraque. V. XVII. n. 6. 

15. Aestual&at, et — credefeamt. When two or more 
clauses have the same collective noun as their subject, the verb is 
frequently singular in one, and plural in another. A. & S. 209, R. 
11, (2). 

16. Homo noves was a name applied to a man, none of whose 
ancestors had obtained a curule office ; i. e. the office of consul, quaes- 
tor, praetor or curule aedile. Such men were naturally looked 
upon by the nobility with jealousy and contempt. 

1 7. Postfuere = were set aside : lit. fell in the rear. 

Ch. XXIV. 1. Quod . . . concusserat = this deed had at 
first intimidated the accomplices of the conspiracy. Although the 
perf. historical may seem to us more natural here than the piuperf., 
yet the piuperf. is necessary to express the proper relation between 
Qoncusserat and minuebatur. The exact relation and meaning of the 
two clauses would have been more directly expressed by making the 
former subordinate to the latter by means of quum ; and ' Sallust 
might have written, Quod factum quum primo — concussisset, tamen 
Catilinae furor non minuebatur ; (although this deed had intimidated, 
&c, yet the rage of Catiline was not diminished ;) but as he wished to 
bring out each proposition distinctly and prominently, he connected 
them co-ordinately rather than subordinately. 

2. Sumptaioa mutuam = borrowed. 

3. Portare = ordered to be taken. The English verb " to 
order," or " have " in the sense of " to order," is frequently not ex- 
pressed in Latin, but is implied in the verb, which, in English is 
dependent upon the verb " to order ; " as Piso annulum sibi fecit, 
Piso ordered a ring to be made for himself, or had a ring made for 
himself. Z. Gram. § 713. 

4. Priaiceps .... faeiuimdi = was the first to begin the war. 

5. Nee and neque are not only equivalent to the simple " and 
with " not," but frequently connect notions that have an adversative 
relation to each other (= and yet not, but not, but yet not). A. 

Cn. XXV. 1. Sejnpi-onia. She was the wife of D. Junius 



* 



SALLUSTII CATILINA. 441 

Page 

Brutus, who had been consul B. C. 77, and mother of the D. Brutus 1§4 
who conspired with M. Brutus, C. Cassius, and others to murder 
Caesar. We know from chap. XL. that her husband was not en- 
gaged in the conspiracy, and that he was at that time absent from 
Rome. 

2. Oenere. She belonged to the famous Sempronian family, 
from which also the Gracchi descended. 

3. Prooae = pudicae, modestae (sc. mulieri). 

4. Multa .... sunt = (and) many other accomplishments 
which tend to luxury. The abl. Uteris, the infin. psallere and saltare 
and the ace. alia all depend upon docta. Such variety of construc- 
tion is not unusual in Sail. 

5. IMscerneres ; i. e. if you had been there. 

6. Creditum aojuraverat = had falsely denied under oath jjg 
her indebtedness ; i. e. that which had been loaned to her : the prim- 
itive sense of credo. 

7. Conscia = accessory to. 

8. Praeceps atoierat = had plunged headlong into ruin. 

9. Hand absuirdum. V. XXIII. n. 2. 

10. l«epos denotes the lightest wit, in opp. to dull gravity : face- 
tiae, the jocund wit, in opp. to sober seriousness. Dod. 

Ch. XXVI. 1. In proximum annum = for the next year ; 
i. e. B. C. 62. 

2. Si designatus foret = if he should be elected. V. XYIII. 
n. 4. 

3. Illi : sc. Ciceroni. * 

4. Dolus : in a good sense. 

5. Paulo ante. V. XXIIL 

6. Ad hoc = praeterea. V. XIV. n. 8. 

7. Collegam .... sentiret = he had prevailed upon Antony, 
his colleague, by making over to him his province according to agree- 
ment, not to cherish sentiments hostile to the republic. The procon- 
sular provinces were annually determined before the election of the 
consuls in order to prevent disputes ; and the consuls 'entered upon 
the administration of the provinces to which they were entitled im- 
mediately on the expiration of the consular office. The provinces 
were generally distributed by lot, but the distribution was sometimes 
arranged by agreement between the persons entitled to them. Al- 
ready Cicero had obtained by lot the rich province of Macedonia, 
which he exchanged by the transaction here mentioned for Cisalpine 
Gaul, which had fallen to the lot of Antony, who was supposed to be 



442 NOTES. 

Page 

155 favorable to the designs of Catiline. He afterwards declined the 
latter province also, that he might remain at Rome to watch and 
thwart, if possible, the conspiracy. 

8. Consul! ; i. e. Cicero. 

9. Campo 5 i. e. the Campus Martius, a large plain along the 
Tiber, consecrated to Mars, where the elections (comitia centuriatd) 
were held for choosing consuls, praetors, censors, and other magis- 
trates. 

10. Aspera ibedaque = unsuccessfully and disgracefully. 
Ch. XXVII. 1. Septimium .... Camertem = one Sep- 

timius, a Camertian ; i. e. a native of Camerinum, a town of Umbria 
in the eastern part of Italy, and near the borders of Picenum. Sep- 
timius was an obscure individual, of whom nothing is known save the 
mention which is here made of him. 

2. Alium alio = one to one place, and another to another. 

3. Ubique = et ubl V. XXI. n. 3. 

4. Cum telo esse = carried a weapon : lit. was with a weapon. 

5. Alios • sc. cum tells esse. 

156 6. Agitanti : sc. Mi. 

7. JLaecam* Cicero says that the meeting took place at the 
house of Laeca. V. in Cat. I. 4. 

8. Ibique = et apud eum, or, as some think, in eoque conventu. 

Cn. XXVIII. 1. Sicuti salutatum = as if to pay their re- 
spects (to him). Such an early morning call upon the wealthy was 
customary at Rome at this time, and was considered a mark of polite- 
ness. V. Cic. in Cat. I. 4, n. 19. 

2. Intellegit s an old form for intelligit. 
. 3. Egestate .... cupidam = eager for a revolution as well 
from poverty as from resentment on account of injury. 

4. Sullae dominatione —per tyrannidem Sullae. Kritz. 

5. Agros .... amisit. Sulla had distributed to his followers 
the lands belonging to those Etrurians who had espoused the cause 
of Marius. 

6. Laf rones : sc. Manlius sollicitare. 

Cn. XXIX. 1. Ancipiti malo ; i. e. the danger apprehended 
from Catiline and his accomplices in the city, and from Manlius and 
his army abroad. 

2. Satis .... habebat = had he ascertained with sufficient 
accuracy. 

3. Jam .... exagitatam = already noised abroad by the ru- 
mors of the people. 



SALLUSTII CATILINA. 443 

Page 

4. In atroci negotio == in a perilous emergency. 156 

5. Solet = fieri solet. 

G. Maxnma permittitur = est maxima quae permittitur. 157 

7. Parare — gerere, etc. These infinitives are in apposition 
with potestas. 

8. Iinperium .... habere = to have the highest military 
and civil power. 

9. Aliter ; i. e. unless the senate make such a decree. 

Ch. XXX. 1. Uteras recitavit = read aloud a letter. Li- 
ferae is the most general expression for a letter: epistola is one 
directed to a distant friend, and sent by a messenger : codicilli, an 
address to one within the same walls, as a note. Dbd. 

2. Ante diem, etc. Y. Caes. I. 6, n. 8. 

3. Auguria and auspicia are appearances in the ordinary 
course of nature, which for the most part possess a meaning for those 
only who are skilful in the interpretation of signs ; auguria, for the 
members of the college of augurs, who are skilled in such things ; 
auspicia, for the magistrates, who have the right to take auspices-: 
whereas prodigia, ostenta, portenta, monstra, are appearances out of 
the ordinary course of nature, which strike the common people, and 
only receive a more exact interpretation from the soothsayer : lastly, 
omina are signs which any person, to whom they occur, can interpret 
for himself, without assistance. The primary notion in prodigium is, 
that the appearance is replete with meaning, and pregnant with 
consequences : in ostentum, that it excites wonder, and is great in its 
nature : in portentum, that it excites terror, and threatens danger ; 
in monstrum, that it is unnatural and ugly. Dbd. 

4. Prodigia. See an account of these in Cic. in Cat. III. 8. 

5. Circnm is here used adverbially. 

6. li utrique for eorum uterque. Y. K. 94, 13, and A. & S., 
207, R. 32 (c). 

7. Ad urbem = near the city. !Nb citizen was allowed to hold 
military authority within the walls of Rome. It required a special 
law to be passed to give them permission to hold military authority 
within the city on the day of their triumph. When, therefore, com- 
manders returned from their provinces, if they claimed a triumph, 
they were obliged to wait outside of the city walls until the senate 
decided upon their application. Marcius, proconsul of Cilicia, and 
Metellus, proconsul of Crete, which he had conquered and brought 
under the Eoman sway, were thus waiting : being prevented from 
triumphing (impeditij ne triumpharent) by the intrigues of a few sen- 



444 NOTES. 

Page 

157 ators (calumnia paucorum) who had been bribed to oppose them, or 
were waiting for a bribe to withdraw their opposition. 

8. Quibus omnia mos erat = qui omnia vender* 

solebant. 

9. Praetores : sc. quoque missi sunt 

10. Pro pei'iculo = in proportion to the exigency and 

the danger. 

11. Ad hoc. Y. XXVI. n. 6. 

12. Praemium : sc. decrevere. 

13. Sestertia. The sestertium was a sum of money, not a coin, 
= 1,000 sestertii, and worth in our currency about $ 39. A hundred 
sestertia, therefore, would amount to $ 3,900 : no small reward to 
give a slave besides his freedom. 

14. Ejus rei ; i. e. conjurationis ; for indico is here said, as is 
often the case, of those who inform concerning a crime in which they 
themselves are implicated. 

15. CJladiatOffiae familiae = schools of gladiators. Gladi- 
ators consisted either of captives, slaves, and condemned malefactors, 
or (in later times) of free-born citizens, who fought voluntarily. 
They were kept in schools (ludi), where they were trained by per- 
sons called lanistae. The whole body of gladiators under one lanista 
was frequently called familia. They were sometimes the property 
of the lanistae, who let them out to persons who wished to exhibit a 
show of gladiators ; but at other times belonged to citizens, who kept 
them for the purpose of exhibition, and engaged lanistae to instruct 
them. 

16. Pi'O cujusque opifeus === according to the means of each 
(town). The gladiators were a class of men, who, from their char- 
acter, could be easily prevailed upon to join a conspiracy against the 
state ; hence it was desirable to keep them as widely separated as 
possible. 

1 7. Minores magistratus. The consuls, praetors, and cen- 
sors were called majores magistratus, the aediles, tribunes, quaestors, 
&c. minores magistratus (inferior magistrates). Cf. Cic. in Cat. I. 1 : 
Urbis vigiliae, &c. 

158 Ci-i. XXXI. 1. Diuturiia quies. From the time of Sulla to 
this time, a period of about twenty years, there had been no civil 
commotion at Rome. 

2. QuiRnis .... inecsserat = upon whom, on account of the 
greatness of the state, the dread of war had rarely come : more lit. 
had come unusual ; i. e. had been unusual. Connect magnitudins 
with insolitus. 



SALLUSTII CATILINA. 445 

Page 

3. Rogfitare = made frequent and earnest inquiries. 1§8 

4. Pavere semper metum significat, qui pallorem et tremorem 
efficit. Dietsch. 

5. Eadem ilia movebat = continued to push forward those 
same measures (which he had commenced). 

6. Parabantur. V. Caes. I. 31, n. 16. 

7. I^ege Plautia. This law was enacted against those who 
were guilty of either open or secret violence. The penalty was exile. 

8. Ut sui expurgandi = as if for the sake of exculpating 
himself. 

9. Sicuti = just as if. 

10. Orationem babuit* This is the first of the four orations 
against Catiline. 

11. Quam .... edidit = which he afterwards wrote out and 
published. V. Caes. I. 5, n. 10. 

12. Ea familia ortftm (sc. se esse) = that he had sprung 
from such a family. The ace. with infin. depending upon the notion 
of saying implied in postulare. On the omission of se, Y. Caes. II. 3, 
n. 4. 

13. Ut .... baberet = as to hope for all preferments. 

14. Cujus .... essent = whose own numerous services, and 
those of his ancestors, had been bestowed on the Roman people. 

15. Perdita republica = of ruining the republic. 

16. Inquiliims civis = an adventitious citizen. Cicero was 
born at Arpinum, and was, therefore, not a native of Rome. 

17. Incendium menm ruina = the conflagration that 
threatens me by the ruin (of my enemies). 

Ch. XXXII. 1. Ipse is here used to bring out emphatically the 159 
idea that he pondered his plans alone : communicating them to no 
other individual, and asking counsel of no one. Y. XXHI. n. 5. 

2. Neqite — et. Y. Caes. II. 25, n. 9. 

3. IwsMiae consMi procedebant. Much difference of 
opinion exists among grammarians as to the dependence of the dative 
upon nouns : some, as Bullions, Andrews and Stoddard, and Anthon, 
teaching that it often does, while others, as Kritz, Zumpt, Kiihner, 
and Dietsch are decidedly opposed to this view. They deny that, in 
the writers of the Golden Age, the dat. ever depends directly upon 
a noun, except in the case of verbal nouns, which are derived from 
verbs requiring a dat. for their object ; in which case the noun is an 
abbreviated expression for a subordinate clause ; as justitia est obtem- 
peratio legibus institutisque populorum = justitia est ea virtus, quae 



446 NOTES. 

Page 

159 obtemperat, &c. I adopt the latter view. Accordingly, consuli does 
not depend upon insidiae, neither does it depend upon procedebant 
alone, but upon insidiae procedebant. The principle under consider- 
ation is illustrated more clearly by the passage below : insidias con- 
suli maturent. Here maturent joined with insidias is clearly = mature 
parent It cannot be doubted, therefore, that the dat. should be 
connected with the verb. Both cases are examples* of the dat. of 
disadvantage. V. K. 90, R. 4. The " Revised Edition" of A. & S. 
substantially adopts this view. V. 211, R. 5, "N. Y. also H. 392, 1. 

4. Intellegeliat : old form for inteUigebat. 

5. Optimum factu = the best thing to be done, the best 
course to take. Some editions have factum. Augere and antecapere 
are the subjects ace. of esse understood, and optimum agrees with 
them. 

6. iLegiones scriberentur ; i. e. which the praetors Pompeius, 
Rufus, and Metellus Celer were authorized to levy. Y. Ch. XXX. 

7. (Cum panels. V. Cic. in Cat. II. 4. 

8. Quibus rebus possent = by such means as they could. 

9. M anilatis. Y. Caes. I. 35, n. 1. 

10. Hujuseeniodi. Y. Caes. III. 13, n. 6. 

Ch. XXXIII. 1. Neque contra patriam — neque quo 
= neither against our country nor in order that thereby. 

2. Qui — sumus. Qui agrees in gender, number, and person 
with the substantive pronoun nostrum, implied in nostra. 

3. Plerique — omnes = the most of us — all of us. 

4. Patriae — fama atque fortunis. Expertes is here 
constructed with both the gen. and abl. Y. XXY. n. 4. 

5. I^ege uti = to avail himself of the law. Reference is prob- 
ably had to the lex Papiria Poetelia, which had been enacted, B. C. 
326, and which forbade imprisonment for debt, and made the prop- 
erty of the debtor the only security of the creditor. 

6. Praetoris. The praetor urbanus is here meant, to whom be- 
longed the general administration of public justice. 

7. Opitulati sunt = relieved. 

8. Argentum est = silver was ■ paid with copper. The 

allusion is to the Yalerian law, by which a sestertius, a silver coin, 
was paid with an as, a copper coin of one fourth its value. By this 
partial abolition of debts the debtor retained seventy-five per cent of 
the capital which he had borrowed. Y. XXI. n. 4. 

9. Saepe ipsa plebes. The commons (plebes) are here 
spoken of in opp. to the patricians (patres). Three secessions of the 



SALLUSTII CATILINA. 447 

Page 

£♦ Simons are said to have occurred : the first, B. C. 495, on account 1 §9 
of the cruelty of creditors, the second, B. C. 449, on account of the 
insupportable tyranny of the decemviri, and the third, B. C.286, on 
account of the burden of their debts. 

10. Amitto means to lose something, so that it ceases to be in 160 
our possession, in opp. to retinere : perdo means to lose something, so 
that it is destroyed and rendered useless, in opp. to servare. Dod. 

11. Quonam modo .... pereanms = in what way we 
may perish after having avenged our blood most effectually ; i. e. 
how we may sell our lives as dearly as possible. 

Ch. XXXIV. 1. Discedant. The usual construction would 
require the imperfect ; but sometimes a writer makes use of the same 
tenses in indirect discourse, which he would use if he were quoting 
the speech in direct discourse. 

2. Ex itinere = on his way. 

3. Optimo euiqiie ; i. e. principibus optimatium, the most dis- 
tinguished men. 

4. Noil quo = not as if, not because. 

5. Neve. Y. Caes. II. 21, n. 3. 

6. Contention© = private quarrel. 

7. Ab his .... litems = a letter far different from this. 

8. Earum exemplum = a copy of it. 

Ch. XXX Y. 1. L,. Catilina Q. Catulo = L. Catiline to 
Q. Catulus greeting. The usual form for the beginning of a letter 
was L. Catilina Q. Catulo salutem dicit : commonly written L. Cati- 
lina Q. Catulo S. D. Here it is still further abbreviated by omitting 
the S. D. The &, however, is retained in some editions. 

2. Egregia .... tribuit = your distinguished faithfulness, fully 
known by experience, (and) pleasing to me amid my great perils, 
has given confidence to my recommendation ; i. e. to the recommen- 
dation of my interests to your care. See Orestillam commendo at the 
end of the chapter. There is great confusion in the text here. I 
have adopted the reading of the most and best books. 

3. Quamobrem ; i. e. on account of my confidence in your 
friendship. 

4. Defensioiiem is a formal defence against an adversary : 
satisfactionem, ' an apology, an explanation, such as may satisfy a 
friend. Supply sed before satisfactionem. 

5. In novo consilio = in reference to my new enterprise ; 
i. e. the raising of an army. 

6. Non statni parare = statui non parare. 

cc 



448 NOTES. 

Page 

160 7. Ex .... culpa = since I am conscious of no crime : lit. from 
no consciousness of crime. De culpa nearly = culpae. 

8. Quam : referring to satisf actionem. Veram : sc. esse. 

9. Licet cognoscas =. you may be assured. 

10. Contumelia, injuria. Contumelia denotes a wrong done 
to the honor of another : injuria, a violation of another's right. A 
blow is an injuria, so far as it is the infliction of bodily harm ; and a 
contumelia, so far as it brings on the person who receives it the impu- 
tation of a cowardly or servile spirit. Dod. 

11. Statum dignitatis = the position of honor which I de- 
served; i. e. the consulship. V. XVIII., paulo post, &c. 

161 12. Non ouin — possem = not as if I could not. 

13. Aes .... nominibus = my own debts. So alienis nomi- 
nibus, (sc. aes alienum,) = the debts of others. 

1 4. Qimm et = quum etiam. 

15. Non dignos = unworthy. 

16. Aiienatum = discarded. 

17. Hoc nomine = on this account. 

18. Pro mseo casu = considering my unfortunate condition. 

19. Scribere vellem: a mere pretence, cunningly devised to 
avoid further explanation. 

20. Commendo s sc. tuae jidei from the next clause. 

21. Ave is a salutation used at meeting and parting; whereas 
salve is used at meeting only, vale at parting. Dod. 

Ch. XXXYI. 1. Ipse is added, because those things which per- 
tain to Catiline are opposed to those things which he himself did per- 
taining to others. 

2. Fascibus .... insignibus. V. Cic. in Cat. II. 6, 13. 

3. Hostes judical. Qui hostis judicatus erat, et jus civitatis 
amisit et hello persequendus fuit. D. 

4. Sine fraude = without risk ; i. e. with impunity. 

5. Praeter (Hits) — condemnatis = except for those con- 
demned. Praeter is an adverb, and condemnatis depends upon liceret 

6. Multo maxime miserabile = by far the most deplor- 
able ; i. e. of all governments. 

7. Quum = although. 

8. Otiuni denotes quiet times in general, as a species of pax, 
with reference to foreign relations : concordia, with reference to in- 
ternal relations. Dod. 

9. Perdiflum irent = were bent on ruining. The verb eo 
joined with the supine expresses an end, purpose, wish. This con- 



SALLUSTII CATILINA. 440 

Page 

struction is quite frequent in Sallust, but is not found in Cicero, who 151 
uses, instead of it, the periphrastic conjugation by means of esse and 
the participle future active. 

10. Duobus senati decretis = although two decrees of the 
senate had been made. The first of these is mentioned in Ch. XXX., 
and the other in this chapter. 

11. Uti tabes = like a consuming fever. 162 
Ch. XXXVH. 1. Omiiino = in general. 

2. Id adeo = this even, this very thing. Adeo with pronouns 
has an intensive force. So id adeo malum, &c, at the end of the 
chapter. 

3. Extollimt = they elevate ; i. e. to office. 

4. Sine cura = without any anxiety (for themselves)." It is 
more fully explained by the following clause. 

5. Facile lral>etur = is easily kept ; i. e. poverty (= poor 
people) having nothing, has nothing to lose. 

6. Ea vero === they in particular. Ea is added to distinguish 
particularly the urbana plebes from the cuncta plebes mentioned at 
the beginning of the chapter. This use of demonstrative pronouns is 
not uncommon. V. XII. n. 5, and XX. n. 8. 

7. Preceps ierat ; i. e. into the designs of Catiline. 

8. Primum omnium. The populace are here divided into 
five distinct classes, the description of which is introduced severally 
by the words primum omnium, deinde, praeterea, praeterea, ad hoc. 
The first general division is subdivided into three classes by the 
words qui ubique, item alii, postremo. 

9. Per dedecora = by disgraceful excesses. 

10. Sentinam is here not the place where the filth gathers, as 
some interpret, but the filthy gathering itself, into which foul and 
dirty streams flow. Comparatur Roma cum ipsa spurcitie, in quam 
tanquam sordidi rivuli confluxerint homines iurpes. Dietsch. 

11. Alios senatores : sc. esse. 

12. TJt .... agerent = that they passed life in princely luxury 
and refinement. 

13. Quisque is in apposition with multi. 

14. Privatis .... largitionibus ; i. e. the largesses be- 
stowed by private demagogues of wealth and rank to cater for popu- 
lar favor, and the distribution of corn, consisting in the later times 
of the republic of five modii per month to an individual, .made by 
the government to the indigent population of Rome, either gratui- 
tously or at a rate considerably below the market price. 



i 



450 NOTES. 

Pa s* 

162 15. Eos refers to the collective noun juvenilis. 

16. Quo = on this account. 

17. Juxta ac = just as ; i. e. as badly as, no better than. 

18. Jus .... erat. By the lex Cornelia, of which Sulla was the 
author, the sons and grandsons of proscribed persons were forever 
excluded from all public offices. 

1 9. Id adeo malum : referring probably to the civil dissen- 
sions in the time of Sulla. 

163 Ch. XXXVIII. 1. Restituia est. The power of the tribunes 
had been greatly restricted by Sulla, but was restored in the consul- 
ship of Pompey and Crassus. 

2. Summam potestatem = very great power. As the power 
of the tribunes is referred to, it must not be translated " the highest 
power," for that was vested in the consuls. It means the highest 
degree of tribunician power. 

3. Exagif are = to stir up, excite. 

4. Pleraque. V. XVII. n. 6. 

5. Senatus specie pro sua magnifudine = apparently 
to support the senate, (but in reality) for their own aggrandizement. 

6. Ut .... atosolvam = to relate the truth in a few words. 

7. Honestis iiominilnts = under honorable pretexts. 

8. Quicunque is divided into two classes by alii — pars, and 
then again into individuals by quisque. 

9. Modestia — modus = moderation — limit. 

Ch. XXXIX. 1. Bellum maritimum ; i. e. the war against 
the Cilician pirates, which he terminated within the space of forty 
days. The next year, B. C. 66. he was, by the Manilian law, invest- 
ed with the leadership of the war against Mithridates, king of Pontus. 

2. Plebis opes imminutae ; i. e. in consequence of the al- 
most unlimited power delegated to a single individual, Pompey. 

3. Innoxii = unharmed. 

4. Hi ; i. e. pauci, the few. 

5. Ceteros .... tractarent = they frightened the others 
(i. e. of the patricians who were suspected of courting popular favor, 
or of belonging to the popular party) with judicial processes, in order 
that they (i. e. the ceteros), when in office (i. e. the tribuneship), 
might lead the people more gently (i. e. without harshness towards 
the patricians : not exciting them against the patricians ; for by thus 
exciting them, they would render themselves liable to prosecution 
by the patricians as soon as their term of office had expired). 

6. Sed .... oblata est = but as soon as, the state of affairs 



SALLUSTn CATILINA. 451 

Page 

being dangerous, the hope of overthrowing the existing form of gov- 16$ 
eminent was presented (to them, i. e. the ceteros). 

7. Vetus certamen ; i. e. between the patricians and plebeians, 

8. Amnios eorum ; i. e. the minds of the ceteros. 

10. Quodsi = and if. 

11. Neque = neque tamen. 

12. IMutius = very long. 

13. Quiii .... extorqueret = without some one who might 
be more powerful. wresting their power and liberty from them, 
exhausted and powerless. Defessis el exsanguinibus belong to illis 
understood : the dat. of disadvantage. 

14. Tamen = yet ; i. e. notwithstanding these considerations, 

15. Sollicitabat = attempted to gain over. 164 

16. Cuj usque .... houiinum = every sort of men : lit. a 
class of men of every sort. 

Ch. XL. 1. Negotium .... requirat = he charges to seek 
out. 

2. Publice privatimque = as a state and as individuals. 

3. Plerisque principles = to most of the leading men. 

4. Quasi .... easum == as if deploring its calamity. 

5. ITantis malls may be the dat. depending upon exitum spe- 
rarent (V. XXXII. n. 3), or the abl. absolute according to H. 431, 
1 & 2, or A. & S. 257, K. 7. If the former, the sense is, "what issue 
they expected for so great evils " : if the latter, " what issue they 
expected since the evils were so great." I prefer the latter. 

6. Miseriis. V. XXXII. n. 3. The dat. here depends upon 
the compound expression, remedium expectare. 

7. Orare = began to entreat. 

8. Neque aiieua consilii = and indeed convenient for con- 
sultation. 

9. luiioxios = innocent persons ; i. e. persons not connected 
with the conspiracy. 

10. Animus amplior = more courage. 

1 1 . Bomum s not their native country, but their place of resi- 
dence in Rome. 

Ch. XLI. 1. Diu .... caperent = were a long time uncer- 
tain what course they should take. Habuere : sc. se. 

2. In altera parte — at in altera. First the motives 
they had to engage in the conspiracy are stated, then those they had 
to betray it. 

' 3. Studium belli* This motive grew out of the warlike char- 
acter of the Allobroges, who were a natura gens bellicosa. 



452 NOTES. 

Pa«e 

lg 4. In spe victoriae 5 i. e. in the victory which they hoped for. 

5. Majores opes = greater power and influence ; i. e. to be 
enjoyed by the ambassadors personally, as a reward for betraying 
the conspiracy. 

6. Certa praemia. V. XXX. In this passage the ambassa- 
dors are comparing the interests of their state with their own private 
interests. The first class of motives mentioned is drawn from con- 
siderations of state policy : the second refers to private advantages ; 
so that aes alienum is opposed to majores opes, studium belli to tuta 
consilia, and magna merces to certa praemia. 

7. Cujus patrocinio. Not only individuals, but also some- 
times cities, and even entire states, which were in a certain relation 
of subjection or friendship to Rome, put themselves under the patron- 
age of distinguished individuals, who took an interest in their affairs, 
and defended their cause in the senate. This patronage was hered- 
itary. Q. Fabius Sanga had derived his right of patronage over the 
Allobroges from his ancestor, Q. Fabius Maximus, who finally re- 
duced them to subjection, and hence was surnamed Allobrogicus* 

8. Precepit — simulent. The perf. historical followed by the 
present is an unusual construction, and confined to the historians. 

Ch. XLII. 1. Quos dimiserat. V. XXVII. 

2. Cuncta .... agebant = commenced doing all things at 
one and the same time. 

3. Portationibus. The plural is used because the arms were 
carried in many places, and by many individuals. 

4. Causa cogiiita = after trial : lit. the cause having been 
investigated. 

5. C. Murena : sc. complures in vincula conjecerat. 

6. Qui — legatus = who as deputy. 

Ch. XLIII. 1. Videbantur : sc. Mae, referring to copiis. 

2. 1. Concilium, concio, and comitia are meetings sum- 
moned for fixed purposes : concilium, *an assembly of noblemen and 
persons of distinction, of a committee, of the senate, the individual 
members of which are summoned to deliberate ; whereas concio and 
comitia mean a meeting of the community, appointed by public proc- 
lamation, for passing resolutions or hearing them proposed : concio 
means any orderly meeting of the community, whether of the people 
or of the soldiery, in any state or camp : comitia is a historical term 
confined to a Roman meeting of the people. 2. Coetus and conventus 
are voluntary assemblies : coetus, for any purpose, for merely social 
purposes, for a conspiracy, and so forth : whereas conventus, for a 



SALLUSTII CATILINA. 453 

Page 

serious purpose, such as the celebration of a festival, the hearing of Iftj 
a discourse, and so forth. Dod. 

3. Concione Biabita, Probably the assembly of the Quirites, 
before which Cicero delivered the 2d Orat. in Cat. 

4. Actioiiifaiis = the proceedings ; i. e. with reference to the 
expulsion of Catiline from Rome. 

5. Eo si§pio = upon this signal ; i. e. the attack to be made on 
Cicero by the tribune during his address to the people. Some un- 
derstand datOy but it is not necessary. 

6. Suum .... negotium = each his part. 

7. Divisa (sc. esse) = to be assigned. Sed. Y. VII. n. 1. 

8. Hoc = tali. 

9. Alius (sc. aggrederetur) autem alium = moreover one 
should attack one, and another should attack another; i. e. each 
should single out his victim. 

10. Filii fainilianim = minors ; i. e. sons who are still under 
the father's authority. To these Cicero is thought to allude in Orat. 
II. in Cat. Hos, quos video volitare, &c. 

11. Illos — corrumpere = (saying) that they lost, threw 166 
away. 

12. Dies prolatando = by putting off the day of execution : 
lit. by putting off days ; i. e. the times appointed for the execution 
of an affair. Y. Cic. in Cat. III. 4, 10. 

Ch. XLIV. 1. Per .... conveiiiuiit = have an interview 
with the rest through Gabinius. V. XLI. ad finem. 

2. Sigiiatuiit = sealed. 

3. Aliter = nisi id Jiat ; i. e. unless the oath is given. V. 
XXIX. n. 9. 

4. Eos ; i. e. cives. 

5. Eo ; i. e. into the country of the Allobroges. 

6. Crotoniensem = an inhabitant of Crotona. 

7. Eiteras — exemplnm. Y. XXXIY. n. 7. 

8. Quis Sim, etc. Y. Cic. in Cat. III. 5, 12. 

9. Fac cogites = see that you consider. 

10. Memmeris te virnm esse. Cicero has quoted it thus : 
Cura, ut vir sis. 

11. Tuae rationes = your interests, circumstances. Rationes 
sunt omnia, quae quis in consilio perficiendo sequi debeat. D. Cf. 
LYI. fin. 

12. Ab iiifimis. From the following clause, quo consilio servitia 
repudiet, it is evident that by u the lowest," slave* are meant 



454 NOTES. 

Page 

16g 13. Mandata verbis = a verbal message. 
14. Propius : sc. urbem. 
Ch. XLV. 1. Cicero — imperat. V. Cic. in Cat III. 2, 5. 

2. Cetera = as for the rest. Uti = as. Ita agant = that they 
may so act. 

167 3. Illi homines mili tares ; i. e. praetor es. 

4. Acl id loci = ad eum locum. 

5. Simul = simul ac. 

6. Utrinque. The praetors stationed a force at both extremities 
of the bridge, and as soon as the ambassadors entered the bridge, a 
shout arose both before and behind them. 

7. ©edit s not the perf. of do, but the present of dedo. 

Ch. XL VI. 1. Intelligens = because he knew. Dubitans 
= because he hesitated. 

2. Porro autem = then moreover. 

3. SiM oueri — fore = would prove a source of odium to 
himself 

4. KeipuMicae .... fore = would tend to ruin the republic, 
o. Igitur — jwl>et I^ei&tiiliim, etc. V. Cic. in Cat. III. 3, 

ad init. 

6. Ipse .... teneiffis. This was to show respect to the official 
character of Lentulus. * 

7. Eo ; i. e. to the temple of Concord. 

Ch. XL VII. 1. Qisid .... hahuisset = what design he had 
entertained, or for what reason he had entertained it. 

2. Alia = things other than the truth, or things that did not per- 
tain to the conspiracy. 

3. Fide .... dicere === to speak under a public pledge of im- 
punity. 

168 4. Se . . . . legatos = that he, having been admitted a few days 
before, as an associate, by Gabinius and Coeparius, knew nothing 
more (i. e. no other person) than the ambassadors (sc. to be con- 
cerned in the conspiracy). This is the interpretation of Kritz. The 
more obvious meaning, however, — viz. that he knew nothing more 
than the ambassadors (knew), — may after all be the true one, though 
it is not easy to see how this can be. 

5. Audire solitum = (he) was accustomed to hear. 

6. ILeiituliun .... erat = convict Lentulus of dissembling, 
not only by letters (lit. besides letters), but also, in addition to them, 
by the conversations which he was accustomed to hold. 

7. Tribus Corneliis = to three of the Cornelian family. V. 
Cic. in Cat. III. 4, 9. 



SALLUSTII CATILINA. 455 

Pag» 

8. Cinnam atque Sullam : sc. urbis potitos fuisse. They 168 
were members of the Cornelian family. 

9. Signa .... cogiiovissent = had acknowledged their seals. 

10. Abdicato magistratu = having resigned his office. A 
Roman citizen could not be put on trial while in office. 

11. Ill .... CUStodiis = in private custody : equivalent to our 
phrase "held to bail." When a person of high rank was charged 
with crime, instead of being thrown into prison, and kept there until 
his trial, he was committed to the charge of some responsible individ- 
ual. This was called libera custodia. 

Ch. XL VIII. 1. CiceroMem .... tofllere. The change in 
the minds of the people, which is here described, was caused by a 
speech of Cicero, which he delivered to them on leaving the senate, 
and in which he related in detail the arrest of the Allobroges and 
the transactions of the senate. This is the speech which has come 
down to us as the third oration against Catiline. 

2. Gamliiaaii .... iaetitiam. The chief distinction between 
gaudium and laetitia is, that gaudium is the inward, simple emotion 
°f j°y 5 whereas laetitia is the outward manifestation, the utterance 
of joy. On atque, V. Caes. III. 17, n. 3. 

3. Agiiabaf. The change from the historical infin. to the pres- 
ent imperf^in the same sentence, will be recognized by the observ- 
ing student as a not unusual construction in Sallust. 

4. Praedaes sc. sibl 

5. Ac is here used to add a notion which defines more accurately 
the notion contained in immoderatum. 

6. Quippe .... eraiit = since all their means consisted in 
articles for daily use, and clothes for the body. Usu and cultu are 
the abstract for the concrete. 

7. Post eum diem = postridie. 

8. I>ico denotes to say, as conveying information, in* reference to 
the hearer, in opp. to taceo ; but aio expresses an affirmation, with 
reference to the speaker, in opp. to nego. Dod. 

9. Data esset. Y. Caes. I. 13, n. 7. 

10. I>e itiaiere tiosiit?iit ; i. e. of the approach of Catiline 
and Manlius towards Rome with an army. 

11. Missmraa a OT. Crass©. Y. XYII. ad Jin. 

12. 111! ; i. e. Lentulus et Cethegus aliique. tgg 

13. Tanta vis Itominis = homo tantae vis. 

14. Videbatur: personal, yet it will be better to translate it 
impersonally. 

20 



456 NOTES. 

Page 

169 1 5. Crasso — olmoxii. Being a man of great wealth, many 
were " under obligations to " him, on account of the loans with which 
he had accommodated them, and consequently were afraid of offend- 
ing him. 

16. Referatur : sc. ad se. Before the senate could vote upon 
any measure, it must be brought regularly before them by a magis- 
trate authorized to do the same : commonly the consul presiding, 
though it could be done by a tribune of the people, and even by a 
praetor. 

17. Consulente Cicerone (sc. senatum) = Cicero consulting 
the senate ; i. e. referring the subject to them, putting the question 
to them. Frequens = full. 

18. Neque amplius (sc. indicandi) potestateni faciim- 
dam = and that power of giving further information ought not to 
be given. 

19. Per .... periculi = by his being made to share in the 
danger. 

20. Suscepto .... patrociiiio = by undertaking the defence 
of the vicious. 

21. Praedicantem = openly declaring. 

Ch. XLIX. 1. Ne«pte .... gratia = nor by money nor marki 
of favor. , 

2. Nominaretur ; i. e. as an accomplice. 

3. Piso : sc. inimicitiam exercebat. 

4. Oppugnatus .... in jus turn = because he had been at- 
tacked (by him ; i. e. Caesar), when on trial for extortion, on account 
of the unjust punishment of a certain one who lived beyond the Po. 
The meaning of the passage is not that Piso was accused of extortion 
by Caesar, but that Caesar availed himself of the opportunity of this 
trial for extortion to bring Piso to justice for an alleged unjust pun- 
ishment of oite of the Transpadani, whose patron he (Caesar) was. 

5. Ex .... pontificatus. For the meaning of ex, V. XII. n. 2. 
Caesar had defeated Catulus in his canvass for the office of pontifex 
maximus. 

6. Adolescentulo. Caesar, though now thirty-six years old, 
could be called young in comparison with the aged Catulus. 

7. Res .... videbatur = the circumstances, however, seemed 
favorable ; i. e. for injuring the reputation of Caesar ; for being 
deeply involved in debt, he would be more readily suspected of 
oeing engaged in the conspiracy. 

8. Privatim — publice = in private life — in public life. 



SALLUSTII CATILINA. 457 

Page 

9. Maxumis muneribus = by the most splendid exhibitions. 1Q9 

10. Quae se — audisse dicerent : a peculiar construction, 170 
though not uncommon in Cicero, — quae audivissent, ut dicebant. 

11. Quo .... esset : depending upon minitarentur. 

Ch. L. 1. JLibertus means the freedman, with reference to 
his master, in opp. to servus : libertinus, with reference to his rank* 
in opp. to civis and ingenuus. 

2. Opifices atque servitia* V. Cic. in Cat. IV. 8, 1 7. 

3. Sollicitabant : sc. partim, corresponding with partim in the 
next clause. 

4. Multitudinum = of factions, mobs. 

5. Familiam = slaves ; i. e. belonging to a family. 

6. Eos — contra .... fecisse. This was the usual formula 
of condemnation against those who had committed any high crime 
against the state. For sed, see Ch. VII. n. 1. 

7. Desigiiatas. V. XVIII. n. 4. 

8. Supplicium = capital punishment. 

9. I>ecreverat — dixerat — eensuerat. These pluperfs. 
may be explained, says Kritz, on the supposition that the writer was 
tacitly referring what he was relating to the senatus consultum, which 
was finally made. 

10. Pedibus .... iturum se = that he would go over to the 
opinion of Tiberius Nero ; i. e. when they came to vote upon the 
question ; which was not done till all the senators had had an oppor- 
tunity to express their opinions. The allusion is to the mode of vot- 
ing. The mode of proceeding in the Roman senate was as follows : 
First, the presiding magistrate (in the time of the republic one of the 
consuls) announced the subject for deliberation. This was called 
relatio, or referre ad senatum. Then each member was called upon to 
state his opinion, (rogare sententiam, sententiam dicere,} which he deliv- 
ered either by a single word, sitting, or in a set speech, standing. This 
was merely an expression of opinion, which he was allowed to retract 
when he actually voted ; as did Silanus in the passage before us. In 
the earlier times the princeps senatus, and at a later period the con- 
sules designati were first called on ; then the question was put to the 
others in the order of their official rank. After this followed the 
actual voting, which was usually by discessio, pedibus ire in sententiam 
alicujus ; i. e. the members who voted on the same side joined to- 
gether, and thus separated from those who voted otherwise. In the 
present case Silanus at first gave his opinion in favor of the severest 
punishment. Many others followed him, adopting the same course. 



458 NOTES. 

Page 

170 At length it came to the turn of Tiberius Nero to give his opinion ; 
who opposed capital punishment, at least, for the present, but was in 
favor of strengthening the guards, retaining the prisoners in custody^ 
and postponing the whole subject till after Catiline was overcome, 
when it should be resumed, and final action taken upon it. Caesar 
spoke next, opposing capital punishment altogether, and advocating 
imprisonment for life. The effect of his speech was very great : he 
seemed about to carry the senate with him. Silanus was made to 
modify his opinion so far as to adopt that of Nero. At this point 
Cicero arose, and pronounced the fourth Catilinarian oration; in 
which he reviewed in a masterly manner the speeches of Silanus and 
Caesar, and urged prompt and vigorous measures. He failed, how* 
ever, to turn the scale completely, and it was not till after the 
speeches of Lutatius Catulus, the inveterate enemy of Caesar, and 
* Cato, tribune of the commons elect, whose burning eloquence elec- 
trified the senate, and bore down nearly all opposition, that a major- 
ity could be obtained to favor his views. 

11. PraesMiis additis ; i. e. cum praesidia addlta ezsent. 

12. Ilujusccimodi. From this expression it is evident that we 
have not the language, but only the sentiments of the speech. 

171 Ch. LI. 1 . Maud .... paruit. This sentence contains the 
reason of the preceding, the connective nam being omitted, as is not 
unfrequently the case. Lubidini simul et usui = passion and reason 
at the same time. 

2. P. €• for P aires Conscripii. 

3. Quae — mate consulnerint = what injurious measures 
kings and nations have taken. 

4. Ordine = properly. 

5. Injuriae ; i. e. done to us. 

6. Per .... fecere = retaliated when opportunity offered. 

7. Neil. V. Caes. II. 21, n. 3. 

8. Novum consilium. The new measure here alluded to 
was the punishment of Roman citizens by death. 

9. Iiigenia == the imaginations. 

10. lis : sc. poenis. 

11. Enumeravere can be connected with saevitia only by 
zeugma. Translate it " have shown," and " have enumerated." 

12. Quo .... pertinuit = for what object was that strain of 
oratory ? 

13. Ail. V. Caes. I. 4.7, n. 12. The ellipsis may be supplied 
thus : alione pertinuit, an eo pertinuit ? 



SALLUSTII CATILINA. 459 

14. Scilicet = no doubt, forsooth. Strongly ironical. 171 

15. Oratio accendet = a mere speech will inflame. 

16. Eas .... hafonere = have felt them too severely. 172 

17. Alia .... est = there is one degree of freedom of action to 
one class of persons, and another to another ; i. e. all have not the 
same decree of freedom. 

18. Stndere = to favor : sc. in maxima fortuna. 

19. In imperio = in those who command. 

20. Postrenia == the last things, the last of an affair : in the 
present case the punishment. 

21. Ill = in the case of, in regard to. 

22. Eos .... cogfiiovi = such I know to be the character and 
such the moderation of the man. 

23. Aliena .... nostra = not suited to the principles of our 
government. 

24. Metns — injuria; i. e. fear, not for himself, but for the 
state, for the public weal — the wrong, the nature of the wrong, the 
atrocity of the crime. 

25. I>€ poena. Having thus summarily disposed of the first 
cause of Silanus's opinion, viz. metus, he now proceeds to discuss at 
length the second, injuria. 

26. Id .... habet = that which is in the nature of the thing : 
lit. that which the thing has. He means to assert that the views 
which he is about to set forth are philosophically correct, and in ac- 
cordance with nature. 

27. Ultra: sc. mortem. See Cicero's review of this doctrine in 
the fourth oration against Catiline. 

28. Eex Porcia. The Porcian law enacted that a Roman citi- 
zen should not be scourged or put to death. 

29. An: sc. in sententiam non addidisti. 

30. Sin: sc. in sententiam non addidisti, &c. Levius est: sc. 
verberari. 

31. Qui lieglexeris == how is it consistent (in you) to ob- 
serve the law in the less matter (i. e. the scourging), when you have 
disregarded it in the greater (i. e. the capital punishment). 

32. At is much used to denote objections ; and even such as the 
speaker raises himself, for the purpose of upsetting or weakening 
that which was said before. In at enim there is an ellipsis : at repre- 
sents the objection, and enim introduces the explanation of it. Here 
the ellipsis may be supplied thus : but some one may say, what need 
is there of all this discussion, for who will blame r &c^ 



460 NOTES. 

Page 

173 33. Temptis, cties, fortuna: sc. reprehendet. An answer 
to the preceding question. This course, if adopted, argues the 
speaker, may at some future time prove a dangerous precedent 
Libido = caprice. 

34. Illis ; i. e. the conspirators. 

35. Ill alios = against others ; i. e. by being used as a prece- 
dent, it may, at some future day, be the source of great abuse and 
injustice to others. 

36. IMgnis: sc. poena : idoneis = fit subjects of it. 

37. Damasippiis was only a surname of L. Junius Brutus, an 
active and unprincipled partisan of Marius. He was praetor urbanus 
B. C. 82 ; and at the request of Marius he summoned the senate 
upon some false pretext, and procured the assassination of a number 
of the senators, whose bodies were thrown unburied into the Tiber. 

38. Atque = certainly. 

39. Iiigenia = characters. 

40. Potest. The order is, alio tempore, &c, falsum aliquid potest 
pro vero credi. 

41. Qiiomiiiiis — imitarentur = from imitating. 

42. Arma atc&tie tela — pleraque sumpseruiit = most 
of their arms, offensive and defensive, they borrowed. Join pleraque 
with arma as well as insignia. 

174 43. Ufoiqiie = wherever it was, wherever they found it. The 
words, apud socios aut Jiostes, illustrate the force of ubique. 

44. Imitari .... maleliaiit = they preferred to imitate 
rather than envy their good institutions. Sc. institutis after bonis. 
Some supply hominibus. Here two verbs are connected, one of 
which governs the ace. and the other the dat., and the object is put 
in the case required by the one that stands nearest. The common 
construction repeats the object with each verb in the case which that 
verb requires. 

45. Qiiominus .... capiamus = why we should not take 
a new measure. Causam implies hindering, and is, therefore, fol- 
lowed by quominus and the subj. 

46. Ea bene parta = those things which have been happily 
obtained (from them) : referring to imperium not grammatically, but 
ad intellectum. 

47. Per mimicipia = among the municipia. The municipia 
were towns, the inhabitants of which had been formerly peregrini, 
but were now cives. They enjoyed the rights of Roman citizenship, 
but were governed by their own magistrates, and managed their 
affairs according to their own customs. 



SALLUSTII CATILINA. 461 

Pa*e 

48. IVeu Qiiis = and that no one. Observe tl e double con« 174 
struction after censeo ; first the ace. with the infin., ihen neu with 
the subj., after which the ace. with infin. is resumed ' senatum exis- 
timare, &c. Compare Cic. in Cat. IV. 4, 8. 

49. Eum .... facturum. V. L. n. 6. 

Ch. LII. 1. Ceteri .... assentiebantur ; '., e. gave their 
opinions verbally, without rising, and adopting one oi another of the 
opinions of the preceding speakers. The regular foi m of speech on 
such occasions was assentior, adding the name of the person whose 
opinion he adopted; as assentior Silano, assentior Ca^iari, &c. Varis 
refers, not to verbo, but to alius alii. 

2. Eonge .... est — et = I have a far different opinion — 
from what I do. 

3. Poena ; i. e. the kind of punishment. Cato says the real 
question at issue is, not the kind of punishment suitable for the com 
spirators, but what measures shall be adopted to prevent the succesi 
of the conspiracy. 

4. Persequare = you may punish. 

5. Judieia = the (aid of) tribunals. 

6. Nihil fit reliqui vie tis — nothing is left to the vanquished 

7. Pluris — fecistis = have valued higher. 175 

8. Ista. The severity of Cato's manners led him to speak witl* 
contempt of the luxuries so highly prized by many of his hearers. 

9. Agitur = the question is. 

10. Qui .... fecissem = who had never excused myself and 
my own inclination for any offence. Lubidini = to gratify the lust : 
lit. for the lust. 

11. Ea : sc. verba. 

12. Opulentia .... tolerabat= (for) its resources bore you* 
negligence ; i. e. saved it from the consequence of your negligence. 

13. Bosiisiae .... vivamras = whether we are living under 
good or bad morals. 

14. §ed (num) .... futtira slot = but whether these things, 
of whatever character they appear to be, are to be our own, or to- 
gether with ourselves to become the property of our enemies. Cujus 
liaec cumque, by tmesis, for liaec cujuscumque. 

15. Hie = in tali rerun conditioner quae cum ita sinL 

16. Eo .... sita est = (and) in consequence of this the state 
has been placed on the brink of ruin. 

1 7. In = in the case of. Ne = only not. Et : neu might have 
been used. The influence of ne extends on to cant. For perditum 
eant, V. XXXVI. n. 9. 



462 NOTES. 

Page 

]7§ 18. Credo = I suppose, being parenthetical, does not affect the 
construction of the sentence. De inferis = concerning the dead. 

19. Diverso .... bonis — uatoere.= that the wicked, their 
route being different from (that of) the good, inhabit places dismal, 
&c. This sentence is an explanation of ea quae — memorantur. 

20. Videlicet timens : strongly ironical. 

21. A mulfitudine conducta = by a hired mob. 

22. Et noil is used instead of neque when the negation belongs, 
not to the whole sentence or clause, but only to a single word or 
notion ; also when the negation is emphatic. Here the negation is 
limited to per totam Itallam. 

176 23. M-etuit — timet l sc. Caesar. The direct inference from 
Cato's argument is, that if Caesar alone fears no danger from the 
conspirators, he must have some connection with the conspiracy. 

24. Quant o .... agetis = the more vigorously you shall act 
in this case : lit. the more attentively you shall do these things. 

25. Jam .... adenmt = they will all be upon us immediately 
with savage ferocity. 

26. Si ila esset. The argument is thus : it is erroneous to sup- 
pose that our government became great by military prowess ; for if 
this were the case, it would now be in the most flourishing condition : 
for our military resources are much greater than were those of our 
fathers. 

27. Neqiie .... obnoxius = and not addicted to vice nor 
sensual pleasures. 

28. Puolice — privatim = as a state — as individuals. The 
public treasury is plundered by the powerful, who lavish in private 
their ill-gotten wealth. 

29. Virtutis praemia = the rewards of merit ; i. e. the posts 
of honor and emolument. 

30. Sioi quisque = each one for himself. 

31. Hie .... Servitis = here (i. e. in the senate) you are slaves 
to money or favor. 

32. Vacuam = defenceless. Sc. a defensoribus. 

33. Supra caput est = is close at hand. 

34. Misereamini ceuseo = I suppose you should pity them. 
Ironical. Cf. Cic. Cat. IV. 6, n. 29. 

«5. Ne = nae. 

36. Scilicet .... est = the crisis itself is indeed dangerous. 

37. Inimo vero = nay indeed. Sc. earn timetis. 

177 38. Bello Gallico. According to Livy and others, this event 
took place in the war with the Latins. 



SALLUSTII CATILINA. 463 

Page 

39. Videlicet cetera vita = forsooth, the rest of their life. 177 
Strong irony. 

40. Veruni = well then. 

41. Quibas .... faisset = if they had ever had regard for 
any considerations. 

42. Si — peceat© locus esset = if there were any room for 
a mistake : i. e. in the decision to be arrived at. The meaning is, 
there is no time to be lost : if an erroneous decision be made, our 
doom will be sealed before there will be time to correct it. 

43. Fancil>a§ firg-et = is upon our necks, is close upon us : 
lit. presses at our throats. 

44. <S>€Cfl!te. A hint that some of the senators were implicated 
m the conspiracy, and betrayed their deliberations to the conspirators. 

Ch. LIIL 1. Alii .... voeasi£ = chiding, they call each other 
timid. 

2. Malta — Qiias .... I£oiaai!ias — praeclara .... fe- 
cit = the many illustrious achievements which the Roman people 
have performed. 

3. Quae siistimiisset = what thing most of all had sus- 
tained so great undertakings : i. e. had helped them to carry through : 
the negotium being viewed as a burden. 

4. Conteu&isse s sc. populum Romanum. 178 

5. Ants Romanos foisse = had excelled the Romans. 

6. Agitanii = reflecting. 

7. §icuti effeta pareate = the parent being, as it were, ex- 
hausted by bearing. Rome is here compared with a mother who 
has ceased to bear children. Few passages have perplexed critics 
more than this. Some read effeta parentum, some effetae parentum, 
and some veluli effeta parentum. ■ The text which is here adopted is 
that suggested by Miiller. 

8. Multis tempestatibus = for a long period of time. 

9. Quos .... aperirem. The tenses in this passage are used 
in the same manner that they are in epistolary writings. V. H. 472, 
1. Translate the perfect and imperfect as presents, and the pluperf. 
as a pres. perf. 

10. Qaia — aperireia = without portraying. 

Ch. LIV. 1. Par denotes similarity with respect to greatness, 
power, and value, or equality and proportion with regard to number: 
aequcdis refers to interior qualities. The par is considered as in a 
state of activity, or, at least, as determined and prepared to measure 
himself with his match in contest : the aequalls, in a state of rest, and 
claiming merely comparison and equality as to rank. Dod. 
2 DB 



4b4 NOTES. 

Tag* 

178 Caesar was of patrician origin, and Cato of plebeian ; but noble 
deeds and the highest honors of the state had raised the latter to a 
full equality with the former. At the time of the conspiracy, Cato 
was about thirty-three years of age, and Caesar about thirty-seven. 

2. Alia alii = one (kind of glory) to the one, and another to 
the other. Alii is not properly used with reference to two persons 
only, but the writer having used alia must use alii to correspond with 
it 

3. Facilitas = the yielding temper. 

4. Ill animtim ioduxerat = had determined. 

179 5. Sequebatur : sc. gloria. 

Ch. LV. 1. In Catonis sententiam discessit. Y. L. 
n. 10. 

2. Ne quid .... uovairetur = lest some new outbreak might 
be made during that time. Novaretur is impersonal, and quid is the 
synecdochical ace. 

3. Triumviros. The triumviri capitales are here meant, who 
were charged with the execution of police ordinances, the discovery 
of offenders, arrests, the superintendence of prisons and executions, 
and the punishments of slaves and inferior persons. 

4. Ipse — ^entaliim. Y. XLYI. n. 6. 

5. Ubi .... laevam. The books vary between ascenderis and 
decenderis. If ascenderis is, as we suppose, the true reading, the 
clause is not descriptive of the Tullianum, but of the elevated ground 
on which the prison stood. 

6. Camera .... viucta = a vaulted roof secured by stone 
arches. 

7. Incultu = from want of cleanliness ; hence from filth. 

Ch. LYI. 1. Ex omni copia, etc. The meaning is, he 
formed all his men into two legions, dividing them into twenty co- 
horts (ten to each legion), and filling the cohorts as full as he could 
with the men that he had. As new recruits arrived, he distributed 
them equally among the cohorts of the two legions, until they con- 
tained the usual number. Y. Caes. II. 5, n. 10. 

2. Sociis : sc. conjurationis. 

3. Venerat — distribuerat — expleverat. ' The plup. is 
here used with reference to the narrative of past events which fol- 
lows ; i. e. the actions which these verbs describe had taken place 
before the arrival of Antonius {Antonius cum exercitu adventavit). 

4. Numero ; i. e. the usual number. 

5. Alii. Y. Caes. I. 8, n. 11. 



SALLUSTII CATILINA. 465 

Page 

6. Servitia repudiabat. He at first intended to "employ 180 
•laves. V. XXIV. and XL VI. 

7. Cujus t sc. generis homifium. 

8. Alienuoi snis rationibus = prejudicial to bis interests. 
V. XLIV. ad Jin. Alienum is the predicate, and (se) videri the sub- 
ject. For the omission of se, V. Caes. II. 3, n. 4. 

Ch. LVII. 1. Praesidebat = was on guard. 

2. Ex difficultate reriim = from the difficulties which sur- 
rounded him. 

3. Eadem ilia? i. e. his escape into Gaul. 

4. Utpote qui = inasmuch as he. 

5. Expeditus .... sequeretur = unimpeded was pursuing 
him in his flight. 

Ch. LVIU. 1. Simul. V. Caes. HI. 9, n. 4. 181 

2. Mei consilii = of my resolution. 

3. Juxta meciun = as well as I do. 

4. Si ... . ferat (sc. nos) = if we should be ever so much in- 
clined. 

5. Commeatus abunde (sc. eruni) = there will be pro- 
visions in abundance. 

6. Noimulli = some of you. 

7. Alienas opes = help from others. 

8. Viris = to men of spirit. Emphatic. 

9. Haec sequi = to follow these measures, to adopt this course. 

10. Ea vero. V. VII. n. 12, and XXXVII. n. 6. 

11. Quodsi inviderit = if, however, fortune shall deny § 

success : lit. shall cast an evil eye upon your valor. 

12. Cavete (sc. ne) = be sure that you do not. 182 
Ch. LIX. 1. Signa canere = the signals to be given. Ca- 

nere is both transitive and intransitive ; hence signum canit may 
mean either " he (the trumpeter) sounds or gives the signal," or, " the 
signal sounds or is given." The sense is the same either way. In 
this passage it is by most considered intransitive. 

2. Remotis .... equis. See a similar passage in Caes. I. 25, 
at the beginning. 

3. Pedes = on foot. 

4. Pro .... copiis = according to the ground and the number 
of his troops. 

5 . Inter .... aspera = between the mountains on the left and 
a place on the right craggy with rocks. Aspera is for aspera loca in 
the ace. plu. Some consider rupe aspera in the abl. abs., and tha 



466 NOTES. 

Page 

182 passage a case of anacoluthon for rupem asperam. The interpretation 
I have given is the one preferred by Kritz and Dietsch. 

6. Signa .... artius = the standards (i. e. the troops, each 
maniple having its signwri) in closer order in the line of reserve ; 
i. e. the triarii. 

7. Ab nis — subducit = from these (i. e. the body of the 
reserve) he withdraws the centurions, all picked men, and the vete- 
rans, &c. The evocati were those soldiers who, after having served 
out their time, were called upon to do military duty as volunteers. 

8. Colonis = with the colonists (of Sulla). V. XVI. 

9. Homo militaris is one who is experienced in war. 

10. Ipsos = personally. 

Ch. LX. 1. Illi ; i. e. the veterans of Catiline. Hand timidi. 
V. XXIII. n. 2. 
181 2. Contra ac ratus erat = contrary to what he had ex- 
pected. 

3. Teiidere = was exerting himself. 

4. Cohortem praetoriam. V. Caes. I. 40, n. 27. 

5. Alios alibi = some in one place and some in another. 

6. Ex lateribus = in flank, on their flanks. 

7. In primis = among the first, in the van. Join in primis 
with pugnantes. This is the opinion of Dietsch. Others join these 
words with cadunt, making them refer to time. 

Ch. LXI. 1. Medios = in the centre. 

2. Panlo diversins = in a manner somewhat more scattered. 

3. Etiam = still. 

4. Juxta = alike ; i. e. equally little. 

5. Stremiissumiis qwisqne == the very bravest. 

6. Eaetitia agitabantnr = joy, sadness, sorrow, and 

gladness prevailed. 



ORATIO I. IN CATILINAM. 467 



Page 

ORATIO I. IN CATILINAM. 184 

INTRODUCTION. 

This oration was delivered in the senate on the 8th of November, B. C. 
63, under the following circumstances : On the night of the 6th of No- 
vember Catiline met the ringleaders of his adherents at the dwelling of M. 
Porcius Laeca ; and, after complaining of their backwardness and inactivity, 
informed them that he had despatched Manlius to Etruria, Septimius of 
Camers to Picenum, C. Julius to Apulia, and others of less note to differ- 
ent parts of Italy, to raise open war, and to organize a general revolt of the 
slave population. He added, that he was desirous to place himself at the 
head of his troops, but that it was absolutely necessary in the first place to 
remove Cicero, whose vigilance was most injurious to their cause. Upon 
this, L. Vargunteius, a senator, and C. Cornelius, a knight, undertook to 
repair at an early hour the following morning to the house of the consul, 
to make their way into his chamber, as if for the purpose of paying their 
respects, and then to stab him on the spot. The whole of these proceed- 
ings was instantly reported to their intended victim by Fulvia, a dissolute 
woman of high rank, who was on terms of intimacy with Q. Curius, one 
of the conspirators who was present at this nocturnal meeting, by whom 
they were immediately communicated to her. The assassins, when they 
presented themselves, found the house guarded, and were refused admis- 
sion ; and, certain intelligence having been now received that the rebellion 
had actually broken out on the 27th of October, in Etruria, Cicero, on the 
8th of November, went clown to the senate, which, for greater security, had 
been summoned to meet in the temple of Jupiter Stator. The principal 
object for which he had summoned the senate was to lay before them the 
facts which he had gathered from Fulvia and others, in reference to the 
imminent danger that threatened the commonwealth. To his utter surprise 
and astonishment, he found Catiline present with the other senators ; in- 
stead, therefore, of proceeding to the transaction of the business for which 
he had called the senate together, he arose and delivered this oration; 
which paralyzed the traitor, not so much by the vehemence of the invec- 
tive, as by the intimate acquaintance which it displayed with all his most 
hidden contrivances. Catiline, who upon his entrance had been avoided 
by all, and was sitting alone upon a bench from which every one had 
shrunk, rose to reply with downcast countenance, and in humble accents 
implored the fathers not to listen to the malignant calumnies of an upstart 
foreigner against the noblest blood in Rome ; but scarcely had he com- 
menced, when his words were drowned by the shouts of " enemy" and 
" parricide," which burst from the whole assembly, and he rushed forth 
with threats and curses on his lips. 



468 NOTES. 

Page 

184 This oration is the more interesting to us, because we must infer, both 
from the circumstances under which it was delivered, and from the lan- 
guage of Sallust (Chap. XXXI.), that it was a purely extemporaneous 
speech, which Cicero afterwards wrote out and published ; and, therefore, 
it furnishes us the most perfect evidence of his brilliant and suocessful 
eloquence. 

ANALYSIS. 

Ch. I. The orator expresses his astonishment that Catiline should have 
the audacity to make his appearance among the senators whose ruin he 
was plotting, reminds him that he ought long since to have been put to 
death, and that this course was warranted by numerous examples drawn 
from the early history of the republic. 

Ch. II. The promptness and decision of former consuls, under similar 
circumstances, are contrasted with his own forbearance and remissness, and 
the reason is given why he has not put Catiline to death. 

Ch. III., IV. He exhorts him to abandon his nefarious purpose, re- 
minding him that all his plots were clearly known, that he had correctly 
predicted in the senate, on the 21st of October, the atrocious plans which 
he was to execute on the 27th and 28th, that his contemplated attack by 
night upon Praeneste had been foreseen and prevented, that the meeting 
of the conspirators at the house of Laeca, together with all the particulars 
thereof, including the arrangements for the burning of Rome and the mur- 
der of the consul, had been completely discovered. 

Ch. V. Therefore he summons him to depart from the city, and take 
his accomplices with him. 

Ch. VI. He enumerates some of the shameful vices and crimes that 
have disgraced his private and public life. 

Ch. VII., VIII. He reminds him that the senators had shown their 
abhorrence of his character by removing from the fcench on which he had 
seated himself, as soon as he had sat down ; that he had been the instigator 
of every daring deed and infamous pollution that had been committed for 
several years ; and he again urges him to depart from the city, and free his 
native country from fear ; he also reminds him that he had proposed to 
place himself in the custody of various persons as a pledge to keep the 
peace, all of whom had declined to receive him, and that the senate, by an 
emphatic silence, demanded his immediate removal. 

Ch. IX. It is useless to talk ; Catiline is incorrigible. If he would 
bring odium upon the consul, he should go into exile : if glory, he should 
betake himself to the camp of Manlius, whither he had been making prep- 
arations to go. 

Ch. X. He will withdraw to the camp of Manlius, because, first, hif 
depraved inclinations and traitorous character are hurrying him on to maktf 



ORATIO I. IN CATILINAM. 469 

Pag« 

open war upon his native country, and, secondly, it is there only that he 184 
will be able to enjoy the society of those who are as wicked as himself. 

Ch. XI. He has not been prevented from putting Catiline to death by 
the custom of ancestors, nor the laws, nor the odium of posterity, nor the 
fear of any danger ; but, on the contrary, 

Ch. XII. He has allowed him to withdraw, because he considers it the 
safest and most advantageous course to the State ; inasmuch as, in this case, 
his fellow-conspirators will follow him, and thus the seeds of disorder and 
ruin be extirpated. 

Ch. XIII. After stating briefly other arguments of the same kind in 
justification of this coarse, Cicero concludes by promising to the senate the 
co-operation of all orders in suppressing the conspiracy, and supplicating 
Jupiter to protect the Roman state and visit the conspirators with the pun- 
ishments which they deserve. 



Ch. I. 1. Cfcuousque tandem = how long, pray ? V. Sail. 
Cat. XX. n. 14. 

2. Nostra : referring to the consuls and senators. 

3. In etiam ( = et jam), sometimes the notion of time prevails, 
and it = still. Quamdiu etiam = how long still. A. 

4. Iste tuns = that of thine. Iste generally refers to the person 
spoken to, or to things connected with him, and is accordingly termed 
the demonstrative of the second person. From its frequent use in 
speeches in courts of justice and its application to the opponent, arose 
the accessory idea of scorn or contempt, which it often conveys. 
Tuus is here added to direct this idea more emphatically to its object. 

5. Eludet = will baffle : it is a gladiator's term signifying, prop- 
erly, to elude or parry an enemy's blow, and is here used with the 
accessory notion of mpckery and insult. 

6. Queni ail finem = to what limit, how far. 

7. Sese jactabit = insolenter se efferet. The notion is derived 
from the proud gesture of one who tosses his head contemptuously, 
walks with a conceited swin£, &c. A. 

8. Nihil = not : lit. in nothing, in no respect. Nihil here, strictly 
a noun in the ace, is used adverbially for an emphatic non. Addi- 
tional force is given to the sentence by the figure repetitio, which con- 
sists in the repetition of the same word at the beginning of the 
several clauses of a sentence. • 

9. Palatii = the Palatine hill, or Mons Palatinus, which over- 
hung the Forum on the south. It was the highest of the seven hills 
on which Rome was built, and on account of its commanding situation 



470 NOTES. 

Page 

184 a garrison was stationed upon it in times of public alarm to protect 
the city. In early times, it was the residence of the kings, and also 
of distinguished Romans. Later, the emperors took up their resi- 
dence here ; hence the term palatium came to signify the residence 
of the emperor ; and hence the English word palace. 

10. Urtois vigiliae. Cf. Sail. Cat. XXX. Romae per totam 
urbem vigiliae, Sfc. 

11. Tinior populi. The subjective, or possessive genitive. 
For a description of this consternation, see Sail. Cat. XXXI. repente 
omnes tristitia invasit, &c. 

12. I^ocus. The Temple of Jupiter Stator at the foot of the 
Palatine. The epithet munitissimus is added on account of the gar- 
rison stationed on the Palatine in times of public danger. 

13. Horum ora vul&usque. All the senators rose up and 
left the bench on which Catiline seated himself. 

14. Noil sentis. Orelii states very clearly and neatly the dif- 
ference between -fiora and nonne in direct questions : " Ubi dico non 
— est ? certus sententiae meae adversarii responsum non euro : ubi 
interrogo nonne — est ? opto atque exspecto eum, quern interrogo, 
mihi assensurum. In illo igitur major vis inest." 

15. Constrictam .... teneri = is already held firmly grasped 
by the knowledge of all these. The metaphor compares the con- 
spiracy to a chained wild beast. The compound conscientia (instead 
of the simple scientia) implies that many were acquainted with the 
conspiracy. 

16. Proxiina — snperiore, raocte. The superlore nocte 
here mentioned is the same as that called prior e in ch. IV. § 8 ; viz., 
the night of the 6th of November. This was the ni^ht in which the 
meeting was held at the house of M. Laeca. How Catiline was em- 
ployed on the next night (proximo, node), i. e. the night of the 7th of 
November, we are not informed. 

1 7. Quos convocaveris. For the names of the individuals 
here referred to, V. Sail. Cat. XVII. 

18. Quid consilii. V. IV. 9 ; Sail Cat. XXVII., XXVIII. 

19. Iiiaiaio signifies " no," but with this peculiarity; that, at the 
same time, something stronger is put in the place of the preceding 
statement which is denied. This increase may be sometimes ex- 
pressed in English* by "nay," or u nay even." Vero, polius, liercle, 
&c, are often added to strengthen it. Z. 

20. In senatiim. For Catiline's motive in appearing in the 
senate, see Sail. Cat. XXXI: Postrcmo dissimulandi ccvusp, &c. 



ORATIO I. IN CATILINAM. 471 

Page 

21. Viri fortes. Ironical. 184 

22. Videiimr: sc. nobis. 

23. I Stilts = of that wretch. Strong contempt. 

24. Jussu consulis. In time of peace and quiet the power 185 

of the consuls was very much limited : but when there were civil 
commotions, or some great danger threatened the safety of the state, 
they were invested by the senate with absolute power. Such was 
the case at this time. 

25. Oportebat* The verbs oportet, necesse est, debeo, convenit, 
possum, licet, and par, fas, aequum, jiistum. consenianeum est, or aequius, 
melius, utilius, optab'dius est, are put in the indicative imperf, plu- 
perf., and hist, perf., where we should expect the imperf. or pluperf. 
subj. The imperf. indie, of these verbs and expressions is used when 
we wish to express that at some past time something should or ought 
to have been done, but at the same time intimate that the time for 
doing it is not yet passed, or that it is not yet too late : thus in this pas- 
sage, ' ; you ought to have been put to death long ago," the imperf. 
indie, of oporiei suggests that it is not too late yet, and that it may 
still be done. The hist. perf. and pluperf. indie, of the same express 
sions are used when we wish to intimate that something should or 
ought to have been done, but that the time for it is now past, and 
that it is too late. Schmitz. 

26. Jaszi-iiEi macliinaris. The present tense, especially with 
jamdiu, jamdudum, and jampridem, is sometimes used to express an 
action that has been sroin^ on for some time, and is still o-oino- on. 

27. Aaa VOTO, &€. This is a formula of the argument a minore 
ad ma/us stated thus : whereas P. Scipio, a private indicidual, slew Ti. 
Gracchus, much more ought the consuls to have slain Catiline. In 
this case, when the sentence is of the form, u Can A do this — (but) 
B not do i: V " consisting of two questions, the first is often introduced 
by an or (stronger) an vero, and the second often has vero or autem 
with it. The adversative particle is here omitted, as is frequently 
the case, in describing a progress from smaller to greater things. — . 
For the use of an, see Caes. I. 47, n. 12. The ellipsis may be sup-, 
plied thus : Am I wrong in my assertion, or did in fact, &c. ? 

23. Poiitifex — privatus. As the pontifex was not a ?nagis- 
hratus, the epithets pontifex and privatus could both be properly ap- 
plied to the same individual at the same time. 

29. Ti, ^raceliwm. Ti. Gracchus, descended from a father 
who had been twice consul, and Cornelia, daughter of the elder 
Africanus, when tribune of the commons, promised the rights of citi> 



472 NOTES. 

Page 

185 zenship to the whole of Italy. At the same time, moreover, having 
promulgated the agrarian laws, he deprived his colleague Octavius of 
his office, and constituted himself, his father-in-law Appius, and his 
brother Caius, a triumvirate for the division of lands and the planta- 
tion of colonies. Upon this, P. Scipio Nasica, his cousin-german, from 
the upper part of the Capitol, summoned all who had at heart the 
welfare of their country to follow him, and rushed upon the crowd of 
Gracchus's adherents. Gracchus, as he fled, was struck down by the 
fragment of a bench, and expired at the very gates of the temple, 
B. C. 132. Here and below, II. 4, Cicero speaks mildly of the of- 
fence of the Gracchi, to contrast the conduct for which they suffered 
with the fearful crime that Catiline meditated. A. The student 
should notice the antithetical character of this passage : Catilinam is 
contrasted with Gracchum, slatum rei publicae with orbem terrae, me- 
diocriter labefactantem with caede atque incendiis vastare cupientem, 
and privatus with consules. 

30. Nam introduces the reason for not citing other examples 
rather than that of Gracchus. As if he had said, I might mention 
other cases, but I do not, " for those I pass over, as being of too re- 
mote a date ; (for example) that C. Servilius Ahala," &c. A. 

31. Spurius Melius : a Eoman knight, who, when the Roman 
people were suffering from famine, distributed corn to them at his 
own expense. Having thus gained over the commons, he aimed at 
regal power, and was slain by Servilius Ahala, at the command of Q. 
Cincinnatus the dictator, B. C. 438. A. 

32. Nobis rebus studentem. V. Caes. I. 9, n. 5. 

33. Fuit, fuit ista. Repeated for emphasis. The figure is 
called geminatio. Also nos, nos below. Ista = talis. 

34. Consilium = the council ; i. e. counsellors : those whose duty 
it is to look out for the welfare of the state. The abstract for the 
concrete. 

35. Hujus ordinis : the senate. 

Ch. II. 1. Ij. Opimius, &c. When C. Gracchus and M. 
Fulvius Flaccus, a man of consular rank, and who had been honored 
with a triumph, were summoned to appear before the senate, they 
disobeyed, and occupied the Aventine, posting themselves at the 
temple of Diana. Twice they sent the younger son of Fulvius to 
make terms ; but the second time Opimius caused him to be seized, 
and advanced to the attack. The insurgents fled : Fulvius, with his 
eldest son, was slain : Gracchus prevailed on his slave to despatch 
him. The vounger son of Fulvius, who had been seized, was allowed 
to choose the manner of his own death. A# 



ORATIO I. IN CATILINAM. 473 

Page 

2. Consul .... caperet : the usual formula by which the sen- 183 
ate conferred unlimited power upon the consuls. Sometimes both 
consuls were named in the decree, and sometimes but one. 

3. Damnnin is a loss incurred by one's self, in opp. to lucrum ; 
whereas detrimentum (from detrivisse) means a loss endured, in opp. 
to emolumentum ; lastly, jactura is a voluntary loss, by means of which 
one hopes to escape a greater loss or evil, a sacrifice. Hence dam- 
num is used for a fine ; and in the form, Videant Coss., ne quid resp. 
detrimenti capiat, the word damnum could never be substituted for 
detrimentum, Dbd. 

4. Seditionum suspiciones. V. I. n. 29. 

5. Patre : Ti. Sempronius Gracchus, who had been twice consul 
(B. C. 176 and 162) and censor, and triumphed for a victory over 
the Celtiberians. 

6. Avo : Publius Scipio Africanus Minor. 

7. Niim — mors .... remomta est = did death and the 
satisfaction due to the state put off (i. e. reprieve) ? As both things 
and persons are said differri, Cicero here, instead of saying that 
their death was put off, speaks of death (whom he here personifies) 
putting off, reprieving, as it were, Saturninus to a more distant day. 
'A. For some account of L. Saturninus and C. Servilius Glaucia. Y. 
IY. 2, n. 14. 

8. Ex. Y. Sail*. Cat. XII. n. 2. 

9. Convenit. Y. I. n. 25. 

10. Patres Conscripti : The customary mode of addressing 186 
the senate. At first the senators were called patres. We are in- 
formed by Livy that Romulus chose 100 senators {patres). When 
the Sabines joined the Romans, the number was increased to 200. 
Lastly, Tarquinius Priscus chose senators from the new patrician 
families {patres minorum gentium), by which the number was in- 
creased to 300. As this was diminished by later kings, the consuls 
restored the original number of 300 by the introduction of new 
members, who at first were distinct from the patres, properly so called. 
These new members were styled conscripti (chosen, elect). Hence 
the customary mode of addressing the whole senate henceforth al- 
ways was, patres conscripti; i. e. patres et conscripti: (lit. fathers 
and elect). 

11. Cupio — me esse .... videri. The two wishes are op- 
posed : " / wish to be lenient," and (on the other hand, or, at the same 
time,) * ; I am anxious not to be justly thought guilty of any want of 
proper firmness." The introduction of the ace. pronoun {cupio me 






474 NOTES. 

Page 

185 esse clementem, for esse clemens) gives more prominence to the circum- 
stance wished, by disconnecting it from the cupio. 

1 2. In Etmriae faucilras = in the narrow pass of Etruria ; 
i. e. that opens upon Etruria. This was at Faesulae. V. Sail. Cat. 
XXVII. and XXVIII. 

13. iBinperatorem. Catiline. 

14. Atipie adeo = nay more, nay even. 

15. Credo = I presume. Ironically. In this parenthetical use, 
it does not affect the construction of the rest of the sentence. The 
ironical force of the credo and the following non constitute substan- 
tially two negatives, which are equivalent to an affirmative ; so that 
we may translate either, " I presume " (retaining the ironical force of 
credo) "I shall have to fear that all patriots will say (dicant) that 
this has not been done too late by me, rather than that any one will 
say that it has been done too cruelly, " or, (laying aside the irony,) I 
believe I shall have to fear that all patriots will say that this has been 
done too late, rather than, &c. The latter rendering presents the 
meaning more clearly ; the former is more literal. 

16. I>icat agrees with the nearest subject. 

17. Cerfa de causa = for a certain reason. De is sometimes 
used to denote the cause of an action. Cicero explains more fully' 
his reason for not putting Catiline to death immediately near the end 
of the oration in ch. XII. and in Or. II. 2, 3. 

18. Tail slafmllis. Slmilis and dissimilis take the gen., when an 
internal resemblance, or a resemblance in character and disposition, 
is to be expressed, and the dat., when an external resemblance is to 
be expressed. 

19. QiaisipiaMl and ullus are sometimes used after si, instead 
of aliquis or quis, not in a negative sense, but only to increase the in- 
defmiteness which would be implied in aliquis or quis : also they are 
used without a preceding si, when the indefiniteness is to be made 
emphatic (answering to the emphatic any). 

Cn. III. 1. Scelestus (from scelus) has reference to the mind, 
like ad scelera pronus and promptus ; whereas sceleratus, to actions, 
like sceleribus jwllutus at que opertus. Hence the epithet sceleratus is ap- 
plied to things, to porta, campus, vicus ; and, in general, things can be 
called scelesta only by personification. In the like manner ncfarius 
and impius are applied to the impiety of the person who acts, only 
with this distinction, that the impius is impious only in mind, the ne- 
farius in his actions also; whereas nefandus refers to the horrible 
enormity of an action. Dod. 



ORATIO I. IN CATILINA3I. 475 

Page 

2. Privata domtf§ : alluding particularly to the house of 186 
Laeea. 

3. Voces conjurationis = voces conjuratorum. 

4. Si iliiistrantur, si eruiatpiuat omnia = if all (your 
secret plans) are made clear, if they burst forth. Illustrantur is opp. 
to tenebris obscwnre, and erumpunt, to donms .... continere. 

5. Islam meatem = that detestable purpose of thine. Y. 
I. n. 4. 

6. Quae jasia mecum licet recognoscas = and these 187 
*ou may now recall to mind alono: with me. 

7. Memiaiistiiie = nonne meministi. The interrogative particle 
ne is occasionally used for nonne ; i. e. to indicate that the interroga- 
tor expects an affirmative answer. 

8. Ante diem XII. Calendas Novemlbres = on the 12th 
day before the Calends of November. This was the 21st of Octo- 
ber : the day on which the senatus consultum was passed, which is 
mentioned in the 1st and 2d chapters. For the construction, see 
Caes. I. 6, n. 8. 

9. IXicere. Memini, in a narrative of events at which the speak- 
er himself has been present, is joined with the present infinitive, 
although the action may be completed ; and the speaker thus trans- 
fers himself to the past, and describes the action as if it was in pro- 
gress before his eyes. Y. Z. 589. 

10. I>ies. Y. Caes. I. 6, n. 1. 

11. Ante diem VI. ; i. e. the 27th of October. 

12. Noil inodo == not merely, not to say, I will not say. 

13. Ill quod. Id is in apposition with me fefellit — dies. 

14. Caedem .... diem V. = that you had conferred together 
about (and as the result of your conference had fixed upon) the 
slaughter of the nobles for the fifth day ; i. e. the 28th of October. 
In governs the portion of the sentence which follows it, regarded as 
a substantive phrase. Y. Caes. I. 6, n. 8, last part. 

15. Sui conservandi — earasa = for the sake of preserving 
themselves. For the construction, see Caes. III. 6, n. 2. 

16. Illo ipso die = on that very day. 

1 7. IMscessu ceteroffiim = quum ceteri discessissent. The 
expression indicates both time and cause. The whole clause may be 
translated thus : " When you said that, even if the others had with- 
drawn, yet you were content with the slaughter of us, who had re- 
mained." 

18. Nostra — caede = nostri caede. Qui refers to the 
pronoun of the first person plural implied in nostra. 



476 NOTES. 

Page 

187 19- Quid: sc. dicam. 

20. Praeneste, a town of Latium (now Palestrina), being two 
hundred stadia from Rome, and very strongly fortified, was well 
suited for insurrectional purposes, as was Capua on the other side, 
which Catiline also attempted to secure by C. Marcellus. 

21. Kalendis ipsis Novcmbriflms = on the very Calends 
of November ; i. e. on the first day of November. The names of the 
months are properly adjectives. 

22. Sensistine = nonne sensisti. V. n. 7. 

23. Nihil agis — quod videam = Thou dost nothing 

— which I do not only hear, but also see. 

Ch. IV. 1. Noctem illam superiorem = that former 
night ; i. e. the night of the 6th of November. Also prior e node be- 
low, referring to the same. V. I. n. 16. 

I. Inter falcarios = among the scythe-makers ; i. e. into the 
street, or quarter, inhabited by the scythe-makers. 

3. Convenisse eodem complures. V. Sail. Cat. XVII. 

4. Convincam = I will prove (it) incontestably. 

188 5. Consilio ; i. e. the Roman senate. 

6. Nostro omnium = of us all. With omnium the pronoun 
is generally put in the gen. plur., and always is so put when the om- 
nium precedes. 

7. Atque adeo. V. II. n. 14. 

8. Sunt — qui — eogiteiit = are men of such character that 
they are plotting. 

9. I>e .... rogo = I ask their opinion on public affairs ; i. e. I 
treat them as honorable senators, notwithstanding I know them to be 
guilty of treasonable designs. For a description of the mode of pro- 
cedure in the Roman senate, see Sail. Cat. L. n. 10. 

10. Eos .... vulnero ; i. e. I do not openly accuse them by 
calling them by name. 

II. Igitur. The office of this word here is to resume the thought 
which was interrupted by the outburst of indignation beginning with 
O dii immortales. 

12. Distriouisti partes Italiae. V. Sail. Cat. XXVII 

13. Delegisti incendia. V. Sail. Cat. XLIII. 

14. Confirmasti = you affirmed, assured (them). 

15. Paulum — morae = a little hinderance. 

16. Duo equites. V. Sail. Cat. XXVIII. 

1 7. Vixdum = scarcely yet. The conjunction dum (while) 
alters its meaning when added to negatives, and becomes an adverb 



OTtATIO I. IX CATILINAM. 477 

Page 

signifying " yet ; ** as, nondxnn = not yet. Hence, when attached to 183 
the negative adverb vix, the same principle applies. 

18. Comperi. By means of Curius and Fulvia. V. Sail. Cat. 
XXVIII. 

19. Ad me salutatum = to me to salute (me). It was cus- 
tomary for persons of high rank to receive visitors in the morning, 
even while they were in bed : the earlier the call, the greater the 
respect shown. V. Sail. Cat. XXVIII. n. 1. 

20. Id temporis = eo tempore. The id here may be re- 
garded as a sort of Greek ace. (Gr. 380, 2; 731, 234, II. R. 3,) and 
the temporis, as a partitive genitive. 

Ch. V. 1. Ilia refers to the former mention of this camp as 
well as to its remoteness. 

2. Si minus, qua a si pluiliiios = if not, as many as possi- 
ble : lit. if less, i. e. if less than all. 

3. Magssa .... Statori = we ought to be very thankful to the 189 
immortal gods, and in particular to this Jupiter Stator. For the force 

of ipsi, see Sail. Cat. XXIII. n. 5. The force of huic is also notice- 
able, as referring to the god as present in his own temple, in which 
the senate was then convened. We may imagine that the orator at 
the same time points to an image of Jupiter before him. The epithet 
stator (stayer, supporter) was (according to Livy, bib. I. c. XII.) 
given to Jupiter by Eomulus under the following circumstances : the 
Sabines held the citadel : the Roman army occupied the plain be- 
tween the Palatine and Capitoline hills. As the Romans advanced 
to the attack, and were ascending the hill towards the citadel, the 
Sabines came out to meet them : at length the Romans, in conse- 
quence of the disadvantage of the ground and the loss of their in- 
trepid leader, Hostus Hostilius, gave way and were driven back to 
the old gate of the Palatium. Romulus himself, being forced along 
by the flying crowd, raised his hand toward heaven, and said, " O 
Jupiter ! by the direction of thy auspices, I, here on the Palatine hill, 
laid the first foundation of my city. The Sabines are already in 
possession of our citadel, which they obtained by fraud : from thence 
they now make their way hither in arms, and have passed the mid- 
dle of the valley ; but do thou, O father of gods and men ! from 
hence at least repel the enemy : remove dismay from the minds of 
the Romans, and stop their shameful flight. I vow a temple here to 
thee, Jupiter Stator, as a testimony to posterity of the city being 
preserved by thy immediate aid." Having prayed thus, as if he per- 
ceived that his supplications were heard, he cried out, " Here, Ro- 



478 NOTES. 

Page 

189 mans, Jupiter, supremely good and great, orders you to halt and re- 
new the fight." The Romans, as if they had heard a voice from 
heaven, halted, renewed the attack, and finally won the victory. 

4. Tofcies. Catiline had on a former occasion been engaged i a 
a conspiracy against the state. V. Sail. Cat. XVIII. 

5. In lino Hiomine = in the person of one man : i. e. Cicero. 
Some think, however, that by homine, Catiline is meant. 

6. Consuli designate. V. Sail. Cat, XVIII. n. 4. 

7. Proximis coniitiis cemsularilms = at the last consu- 
lar election. Those which were held on the 21st of October. 

8. In camp©. V. Sail. Cat. XXVI. n. 9. 

9. Competitores. D. Junius Silanus and L. Licinius Murena. 

10. Petlsti = you aimed a blow at. A gladiatorial term for 
aiming a thrust at an antagonist. 

11. Nunc jam. Jam nunc is " even now" (i. e. before the reg- 
ular time,) or u now at last" " now" as opposed to a preceding time 
or to other circumstances : nunc jam has the same meaning of an 
emphatic now. A. 

1 2. Denique, more commonly used to form the conclusion of a 
series after primum, deinde, &c, sometimes, even without these ad- 
verbs preceding, concludes a series by introducing the greatest or 
most important, and is then equivalent to the English " in short," 
or " in fine." 

13. All .... vocas = you are bringing to ruin and devastation. 

14. Id ... . proprram est = that which is first, (i. e. which 
ought in justice to be done first ; viz., to have you put to death,) and 
which is in accordance with (the principles of) this government and 
the teaching of our ancestors. 

15. Id ... . leilius = that which in point of severity is more 
lenient ; viz., to force you to go into exile. 

16. Jamdiidum. V. L n. 26. 

1 7. Tuorum comitum — sentina rei publieae = the 
filthy gathering of thy associates in the state. Observe the two gen- 
itives, dependent in different relations on the same substantive sen- 
Una. For the meaning of sentina, see Sail. Cat, XXX VII. n. 10. 

18. Quid est = how so ? 

19. Ill exilium. Exilium was not properly a lawful punishment 
for crime among the Eomans. Cicero could not, therefore, command 
Catiline to go into banishment, without transcending his powers. 
Persons, however, who foresaw that they should be sentenced, in a 
judicium publicum, to the punishment called aquae el ignis interdictio, 



ORATIO I. IX CATILINAM. 479 

Page 

often went into voluntary exile, in order to evade the sentence of ]89 
the law. 

Cii. YI. 1. Quid enim. Enim introduces the reason for the 
advice given in the preceding sentence. 

2. Islam. V. I. n. 4. 

3. Nofa domesticae turpitudinis is different from priva- 190 
tarum rerum dedecus : res priuatae may include, but is more extensive 
than res domesticae : the latter relates to moral or immoral domestic 
life, the former to all private actions as opposed to those that belong 

to a man's public character ; e. g. to money transactions, &c. A. 

4. Quae libido == what scene of impurity. 

5. Cui tu adolescenfulo .... praetulisti = before what 
youth hast thou not borne either a sword for (i. e. to encourage) 
his audacity, or a torch for (i. e. to excite) his lust ? The passage 
alludes to Catiline's initiating the young into his nightly revels, and 
guiding them, as it were, to scenes of debauchery. V. Sallust's de- 
scription of Catiline as a corrupter of youth. Cat. XIV. Sed max- 
ime adolescentium, &c. 

G. Quid vero : sc. censes. 

7. IV i) vis nuptiis = for a new marriage ; i. e. with Aurelia 
Orestilla, a woman of most abandoned character. Y. Sail. Cat. XY. 

8. Alio — scelere : supposed to refer to the murder of his son, 
mentioned by Sallust in Cat. XY. 

9. Proxiinis Idifluis = on the next Ides ; i. e. on the 13th of 
November, only five days from that time. This was the day on which 
it was usual to pay the interest of borrowed money. 

10. I>omesticam — difficultatem = distressed circumstan- 
ces : alluding to his indebtedness. Schmitz savs, Because Catiline 
could not pay (difficultatem) ; and because he did not think of pay- 
ing (turpitudinem). 

11. Ad §11211311 am rem, = to the highest interest of the state. 

1 2. Hujus coeli spiritus = the breathing of this atmosphere. 

13. Pridie .... Januarias ? i. e. the 31st of December, 
B. C. 66. 

14. t.epido ct Tullo consiliums. M. f Aemilius Lepidus 
and L. Volcatius Tullus were consuls, B. C. 66. The consules desig- 
nati were P. Autronius Paetus and P. Cornelius Sulla; but these 
were found to be disqualified by bribery, and L. Aurelius Cotta and 
L. Manlius Torquatus (their accusers) obtained the consulship. Y. 
Sail. Cat. XYin. 

15. Comitio. Comitium (sing.) was a place in the forum in front 
of the Curia Hostilia where the comitia were held. 

EE 



480 NOTES. 

Page 

190 16. Cum telo. The law of the twelve tables prohibited it. 

1 7. Manum — paravisse = that you procured a band. 

18. Non mentem .... timorem = that not any intention 
or fear. 

19. Neque email .... commissa; i. e. nam quae a te com- 
missa sunt, ea neque obscura sunt, neque pauca. After negatives 
aut — aut are sometimes used for neque — neque. 

20. Petitiones ita conjectas = thrusts so aimed. A term 
of the fencing-school. 

21. Parva .... corpore = by some slight bending aside, and, 
as they say, by the body ; i. e. by a movement of the body to avoid 
a blow. Ut aiunt is inserted to indicate the proverbial character of 
the expression. 

191 22. Tamen .... potes = still you cannot do without it longer; 
i. e. than the present moment. 

23. Quae .... dengere = indeed I know not by what sacred 
rites it (quae) has been consecrated and devoted by you, that you 
deem it necessary to plunge it into the body of the consul. That a 
dagger or other weapon might execute successfully the purpose it 
was to be used for, its owner used to devote it, as it were, to that 
purpose by solemn rites, accompanied with a vow, that, after the ac- 
complishment of it, he would offer it up to some god. A. 

Ch. VII. 1. Ista vita. V. I. n. 4. 

2. Quae — nulla = none of which. 

3. Venisti — senatum. V. Sail. Cat. XXXI. 

4. Contigif • This passage shows that contingit is not confined to 
desirable occurrences. 

5. Vocis .... quum = do you wait to be reproached by words, 
seeing that : lit. do you wait for a reproach of the voice, seeing that. 

• 6. Judieio tacituriiitatis : referring to the fact just men- 
tioned, that no one of the senators saluted him, as he entered the 
senate chamber. 

7. Quid, quod = what shall I say about this, that : sc. dicam 
de eo. 

8. Adventu tuo = quum tu advenisses. Cf. III. n. 17. 

9. Subsellia : lit. low benches, in reference to the elevated po- 
sition of the consul's chair, sella. 

10. Tandem. V. Sail. Cat. XX. n. 14. 

11. Servi — si. The usual position of si is at the beginning of 
its clause, but when any word is to be made peculiarly emphatic, 
.this word and all that belong to it are placed before it. Here servi 
is strongly contrasted with cives. 



ORATIO I. IN CATILINAM. 481 

Pag* 

12. Tibi : sc. relinquendam. \% 

13. Injuria = without cause. 

14. Oflfeiisum = invisum, odiosum. 

15. Cum .... justum = since, by the knowledge of your 
crimes (i. e. the knowledge which others have along with yourself: 
the term conscientia is opposed to injuria, and refers to the open and 
unrestrained manner in which he had committed his crimes) you 
admit the hatred of all (to be) just. The argument involved in the 
whole sentence is this : if I, in consequence of the undeserved suspicion 
and hatred of my fellow-citizens, should wish to go out of their pres- 
ence, for a still stronger reason should you, deservedly odious to them, 
shun their sight. 

16. Dubitas — vitare. Dubito and non dubito signifying "I 
scruple," "I hesitate," are regularly construed, in Cic. and Caes. 
with the infinitive, though sometimes with quin and the subjunctive 
(V. Caes. II. 2, n. 8) ; but when non dubito signifies " I doubt not," 
it is invariably followed, in Cic. and Caes., by quin with the subj. ; 
while in C. Nepos it is followed exclusively by the ace. with the infin. 
This latter construction often occurs in Livy, Curtius, and the later 
writers. 

17. Aliquo = to some other place. 

18. Parricidio. The country being here represented as the l9£ 
" common parent of all," the enormity of Catiline's guilt in plotting 
her ruin is vividly set forth by the term parricidium. The personifi- 
cation of patria is continued to the end of the chapter. 

19. Vexatio direptioque socioram; i. e. during his ad- 
ministration of his province of Africa ; on his return from which he 
was impeached for extortion by P. Clodius, afterwards the enemy of 
Cicero, but acquitted by the unfairness of his judges. 

20. Tu .... valuisti = thou has succeeded, not only in paying 
no heed to the laws and public prosecutions, but also in subverting 
and breaking through them. 

21. TNLe totaui esse : referring to patria, which is represented 
as the speaker. For the construction, see Ec. Cic. XXIII. n. 27. 
Observe that me totam is contrasted with te unum. 

22. Qui dquid increpuerit = at every stir, on every alarm : 
lit. whatever noise may have been made. 

23. Quod .... abborreat = which is not connected with thy 
crimes. 

24. Tandem aliquaudo = at length. Aliquando merely 
serves to strengthen the meaning of tandem. 






482 NOTES. 

192 Ch. Yin. 2. Noimi«» debeat = ought she not to pre- 
vail ; i. e. to obtain her request. u In animated or rhetorical style 
we sometimes find the present subjunctive, both in the protasis and 
apodosis, where we should ha^e expected the imperfect subjunctive, it 
being implied that the supposition is not true, and that, accordingly, 
the inference cannot be true ; as haec si pairia tecum loquatur, nonne 
impetrare debeat ? supposing (for a •moment) your country were 
speaking to you about these matters, ought she not to obtain her 
end ? " Schmitz. 

2. In custodiam : sc. liberam. V. Sail. Cat. XL VII. n. 11. 

3. Quid, quod. V. VII. n. 7. 

4. M/ L.epidiim. Consul, B. C. 66. 

5. Iisdem parietibus — iisdem moenibjis &L in the 
same house — in the same city. 

6. <£. Metellmii. Q. Caecilius Metellus Celer, afterwards con- 
sul, B. C. 60, was poisoned by his wife Clodia, B. C. 59. 

7. Virum optimum : said ironically. 

8. Videlicet == it is easy to see, of course, forsooth. Ironic&'fly. 

9. Ad viiidicandiim = to bring you to justice. 

193 10. Videtur is personal, but tr. "does it seem that that man," &c. 

11. Si emori. Sententia igitur haec est: Conscieniia scelerwn 
oppressus, aequo animo mortem nee exspectare } nee tibi ipse consciscere 
poies : quin igitur abis, etc. ? Orelli. 

12. Aliquas == some other. 

13. Refer ad senaUisn = lay (it) before the senate. This 
was the usual phrase for bringing a subject before the senate for con- 
sideration and decision. 

14. Noil .... inoribus = I will not lay it before them, (since 
to do so is) a thing (id) which is inconsistent with my character. Cf. 
II. 4 : Cupio me esse clementem. 

15. Si banc voccm exspectas — if you are waiting for 
this word; i. e. exsilium. 

16. Proficiscere. We may imagine that the orator made a short 
pause at the end of this sentence, and then broke the impressive 
silence which prevailed by the question, Quid est, Catilina t What 
is this, Catiline ? 

1 7. Ecquid atteiidis = are you attending to it ? Ecquid is 
used in impassioned questions as a mere interrogative adverb like 
num, only stronger. Here (not commonly) it is used in an affirma- 
tive sense ; that is, in expectation of an affirmative answer. 

18. P. Sestius : then the quaestor of the consul C. Antonius. 



ORATIO I. IN CATILINAM. 483 

19. HI. Marcello : he was consul twelve years afterwards with 193 
Serv. Sulpicius. Cicero afterwards defended P. Sestius, and spoke 

in favor of Marcellus before Caesar in the senate. 

20. Vim et mauus = violent hands : lit. violence and hands. 

21. Vita vilissima = (whose) life (is) most cheap. 

22. Qui circumstaut senatum. Interest in the proceed- 
ings and the excitement of the occasion had drawn a large crowd 
of citizens around the temple in which the senate was convened. 

23. Quorum ego vix, &c. Arrange thus: facile adducam 
eosdem, quorum manus ac tela ego vix abs te jamdiu contineo, ut prose- 
quantur usque ad portas te relinquentem. haec (moenia) quae, Sfc. 

24. Usque ad portas prosequantur = follow to the 
gates. It was customary for their friends to attend those to the gates 
of the city who were going into exile. Cicero says that such would 
be the general joy at getting rid of him, that he could easily secure 
him a safe escort of citizens to the gates. 

Ch. IX. 1. Quamquain = and yet. This word is often used 
in independent sentences to limit or correct something said in the 
preceding sentence. 

2. Ut. Supply potest fieri, and render, is it possible that. Such 
elliptical questions are expressive of indignation. 

3. Dniait : an ancient form of the pres. subj. of do, instead of dent. 19 1 

4. At = yet, at least. At often has this force after negative sen- 
tences beginning with si. 

5. Est milii tanti = res est satis gravis, operae pretium est = 
it is worth this price to me ; i. e. I esteem it a light thing, 

6. 1st a = that which you would bring upon me. 

7. Privata ; i. e. may affect me alone. 

8. Temporibus = the circumstances of the time ; i. e. the 
dangerous or distressful circumstances, the exigences. 

9. Is = talis. 

10. Pudor, metus, and ratio refer severally to the three 
clauses beginning with ut. 

11. Recta (sc. via) = straightway. 

12. Sermones homiuum; i. e. their censure, as in "to be 
the talk of the town." 

13. Noil ejectus. Non, when it belongs to a single word of a 
proposition, always stands immediately before that word ; but if the 
negative belongs to the proposition generally, and not to any specific 
word, non stands before the verb, and more particularly before the 
finite verb, if an infinitive depends upon it. 



484 NOTES. 

Page 

194 14. Fonim Aurelium : a little town in Etruria, between the 
rivers Armenta and Marta, not far from the sea, now called Monte 
Alto. It was named probably from some Aurelius, who paved the 
via Aurelia from Borne to Pisa. 

15. 1. Maneo denotes a mere physical act, to remain in a place, 
till something has happened ; whereas exspecto, praestolor, and oppe- 
rior denote a mental act, to wait for, to wait in conscious expectation 
of some event, or of some person. 2. Exspecto denotes waiting for, 
almost as a mere mental act, as a feeling, without practical reference 
or accessory meaning ; whereas praestolor and opperior, with the ac- 
cessory notion that the person waiting intends, after the arrival of 
the object waited for, to do something. 3. The praestolans waits for 
a person in order to perform services for him : the opperiens, for an 
occurrence, in order not to be taken by surprise. The praestolans 
stands in subordinate relation to the person waited for ; the opperiens, 
in co-ordinate, whether as friend or foe. Lastly, praestolor is a prose 
expression ; opperior, a poetical, or, at least, a select expression. 
Dod. 

16. Aquilam ill am ar gen team. The allusion is supposed 
to be to the eagle which Sallust mentions in speaking of the en- 
gagement. V. Sail. Cat. LIX. : Ipse cum libertis et colonis, &c. 

17. Sacrarium scelerum tuorum = a sanctuary of your 
crimes ; i. e. a sanctuary, or chapel, in which this eagle, intended for 
a standard in a criminal undertaking, was laid up and made the ob- 
ject of an unhallowed reverence. " Nam erat etiam qaum signorum 
militarium omnium, turn aquilae quaedam religio, et in sacello ilia re- 
ponebantur." M. The expressions quam venerari, and cujus altaribus 
develop more fully the meaning involved in sacrarium scelerum. 

1% Ch. X. 1. Tandem aliquando = at last. Aliquando serves 
merely to strengthen the tandem. 

2. Neque eiiiin. In this phrase the neque should be translated 
the same as if it were non. 

3. Ilaec res ; i. e. the war against his native country and the 
slaughter of his fellow-citizens. 

4. NactHS es = you have obtained, got together. The ordo is 
thus : nactus es manum improborum conflatam experditis atque dere- 
lictis ab omni non modo fortuna, verum etiam spe. Conflatam = 
brought together. De in derelictis is intensive : wholly forsaken. 

5. Ad liiijus vitae stadium = for the pursuit of such a life 
as this. 

6. <Jiti fcruiitur = which are mentioned, extolled ; i. e. by 
your friends. 



ORATIO I. IK CATILINAM. 485 

7. Jacere — vigilare. These infinitives are in apposition \% 
with labores. 

8. Ad obsidendum stupriim = " ad tempus stupro opportu- 
num observandum" M. 

9. Otiosorum == of the peaceably disposed. 

10. Habes (locum), ubi, &c. = you have (a field) where, &e. 

11. Pafientiam famis. For a full description see Sail. Cat. 
V. : Corpus patiens, &c. 

12. A consulatu reppuli; i. e. at the last election. V. Sail. 
Cat. XXVI. : Postquam dies comitiorum venit, &c. 

Ch. XI. 1. Ut a me — detester ac deprecer = that I 
may solemnly and earnestly remove and avert from myself. It is 
very difficult to express in a translation the full meaning of the origi- 
nal in this passage. The general idea of averting some evil prevails 
in both verbs : the former means to avert solemnly, as by calling the 
gods to witness ; the latter rises upon this, meaning to avert by ear- 
nest and fervent entreaty. 

2. 1. Aniina denotes " the soul" physiologically, as the princi- 
ple of animal life, in men and brutes, that ceases with the breath : 
animus, psychologically and ethically, as the principle of moral per- 
sonality, that ceases with the will. Anima is a part of bodily 
existence ; animus, in direct opposition to the body. 2. Animus de- 
notes also the human soul, as including all its faculties, and is distin- 
guished from mens, the thinking faculty, as a whole from one of its 
parts. 3. As in practical life the energy of the soul is displayed in 
the faculty of volition, so animus itself stands for a part of the soul ; 
namely, feeling an energy of will in co-ordinate relation to mens, the 
intellect or understanding. And, lastly, so far as thought precedes 
the will, and the will itself, or determination, stands as mediator 
between thought and action, in the same way as the body is the 
servant of the will, so mens is related to animus, as a whole to its 
part. Dod. 

3. Si me cum. The apodosis is found at the beginning of the 
next chapter : ego — respondebo. 

4. Evocatorem servorum. The aid of these he afterwards \% 
rejected (V. Sail. Cat. LVI.) ; though Lentulus urged him to make 
use of them. V. Sail. Cat, XLIV. 

5. Iluiic — duci — imperabis. The construction of impero 
with the ace. with infin. is very uncommon in the Augustan period, 
and is confined to the infin. passive. 

6. Tandem. V. Sail. Cat. XX. n. 14. 



486 NOTES. 

196 7. Persaepe — privati. A rhetorical exaggeration. V. I. 
d. 28. 

8. Quae — rogatae sunt = which have been enacted. The 
Valerian and Porcian laws are probably referred to : by the former, 
enacted B. C. 508, no Roman citizen could be killed or scourged by 
a magistrate without first having the right to appeal to the people : 
for the latter, see Sail. Cat. LI. n. 28. — - For the force of at in this 
sentence, see Sail. Cat. LI. n. 32. 

9. Hefecerunt — tenuerunt = have withdrawn their allegi- 
ance — have retained. 

10. Praeclaram — grratiam. Ironical. 

11. Per te = through your own merits. The idea is more fully 
brought out by the next phrase : nulla commendatione majorum. 
Cicero was what was called a novus homo. V. Sail. Cat. XXIII. 
n. 16. 

12. Tarn mature. By the lex Villia annalis, enacted B. C. 
180, the age of 31 was required for the quaestorship, 37 for the 
Aedileship, 40 for the Praetorship, and 43 for the consulship. Cicero 
was elected to all these offices in the order here given, (for this was 
the order prescribed by law, Jionorum gradus,) as soon as he was 
eligible to them on account of his age. 

13. Severitatis, &c. = arising from severity, &c. The sub- 
jective gen. 

Ch. XII. 1. His vocifous; i. e. the querimonia of the preced- 
ing chapter. 

2. Hoc is explained by Caiilinam morte multari. 

3. Judicarem — dedissem. For the use of the imperf. see 
Ec. Cic. V. n. 2. 

4. Glatliatori isti. Contempt. As applied to Catiline, the 
term signifies one accustomed to the commission of murder. 

5. Superiorum compluriiun = of many men of former 
times. 

6. Honoro means to honor anybody, by paying him singular 
respect, and yielding him honor ; but honesto means to dignify, or 
confer a permanent mark of honor upon anybody. Dbd. 

7. In postcritatem = in the future. 

197 8. Quamquam. V. IX. n. 1. 

9. Hoc ordine : i. e. the senate. 

10. Qui = and these. A statement of fact ; and, therefore, the 
indicative ; whereas the preceding sunt qui requires the subj., because 
the statement is a mere conception. 



ORATIO I. IN CATILINAM. 487 

11. Mollibus sententiis = by indulgent expressions of 197 
opinion. 

12. Reggie = despotically, tyrannically. 

13. Iste. Y. I. n. 4. 

14. Tain stultum — qui non videat = so stupid as not 
to see. 

15. Beprimi — comprimi = repressed — suppressed. An 
example of paronomasia : a figure which is based upon resemblance 
of sound, and which arises whenever words resembling each other in 
sound are placed in opposition. Y. emissus — immissus, c. XI. 

16. Collectos — aggregaverik Y. Caes. I. 5, n. 10. 

1 7. Naufrag'OS = ruined (followers) ; i. e. in property and 
character. 

Ch. XIII. 1. Jamdiu. The whole three years from the con- 
sulate of Lepidus and Tullius. A. 

2. Versamur = we have been living. Y. I. n. 26. 

3. Nescio quo pacto. Beier (Cic. off. 1) rightly informs us 
that quo pacto is used for quomodo, with reference to things which one 
would ivish had not been done. A. 

4. Veteris = that have existed for a long time. 

5. Quod .... latrocinio = if however from so numerous a 
band of robbers. Abstract for concrete. 

6. Visceribus = vitals. 

7. Aestu febrique = with a burning fever. By a figure 
called hendiadys, two nouns connected by a conjunction are some- 
times used instead of a noun and an adjective or attributive genitive. 

8. Praetoris urbani. L. Yalerius Flaccus. The especial 19$ 
province of the praetor was the administration of justice ; and that 

of the praetor urbanus was the settlement of disputes between citi- 
zens. The partisans of Catiline beset his tribunal at this time in 
order to intimidate him and deter him from the faithful discharge of 
his duties. 

9. Malleolos = fire darts. The term malleolus denoted a ham- 
mer, the transverse head of which was formed for holding pitch and 
tow ; which having been set on fire was projected slowly, so that it 
might not be extinguished during its flight, upon houses and other 
buildings in order to set them on fire ; and which was therefore com- 
monly used in sieges together with torches and falaricae. Diet. Gr 
and Bom. Antiq. 

10. Hisee ominibus = with these omens. Omimbus is ex- 
plained by the three phrases introduced bv cum. Cum. is added to 

21* 






488 NOTES. 

p«g« 

198 the abl. of manner to denote an accompanying circumstance as a 
result or consequence of the action. Here the safety of the state, 
Catiline's own ruin, and the destruction of his associates are the con- 
sequence of his leaving Rome to engage in open war against his 
country ; whereas hisce ominihus barely expresses the circumstances 
under which he would leave without this additional thought. 

11. Til, Juppiter. What is here said of Jupiter is strictly true 
only of the Temple of Jupiter. A. V. V. n. 3. 

12. Haec urbs : sc. constituta est 

13. Mactabis = thou wilt visit. 



199 OEATIO II. IN CATILINAM. 

INTRODUCTION. 

On the next day after the delivery of the preceding oration, (i. e. the 9th 
of November, B. C. 63,) this Second Speech was addressed to the people 
in the forum. Catiline on his return home from the senate, the day before, 
perceiving that there was now no hope of destroying Cicero, his hated foe, 
and that the strict watch kept throughout the city rendered tumult and fire- 
raising difficult, if not impossible, for the present, resolved to strike some 
decisive blow before troops could be levied to oppose him ; and accordingly, 
leaving the chief control of his affairs at Rome in the hands of Lentulus 
and Cethegus, with the promise at the same time to march with all speed 
to their support at the head of a powerful army, set forth in the dead of 
night, (8th -9th November,) and after . remaining a few days with his ad- 
herents in the neighborhood of Arretium, where he assumed the fasces and 
other ensigns of lawful military command, proceeded to the camp of Man- 
lius, having previously addressed letters to the most distinguished consulars 
and others, solemnly protesting his innocence, and declaring that unable to 
resist the cabal formed among his enemies he had determined to retire to 
Marseilles that he might preserve his country from agitation and disturb- 
ance. To show the people that this was a mere pretence on the part of Cat- 
iline, intended to conceal his real design to place himself at the head of his 
troops, and to counteract the influence of the conspirators remaining at 
Rome who were endeavoring to give currency to this falsehood ; to explain 
to them what had transpired in the senate on the preceding day ; and to 
vindicate himself, on the one hand, from the charge preferred against him 
by the well-disposed citizens, that he had suffered Catiline to escape un- 
punished, and, on the other, from that maintained by the friends of Catiline, 
that he had been dealt with too severely by the consul, were the principal 
objects for which this oration was delivered. 



ORATIO II. IN CATILINAM. 489 

Pag» 

199 
ANALYSIS. 

Ch. I. By way of introduction, Cicero congratulates the people that 
Catiline has left the city, and can do no more injury. 

Ch. II. He admits that Catiline deserved death, and that precedent re- 
quired that he should be punished with death, but at the same time justifies 
himself for allowing him to escape, by showing that, if he had put him to 
death, it would have been impossible, in consequence of the odium that 
would have been heaped upon him by the incredulous, the ignorant, and 
the vicious, to bring his associates to justice ; 

Ch. III. That, from a comparison of the character of those who com- 
posed Catiline's army with that of the forces raised by the authority of the 
state, that army was not so much to be feared as the other conspirators 
were who still remained at Rome ; 

Ch. IV. That, as a result of Catiline's departure and of his putting 
himself at the head of his army, it was evident that a conspiracy had been 
formed against the government ; that Catiline, while in the city, was the 
chief source of corruption, especially to the young ; 

Ch. V. That the most audacious and worthless of the lowest classes 
were his intimate friends and constant companions ; that it would have * 
been the good fortune of the republic, as well as the glory of his consul- 
ship, if his vile, bankrupt, and abandoned associates had accompanied him ; 
and that the only enemy that Rome had to fear, was the enemy within her 
walls. 

Ch. VI. Having, in the four preceding chapters, fully vindicated him- 
self from the charge of too great lenity, Cicero now proceeds to defend 
himself against the charge of too great severity brought against him by 
the adherents of Catiline. This he does, first, by stating what had trans- 
pired in the senate the day before ; and, secondly, 

Ch. VII. By showing, from several circumstances, that Catiline, so far 
from having been driven into banishment to Marseilles, had no intention of 
going thither, but had actually gone to his army. 

Ch. VIII. To vindicate himself still further, and to show the extent 
of the conspiracy and the imminent danger which threatened the common- 
wealth, he divides the conspirators into six classes. The first class is com- 
posed of those who are greatly in debt, and yet might pay their debts if 
they would : these are not greatly to be feared. 

Ch. IX. The second class consists of those who are overwhelmed with 
debts, and yet are aiming at supreme power in the state. The third class 
are somewhat advanced in years, yet strong and vigorous : these too have, 
through extravagance, fallen so greatly into debt that their only hope is in 
a renewal of the universal plunder and rapine which existed in the time of 
Sulla. 



490 NOTES. 

Pa«e 

inn Ch. X. The fourth class have been ruined by various causes : some by 

indolence, some by mismanagement, and some by extravagance. These he 

does not consider worth saving; but hopes that they may so fall that the state 

may not perceive the shock. The fifth class is made up of parricides and 

cutthroats. Catiline is welcome to them. The sixth class are the lowest 

and meanest of mankind in life and morals : they are Catiline's bosom 

companions. 

Ch. XL The resources, character, and principles of Catiline and his 
faction are compared, by way of contrast, with those of the opposite party. 

Ch. XII. Cicero exhorts the citizens to guard their houses with the 
utmost vigilance, and assures them that he will protect the city : he 
warns the conspirators that the time for lenity is past ; and that the first 
attempt of a treasonable kind will meet with the punishment which it 
deserves. 

Ch. XIII. He promises the citizens that he will so manage affairs that 
an end shall be put to this civil war without a resort to arms on their part, 
and calls upon them to supplicate the gods for the preservation of the state. 



Ch. I. 1. Tandem aliquando. V. I. 10, n. 1. 

2. <Juirites = cives. The Romans called themselves, in their 
civil capacity, Quirites, but in their political and military capacity, 
Romani. 

3. JBmisimus = have let go. 

4. Ipsum == of his own accord. 

5. Verbis = execrations. V. I. 8, n. 24. 

6. AM it .... erupit. A climax. 

7. Monstro illo ; i. e. Catiline. The place of iste, so frequent 
in the preceding oration, is now supplied by Me : the notion of re- 
moteness prevails. 

8. Sine controversia = beyond dispute, without doubt. 

9. Non enini jam = for no longer Jam after negatives an- 
swers to our " longer." Z. Cf. nulla jam, above. 

10. Sica ilia. V. I. 6, in Jin. 

11. Pertimescemus is here used intransitively = timorem 
habebimus, " slfhll not fear or be afraid." A. 

12. Loco ille motus est == he was dislodged from his posi- 
tion ; i. e. his favorable position. The term is used of a gladiator, 
and Cicero calls Catiline a gladiator in the preceding oration. 

13. Justum bellum = an open, regular war: opposed to 
latrocinhtm. 

14. Non cruentum — vivis — incolumes — stantem. 



ORATIO II. IN CATILINAM. 491 

Observe the emphatic position of these adjectives, which, as contain- 200 
ing the principal thought of the expressions, stand before their nouns. 

15. Tandem. V. Sail. Cat. XX. n. 14. 

1G. §e . . . . esse = that he is ruined and cast away; i. e. as a 
worthless thing. 

1 7. Retorquet 5 i. e. like the savage beast, from whose jaws the 
prey has just been snatched. 

C11. II. 1. Oporteoat. V. I. n. 25. 

3. Improraitatem = utter worthlessness. 

4. Ac. In the beginning of a proposition which further explains 
that which precedes, and where the simple connection is insufficient, 
the particles atque and ac introduce a thing with great weight and 
may be rendered in English by " now." 

5. Jutliearem — sustulissem. V. Ec. Cic. V. n. 2. 

6. Meae = mei, the objective genitive. 

7. Ne .... probata = the fact (i. e. of the existence of a con- 
spiracy) not having been even at that time clearly shown to you all 
at least (quidem). 

8. Rem hue deduxi = I brought the matter to this issue. 

9. Aperte means " openly," and without concealment, so that 
everybody can perceive and know, in opp. to occulte : palam (from 
planus), " openly," and without concealment, so that everybody can 
see and hear, in opp. to clam : manifesto, so that one is spared all 
inquiry, all conjecture, all exertion of the senses and of the mind. 

18. Quem — hostem = that this enemy. 

11. Hine = from this: explained by the clause introduced by 
quod, 

12. Illud = this : explained by the clause introduced by the 
next quod. 

13. Parum eomitatus. Y. Sail. Cat. XXXII. Cum paucis. 201 

14. Tongilimn mini = my Tongilius. Ironical. The dat., 
as here used, is idiomatic, and the exact force can hardly be expressed 
in English. 

15. Praetexta : sc. toga. The toga praetexta was the outer 
garment, having a broad purple border, worn by the higher magis- 
trates, and by freeborn children till they assumed the toga virilis, at 
the age of 17 years. 

16. Tongilius, Publieius, Municius are unknown per- 
sonages. They were probably persons noted for nothing but their 
vices. 

17. Nullum poterat. Because it was small. 






492 NOTES. 

Page 

201 Ch. HI. 1. Gallicanis legionibus. These are legions of 
Roman soldiers serving in Gaul. Gallicae legiones would mean in- 
habitants of Gaul. 

2. In agro Piceno et Oallico. Territories in the northeast 
part of Italy. The Gallic territory was situated in the south part of 
Gallia Cispadana, and inhabited by the Galli Senones. The Picene 
was bounded on the north by the river Aesis and on the east by the 
Adriatic Sea. 

3. «J. Metellus. Y. Sail. Cat. XXX. Sed praetor es, &c. 

4. Comparantur = are procuring, are raising. V. Caes. I. 
31, n. 16. 

5. Senibus desperatis. Those who had served under Sulla. 
V. IX. 20, and Sail. Cat. XVI. 

6. Agresti luxuria = debauched rustics. Abstract for con- 
crete. 

7. I>ecoctoribus. Decoquere and decoctor are not used of 
every bankrupt, but of one who arranges matters with his creditors by 
an assignment of his goods (cessio bonorum) ; without a public com- 
pulsory venditio bonorum : the decoctor did not lose his civil rights. A. 

8. Vadimoiiia deserere = to forfeit their recognizance, to 
fail to appear. When the praetor had granted an action, the plain- ' 
tiff required the defendant to give security for his appearance before 
the praetor on a certain day. The defendant, on finding a surety, 
was said vadimonium promittere, or facer e. If the defendant appeared 
on the day appointed, he was said vadimonium sister e : if he did not 
appear, he was said vadimonium deseruisse, and the praetor gave to 
the plaintiff the bonorum possessio. Y. Smith's Diet. Antiq. actio. 

9. Aciem = battle-array. 

10. E dictum prae toils. In which the praetor's judgment 
against debtors was announced. A. 

11. Liiiceo, fulgeo, splendeo, and niteo, denote a steady 
and continued brightness : fulgeo through a glaring light, or a daz- 
zling fiery color ; luceo through a beneficial light, and a soft fiery 
color ; splendeo as the consequence of a clear and pure light, in opp. 
to sordeo ; niteo as the consequence of humidify, oiling, or washing,, 
to glisten, in opp. to squaleo. 

12. Fulgent purpura. Those senators and equestrians are 
meant who had joined the conspiracy. The distinctive badge of the 
former was a broad purple stripe or band, extending perpendicularly 
from the neck down the centre of the tunica ; and that of the 
latter consisted of two narrow purple slips running parallel to each 



ORATIO II. IN CATILINAM. 493 

Page 

other from the top to the bottom of the tunic, one from each shoul- 201 
der. Diet. Antiq., Lotus clavus. 

13. Milites = as his soldiers. In apposition with hos. 

14. Qui exercitum deseruerunt. The following extract 
from the oration pro Murena (XXX VII. 79), which was delivered 
B. C. 63, between November 9 (the date of this) and December 10, 
and consequently within a month of the delivery of this oration, fur- 
nishes the best possible comment upon the text in this place. Quae- 
ris a me, quid ego Catilinam metuam. Nihil ; et curavi, ne quis 
metueret ; sed copias illius quas hie video, dico esse metuendas ; nee tarn 
timendus est nunc exercitus L. Catilinae, quam isti ; qui ilium exercitum 

DESERUISSE DICUNTUR. NON ENIM DESERUERUNT, sed db illo in 

speculis atque insidiis relicti, incapite atque in cervicibus nostris re- 
stiterunt 

15. Cui Apulia. V. Sail. Cat. XXVII. 

16. Has .... incendiOFum. V. Sail. Cat. XLIIL 

1 7. Superiorly noetis. The night of the 6th of November, 
on which the conspirators met at the house of M. Laeca. 

Ch. IV. 1. Nisi —si = except if, unless. V. Sail. Cat. XX. n. 26. 202 

2. Similes : sc. eos. 

3. Seutire non putet. With verbs of thinking the non is 
prefixed to the verb rather than the infinitive. A. In translating, 
join the "not" with the infinitive: "that they do not agree with, 
entertain the same sentiments with." 

4. Desiderio sui = in consequence of longing after, of regret 
for, them. 

5. Aurelia via. This road extended from Rome to Alsium on 
the sea-board, thence north along the coast through Etruria as far as 
Pisa. It was the direct route, therefore, to the camp of Manlius, 
which was situated in Etruria. V. I. 2, 5. 

6. Ad vesperam consequentur = they will overtake 
(him) by evening. 

7. Seiitinam. V. Sail. Cat. XXXVII. n. 10. 

8. Exliausto. With reference to the figure introduced by sen- 
tinam. 

9. Jam vero. V. Ec. Cic. XXIII. n. 30. 

10. Quae — illecetera. V. I. 6. 

1 1 . Impellendo = by inciting (them to murder them, that they 
might come into possession of their property). 

Ch. V. 1. Ejus .... ratione = his different propensities m 
contrast with each other : lit. in an unlike relation. 



494 NOTES. 

Page 

202 2. Iiitimiim = a most intimate friend. 

201 3. In ... . nequior. Stage actors were either freed-men, 
strangers, or slaves, and were generally held in contempt. 

4. Assuefactus .... perferendis = accustomed to enduring 
cold, &c. V. Sail. Cat. V. Corpus pattens, &c. 

5. Fortis .... praedicabatur = was extolled as brave by 
these fellows. 

6. Subsidia atque instrumenta. These refer to the 
words frigore, fame, &c. 

7. Hominum = of (these) men. 

8. Tolerandae = such as are to be borne. 

9. Res — fides = property — credit. 

10. Alea. Gaming was considered disreputable at Home; and 
hence aleator was used as a term of reproach. It was also forbidden 
by special laws, during the times of the republic, and under the 
emperors. 

11. Mini. Y. II. n. 14. 

12. Instare = is pressing upon them, weighing them down. 

13. Nj>ii .... tenipus = not some short period of time : lit. 
not a short, I do not know what time. V. Epp. Cic. III. n. 35. 

14. Unius ? i. e. Cn. Pompey. 
204 15. Proinde = therefore. 

Ch. VI. 1. Sunt — Qui dicant. V. Sail. Cat. XIX. n. 7. 

2. Videlicet. Strongly ironical to the end of the sentence. 

3. Hesterno die. There is an apparent discrepancy between 
this and the statements made in Or. I. §§ 1, 9, 10. Either the first 
oration was delivered on the 7th, and this on the 8th of November, 
or Cic. is guilty of a slight inaccuracy here, due, perhaps, to excite- 
ment of feeling ; but various statements made in the first oration 
seem to fix with certainty the date of that oration on the 8th. There 
are some, however, who fix it on the 7th. 

4. Ejus ordinis ; i. e. senatus. Had he been addressing the 
senate, he would have said hujus ordinis. 

5. Ille consul. Referring emphatically and ironically to the 
beginning of the chapter : sunt, qui dicant. 

6. Homo audacissimus = although a man of the most 
consummate audacity. 

7. Ea nocte ; i. e. the night of the 6th of November at the 
house of Laeca. 

8. In proximam = for the next : sc. noctem ; i. e. the night 
of the 7th November. 



ORATIO II. IN CATILINAM. 495 

Page 

9 Ratio = plan. 204 

10. Teneretur = he was embarrassed, speechless. 

11. Fasces were rods bound in the form of a bundle, and con- 
taining an axe (securis) in the middle, the iron of which projected 
from them. These rods were carried by lictors before the superior 
magistrates at Rome as a badge of authority. V. Sail. Cat. XXXVI., 
and Cic. in Cat. I. § 24. 

12. Credo = I suppose, presume. Ironical. 205 

13. Agro Faeselano. A district of Etruria, taking its name 
from Faesulae, its principal town. 

Ch. VII. 1. Pericitlis iiieis = by my dangerous measures; 
i. e. by measures dangerous to me, but directed against Catiline. 

2. Atque in exsilium. These words are an advance upon, 
and a nearer definition o^fagam, 

3. Noiio Observe the emphatic position of non, and its repetition 
at the beginning of each clause of the apodosis. 

4. Est milii tanti. V. I. 9, n. 5. 

5. Illnfl. V. Caes. IV. 16, n. 1. 

6. IV e .... aliquaiido = that it may at some time prove a 
source of odium to me. 

7. Quamquam* V. I. 9, n. 1. 

8. Massiliam, V. Sail. Cat. XXXIV. 

9. Qui non itialit = as not to wish rather. 208 

10. Hoc quod agit — cogitasset = he had thought of this 
which he is doing ; i. e. of making war upon his country. 

11. Queramur : sc. if he should go into exile. 

Ch. VIII. 1. Qui .... h ostein ? i. e. by his withdrawal to 
the camp of Manlius, which is now assumed to be a fact. 

2. I>e iis = (while) concerning those. 

3. Istae copiae = those contemptible forces. Cf. III. ilium 
exercitum — magnopere coniemno. 

4. Deintle .... meae — afferaiit = then I will apply to 
them (i. e. these classes) one by one the remedy of my advice and 
exhortation. 

5. Si quam potero : sc. medicinam afferre. 

6. Est eorum = consists of those : lit. is the class (sc. genus) 
of those. The genitive in this and similar cases cannot depend upon 
esse : it is nearly equivalent to the predicate nominative : one class 
is those. V. A. and S. 211, R. 2, N. K. 88, E. 8. 

7 Hag no in aere alien o = although greatly in debt. 
8. Dissolvi = to be separated (from them) ; i. e. they are so 

FF 



496 NOTES. 

206 strongly attached to their estates that they are unwilling to free 
themselves from debt by parting with a portion of them. 

9. Species est tionestissima = the appearance is very re* 
spectable. 

10. Til. The class is personified and addressed as a single indi- 
vidual. The repetition of the pronoun indicates strong emphasis. 

11. Argento, familia = with silver plate, with slaves. 

12. I>e .... fidein = to take away from your possessions and 
add to your credit. 

13. An tabulas novas: sc. exspectas. V. Sail. Cat. 
XXI. n. 4. 

14. Meo .... auctioiiariae : By my good services fresh, bills 
shall be proposed, but they shall be bills of sale. Cicero here plays 
upon the term tabulae novae, which usually signifies a revision of debts ; 
by which, in revolutionary times, the creditor was forced to give the 
debtor a fresh bill, making a stated deduction (often very consider- 
able) from the old one. Tabulae auctionariae were schedules, in 
which the debtor's property was summed up, preparatory to a sale by 
auction for the benefit of his creditors. These might in jest be called 
novae (i. e. insolitae), as being a proceeding quite unexpected by 
the debtors. A. 

15. Neque .... praediorum = and not struggle to meet the 
usurious interest demanded by their creditors with the mere incomes 
derived from their estates ; i. e. instead of selling a part to set the 
rest free. The interest they had to pay frequently exceeded their 
entire income. A. 

16. l*ocupIetioril>us .... utererawr = we should have in 
them both richer and better citizens. A. 

207 Ch. IX. 1. Dominationem — exspectant. Cf. below se 
consules ac dictatores, aut etiam reges, sperant futuros. V. also Sail. 
Cat. XXI. 

2. Quibus .... viaetur = it seems proper that this warning 
should be given them. 

3. Ceteris : sc. praecipiendum, esse videtur. 

4. Me .... vigilare, <&c. These infinitive clauses depend 
upon praecipiendum. 

5. Praesentes = in person. 

6. Quae = which state of things : referring to cinere urbis and 
sanguine -civium. 

7. Fiigitiv© .... necesse = must necessarily be yielded up 
to some fugitive or gladiator. Alluding to Catiline. 



ORATIO II. IN CATILINAM. 407 

Page 

8. Aetate — affectum = advanced in years. 207 

9. Homines — Sulla const ituit. One of Sulla's measures 
for the support of his power was the establishment of military colo- 
nies throughout Italy. The inhabitants of the Italian towns, which 
had opposed Sulla, were deprived of the full Roman franchise which 
had been lately conferred upon them, and their land was confiscated 
and given to the soldiers who had fought under him. Twentv-three 
legions, or, according to another statement, forty-seven legions, re- 
ceived grants of land in various parts of Italy. A great number of 
these colonies were settled in Etruria about Faesulae, the population 
of which was thus almost entirely changed. These colonists having 
in a short time squandered the wealth which they had thus suddenly 
become possessed of, were ripe for another revolution by which they 
might enrich themselves anew. They were ready, therefore, to join 
the ranks of Catiline, whose treacherous scheme offered them the 
desired opportunity. V. Sail. Cat. XI. 

10. Quas — universas = these as a whole, in general. 

11. Se — sumptuosius .... jactarimt = have made too 
extravagant and unusual a display. Cf. I. 1, n. 7. 

12. Beati = opulent, rich. 

13. l<ecticis: litters, sedans, in which slaves (lecticarii) carried 
their masters. At first they were used chiefly in journeys, but after- 
wards became a common article of luxury among the wealthy 
Romans. 

14. Rapiiiarum veterum ; i. e. such as were committed by ^ 
the colonies established by Sulla. 

15. Illoriissi temporum ; i. e. the times of Sulla's dictatorship. 

16. Non modo — sed. When two sentences are connected 
by means of " not only not — but not even," non modo {solum) non 
— sed ne quidem, the second non is omitted if both sentences have 
the same verb, and if the verb is contained in the second sentence ; 
for the negative ne is then considered to belong conjointly to both 
sentences. Z. 

Ch. X. 1. Varium ; i. e. various in respect to the causes which 
produced their ruin. 

2. Jaraipridem. V. I. 1, n. 26. 

3. In ... . vacillant = are staggering beneath a load of old 
debts. 

4. Va^imoniis, jutliciis, proscription! bus. The exact 
order of procedure is here observed ; for, first, the creditor took bail 
of the debtor : secondly, if the debtor failed to make his appearance 






498 NOTES. 

Page 

g08 the creditor was put in possession ; thirdly, if the creditor remained 
in possession thirty days, the property was proscribed. Muretus. 

5. Perniuiti = in great numbers. 

6. Iniitiatores leutos = bad debtors. Infitlator is properly 
one who denies a just debt, and lentus means slow, backward in 
paying. 

7. Non modo, &c. V. IX. n. 1 6. 

8. Parricidariim : sc. genus. V. VIIL n. 6. 

9. Posiremum autem genus est (sc. postremvm), non 
solum nuinero, &c. = but the last class is so (i. e. the last), 
not only in regard to number, &c. ; i. e. it is not only the weakest ia 
numbers, but the lowest and vilest in character. 

10. Quod .... Caiilinae = which is Catiline's own (class). 

11. Immo vero. V. 1. 1, n. 19. 

12. I>e .... sinu = of his embrace and bosom; i. e. his most 
intimate associates and bosom companions. 

13. Imberbes ? i. e. too young to have. beards. 

14. Bene narbafos. According to Varro and Pliny, the Ro- 
man beards were not shaven till B. C. 300, when P. Ticinius Maenas 
brought over a barber from Sicily ; and Pliny adds, that the first 
Roman who was shaved every day was Scipio Africanus. His cus- 
tom, however, was soon followed, and shaving became a regular 
thing. In the later times of the republic, there were many who 
shaved the beard only partially, and trimmed it, so as to give it an 
ornamental form : to them the terms bene barbati and barbaiuli were 
applied. 

15. Tunicis* It was considered a mark of effeminacy for men 
to wear tunics with long sleeves (manicatae) and reaching to the feet 
(talares). Diet. Antiq. 

16. Veils amictos, non togis ; i. e. in such loose and flow- 
ing togas that they should rather be called veils. A close fitting toga 
indicated a person of strict character. So, of course r an ample flow- 
ing toga belonged to luxurious, effeminate livers. A. 

209 17. Aleatores. V. V n. 10. 

18. Cano means, in the most general sense, to make music: 
canto, with vocal music : psallo, with instrumental music, and indeed 
with string-instruments. Dbd. 

19. Nisi. V. Sail. Cat. XX. n. 26. 

20. Seminariuni Catiliiiarium = nursery of Catilines. 
Ch. XL 1. Cohortem praetoriani = body-guard. 

2. Jam vero. V. Ec. Cic. XXIII. n. 30. 



ORATIO II. IN CATILINAM. 499 

Page 

3. Urbes coloniarum ac mimicipiorum = the cities, 209 
namely, the colonies and municipal towns. These genitives are not 

a limitation of urbes, but a sort of apposition. Urbes is the genus, 
and coloniarum ac municipiorum the species. 

4. Respondebunt .... silvestribus = will answer to (i. e. 
will prove a match for) the woody hills of Catiline. The contrast 
introduced in the preceding sentence between the troops of the two 
parties is here extended to their positions and defences. Tumuli 
siloestres are sujh localities as cowards flee to, who seek lurking- 
places for ambuscades, and dare not give battle in the open plain. A. 

5. Ornamenta = equipments. 

6. E-jet: sc. quibus. Cf. Sail. Cat. LVI. : sed ex omni copia, 
&j., anl LIX. : latrones inermes. 

7. Extern us denotes a merely local relation, and is applicable 
to things as well as to persons ; but exterus, an intrinsic relation, and 
is an epithet for persons only. Externae nationes is a merely geograph- 
ical expression for nations that are situated without : exterae nationes, 
a political expression for foreign nations. Dbd. 

8. Contendere = compare. 

9. Ex eo ipso ? i. e. from this comparison of the causes, or prin- 
ciples, of the two parties. 

10. Quam . . . . jaceant = how very low they lie; i. e. to 
what a miserable condition they are reduced. 

11. Ex hac parte = hinc. 

12. Bona .... perdita (sc. ratione) = sound judgment with 210 
folly. 

13. Stnilia = zealous efforts. 

14. Ab — virtutibus. The preposition is expressed because 
virtutibus is personified. 

Ch. XII. 1. Urbi = for the city; i. e. as a whole, in opposition 
to the individual houses (tectd). He enjoins upon them each to guard 
their houses ; he would take care of the city. 

2. Consultant ac pro visum est — measures have been 
taken and means provided. 

3. Excursione ; i. e. of last night. V. Sail. Cat. XXXTT. 

4. Meliore .... sunt = are better disposed. Some interpret 
meliore animo by potentiores et forliores. 

5. Continebuntur. In order that the gladiators might be 
held in check more easily, the senate had decreed that they should 
be distributed in Capua and other municipal towns. V. SalL 
Cat. XXX. 



500 NOTES. 

Page 

210 6. Hominem 5 i. e. Catiline. 

7. Quern .... videtis = which you see has been summoned 
and is now assembling. On the passive expressing continuance, see 
Caes. I. 31, n. 16. 

8. Atque adeo = vet potius, or rather. 

9. Eos is not necessary to the construction, being a mere repeti- 
tion of illos in consequence of the long clause which intervenes. 
This apparently superfluous use of is, which is not uncommon, espe- 
cially after an intervening relative clause, indicates emphasis. 

10. Exspeetavit = it {mea lenitas) waited for. 

11. Quod .... est = as to what remains. 
Jll 12. Factum = open act. 

13. Esse voluerunt === intended, ordained, should be. 

Ch. XIII. 1. Me imperatore = I alone clad in the toga 
being your leader and commander. The toga was the dress of the 
citizen as such, in opp. to that of the soldier, or foreigner. The con- 
suls on leaving the city to take command of the army laid aside the 
toga, and put on the sagum, or military cloak. Cicero says, therefore, 
that he shall be able to quell the insurrection in a peaceful manner, 
without taking the field at the head of an army. 

2. Vix optandum videtur ; i. e. as being so impossible that 
it would be idle to wish for it. A. In classical prose the participle 
in dus signifies possibility only when joined with the particle vix. 

3. Sigiiificatioiiibus = tokens, intimations. 

4. Quibus — ducibus = under whose guidance. 

5. Externo. V. XL n. 7. 

6. Quaiu urbem — banc. V. Caes. I. 12, n. 7. 



m ORATIO III. IN CATILINAM. 

INTRODUCTION. 

This oration was addressed to the people in the fornm, late in the day, 
on the 3d of December, twenty-four days after the delivery of the preced- 
ing oration. This time was spent by Catiline in the camp of Manlius in 
Etruria, recruiting his army, and preparing for an open attack upon Rome ; 
while Lentulus, Cethegus, Statilius, and others of the conspirators were 
busily employed in carrying his instructions into execution within the city. 
The 1 7th of December, the time of the Saturnalia, had been fixed upon 
by them for a general conflagration and massacre. It seemed impossible 



ORATIO III. IN CA.TILIXAM. 501 

to avert the impending ruin; for, although the existence of the conspiracy gjjg 
and the names of the leading conspirators were known, not only to the 
magistrates, but to the public at large, yet there was no legal evidence 
against any individual. The favorable moment, however, at length arrived. 
Certain Allobrogian deputies were in Rome at this time, seeking the re- 
dress of certain grievances of their nation. Lentulus, thinking that he 
could make these available for his own purposes, made known the plot to 
them, and tried to induce them to co-operate with him by stimulating their 
countrymen to insurrection. At first they listened somewhat favorably to 
his plan ; but after calculating and balancing the chances, they resolved to 
secure a certain and immediate recompense, rather than to speculate upon 
doubtful and distant advantages. Accordingly they revealed all to Q. 
Fabius Sanga, the patron of their state, who in his turn acquainted Cicero, 
and, by the instructions of the latter, enjoined the ambassadors to affect 
great zeal in the undertaking, and, if possible, to get possession of some 
tangible documentary proof. They succeeded in doing this. A written 
agreement, signed by Lentulus, Cethegus, and Statilius, was placed in their 
hands, and having quitted Rome soon after midnight on the 3d of Decem- 
ber, accompanied by T. Volturcius, who was charged with despatches for 
Catiline, they were all arrested, while crossing the Milvian bridge, by two 
of the praetors who had been stationed in ambush to intercept them. 

Cicero having been informed of the success of his plan, early in the 
morning summoned Lentulus, Cethegus, Statilius, and Gabinius to his 
presence, who, as they suspected nothing of what was going on, came with- 
out hesitation. He then assembled the senate in the temple of Concord, 
whither the accused together with Volturcius and the Allobroges were con- 
ducted for an examination. The whole plot having been thus discovered, 
and the guilt of Lentulus, Cethegus, and seven others established beyond a 
doubt, Lentulus, vho was praetor, was forced to abdicate his office, and 
then along with the rest was consigned to the charge of certain individuals 
of high station who became responsible for their appearance. Immediately 
after the adjournment of the senate, Cicero gave a detailed account of tha 
whole affair to the people in the following speech. 

ANALYSIS. 

Ch. I. Cicero announces to his fellow-citizens that the state is saved 
through the favor of the gods and by his own efforts, bespeaks for himself 
a share of the honor, and begins the narrative of the proceedings which 
had led to the full discovery of the plot. * 

Ch II. Narrative continued: including the tampering with the Allo- 
broges by Lentulus, their setting out from Rome accompanied by Voltur- 
cius, the arrangement of the posse under the praetors, Flaccus and 
Pomptinus, at the Milvian bridge, and the seizure by them of the whole 
party; 



502 NOTES. 

Page 

212 Ch. III. The delivery of the letters and documents to the praetors, the 
summoning of Gabinius and others before Cicero, the rfeference of the 
whole matter to the senate, which had been called together for that purpose, 
and the finding, by Sulpicius the praetor, of a quantity of arms at the 
house of Cethegus ; 

Ch. IV. The testimony of Volturcius, who turned state's evidence, and 
that of the Gauls ; 

Ch. V. The showing of their letters to Cethegus, Statilius, Lentulus, 
and Gabinius, and their several confessions ; 

Ch. VI. The debate in the senate, which followed these transactions, 
the decree of the senate delivering the accused to custody, and finally the 
appointment of a thanksgiving to the Gods in Cicero's name. 

Ch. VII. Cicero shows why he was so anxious to remove Catiline 
from the city, and declares, that, unless he had forced him into open war- 
fare, the conspiracy could not have been crushed. 

Ch. VIII. - IX. He attributes his success in arriving at a full discovery 
of the plot chiefly to the aid and favor of the gods, they having indicated 
by the clearest signs the imminent danger which threatened the republic. 

Ch. X. He exhorts the people to celebrate the thanksgiving which had 
been decreed to the gods, showing by a comparison between this and other 
civil dissensions which had arisen at Home, that they had been delivered 
from a war of unparalleled atrocity. 

Ch. XI. He asks no reward for his services, except that the remem- 
brance of his consulship may be perpetuated. 

Ch. XII. He commends himself to their protection, promising, even 
after the termination of his consulship, to labor for the welfare of the state. 



Ch. I. 1. Quirites. V. II. n. 2. 

2. Periculis meis. V. II. 7, n. 1. 

3. 13 lustres = memorable. 

4. Sensu = consciousness. 

5. Volupfafe = conscious delight 

6. Beiievoleiitia famaqae = by our affectionate regard 
and by tradition ; i. e. we lionor him as a god, and thus confirm the 
voice of tradition. 

7. Esse — in .... is = he will be honored, he will deserve to 
be honored. Debeo (from (h — haheo) signifies literally, I have some- 
thing from some one : it seems to be here used in this sense. 

8. USnsirafa .... per me. Per we ; i. e. mea opera atque 
industria, non a me. Ilfus'rafa, in luce posita, ita ut non amplius la- 
terent ; patefacta, ita illustrata, ut omnibus paterent. Comperta^ 
certis indiciis cognita et deprehensa. M. 



oratio in. in catilinam:. 503 

Page 

9. Et quanta: sc. slnt. 213 

10. Exspectatis. The common text lias ex actis = accurately, 
according to the official reports of "what has taken place. A. 

11. Ut = ever since. Faucis ante ditbus : this was the 25th day 
since his departure. 

Ch. II. 1. Haijus vertoi ; i. e. ejiciebam. 

2. Ilia : sc. invidia. 

3. Sell is sometimes used in the resumption of a discourse after a 
parenthesis, and is — I say. 

4. Atqu-e = and so. It is here a particle of transition. 

5. Ill eo = in this. It is explained by the clause introduced 
by ut. * 

6. Minorem fitlem faceret = might produce too little belief. 

7. Rem ita coinprelienderem = I might demonstrate the 
Tact so clearly. 

8. Coinperi ; i. e. through Q. Fabius Sanga. V. Sail. Oat 
XLI. 

9. Allobrogum : a Gallic people bounded on the north and 
west by the Rhone, and on the south by the Isere. On the east 
their territory extended to within the Alps: thus including the 
northern part of Dauphine and the Dukedom of Savoy. They 
were conquered and brought under the Roman yoke by Fabius Max- 
imus; and their ambassadors had now come to Rome to complain of 
the oppression and rapacity of the rulers, whom the Roman govern- 
ment had set over them. V. Sail. Cat. XL. 

10. Transalpini ; i. e. in farther Gaul. Gallici; i. e. in hither 
Gaul. 

11. Tlimultus = civil war, rebellion, insurrection. Tumultus 
is properly any sudden and unexpected occurrence that causes con- 
fusion. As a war, it is one that breaks out suddenly and violently : 
it is, therefore, more to be feared than a helium. 

1 2. JLentulus, a praetor under Cicero, was a wicked and ambi- 
tious man. 

13. Eodemque itinere. Their route into Gaul lay through 
Etruria, where Catiline now was. 

14. Eiterls maiidatisqiie. Lilerae properly signifies a writ- 
ten, and manda'a a verbal communication. V. Sail. Cat. XLIV. : 
ad hoc mandata verbis dat. 

15. Voltarciiim* Nothing is known of this individual, except 
that he was of Crotona, and one of Catiline's conspirators. V. Sail. 
Cat. XLIV. 

22 



504 NOTES. 

Page 

2]| 16. Ut is a repetition of the ut above. This frequently happens 
after a parenthetical relative clause. 

17. L. Flaccum. L. Valerius Flaccus served in Cilicia as a 
tribune of the soldiers in B. C. 78, and afterwards as quaestor in 
Spain. In the year after his praetorship he had the administration 
of Asia. In B. C. 59 he was accused of extortion in his province of 
Asia, was defended by Cicero (in the oration pro Flacco, which is 
still extant) and Hortensius, and, though undoubtedly guilty, was 
acquitted. 

18. C. Pomptiiiiim. C. Pomptinus is first mentioned in B. C. 
71, when he served as legate in the Servile war. Besides the prae- 
torship which he held in B. C. 63, he obtained the province of Gallia 
Narbonensis, and in B. C. 61 defeated the Allobroges who invaded 
the province. For this victory he obtained the honor of a triumph 
in B. C. 54 in the face of strong opposition from the senate ; and in 
B. C. 51 he accompanied Cicero as legate to Cilicia. 

214 19. lutein = and. It is merely transitional. V. K. 102, R. 3. 
A. and S. 198, 9, R. (a). 

20. Qui omnia — praeclara .... sentirent = since they 
entertained every noble and patriotic sentiment. 

21. Muiviimt. The Mulvian or Milvian bridge led across the 
Tiber above the city three Roman miles (3,000 paces) from the 
column in the Roman forum. The road to Etruria led over this 
bridge. 

22. Ex .... Reatina = from the praefecture of Reate. 
Praefecturae were towns entirely dependent upon Rome. They 
were governed by a praefectus juri dicundo, who was chosen annually 
at Rome and sent thither. The inhabitants of Reate were clients of 
Cicero. 

23. Praesidio : sc. illis. 

24. Tertia vis-ilia. Y. Caes. I. 12, n. 4. 

Cn. III. 1. Cimbruni Gabiiiium. Probably the same as 
P. Gabinius Capito. V. Sail. Cat. XVII. In his ex equestri ordine 
P. Gabinius Capito ; quod familiae nomen longe probabilius est, 
quam Cirnber. Puto rhetorem memoriae vitio errasse. O. Little is 
known of him besides his connection with the conspiracy of Catiline. 

2. Niliildiim. V. I. 4, n. 1 7. 

3. Li. Staiil i tis was a man of equestrian rank (Y. Sail. Cat. 
XYIL), one of the conspirators, and was put to death with Lentulus 
and others in the Tullianum. Y. Sail. Cat. LY. Nothing further is 
known of him. 



ORATIO III. IX CATILINAM. 505 

Page 

4. C. Cornelius Cethegus was of senatorial rank. His 214 
profligate character showed itself in early youth (Cic. pro Sulla, 25) ; 
the heavy debts he had contracted made him ready for any desperate 
political attempt ; and before he was old enough to be aedile, he had 
leagued himself with Catiline (B. C. 63). V. Sail. Cat. XVII. and 
XLIH. : Natura ferox, vehemens, &c. 

5. Sjeiitulus. P. Cornelius Lentulus, surnamed Sura, a patri- 
cian by birth, was quaestor in B. C. 81, praetor in B. C. 75, consul 
in B. C. 71, and was ejected from the senate the next year, with 63 
others, for infamous life and manners. It was this probably that led 
him to join Catiline and his crew. From his distinguished birth and 
high rank, he calculated on becoming chief of the conspiracy ; and 
a prophecy of the Sibyline books was applied by flattering haruspices 
to him. Three Cornelii were to rule Borne, and he was the third 
after Sulla and Cinna : the twentieth year after the burning of the 
capitol, &c, was to be fatal to the city. To gain power, and recover 
his place in the senate, he became praetor again in B. C. 63. He 
was obliged to abdicate his office, and finally was strangled with the 
other conspirators in prison on the 5th of December. 

6. Credo. Ironical. 

7. Praeter consuetudmem = contrary to his custom. Len- 
tulus was notoriously indolent. 

8. Negavi (== dixi non) me esse facturum = I declared 215 
that I would not act (in such a manner). V. Caes. I. 8, n. 8, and 
Cic. in Cat. II. 4, n. 3. 

9. Qui — efferret = to bring (them) forth. 
Ch. IV. 1. Oallis ; i. e. legatis Allobrogum. 

2. Fidem public am — dedi = I promised (him) protec- 
tion, security, in the name of the state. 

3. Mandata et literas. V. II. n. 14. 

4. Nervorum. V. Sail. Cat. XLIY. Called infimi in the end 
of c. 7 belcrw. 

5. Id autem (sc.faceret) = and that he should do this; i. e. 
approach the city. 

6. Ex == in. Sallust says it was agreed to set fire to the city in 
twelve places. V. Sail. Cat. XLIII. 

7. I>ucibus* These " leaders " are mentioned immediately be- 
low. Compare Sail. Cat. XLIII. and foil. 

8. Jusjurandum .... esse = that an oath (i. e. in writing^ 
and letters were given to them by P. Lentulus, &c. for their people; 
i. e. to take to their people. V. Sail. Cat. XLIV. 



506 NOTES. 

Page 

215 9. Pedestres : sc. saying ; it is implied in praescriptum. 

10. Sioi confirmasse = had assured them. 

11. Fatis Sinylinis. V. Diet. Antiq., Art. Sibylini Libri. 

12. Fatalem = destined by fate. 

13. Virginum (sc. Vestalium). Probably the trial, in which 
Fabia, the sister of Cicero's wife Terentia, was acquitted. She was 
accused of a connection with Catiline. A. The violation of her 
vow of chastity by a vestal was supposed to portend some terrible 
calamity to the state, and was punished by burying alive. 

14. Capitolii — iiiceiisioiiem. The burning of the capitol 
took place on the 6th of July, B. C. 83, and is supposed to have 
arisen from the carelessness of the guards. 

216 15. Saturnalibus. This was the festival of Saturnus, to whom 
the inhabitants of Latium attributed the introduction of agriculture 
and the arts of civilized life. It fell on the 19th of December ; and 
in later times it began on the 17th and continued three days. It was 
celebrated in ancient times as, a sort of harvest-home, and in every 
age was viewed by all classes of the community as a period of abso- 
lute relaxation and unrestrained merriment. During its continuance 
no public business could be transacted. All ranks devoted them- 
selves to feasting and mirth, and presents were interchanged among 
friends. Such a time, therefore, was favorable to the purposes of the 
conspirators, for no one would be likely to think of a conspiracy or 
the outbreak of an insurrection. 

Ch. V. 1. Ne loiigtim sit = not to be tedious. 

2. Tabellas = literas. For a general description of the 
waxen tablet (tabula or tabelki) see Sail. Cat. XXI. n. 4. These 
tablets were used among the Romans for almost every species of 
writing, where great length was not required. Letters were fre- 
quently written upon them, which were secured by being fastened 
together with packthread (Unum) and sealed (signvm) with wax. 

3. Cognovit = he acknowledged (it to be his). 

4. Connrmasset. V. IV. n. 10. 

5. Sibi — recepissent = had promised to him (i. e. Cethegus). 

6. Qui — aliquid tanraeii — rcspondisset = who, (al- 
though his guilt was manifest,) had nevertheless made some reply. 

7. A purl ipsum = at his own house. 

8. Se .... fuisse = that he had always been fond of good tools. 
This was intended as a piece of witticism to hide the agitation of the 
moment, and give an air of composure. 

9. Ill ... . sen t cut i a in = to nearly the same purport. 



ORATIO III. IN CATILINAM. 507 

Page 

10. Avi tui. This was P. Lentulus, the princeps senatus, who 216 
was consul with Cn. Domitius B. C. 162. 

11. Quae : sc. imago. 

12. Lieguatur .... literae = his letter of the same tenor 
(which was addressed) to the senate and people of the AUobroges is 
read. 

13. Feci potestatem. V. Caes. I. 40, n. 15. 

14. Surrexit ; i. e. for the purpose of speaking. 

15. Quid .... lis = what he had to do with them. 

16. Quem; i. e. P. Umbrenus. V. Sail. Cat. XL. 

17. Veliemeutissime perturbatus = though very violent- 217 
ly agitated : as if Quamvis were expressed, corresponding to the fol- 
lowing tamen. 

18. Erant autem scriptae = now it had been written. 

19. Qui sim. V. Sail. Cat. XLIV, who quotes this letter in a 
somewhat different form, though the purport is the same. 

20. Infimorum ? i. e. the slaves. 

21. Cum prima = although at first. 

22. Clin — tuui = not only — but also. 

23. Ilia. V. Caes. IV. 16, n. 1. 

24. Obstupuerant — intuebantur — inter se aspicie- 
bant = they had been confounded — continued to look down — 
continued to look at each other. Observe the change of tense. 

25. Ut .... viderentur = that they did not now seem to be 
informed against by others, but themselves t# inform against them- 
selves. 

Ch. VI. 1. Iuiticiis = proofs. 

2. De summa re publica = for the safety of the state.. 

3. A principibus = by the leading men. These were probably 
the consuls elect, the consulares, and the praetors. The senators 
were asked to give their opinions in the order of their rank : begin- 
ning with the consuls elect, if present ; if not, with the princeps sena- 
tus, then the consulares, and so on. 

4. Sine iilla varietate = without any diversity of sentiment, 
unanimously. 

5. Perscriptum est = has been written out. When a sena- 
tusconsultum had been passed, it was usually engraved on a bronze 
tablet, and deposited in the Aerarium. 

6. Sit liberata. The subj. refers the thought to the senate. 218 
It is the cause assigned by them, and not by Cicero. 

7. Collegae meo. C Antonius, who at first was favorable to 



508 NOTES. 

Pa,ge 

218 the designs of Catiline, but was gained over by Cicero, who yielded 
to him the rich province of Macedonia which had fallen to his own 
lot. V. Sail. Cat. XXI. 

8. Rei pnblieae consiliis may be = consiliis de republican as 
deorum opinio — opinio de diis, or it may mean the measures taken 
by the state for the suppression of the conspiracy. The latter is the 
interpretation of Benecke, which I prefer. 

9. Cum .... alb die asset = when he had abdicated the prae- 
torship. No person at Rome could be brought to trial or punished 
while holding an office. He must first resign. 

10. In custodian! : sc. liberam. V. Sail. Cat. XL VII. n. 11. 

11. M. Coeparinm. V. Sail. Cat. XLVL, XL VII., and LV. 
These passages of Sail, and this oration of Cic. contain all that is 
known of this individual. 

12. Ad .... past©res = for instigating the shepherds (to rise). 

13. P. Furiuni. The history of P. Furius is comprised, so far 
as known, in this passage, and in Sail. Cat. L. 

14. Colonis. V. II. 9, n. 9. 

15. Cliilonem. Cf. Sail. Cat. XVII. and L., who mentions one 
Q. Annius, but no mention is made elsewhere of Chilo. 

16. P. Umbrennm. He had formerly carried on business in 
Gaul as a money-lender, and was therefore employed by Lentulus 
to persuade the ambassadors to take part in the conspiracy. V. Sail. 
Cat. XL. 

1 7. Ea lenitate — » ut — arfoitraretnr = such lenity, as to 
think. 

18. No vein. Sail. Cat. LV. mentions only Jive, who were put to 
death, and Cic. pro Sulla, ch. XL. speaks of the same number, as 
being seized and put to death. There is, however, necessarily no 
discrepancy between the two statements ; for Cic. is not here speak- 
ing of the number who were actually seized and executed, but of the 
number against whom the decree had been made, and whose punish- 
ment doubtless seemed to him then certain. The other four either 
might not have been in custody at the time, or might have afterwards 
made their escape. 

19. Snpplicalio = a public thanksgiving. 

20. Togato. V. II. 13, n. 1. 

21. Hoc intersit = there will be this difference. The subj. is 
here used to express a modest assertion. 

22. Ceterae : sc. suppliant iones conslitutae sunt. 

23. FactMMt atqwe traiisactum est. This was a regular 



ORATIO III. IN CATILINAM. 509 

Page 

phrase used by lawyers in contracts, deeds, &c, to express that all 218 
the necessary steps had been taken, and that the transaction was 
concluded. Hence, it is adopted by other writers. M. 

24. Nam is explanatory. Cicero begins to explain how all the 
proper preliminary steps had been taken. A. 

25. Patefactus = convicted. 

26. Religio = religious scruple. The repetition of this word 219 
indicates strong emphasis. Arrange the sentence thus : Ut, in puni- 
endo P. Lentulo, private, nos Uberaremur ea religione, quae religio non 
fuerat, &c. 

27. Quomiiius — occideret = to prevent him from putting 
to death. Lit. that he should not put to death. This C. Glaucia is 
the C. Servilius mentioned in Cic. Cat. I. 2. His whole name is C. 
Servilius Glaucia. The event here referred to took place in Marius's 
sixth consulship, B. C. 100. 

28. Nominatim ; i. e. he had not been named in the senatus 
consultum, which it was the duty of Marius as consul to execute. 

29. Privato ? i. e. because he had resigned the praetorship. 
Ch. VII. 1. Captos jam et comprehensos = already 

taken and in custody. 

2. Pellebam = I was endeavoring to drive. Cf. ejiciebam, II. 

3. Sommim — adipes == sleepiness — corpulence ; and hence, 
laziness. Cf. Sail. Cat. XLIII. : Cethegus semper querebatur, &c. 

4. Ille : Catiline. Compare Sallust's description of him. Sail. 
Cat. V. 

5. T am din, dum = so long (only), as. Dum = quamdiu. 

6. Consilium = a power of planning, ability to contrive. We 
sometimes express the idea by saying, " he has a head for it." 

7. Ad faciims* Aptus, ineptus, also utilis, inutilis, with things, 
are usually constructed with ad, but are always followed by the dat. 
of the person. 

8. Jam = besides. V. Ec. Cic. XXIII. n. 30. 

9. Certas res ; i. e. things before determined upon. 

10. Certos == reliable. 

11. Neque .... putalbat = nor indeed, when he had commit- 
ted anything (to one's charge), did he think (that it was) accom- 
plished ; i. e. he continued to look after it till it was done. The next 
clause is explanatory of this. 

12. Occurreret = (to which) he did (not) hasten to lend aid. 
This verb means to go to meet for the purpose of aiding, as here, or 
to go to meet for the purpose of opposing, as in the end of this chap- 



510 NOTES. 

Page 

219 ter. None of the verbs in this series properly governs the ace. ex- 
cept the first ; the pupil, therefore, must supply the right case of the 
relative after each. 

13. In perditis rebus = in a hopeless cause. 

14. Domesticis insidiis = secret plots at home ; i. e. in the 
city, as opposed to an open warfare without (castrense latrociniurri). 

15. Neque — denuntiasset = nor have named. 

16. Neque commisisset = nor have caused, so acted. Cf. 
Caes. I. 13, n. 18. 

220 17 - Cfcuamquam, Y. I. 9, n. 1. 

18. Ut levissime dicam = to speak in the mildest manner. 

Ch. VIII. 1. Quamquam. V. I. 9, n. 1. As if he had 
spoken too strongly before and taken too much of the glory to him- 
self. Cic. now attributes all his success in crushing the conspiracy 
to the direction and foresight of the gods, and claims to be nothing 
but their instrument. 

2. Idque .... possumus = and this not only are we able to 
conjecture : lit. to attain to by conjecture. 

3. Humani consilii — esse = to be within the range of 
human wisdom. 

4. Quum — mm. Y. Ec. Cic. XXI. n. 2. Vero imparts still 
greater force to the notion introduced by turn and is = specially. 

5. Ila praesentes = in so visible a manner. Y. II. 9, n. 5. 

6. Temporitous Y. I. 9, n. 8. 

7. Faces ardoremque coeli. These words are probably 
descriptive of some unusual phenomena connected with the aurora 
borealis, which mi^ht have been seen at that time. 

8. Ut : sc. omittam. 

9. Cotfa et Torquato consulibus. L. Aurelius Cotta 
and L. Manlius Torquatus were consuls, B. C. 65, two years before. 

10. De coelo = with lightning: lit. from heaven. 

11. Depulsa sunt — dejectae = were removed from (their 
places) — were cast down from (their pedestals). 

12. L«eguni aera = the brass tablets on which the laws were 
inscribed. 

13. Quern in aura turn = a gilded statue of whom. This 
statue represented Romulus as an infant (parvam) in the act of 
sucking a she-wolf. It is said that this statue is still preserved in the 
modern Capitol of Rome, with the marks of the lightning visible 
upon it. 

14. Quo tempore; i. e. when Cotta and Torquatus were 
consuls. 



ORATIO III. IX CATILINA3I. 511 

Page 

15. Haruspices. They were originally introduced into Rome 220 
from Etruria, whence they were often sent for by the Eomans on 
important occasions. 

16. Contra atqne ante fuerat = contrary to what it had 221 
been before. 

17. lllutl .... locaverunt = those consuls contracted for 
having it so placed. 

18. Superior ibns eonsnlibns ; i. e. by the consuls of the 
former year, L. Julius Caesar and C. Marcius Figulus. 

IS. Nobis 5 i. e. Cicero and his colleague. Bbttiger, accord- 
ing to Orelli, has proved that this was a piece of Cicero's clever con- 
trivance to strike the people with religious awe. A. 

Ch. IX. 1. llente captus = deprived of reason. 

2. Comparari. V. Caes. I. 31, n. 16. 

3. Et ea = and that too. After ea, sc. comparari. 

4. Illud. V. Caes. IV. 16, n. 1. 

5. Optimi JIaximi. V. Ec. Cic. XXV. n. 9. 

6 Tempi um, fannm, and delitbrum denote properly the 
temple, together with the consecrated environs ; whereas aedes, the 
building only ; and sacellum, a consecrated place without the build- 
ing, with merely an altar. In a narrower sense, templum denotes a 
great temple of one of the principal gods ; whereas fanum and delu- 
brum, a smaller temple of an inferior god, or of a hero. Dod. 

f. Smnam -— sine. V. VI. n. 21. 

8. Hie, ille. We may suppose the orator to have accompanied 
these words with a gesture, pointing to the newly erected statue. 

9. Hauc inentem — suscepi = I have formed this design ; %%% 
i. e. of exposing the treason of these wicked men. 

10. Jam vero. V. Ec. Cic. XXIII. n. 30. This passage is gen- 
erally considered corrupt, but without any conjectural amendments, 
which have been resorted to bt some, it may be rendered thus : 
Furthermore, that tampering with the Allobroges (not the ambassa- 
dors of the Allobroges, but the attempt to induce the nation of the 
Allobroges to rise up against the senate) in such a manner by Len- 
tules and other domestic enemies, an affair of so great importance, 
would never have been so madly intrusted (credita ': sc. nunquam esset 
from the following clause) to both strangers and barbarians (i. e. 
the ambassadors of the Allobroges), &c. 

11. Huic tantae audaciae. Abstract for concrete. The 
dat. of disadvantage. 

12. Concilium = judgment, foresight. 

22 * ck* 



512 NOTES. 

Page 

HI 13. Ut homines* This clause is represented below by id, and 
explains it. 

14. Male pacata = hardly reduced to subjection. 

15. Non nolle = an emphatic velle. Litotes. V. Sail. Cat. 
XXIII. n. 2. 

16. Opibus = interests. 

1 7. Qui = quum ML 

Ch. X. 1. Ad omnia pulvinaria = before all the seats 
of the gods ; i. e. in all the temples. Sacrifices being of the nature of 
feasts, the Greeks and Romans on occasions of extraordinary solem- 
nities placed images of the gods reclining on couches {pulvinaria), 
with tables and viands before them, as if they were really partaking 
of the things offered in sacrifice. 

2. Me .... imperatore. V. II. 13, n. 1. 

3. P. Sulpicium. In B. C. 88, L. Sulla obtained the consulship, 
and was appointed to the command of the Mithridatic war. C. Ma- 
rius having, through the influence and efforts of C. Sulpicius, who 
was tribune that year, obtained a law by which the war against 
Mithridates was conferred upon him, Sulla, who was then at Kola in 
Campania, marched upon Rome at the head of his army. Marius 
and Sulpicius were obliged to fly from the city. Marius succeeded 
in making his escape to Africa, but Sulpicius was discovered in a 
villa and put to death. 

4. Custodem. Marius was so called because he defeated the 
Cimbri and Teutones, B. C. 102 — 101, who invaded Italy with an 
army of several hundred thousand men* 

5. Partim — partiin = some — others. 

6. Cn. Octavius. L. Cornelius Cinna endeavored to restore 
Marius's party upon the departure of Sulla, but was driven out of 
the city by his colleague Octavius. They were consuls, B. C. 87. 

7. Omnis hie locus ; i. e. the Forum. 

8. Cinna cum Mario* Cinna gathered an army, and with 
Marius, who, on hearing of the revolution at Rome, had returned 
from Africa, entered Rome, and murdered or proscribed all the 
senators and nobles of Sulla's party. 

9. Postea. This took place in B. C. 82. Besides those slain in 
battle, he is said to have put to death 90 senators, of whom 15 had 
been consuls, 2,600 knights, and 70,000 citizens. 

2J3 10. M. Lepidus, consul B. C. 78, after the death of Sulla, which 
took place in the early part of his (Lepidus's) consulship, made the 
bold attempt to rescind the laws of Sulla and overthrow the aristo- 



ORATIO III. IN CATILINAM. 513 

Page 

cratical constitution which he had established. In this he was opposed %%% 
by his colleague Q. Lutatius Catulus, a partisan of Sulla, and in the 
beginning of the following year, (B. C. 77,) having been declared a 
public enemy by the senate, he raised an army in Etruria and 
marched to Rome. In the battle which was fought between him 
and Catulus in the Campus Martius he was defeated, and soon after 
fled to Sardinia, where he died in a short time of chagrin and sor- 
row, which is said to have been increased by the discovery of the 
infidelity of his wife. 

11. Ipsius : Lepidus. 

12. Ejusmodi. V. Caes. III. 13, n. 6. Some read, atque Mae 
dissensiones : omitting tamen omnes, and making non Mi .... volue- 
runt parenthetical. 

13. Ad commutandem = to reform, to change. 

14. Tamen. Ernesti says that tamen here = inquam igitur, 
(as a particle of resumption,) after a parenthesis ; but M. properly 
remarks that it has not a simple resumptive power, but can only be 
used when the second portion of a sentence, interrupted by a paren- 
thesis, contains a statement opposed to the parenthetical statement : 
e. g. here the force is, although those dissensions had for their object, 
not the overthrow of the state, but a change of the constitution. 

15. Non reconciliatione concordiae — dijudicatae 
sint = were settled not by the restoration of harmony. 

16. Tan tin n civium = so many citizens only. Tantus is 
here used in a restrictive sense ; instances of which are elsewhere 
found in Cic, and also in Caes. Cf. Cic. pro lege Manilia VI. 14 : vec- 
tigalia tanta sunt. Also Epp. Cic. IV. n. 5. 

1 7. Tantum urbis : sc. superfuturum esse. See preceding 
note. 

18. Salvus and sospes denote being safe and sound, in opp. to 
being killed ; salvus is the customary, sospes a select expression ; 
whereas incolumis and integer denote being unhurt and untouched ; 
incolumis, in opp. to being wounded, &c. ; integer, (from tangere,) 
in opp. to being attacked. Dbd. 

Ch. XL 1. Nihil .... mutuni: e. g. a statue. 

2. Nostra res = my actions. 

3. Eandemque diem, &c. This passage is probably corrupt. 
I subjoin the opinion of Arnold. " As propagare tempus, multa secu- t 
la, &c, reipublicae, is, to grant it or procure for it an extended dura- 
tion, &c, so propagare diem (reipublicae) is to extend the period of its 
duration; and eandem diem propagare is to grant the same extended 



514 NOTES. 

Pa^e 

ggi duration to two or more objects, &c. Hence the meaning would be, 
* And I know that the same extended period .... and I hope it may he 
an unlimited one .... has been granted both for the safety of the state 
and for the remembrance of my consulship.'' Perhaps the clause, uno- 
que tempore exstitisse 1 &c, is loosely connected with ad memoriam con- 
sulates mei (i. e. for the remembrance of my consulship, and of the 
fact that at the same time, &c.)." 

4. Quorum alter: Cn. Pompey, who had just^ concluded the 
Mithridatic war (B. C. 63), and four years before (B. C. 67) had 
brought to a successful termination the war against the pirates. 
Ch. XII. 1. Quae illorum = as is that of those. 

2. Mi = (while) they ; i. e. the commanders who have carried on 
foreign wars. From quod to reliquerunt is parenthetical. 

3. Mentes = designs. 

4. Ne mini noceant* Cicero seems here to anticipate the 
possibility of what afterwards actually took place ; for his subsequent 
exile was brought about by men who hated him on account of the 
measures which he took to crush this conspiracy. 

5. Tacita — defended " Quia, qui me laedet, is violandae 
reip. animum prodet." Weiske. 

6. Se ipsi indicanunt. Cf. V. 13 : indicare se ipsi. 

7. Est etiam nobis is animus = I have also such a spirit. 
The plural for the singular is very common in the first person. 

8. In honore vestro ; i. e. in the honors which you have to 
bestow. 

225 9. Mini .... gioriam = (but) promote my glory : lit. it may 
avail to me for glory. 

10. Jam nox est. From these words it is clear that this 
speech was delivered towards evening. 

11. Vestrum is here used objectively, instead of vestri. This ii 
not common. 



826 ORATIO IV. IN CATILINAM. 

INTRODUCTION. 

Immediately after the arrest and conviction of the leading conspira- 
tors, as detailed in the preceding speech, a vigorous effort was made by the 
clients of Lentulus to excite the dregs of the multitude to attempt his res- 
cue. The danger appearing imminent, Cicero summoned the senate on 
the 5th (the nones) of December, and laid before them the question, what 



ORATIO IV. IN CATILINA3X. 515 

Page 

was their pleasure with regard to those who were now in custody. This gjj)6 
oration was pronounced in the senate in the course of the debate which 
arose on this question. For a more particular account of the proceedings 
in this debate, see Sail. Cat. chap. L., note 10. 



ANALYSIS. 

Cn. I. By way of introduction, Cicero expresses his gratitude for the 
kind feeling which they had manifested towards him, enumerates some of 
the perils to which he had exposed himself for their safety and that of the 
Roman people, declares his willingness to incur these perils still, provided 
he may thereby rescue his country from ruin, but 

Ch. II. Entreats them, without regard to his own safety, to consider 
only the welfare of the state. At the same time he testifies his anxiety for 
his terror-stricken family, and, on this account, again urges the senate to 
exert themselves for the safety of the republic. He calls attention to the 
cruelty and enormity of the crime of which the prisoners 

Ch. III. Were guilty, to the clearness with which their guilt had been 
established, and to the several decrees which had been passed by the senate 
at their previous meeting, and urges the importance of speedy action. 

Ch. IV. The two opinions which have thus far been given, that of D. 
Silanus, who was in favor of immediate death, and that of C. Caesar, who 
was in favor of imprisonment for life, are stated, and the arguments by 
which they were supported are briefly reviewed. 

Ch. V. It might be for his personal interest for the senate to adopt the 
opinion of Caesar, since he might be shielded by the popular favor which 
he (Caesar) enjoyed from popular violence; nevertheless he would have 
them take that course which the interests of the state demanded, irrespec- 
tive of all private considerations. Finally he states Caesar's opinion that 
the conspirators were excluded from the benefits of the Sempronian law, 
since, having become enemies to the state, they had forfeited all the privi- 
leges of citizens. 

Ch. VI. If they should follow the opinion of Silanus, they could 
easily clear themselves of the charge of cruelty, for there could be no cru- 
elty in punishing a crime of such magnitude. This proposition is illus- 
trated by comparison and example. 

Ch. VII. In answer to the reports in circulation that the consul had 
not a sufficient force to execute the decree of the senate, he replies that 
ample provision has been made for that ; that for the first time in the 
history of the nation all ranks and parties, except those engaged in the 
conspiracy, were united for the common defence and welfare ; the senate, 
the knights, the tribunes of the treasury, the public clerks, the freeborn 
citizens, 

Ch. VIII. The freedmen, and even the slaves ; and that an attempt 
made by a certain tool of Lentulus to excite the lower classes had failed. 



516 NOTES. 

Pag* 

226 Ch. IX. In conclusion, the consul exhorts them to immediate and 
decisive action ; reminding them that they ought to provide that day that 
such a crime should not only never be committed afterwards, but not even 
thought of, by citizens : 

Ch. X. As to himself he assures them that he shall never regret the 
measures he has taken to save his country, whatever violence his enemies 
may, in consequence, inflict upon him ; he wishes that the Scipios, Paulus, 
Marius, and Pompey may have their full meed of praise ; there will be 
room enough still for his glory ; yet, as the condition of him who in- 
curs the hatred of enemies at home has special disadvantages, he trusts, 
that, by the recollection of the perils from which he has delivered them, he 
and his will always be protected from danger and harm : 

Ch. XI. Finally he asks no return for the sacrifices he has made for 
• his country and the benefits he has conferred upon it but their remembrance 
of his consulship ; and closes by again urging them to promptness and 
courage in making their decision. 



Ch. I. 1. Si id depulsum sit; i. e. by inflicting punish- 
ment upon those in custody. 

2. He nieo periculo s especially if the opinion of Silanus 
should be adopted. 

3. Ill malis : sc. reipublicae. 

4. Voluntas = kind feeling, affection. Cf. Caes. I. 1 9 : Sum- 
mam in se voluntatem. 

5. Si haec .... data est ; i. e. if the consulship has been 
given on this condition. 

6. In quo .... con tin etur : because the courts of law were 
held, and justice was administered, in the forum. 

7. Campus. Y. Sail. Cat. XXVI., n. 9. In this place Catiline 
made several attempts to kill Cicero. V. I. 5. 

8. Consecratus. Before an election, or the transaction of any 
important public business in the Campus Martins, the auspices were 
always consulted by the presiding magistrate assisted by the augurs ; 
hence the place was said to be " hallowed by the auspices." 

9. Curia. Especially the curia Hostilia, where the sessions of 
the senate were usually held. It is called summum auxilium, because 
the fate of subjugated nations was decided there. 

10. Commune perfugium. In Roman law a man's house 
was his sanctuary ; which was inviolable : not even an officer of jus- 
tice could drag him forth from it to the court. Cf. pro domo } 41 : 



ORATIO IV. IN CATILINAM. 517 

Page 

Quid est sanctius, quid omni religione munitius, quam domus unius- 
cujusque civium f . . . . hoc perfugium est ita sanctum omnibus, ut inde 
abripi neminem fas sit. 

11. Lectus. Cf. I. 4, ad Jin. and Sail. Cat. XXYIH 

12. Multa tacui. Cicero has in mind probably certain men of 
influence, as Crassus, Caesar, and others, who were suspected of be- 
ing secretly connected with the conspiracy. 

13. In vestro timore = quum in timore essetis. 

14. Virginesque vestales. V. Sail. Cat. XV. ! 

15. §unm nomen ; i. e. Cornelius. Y. III. 4. Inductus = 
misled. Fatale : Y. III. 4, n. 12. 

Ch. II. 1. Mini parcere = to favor me ; i. e. he would have 
them adopt the opinion of Silanus, although he knew it might result 
disastrously to him. 

2. Pro .... esse = will reward me as I deserve. 

3. Deinde corresponds to primum above. 

4. Obtigerit, which is commonly used of favorable occurrences, 
is here used in the sense of accident, which is commonly used of un- 
favorable occurrences. 

5. Ille ferreus, qui = so unfeeling, that I. 

6. Fratris : Quintus Cicero. 

7. Uxor — filia — filins : Terentia — Tullia — Marcus. 

8. Neque ille : sc. meam mentem non domum saepe revocat. 

9. Gener : Calpurinus Piso Frugi, the husband of Tullia. 

10. In earn partem = merely to the end. Earn has here the 
restrictive sense which is noticed with regard to tantus in III. 10, n. 16. 

11. Una pestis = pestis quae omnes eodem tempore corripit. See 
below, uno incendio. A. 

12. Ti. Gracchus. Y. I. 1, n. 29. 

13. C. Gracchus. Y. I. 2, n. 1. j 

14. Ij. Saturninus was a demagogue, who possessed consider- 
able powers of oratory, but was of a loose and dissolute character. By 
murder and other foul means, he obtained the tribuneship for the 
year 100 B. C. In the struggle for the consulship for the following 
year C. Glaucia, (Y. III. 6, ad fin.,) who next to Saturninus was the 
greatest demagogue of the day, and C. Memmius were rival candi- 
dates. As the latter seemed likely to carry his election, Saturninus 
and Glaucia hired some ruffians, who murdered him openly in the 
comitia. The senate declared them public enemies, and ordered the 
consuls to put them down by force. Driven out of the forum, they 
took refuge in the Capitol, but the partisans of the senate cut off the 



518 NOTES. 

228 pipes which supplied the Capitol with water. Unable to hold out 
longer, they surrendered to Marius, the consul. He did all he could 
to save their lives : as soon as they descended from the Capitol, he 
placed them for security in the Curia Hostilia, but the mob pulled off the 
tiles of the senate-house, and pelted them with the tiles till they died. 

15. In discrimen aliquod = into some danger. 

16. Nemo lie — quideni. Two negatives do not mutually 
destroy each other in the case of non being followed by ne — qui- 
dem. Z. 

Ch. III. 1. Indices : the Allobroges and Volturcius. 

2. Se abdicate = to resign. 

3. Togato. V. II. 13, n. 1. 

4. Praemia — amplissinia. V. Sail. Cat. XXX. ad Jin. 
and notes 13 and 14. 

5. Iteferre .... censeatis = to lay before you anew (tanquam 
integrum} the question, both in regard to the fact (itself), what you 
may judge, and in regard to the punishment, what you may decree. 

6. Praedicam = before this I will say. Quae sunt consulis. 
Cf. c. IX. ad Jin. 

7. Mag-anim ~ versari .... mala = that a wide-spread 
frenzy was prevalent, and that certain evils unknown before were 
stirred up and called into action. 

8. Quidquid est, quocunque .... inclinant. The two 
clauses quidquid est and quocunque vestrae mentes inclinant are gram- 
matically independent and co-ordinate : the second may be considered 
explanatory of the first. Quidquid est, id est, quocunque vestrae mentes 
inclinant. M. 

9. Ante nocteni. Both because a decree of the senate was 
not lawful, if passed after sunset or before sunrise, and because, if 
the subject was postponed to the next day, there was danger of an 
attempt being made to rescue those in custody by night. 

229 10. Fluo denotes flowing, with reference to the motion of the 
fluid ; mano, with reference to the imparting of the fluid; and liquere 
with reference to the nature of the fluid. The cause of the Jluendi is, 
that the fluid has no dam, and according to the law of gravity flows on ; 
whereas the cause of the manandi is the over-fulness of the spring : 
lastly, liquere, to be liquid, is the negative state ofjluo and mano. Dbd. 

11. Susteiitando ac prolatando = by forbearance and 
delay. 

Ch. IV. 1. Haec = these things: a comprehensive expression, 
including the city, government, &c. 



ORATIO IV. IN CATILINAM. 519 

Pag« 

2. Pro = conformably to, consistently with. 229 

3. Rerum = of the crisis. 

4. Versa tur = insists upon. 

5. Noil putat. V. II. 4, n. 3. 

6. Recordatur = commemorat. A. 

7. Intelligit = thinks, is of the opinion. Cf. III. 11, n. 3. 

8. Sapientes = sages, philosophers. 

9. Oppetiverunt. With sapientes, render this word "ap- 
proached, met," but with, fortes, " desired, courted." 

10. Municipiis == per municipia. V. Sail. Cat. LI. ad 
fin. and n. 47. 

11. 1st a res = that proposition of yours : addressing Caesar. 

12. Ego suscipiam = I will undertake it; i. e. the task of 
imploring some of the municipia to receive them. A. 

13. €fcui — lion .... recusare = who will think that it is not 
consistent with his dignity to refuse. 

14. E or inn ; i. e. the prisoners. 

15. Digiia .... sancit, lie quis = he enacts penalties 
worthy of the guilt of abandoned men, (i. e. such as abandoned men 
deserve : the severest penalties,) in order that no one. Cf. Sail. Cat. 
LI. ad fin. : Neu quis de lis, &c. 

16. Multos .... corporis = by one pang many pangs of mind 210 
and body. 

1 7. Ejusmodi = of that nature ; i. e. of a nature to put re- 
straint upon wicked men. 

18. Voluerunt = supposed, were of opinion. 

19. His : sc. suppliciis. 

Ch. V. 1. Eg-o .... intersit «= I see what is for my interest ; 
i. e. in reference to the opinions of Silanus and Caesar. 

2. Cognitor = supporter, defender. 

3. Nescio .... contratiatur = perhaps more trouble will be 
incurred by me : lit., I know not whether, &c. The formula nescio 
an, while it expresses doubt, leans to an affirmation. 

4. Rationes = considerations. 

5. Tamilian! obsidem = (which is) as it were a pledge. 

6. Voluntatis. V. I. n. 4. 

7. Quid .... popularem = what a difference there is be- 
tween the inconstancy of demagogues and a mind truly demoted to 
the interests of the people. This is an artful compliment to Caesar. 
The student should notice the different shades of meaning which the 
word popularis has in this chapter. 



520 NOTES. 

Page 

230 8. De istis. Contempt. 

9. Videlicet. Ironical. 

10. Is : referring to non neminem. It is not known who this per- 
son was, but some suppose that it was Q. Metellus JSTepos. 

11. Jam here marks a conclusion, and is = now, accordingly 

12. Qui relates to the subject of judicarit, and quid — judicarit 
depends upon dubium est and explains hoc. 

13. Quaesitori = to the investigator. Cicero had not really 
been appointed (as quaesitor) to try the cause, nor had there been a 
regular trial ; but he puts a general case, to which the present was 
analogous, though not identical with it. A. 

14. Legem Semproniam. This law, proposed by C. 
Gracchus B. C. 123, enacted that the caput or condition of a Roman 
citizen could not be affected without a trial and vote of the people. 

SSI 15. Jussu populi. Cic. elsewhere says (Cat. I. 2, 4) that C. 
Gracchus was killed by L. Opimius in pursuance of a decree of the 
senate giving unlimited power to the consuls ; and this is known to 
be the fact. It is difficult, therefore to understand how the statement 
in the text can be true, unless indeed that can be said to be done by 
the command of the people, which the people did not endeavor to 
prevent, nor afterwards condemn. By giving jussu the sense of " ap- 
proval" which it will hardly bear, the difficulty would in a measure 
be removed. 

16. liargiforem et prodigum = though lavish and prodi- 
gal ; i. e. in his expenditures for shows and entertainments for the 
people. 

17. Pemiicies has an active meaning, and denotes the destruc- 
tion of a living being by murder; whereas exitium has a passive 
meaning, and denotes the destruction even of lifeless objects by an- 
nihilation. Dod. 

18. Popularem = a friend of the people. 

19. Levando se jactare = to exert himself in order to mit- 
igate, for the mitigation. 

20. In pemicie = when he is destroying. Cf. in vestro timore y 
I. n. 13. 

Cn. VI. 1. Sive — sive. V. Caes. I. 23, n. 4. 

2. I>ederitis. This is not for dabitis, but, (as Matthiae observes,) 
the Romans used hvo future perfects in this way, when the second ac- 
tion was not merely consequent upon the first, (so as then to begin to 
take place,) but both were completed together. 

Z. Comitem ad concioiieiii. As the people could reverse 



ORATIO IV. IN CATILINAM. 521 

Pag* 

any decree of the senate, it was customary, when a bill was reported 231 
to them from the senate, for the mover or some prominent supporter 
of it to appear before them to defend it. 

4. Vituperatione .... exsolvet = the Koman people will 
free from the charge. 

5. Obtinebo .... fuisse = I shall maintain that this is by far 
the milder (opinion). 

6. Ita milti — perfrui lie eat, ut ego — moveor = may 
I be permitted so to enjoy, &c, as I am not moved. A form of strong 
asseveration. ! 

7. Arcein = the refuge. 

8. Uno incendio. Cf. unapeste, II. n. 11. 

9. Versatur = is present. 

10. Bacehantis = as he revels. 

11. Regnantem ILeiiUiliiiii = That Lentulus is king. Y. 
III. 4. No language could be better fitted to arouse the indignation 
of the Romans ; for the term rex was peculiarly odious to them. 

12. Fat is : sc. Sibyllinis. 

13. Pii/puratum esse huie = is his minister of state. So 
called because the attendants upon royalty were clad in purple. 

14. Vexationem virgimim Vestaliimi. V. Sail. Cat. XV. 

15. Quani. V. Caes. I. 3, n. 4. ggj 

16. Milii vero : sc. videtur. 

17. In == in the case of. V. Sail. Cat. LI. n. 21. 

18. Qui id eg-erunt = who have aimed at this. I& is ex- 
plained by the following clause. 

19. In — perni cie. V. V. n. 20. 

20. Fama = the reputation ; i. e. the bad reputation, the infamy. 

21. Nisi vero. V. Sail. Cat. XX. n. 26. 

22. Sororis suae. Julia, who after the death of her first hus- 
band, M. Antonius Creticus, (by whom she had M. Antonius the Tri- 
umvir,) married P. Cornelius Lentulus. A. 

23. Virum = the husband. Lentulus. 

24. Avum. M. Fulvius Flaccus. V. I. 2, n. 1. His daughter 
Fulvia was the wife of L. Julius Caesar, who was consul, B. C. 90, 
and,Z. Caesar (consul, B. C. 64) was their son. 

25. Legatum. V. I. 2, n. 1. 

26. Simile : sc. to that of the conspirators. Quorum limits factum. 

27. Avus. L. Cornelius Lentulus, consul, B. C. 162. 

28. Ille — hie = the former ; i. e. avus — the latter ; i. e. the 
conspirator. 



522 NOTES. 

Pa«e 

11% 29. Vereamini censeo = I suppose you should fear. Ironic 

cal. Cf. Sail. Cat. LII. n. 34. 
t%% Ch. VII. 1. Voces — eorum = remarks — of those, on the 

part of those. 

2. Quiiin — turn. V. Ec. Cic. XXI. n. 2. 

3. Hujiis templi. Not the temple of Jupiter Stator, but of 
Concord. Y. 2 Phil. VIII. 19, and XL VI. 119. 

4. Est — inveiita = has been met with, has occurred. 

5. Ita — ut = indeed — but. 

6. Siosimam ordinis consiliique = the precedence in 
rank and in the administration of the government. Consilium here 
refers to the national council, or senate, to which the equites were not, 
as a class, eligible. 

7. Ex .... dissensione. The reference is to the quarrels 
which, from the time of the Gracchi, existed between the senate and 
the equites as to the exercise of the judicial power. Prior to that 
time judges were taken from the senators ; but by the Sempronian 
law of C. Gracchus, enacted B. C. 123, the judicial powe^r was trans- 
ferred from the senate to the equites. Sulla restored it to the senate, 
B. C. 81 ; and in B. C. 70 L. Aurelius Cotta procured a law (the lex 
Aurelid) by which the exercise of the judicial function was intrusted 
jointly to the senate, the equites, and the tribuni aerarii. This, 
however, was not satisfactory to either party, and consequently did 
not settle the matter which had been so many years in dispute. It 
remained for the common danger which threatened all ranks and 
parties in the Catilinarian conspiracy to effect a cordial reconciliation. 

8. Haec causa ; i. e. the conspiracy. 

9. Trilmnos aerarios. These were first employed (B. C. 
406) in collecting the iributum and paying it to the soldiers. In l^ter 
times their duties appear to have been confined to collecting the 
tributum, which they made over to the military quaestors, who paid 
the soldiers. Afterwards, however, the state taking into its own 
hands the payment of the troops, their office was for many years dis- 
continued ; but they were revived in B. C. 70, as a distinct class in 
the commonwealth by the lex Aurelia which gave the judicial power 
to the senators, equites, and tribuni aerarii- They were chosen from 
the plebeians, with a property qualification of 200,000 sestertii 

10. Scribas. These were public clerks, who were placed at the 
disposal of the magistrates for the transaction of the less important 
business, and who received a salary from the public treasury. They 
were distributed among the magistrates by lot. 



ORATIO IV. IN catilinam:. 523 

Page 

11. Casu haec dies* They did not happen to meet on that 234 
day ; but that day, the day on which Cicero was speaking, happened 
to be the regular day that brought the scribae to the aerarium. A. 

Ch. VIII. 1. Virtute .... consecuti = having by their own 
merits obtained the right of citizenship. He calls it forluna civitatis, 
because, though gained by merit, yet merit could not always gain it : 
a man must be lucky enough to have a good opportunity of calling 
attention to his claims. A. 

2. Hujusce ordinis ; i. e. libertini. 

3. Haec. V. IV. n. 1. 

4. lieiioiiem quendam ILentuli. V. Sail. Cat. L. : liberti 
et pauci ex clientibus Leniuli, &c. 

5. Tabernas are shops either for work or trade. 

6. Amnios is the subject of posse. 

7. Qui 11011 — velint = as not to wish. 

8. Lucrum and emolumentum denote gain in any condi- 
tion of life ; lucrum, gain deserved and earned by one's self, in opp. 
to damnum; emolumentum, gain falling to one's share without any ex- 
ertion of one's own, in opp. to detrimentum : whereas quaestus and 
compendium denote gain in the course of trade : quaestus, more con- 
tinued gain in the course of continued services, in opp. to sumptus ; 
compendium, more a single gain of considerable amount, in opp. to 
dispendium. Dod. 

9. iMinio vero. V. I. 1, n. 19. ggr 

10. Otii = of peace, quiet. So above, otiosum = peaceful. 

11. Occlusis tabernis. In times of public disturbance or 
mourning the shops were usually closed by an edict of the consul. 

12. Tandem. V. Sail. Cat. XX. n. 14. 
Ch. IX. 1. Atque. V. II. 12, n. 8. 

2. The common text has mente, voluntate, studio, virtute, voce. 

3. Quae facultas = an advantage which. 

4. In civili causa : the same as helium intestinum ac domesti- 
cum, and in opp. to helium externum. 

5. Cogitate .... imperium 9 &c. — una .... delerit = 
reflect, by how great labors the empire was founded, &c. — and one 
night has almost destroyed them. 

6. Princeps = first. 

Ch. X. 1. Ad sententiam — to the question: sc. rogandam: 
lit. to asking (you) for (your) opinions. 

2. Aliquando alicujus. More emphatic than the simple g^g 
forms quando and quis, which are commonly used after si, nisi, ne, 
num, &c. V« Caes. 1. 14, n. 5. 



524 NOTES. 

Page 

2oJ6 3 - Quanta = as. It agrees with laude understood. 

4. Scipio. P. Cornelius Scipio Africanus Major, who conquered 
Hannibal at the battle of Zama, October 19, B. C. 202, and thus put 
an end to the second Punic war. 

5. In .... decedere. An example of the figure called hyste- 
ron proteron, by which that is. put last which in the natural order 
comes first. Cf. Virg. Aen. II. 353 : Moriamur, et in media arma 
ruamus. 

6. Alter Africanus. P. Cornelius Scipio Aemilianus Africa- 
nus Minor, who was the youngest son of L. Aemilius Paulus, and was 
adopted by P. Scipio, the son of the conqueror of Hannibal. He 
ended the third Punic war by the destruction of Carthage, B. C. 146, 
at the age of 39 years. 

7. Paulus* L. Aemilius Paulus, the father of Scipio Africanus 
Minor, was consul the first time, B. C. 182, and the second time, B. C. 
168 ; in which year he defeated Perseus the king of Macedonia, on 
the 2 2d of June, near Pydna. 

8. Bis : referring to his victory over the Teutones and Ambrones 
near Aquae Sextiae in Gaul, B. C. 102, and over the Cimbri near 
Vercellae in Italy, B. C. 101. 

9. Cujus res gestae. Y. III. 11, 2§,adfin. 

10. Nisi forte. Ironical. V. Sail. XX. n. 26. 

11. Qui absunt. PompeywaiS now absent, being engaged in 
the Mithridatic war. 

12. Quo = a place to which. 

13. Uno loco = in one respect. 

14. Ill amieitiam. These words are not in the common textr 
but Halm found them in three codices, and has introduced them int<» 
his text in italics. 

15. Possis = you may be able. A statement, not of fact, buf 
of probability. Hence the subjunctive. 

W 16. Quae — possit = that it can. 

Ch. XI. 1. Pro imperio .... neglexi. V. Sail. Cat 
XXVI. n. 7. 

2. Pro triumplio ; i. e. for the honors of a triumph which he 
might reasonably anticipate for his services in his province. 

3. Pro clientelis liospitiisque = clientships and guest- 
friendships. The relation of patron and client existed among the 
Romans from the earliest period of their history. It was the glory of 
illustrious families to have many clients, not only at Rome, but in the 
provinces. Nor were clientships limited to individuals : the colonies, 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 525 

Pagt 

and the states connected with Rome by alliance and friendship, and %$] 
the conquered states, had their patrons at Rome ; and the senate fre- 
quently referred the disputes between such states to their patrons, 
and abode by their decision. 

4. Quae .... comparo = which, notwithstanding (my relin- 
quishment of them), I support by my resources in the city (including 
authority and influence) with no less labor than I acquire. To show 
the value of the sacrifice he has made, he confesses his eagernesa to 
establish clientships at home. 

5. Igitur = inquam. 

6. Coiisulatus memoriam. V. in. 11, 26. 

7. Bum. V. III. 7, n. 5. 

8. Suo solius periculo = at his own peril : more lit. at the 
peril of himself alone. 

9. I>e aris ac focis : a formula (= homes) used to express 
attachment to all that was most dear and venerable. Altars were 
erected in the courts of houses (impluvia) for the family gods (pe- 
nates), while the house gods (lares) received offerings upon a small 
hearth (focus) in the family hall (atrium). Freund. 

10. Ut instituisfis = as you have begun. 

11. Et — defendere .... possit = and is able to defend and 
by his own efforts to execute. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 

INTRODUCTION. 

The oration pro Lege Manilla, or, as it is called in the manuscripts, de 
Imperio Cn. Pompeii, was delivered, B. C. 66, in the 41st year of Cicero's 
age, and three years before the orations against Catiline. The consuls that 
year were M/ Aemilius Lepidus and L. Volcatius Tullus. Cicero was then 
praetor, and this was the first speech which he delivered from the rostra. 
The circumstances of the time were extremely favorable to the orator ; for 
Mithridates, the king of Pontus, who, for more than twenty years, had 
been engaged in a vigorous war against the Romans, had not yet been com- 
pelled to desist from his hostilities against them. It was just about this 
time that Mithridates was recovering the advantages of which he had been de- 
prived by Lucullus, who had commanded the Roman armies in the east for 
a period of seven years, and had now been recalled. The Pontic king had 
again advanced from the mountains of Armenia into Asia Minor, and 
Acilius Glabrio, who was t consul in B. C. 67, and succeeded Lucullus, was 



526 NOTES. 

Page 

238 una -ble to offer him any effectual resistance. At the time when Mithridates 
was gradually recovering his strength, Pompey had been engaged in a 
short, bat successful and brilliant war against the pirates : he had subdued 
and pursued them to the remotest corners in the east of the Mediterranean. 
When Cicero delivered the present speech Pompey 's campaign against the 
pirates was at an end, but he still possessed unlimited command of the 
fleet and army in all parts of the Mediterranean, and on all its coasts to a 
considerable distance from the sea. At this juncture of affairs, the tribune 
C. Manilius brought forward a bill proposing that the war against Mithri- 
dates should be committed to Pompey ; that he should conduct it with all 
the means he still held at his command ; and that, accordingly he should 
be left in possession of his unlimited powers ; and, moreover, that the in- 
terior of Asia also should be assigned to him as his province. The moder- 
ate and truly republican patriots thought that this was going too far, and 
that it was dangerous to intrust so much power to one man. Q. Catulus 
and the orator Hortensius, accordingly, opposed the bill of Manilius ; while 
others, and especially Julius Caesar, either in order to establish a precedent, 
or to create a reaction against Pompey, by committing so much power to 
him, spoke in favor of Manilius and Pompey. Cicero himself defended the 
Manilian bill with all the influence of his brilliant eloquence, and induced 
the people unanimously to intrust to Pompey the supreme command in 
the war against Mithridates. 

The following chronological arrangement of the events of the war against 
Mithridates may be useful to the student : — 
B.C. 

74. The third Mithridatic war. Lncullus is appointed commander of the 
land forces, and L. Aurelius Cotta, of the fleet. Mithridates be- 
sieges Cyzicus, and is surrounded by the army of Lucullus. 
73. Mithridates, after the loss of his army, takes to flight, and loses his 

fleet in a storm. 
72, Lucullus penetrates into Pontus, and besieges Amisus ; while Cotta 
besieges Heraclea, and Pompey brings the war against Sertorius 
to a close. 
71. Lucullus fights in Cappadocia without gaining any decisive results, 
but in the end puts the enemy to flight. L. Murena.near Amisus. 
Pompey brings the servile war to a close. 
70. Lucullus takes Amisus, Sinope, and other towns. Cotta allows his 
! soldiers to plunder Heraclea. Pompey consul. Mithridates flees. 

69. Lucullus advances across the Euphrates ; conquers Tigranes ; lays 
siege to Ti^ranocerta, and there completely defeats Tigranes ; 
takes and plunders Tigranocerta. 
68. Lucullus is prevented by a mutiny among his soldiers from advanc- 
ing further ; he returns, and winters at Nisibis. Mithridates re- 
turns, defeats Fabius, and recovers Armenia Minor. 
67. Mithridates defeats Triarius on the Iris, and recovers Pontus. Lu- 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 527 

Page 

callus, on his march against Tigranes, is abandoned by his sol- 0J§8 
diers, His successor Glabrio goes to Asia. Tigranes enters Cap- 
pad ocia, and ravages it, Pompey, on the proposal of the tribune 
Gabinius, receives the supreme command in the war against the 
pirates. 

€6. Pompey terminates the war against the pirates ; and by the Maniliari 
law, recommended by Cicero, he obtains the supreme command 
against Mithridates and Tigranes. He expels the enemy from 
Cappadocia, defeats them near Nicopolis on the Euphrates, and 
Mithridates withdraws into Colchis. Tigranes sues for peace, 
and receives back his kingdom with the exception of some parts 
(Sophene, Gordyene). 

65. Pompey for a time pursues Mithridates, and then returns to Pontus, 
which he constitutes as a Roman province. Deiotarus obtains 
Armenia Minor.* 

ANALYSIS. 

Ch. I. By way of introduction, Cicero states the reasons which haT& 
hitherto prevented him from addressing the people from the rostra, express- 
es his gratitude for the honor they have conferred in electing him to the. 
praetorship, promises to use the influence which the omce gives for the 
welfare of the state, and congratulates himself that in his first effort from, 
the rostra he is favored with so fruitful a theme* 

Ch. II. After a brief narration of the leading facts in the case, he pro- 
ceeds at once to make a threefold division of his subject; viz. the charac- 
ter of the war, its magnitude, and the commander who should be chosen to 
conduct it. He then distributes what he has to say under the first head into, 
four subdivisions : (a) the glory of the Roman people is at stake ; {b) the 
safety of their allies is endangered ; (c) the largest and surest revenues of 
the state are liable to be lost ; (d) the property of many citizens, whom it 
was their duty to secure against pecuniary loss, was exposed to great 
danger. 

Ch. III. - V. In these chapters the orator discusses the first of those 
subdivisions : showing that the foul stain with which the Roman name had 
been tarnished in the first Mithridatic war, had not yet been wiped away. 

Ch. V. He treats the second subdivision : showing that their allies were 
exposed to imminent danger, and that they earnestly desired that Pompey 
should be sent to their relief, as the only man capable of affording it. 

Ch. VI. The third subdivision. It was of the utmost importance not 
only that the revenues themselves should be protected, but also that those 
who farmed them should be secured against all fear of loss. 

Ch. VII. As the fourth subdivision, he shows, that, as many citizen*, 

* From Schmitz and Zumpt. 
23 HH 






528 NOTES. 

£38 particularly farmers of the revenues and merchants, had invested large 
sums of money in the province of Asia, any considerable depreciation in 
the value of their property there must bring disastrous consequences upon 
credit in Rome itself. 

Ch. VIII. Under the second general head, the extent and importance 
of the war, the orator awards due praise to Lucullus for the ability with 
which he has conducted the war, and for the many brilliant victories which 
he has achieved ; yet 

Ch. IX. He at the same time shows that Mithridates has become pow- 
erful again since hi,-: defeats, (a) by the failure of the Roman army, retarded 
by the rich spoils they found in Pontus, to follow up the victories which 
they had gained and secure Mithridates while he was within their grasp, 
(b) by the aid of Tigranes and many nations of Asia, (c) by the refusal of 
the army to follow their general farther, and (d) by the return of Mithri- 
dates to his kingdom, strengthened and reinforced, and the signal overthrow 
of the Roman army under Fabius and Triarius, which Lucullus was pre- 
vented from retrieving in consequence of his recall to Rome. 

Ch. X. Under the third general head, the man suitable to be appointed 
to take command of the war, he endeavors to show that Pompey, who 
unites in himself all the qualities of a great general, is the only man to 
whom the command can be properly given ; for (a) no man possesses so 
much practical knowledge of war as he ; 

Ch. XI. (b) He possesses the greatest valor, as shown in the Italian, 
African, Gallic, and Spanish wars ; and especially in the piratic war, 
which, 

Ch. XII. Although of great magnitude, of long standing, and existing 
in many seas, he had prosecuted with so much skill and vigor, that, having 
commenced it in the early part of spring, he had brought it to a successful 
termination by the middle of summer : moreover, 

Ch. XIII. He not only possesses the valor necessary to a great com- 
mander, but many kindred and subsidiary qualities ; such as moral purity 
and disinterestedness ; 

Ch. XIV. Self-control, affability, discretion, eloquence, good faith, and 
human kindness ; 

Ch. XV. (c) He surpasses all in high reputation, as shown by the 
unanimity with which the whole body of the Roman people demanded his 
appointment to the command of the war against the pirates, by the sudden 
fall in the price of provisions consequent upon that appointment, by the 
effect of his bare presence in the vicinity of Pontus in checking Mithridates 
and Tigranes after the defeat of the Roman army under Triarius, and 

Ch. XVI. By the fact that the Cretans and others manifested a special 
preference to surrender to him, and that Mithridates himself sent an ambas- 
sador to him even into Spain ; and (d) he is the especial favorite of fortune. 

Ch. XVII. Having completed tiie argument, the orator refutes tw« 
opposite opinions : those of Hortensius and Catulus. The former hod ob* 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 529 

Page 

jected that all power ought not to be conferred upon one man. To this 233 
objection he replies that the Roman people had acted wisely, as the result 
had shown, in giving Pompey, in opposition to this view of Hortensius, 
the command of the war against the pirates. 

Ch. XVIII. The wisdom of this course is illustrated by showing that 
for several years before the passage of the Gabinian law, the Roman people 
had been deprived of much of their dignity and power by the pirates, and 
also of the use of their provinces, the coast of Italy, their harbors, and 
even of the Appian way. 

Ch. XIX. Cicero adds, by way of digression, that opposition seems to 
have been unreasonably made to the appointment of Gabinius as one of 
Pompey's legates, since Pompey earnestly desires it, and there are prece- 
dents to justify it. 

Ch. XX. To the objection of Catulus, (of whose ability and integrity he 
speaks in the highest terms,) that such a measure was contrary to the ex- 
amples and institutions of their ancestors, he replies, that their ancestors 
had often given the entire management of a war to one man, and that Ca- 
tulus himself had, on former occasions, repeatedly voted to confer extraor- 
dinary powers upon Pompey. 

Ch. XXI. A review of some of the instances in which unusual powers 
had been given to Pompey by the Roman people with the concurrence of 
Catulus and other distinguished citizens. 

Ch. XXII. . In the second place, he replies that unusual measures ought 
to be adopted in the case of Pompey, for their other generals were accus- 
tomed to pillage the temples, cities, and houses of the allies, and had thus 
destroyed their confidence in them ; 

Ch. XXIII. But Pompey's complete self-control had enabled him to 
withstand the temptations to which others had yielded, and had already 
won the confidence of foreign nations : furthermore, if authorities were 
wanted, they could be found in P. Servilius, C. Curio, Cn. Lentulus, and 
C. Cassius ; all of whom were in favor of the bill. 

Ch. XXIV. Since these things are so, he praises Manilius on account 
of the law which he had proposed, and exhorts him to persevere ; pledges 
to him and the Roman people all the influence and power which his abili- 
ties and office will give, to aid them in securing the passage of the law ; 
and solemnly affirms, that in all this he is not prompted by motives of self- 
interest, but by love of country. 



Ch. I. l. Frequens conspectus vester = the sight of 
your crowded assembly. 

2. Hie locus ; i. e. the rostra, from which this oration was pro- 
nounced Rostra, or the Beaks, was the name applied to the stage 



530 NOTES. 

Page 

228 in the forum, from which the orators addressed the people. This 
stage was originally called templum. (Liv. II. 56), because it was con- 
secrated by the augurs ; but it obtained its name of Rostra at the 
conclusion of the great Latin war, when it was adorned with the 
beaks (rostra) of the ships- of the Antiates. 

3. Ad ornatissimus = the most dignified for treating 

(with the people), the most honorable for haranguing. The former 
of these expressions has special reference to magistrates ; the lat- 
ter, to any others who might be deemed worthy to address the people 
from the rostra. Only magistrates had the right to submit questions 
to the people (cum populo agere) for their decision, but any person 
who had the requisite qualifications (optimo cuique maxime) might 
harangue the people upon these questions. As a general rule, none 
were admitted to the rostra but men of the highest talents and most 
finished oratory. 

4. Quarifres. V. in Cat. II. 1, n. 2. 

5. Hoc aditu laudis = from this avenue to glory ; i. e. the 
rostra. 

6. Meae vitae rationes = my plan of life ; i. e. pleading 
causes. 

7. Ab mensife aefate = from early manhood. Cicero plead- 
ed his first private cause at the age of 26 years, and his first public 
cause when he was 27. 

8. Per aetatem = on accotmt of my youth ; i. e. he had not 
yet attained the age necessary to render him eligible to any of the 
high offices. 

9. Temporibus. V. in Cat. I. 9, n. 8. Cf. § 2 : privatorum 
periculis. This sentence is explanatory of the vitae meae rationes 
above. 

10. Ita. A dependent thought, which would regularly be expressed 
subordinately, is sometimes put in a co-ordinate relation to the prin- 
cipal thought. Thus in this passage, the clause, neque hie locus, &c, 
does not follow from the preceding proposition, as the word ita would 
seem to indicate, but is logically subordinate to the clause, et meus- 
labor, &c. In agreement with this is the fact, that in neque — et 
the latter notion is often the more important. The sense is, my labor, 
honestly and indefatigably employed in the trials of private persons, 
has met the amplest reward ; while at the same time, as a conse- 
quence of this labor thus employed, the rostra has not been destitute 
of men who could defend the interests of the state. Cicero could 
doubtless make this boast, inasmuch as, through his power and indus- 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 531 

Page 

try as an advocate, many valuable men had been preserved to the g$8 
state. 

11. Causam = interest. 

12. Caste integreque. There is in these words an allusion 
to the Cincian law, passed B. C. 204 and entitled de donis et muneri- 
ous ; one provision of which forbade a person to take anything for 
his pains in pleading a cause. The object of this provision was to 
prevent bribery and corruption. 

13. Fructum refers to the office of praetor, to which he had re- 
cently been elected. It is used below in the same sense. 

14. Dilationem comitiorum. The postponement of the 
comitia to another day necessarily occurred, 1st, when it was dis- 
covered that the auspices had been unfavorable, or when the gods 
manifested their displeasure by rain, thunder, or lightning ; 2d, when 
a tribune interposed his veto ; 3d, when the sun set before the busi- 
ness was over, for it was a principle that the auspices were valid only 
for one day from sunrise to sunset ; 4th, when one of the assembled 
citizens was seized with an epileptic fit ; 5th, when the vexillum was 
taken away from the Janiculum, this being a signal which all citizens 
had to obey ; 6th, when any tumult or insurrection broke out in the 
city. In all these cases, the assembly had to continue its business on 
some other day, sometimes on the next. The only exception was in 
case of the election of censors : here the proceedings of the assembly 
could not be continued from day to day, but it was necessary to begin 
the election afresh ; and if one had been elected, his election was 
not valid. 

15. Ter praetor primus. Primus does not refer to his 
rank as praetor, for this was determined by lot after the election ; 
neither does ter imply that he was " thrice " elected ; for, according 
to the preceding note, this could not be. He was said to be primus 
praetor, who received the highest number of votes ; and, in declaring 
the result of the election, his name was always mentioned first. The 
meaning then is, that Cicero was Jirst declared to be elected praetor 
on three successive election days. 

16. Centuriis cimctis. The praetors were elected by the 
comitia centuriata, as were also the consuls and censors. All the cit- 
izens were divided into 193 centuries, and these centuries into six 
classes according to the valuation of their estates : the richest being 
placed in the first class, and so on. The number of centuries in the 
different classes was different ; the first class containing 82 of the 193, 
which, with 18 centuries of equites, constituted a majority of the 



532 NOTES. 

Page 

SU8 whole. Each century, further, was counted as one vote ; so that a 
class had as many votes as it contained centuries. The 18 centuries 
of equites voted first, then the centuries of the first class, and then 
those of the other five classes in order. It is clear from this, that, if 
the equites and the centuries of the first class were united upon any 
measure, the affair was decided : the vote of the remaining five 
classes could not alter it. These statements make the meaning of the 
text plain : Cicero received 193 votes: that being the whole number 
(centuriis cunctis). The number of praetors in Cicero's time was 
eight. 

17. Quid aliis praescrineretis ; i. e. others must pursue 
the same course in early life which he had pursued, if they would as 
signally receive the proofs of popular favor which he had received. 

18. Quantum . . . , voluistis = as you have willed that 
there should be by conferring honors (upon me). 

8S9 19- Apud eos utar = I will use (it; i. e. quid auctoritatis) 
before those. 

20. In dicendo = in oratory ; i. e. if I am able to exercise any 
influence as an orator generally. Dicendo, which is the common 
reading, would rather mean " by a particular speech." 

21. Ei quoque rei == for this thing also ; i. e. skill as an 
orator : referring to the thought expressed by dicendo. For the 
meaning of fructum, see note 13. Suo judicio refers to the vote for 
praetor. For duxerunt, most read censuerunt. 

22. Illud. V. Caes. IV. 16, n. 1. 

23. Virtu te = manly qualities, talents, merits. 

24. Copia = copiousness ; i. e. the abundance of materials which 
the merits of Pompey cannot fail to supply the speaker. 

25. Modus = a limit, moderation in the use of the materials 
(copid). 

Ch. II. 1. Vectigalibus = tributaries. 

2. Alter relictus, sc. Mithridates : alter lacessitus, sc. Tigranes. 
In B. C. 72, six years before the time of this oration, Lucullus had 
by a succession of victories completely destroyed the army of Mithri- 
dates, and Mithridates himself had effected his escape, though nar- 
rowly, from Pontus to Armenia, and had placed himself under the 
protection of his son-in-law Tigranes. The soldiers of Lucullus, hav- 
ing stopped to enrich themselves with the vast spoils which they 
found in Pontus, abandoned their pursuit of Mithridates ; and he is, 
therefore, said in the text to have been left (relictus). V. Chap. 
IX. § 22. Subsequently the Roman general demanded his surrender, 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 533 

Page 

which Tigranes refused ; whereupon he entered his dominions, de- 2§J 
feated him in a battle, and took Tigranocerta, his capital (B. C. 69). 
Provoked Qacessitus) by his loss, he, assisted by Mithridates, made 
great efforts to retrieve his affairs, and, in consequence of a mutiny 
in the Roman camp, and of the recall of Lucullus, (B. C. 6 7,) 
ravaged Cappadocia, and was carrying his depredations into other 
provinces. 

3. Asiam ; i. e. the Roman provinces in Asia Minor, comprising 
Mysia, Lydia, Caria, and the greater part of Phrygia. These prov- 
inces afforded very rich revenues ; and hence the tempting nature of 
the prize. 

4. Equitibus. The revenues were not collected immediately 
by the government, but were farmed out by the censors for a lease of 
five years to the highest bidder. They were purchased most com- 
monly by the knights, who, as being the richest private individuals, 
were able to undertake these contracts. Usually, however, they 
formed themselves into companies for this purpose. At Rome this 
class of individuals was much respected, but in the provinces they 
were often deservedly detested. 

5. Ill .... occupatae == being employed in farming your 
revenues. 

6. Necessitudine. Cicero belonged to the equestrian order. 

7. Causam. V. I. n. 11. 

8. Vestra pro vine ia. By the will of the deceased king, 
Nicomedes Philopator, who died B. C. 74, having bequeathed his 
kingdom to the Roman people, because, having no children, he had 
been reinstated on his throne by them, when driven from it by 
Mithridates. 

9. Vices exustos esse depends upon afferuntur .... literae. 

10. Regmim Ariotoarzaaiis ; i. e. Cappadocia, which Mith- 
ridates took possession of B. C. 66, after the recall of Lucullus. 

11. Huic qui successerit: M.' Acilius Glabrio, who was 
consul B. C. 67, and proconsul of Cilicia B. C. 66 ; to which Bithynia 
and Pontus were added by the Gabinian law. Sc. eum as the antece- 
dent of qui, and subject of esse. The subjunctive here intimates that 
Cicero does not state this as a fact within his own knowledge, but as 
the general supposition and belief that Glabrio has by this time as- 
sumed the command ; so that qui successerit = who is said by this 
time to have succeeded. 

12. Unum — that one individual : alluding to Pompey. 

13. Causa quae sit = what is the nature of the case. Qua* 240 
IjF qualis. 



534 NOTES. 

Pag* 

240 14. De imperatore deligendo = concerning the choosing 
of a suitable commander-in-chief. The notion of fitness is implied in 
the verb deligo. 

15. Ejusmodi = of such a nature. 

16. Ad persequendi studium = to the desire of taking 
vengeance. 

1 7. In quo agitur = for in this (war) is at stake. 

18. R e quire t is = you will look in vain for. 

Ch. III. 1. Mithridatieo bello stipe riore concepta; 
i. e. in the latter part of B. C. 88. 

2. Plaue means completely, in opp. to paene, or vix ; omnino, al- 
together and generally, in opp. to partly, in some instances, with 
some exceptions ; in opp. also to magna ex parte, or separation. ; pror- 
suSy exactly in opp. to in some measure, or almost ; penitus> thoroughly, 
deeply, in opp. to in a certain degree, or superficially ; utlque, especial- 
ly, in opp. to at any rate, or possibly. Dbd. 

3. Quod is ; i. e. Mithridates. This clause explains ilia macula. 
He secretly notified all the governors of his Asiatic provinces to put 
to death on a certain day all the Romans and Italians who might be 
in their respective districts. Memnon and Valerius Maximus put 
the number killed at 80,000 ; while Plutarch increases it to 150,000. 

4. Uno .... signineatione = by one messenger and one 
notice. Some have literarum after significatione, and some before it. 

5. liateoris occultare is opp. to in luce versaru 

6. Ex patrio regno. This was the sixth Mithridates that had 
sat upon the throne of Pontus. 

7. In .... versari == to carry on his operations under the very 
eyes of Asia. 

8. Insignia victoriae ; i. e. triumphs. 

9. Jj. Sulla. Both Sulla and Murena obtained triumphs in 
B. C. 81. 

241 10. Ita = only in so far- What is said in Or. in Cat. III. 10, 
n. 16, of tantusy is true of ita. 

11. Quod egerunt — quod reliquerirat = for what they 
did — for what they left undone. Quod relates to ejus, or propter id y 
understood. Some treat quod as a causal conjunction. In that case 
the verbs must both be used absolutely. 

12. Res public a = public affairs. The successors of the Ma- 
rian faction at Rome caused Sulla to make a treaty of peace with 
Mithridates and to return to Italy. He left affairs in Asia in charge 
of Murena, one of his lieutenants, who in violation of the treaty 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 535 

Pag« 
made war upon Mithridates. This together with, perhaps, the fact 241 
that Sulla needed all his troops in Italy, occasioned his recall. 

Ch. IV. 1. Omne reliquum tempus ; i. e. after the return 
of Murena. 

2. Qui — misit = for, after, &c, he sent. 

3. Bosporauis. The people who dwelt on or near the Cim- 
merian Bosporus, now the strait of Yenikale, which connects the Sea 
of Azoff with the Black Sea. Mithridates had conquered the Bospo- 
rani and several other nations dwelling on the eastern and northern 
shores of the Euxine in the early part of his reign ; some of which, 
including the Bosporani, subsequently revolted, but he without much 
difficulty re-established his power over them, and gave them his son 
Machares for a kins about B. C. 82. 

© 

4. Eos duces. Sertorius and his generals. He was the ablest 
and most powerful among the leaders of the Marian faction. 

5. I>uobus in locis. Asia and Spain. 

6. Disjuuetissiuiis maximeque diversis = very widely 

separated (from each other) and in the most opposite directions (from 
Rome). 

7. Uao consilio = acting in concert. 

8. I>e imperio = for the very existence of your empire. V. 
in Cat. I. 2, n. 17. 

9. Alter! us .... Hispanieusis = the danger arising from 
one side, (namely,) from Sertorius and Spain. 

10. Quae .... iiabebat ; i. e. in consequence of the skill and 
ability of Sertorius. 

11. Diviuo .... virtute. This is sheer *adulation ; for if we 
may judge by his success, Sertorius was the greater general of the 
two. He had for eight years maintained his ground in Spain in op- 
position to the power of Rome, and, had he not been assassinated by 
the treachery of Perperna and others of his followers, he would un- 
doubtedly have come off victorious in the contest. After his death 
Perperna usurped his place, as leader of the faction, but being a man 
of mean abilities, it cost Pompey scarcely an effort to conquer him, 
and thus put an end to the contest. So that " the godlike wisdom 
and unequalled valor of Cn. Pompey," even if he possessed them, do 

not seem to have availed anvthinjj against Sertorius, nor to have 

» © © i 

been called into exercise after his death. 

12. Iu altera parte ? i. e. Asia. 

1 3. Initia .... gestarum. Y. chapter YTTT. 

14. Haec autem extreina. V. chapter IX. 

23* 



536 NOTES. 

Fag* 

241 15. Videte .... pufetis = consider what feelings (i. e. of 
resentment) should be entertained by you. This sentence affords an 
instance of a pleonasm which is quite common with the verbs of 
thinking, believing, &c, inasmuch as puto and existimo are expressly 
added in the dependent sentence, although a word of similar mean- 
ing has preceded ; e. g. the construction in the text, instead of videte, 
qui vobis animus suscipiendus sit. For a similar passage, see IX. 
n. 23. 

Ch. V. 1. Tot milibus. V. III. n. 3. 

2. Erant .... superbius. Livy says they were insulted and 
forcibly driven away. Cicero purposely lessens the offence commit- 
ted by the Corinthians, in order that the conduct of Mithridates may 
be the more strongly contrasted with it. 

3. Lumen is a luminous body : lux, a streaming mass of light. 
Also, in a figurative sense, lumen denotes distinction, lux only clear- 
ness. Cicero calls Corinth, Greciae totius lumen, but Rome, (in Cat 
IV. 6,) lucem orbis terrarum : Corinth is compared to a glimmering 
point of light ; Rome is distinguished as that city in comparison with 
which all other cities lie in darkness. Dod. 

4. Legatum — consularem. This was M.' Aquillius, who 
was consul in B. C. 101. In B. C. 88 he was sent as an ambassador 
into Asia for the purpose of restoring Mcomedes and Ariobarzanes 
to their kingdoms, from which they had been driven by Mithridates. 
This he succeeded in doing, but afterwards fell into the hands of 
Mithridates, who treated him in the most barbarous manner, and 
eventually put him to death by pouring molten gold down his throat, 
as a reproach to Roman cupidity. 

5. Civium Roinanorum ; i. e. the mercatoribus aut navicu- 
lariis above. 

6. Persecuti sunt = avenged. It is opp. to relinquetis. 

7. Quid, quod. V. in Cat. I. 7, n. 7. 

8. Summum .... vocatur = is exposed to the most immi- 
nent danger : lit. to the greatest danger and hazard. Two nearly 
synonymous words are sometimes employed instead of one merely to 
give force to the expression. 

9. Ferre : sc. hoc. 

10. Ariobarzanes. V. II. n. 10. 

11. Duo reges. Mithridates and his son-in-law Tigranes. 

12. Cuncta Asia atque Grecia == throughout all Asia and 
Greece. By some these words are considered nominatives. 

13. fmperatorem — certuin. Pompey. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 537 

Page 

14. Aliiim. Glabrio, the consul of the previous year (B. C. 67). 242 

15. Sine summo periculo ; i. e. without the danger of of- 
fending Glabrio. 

16. In .... omnia = in whom all qualities exist in the highest 
perfection; i. e. all the qualities requisite for the successful manage- 
ment of a war. 

17. Propter = in the neighborhood ; L e. on the coast of Cilicia, 
to which the piratic war had led him, B. C. 67. 

18. Quo = for which reason. Carent: sc. Pompeio. 

19. Hi ; i. e. the people of Asia and Greece. 

20. Dignos — quorum .... commeudetis = worthy of 
having their safety committed by you to such a man : lit. worthy, 
whose safety you may commit, &c. 

21. Atque hoc etiam magis, quod — nunc .... tern- 
perantia = and on this account even the more, because, &c, — 
did they formerly hear that this man (was, and) now see that he 
(being) present (is, a man) of so great self-control, &c. The com- 
mon text has a period after differant, making hoc depend upon rogant 
understood ; but Baiter, whose text I follow, puts a comma after dif- 
ferant in order that hunc may be opp. to ceteros, and audiebant and 
vident may depend upon the preceding hoc etiam magis quod, &c. 

22. Ejusmodi = of such character. Alluding to the avarice 241 
and rapacity which usually characterized the governors of Roman 
provinces. 

23. Cuin imperio = with military power. 

24. Ab hostili expugnatione. For the conduct of the Eo- 
man commanders in Asia, see chapters XXII. and XXTTT. 

25. Antea ; i. e. when he was carrying war in Italy, Africa, Gaul, 
and Spain. 

26. Temperantia. This virtue is placed first in order to con- 
trast it more emphatically with the rapacity of others. 

Ch. VI. 1. Antiocho. Antiochus the great, king of Syria. 
He was persuaded by the Aetolians to form an alliance with them 
for the purpose of checking the progress of the Romans in the east. 
They made an attack upon the Allies of the Romans in Greece B. C. 
192, but were completely humbled B. C. 190. 

2. Pnilippo. Philip, king of Macedonia, but not Philip, the 
father of Alexander, who lived long before. He attacked the Athe- 
nians, who were allies of the Romans. The war lasted from B. C. 
200 to B. C. 197, and ended in the humiliation of Philip. 

3. Aetolis. The Aetolians were in alliance with Antiochus. V. 



538 NOTES. 3 

Pag« 

243 4. Poenis. B. C. 264 — 241, 218 — 201, 150 — 146. 

5. Cum .... agatur = when your most important revenues 
are at stake. 

6. Tanta = so inconsiderable. V. in Cat. III. 10, n. 16. 

7. Uliertate .... exnortantur. Referring to the three great 
sources of revenue ; namely, tithes (decumae) from land, rents paid for 
the use of pasturage (scriptura), and import and export duties (por- 
torid). 

8. Facile = unquestionably, beyond dispute. 

9. Selli utilitatem = what is useful for war ; i. e. for carry- 
ing on war and defraying the expenses of it. 

10. Venit calaniitas* Observe the emphatic position of the 
verb before its subject. We should express the same thought ik 
speaking by laying stress on the verb. 

11. In. V. Sail. Cat. LI. n. 21. 

12. Ex portal ; i. e. from exports and imports. 

13. Qui exercent aique exigunt — who farm and collect 
them. The first verb refers particularly to the equites or publicani, 
(v. II. n. 4,) and the second to those employed under then*. 

244 14. Familias = slaves. 

15. Saltlfous = woodland pastures. Most books read salinis =* 
salt works. 

16. Custodies = watch-houses. These were places where the 
servants of the publicani kept watch to prevent smuggling. 

17. Qui .... sunt ; i. e. both the publicani and the inhabitants 
of the provinces. 

Ch. VII. 1 . Extremum = as the last point. 

2. Qmim essem — die turns = when I should come to speak. 

3. Quorum .... diligenter = whom you according to your 
wisdom, Romans, ought carefully to regard. 

4. Et — deinde : lit. both — (and) in the next place. We 
should expect another et to correspond with this ; but instead of fin- 
ishing the construction thus commenced, Cicero leaves it unfinished, 
and begins a new sentence with deinde at § 18. It is a case of ana- 
coluthon. 

5. Suas ratioues et copias = their business matters and 
resources. Rallones is explained immediately after by res, and copias 
by fortunae. 

6. Quorum .... fortunae = the affairs and fortunes of these 
rery (men) on their own account. 

7. Deinde. V. n. 4. 



OKATIO PKQ LEGE MANILIA. 539 

Page 

8. Partim — partim — some — others. The construction is 244 
analogous to partitive apposition. V. K. 86, 9. 

9. Pea-asaiias niagnas = large sums of money. 

10. 1 31 aid — parvi refer! = this is of little importance. iZ- 
lud stands for the infinitive clause which follows. Primum corresponds 
with deinde below. 

, 11. Amissis --= having been ruined. The common reading is 
cmissa, 

12. Rediiiseiidi = of farming them again. # 245 

. 13. Initio belli Asiatic!. V. III. n. 1. 22 years before. 

14 ISes niagiias — large sums. 

15. Fidem concidisse = credit fell. The capitalists at Rome 
not receiving returns from those in Asia to whom they had loaned 
laige amounts, were unable to meet their engagements ; and, as a 
consequence, payments were suspended and credit was impaired. 

16. Ut lion — traliant ~ without drawing. In this construc- 
tion quin is more common than ut non. V. K. 108, 3, a. H. 498, 3. 

1 7. fid stands for the sentence, haec — cohaereL 

18. Haec ratio peciiniariini — these moneyed operations: 
lit. this account, or reckoning of moneys. 

19. In foro* The offices of the bankers were situated around 
the forum ; and hence it became their usual place for meeting and 
transacting business. 

I 20. Ilia — haec. Referring in this case, not to the remote and 
near position of the words in the sentence, but to the actually remote 
and near localities of Asia and Rome. 

Cn. VIII. 1. Viro — Siomiiii. When homo and vir are both 
used with epithets of praise, homo relates rather to the qualities that 
characterize man as such, or one man from another, with this excep- 
tion ; that those which denote bravery, strength of mind, and all that 
distinguishes man from woman, are usually expressed by vir with a 
proper epithet, and also those which imply eminence and worth in 
social life. A. 

2. Ejus ad vein tin ; i< e. B. C. 74. 

3. Maximas Mithridates copias. His army consisted of 
120,000 foot-soldiers, armed and disciplined in the Roman manner, 
and 16,000 horse besides a hundred scythed chariots; but, in addi- 
tion to this regular army, he was supported by avast number of 
auxiliaries from the barbarian tribes of the Chalybes, Achaeans, Arme- 
nians, and even the Scythians and Sarmatians. The entire force of 
Lucullus amounted to only 30,000 infantry and 2,500 horse. 






540 NOTES. 

Pag« 

245 4. TTrbem — Cyzicenoram. The city of Cyzicus was a city 
of Mysia, situated on the isthmus of a promontory of the same name 
extending into the Propontis. 

246 5. Cfcuae .... raperetur = which, inflamed with an eager 
desire for revenge and with hatred, was hurrying away towards Italy 
under leaders sent by Sertorius. (V. IV. n. 11.) There was in re- 
ality but one general sent, though perhaps Cicero intends by the use 
of the plural to include the subordinate officers of the expedition. 
The facts seem to be these : in B. C. 75 Sertorius made a treaty 
with Mithridates, one condition of which was, that he should send to 
him a general and some troops. He sent M. Varius, a Roman sen- 
ator, who had fled to Sertorius in Spain. On his arrival in Asia, 
Mithridates gave him the command of a part of his troops ; and after 
he had been defeated in several successive engagements by Lucullus, 
he gathered up the scattered fragments of his army and fitted out a 
fleet for the invasion of Italy, the command of which he gave to 
Varius. Lucullus went in pursuit, overtook and destroyed the fleet 
near the island of Tenedos, and took Varius prisoner, whom he af- 
terwards put to death. See pro Archia, chapter IX. and Murena 
chapter XV., where Cicero mentions this naval battle, and says dis=- 
tinctly that it was fought near Tenedos. 

6. Magnas — copias. According to Plutarch, Mithridates 
lost in this campaign nearly 300,000 men. 

7. Pontuin. A country of Asia Minor, bounded north by the 
Euxine Sea, east by Armenia, south by Armenia Minor and Cappado- 
cia, and west by Galatia and Paphlagonia. On the landward sides it 
was enclosed by a chain of mountains; and besides this natural 
barrier, Mithridates had guarded the frontier by 75 fortresses. See 
pro Arch. c. IX. : Populus enim Romanics aperuit, &c. 

8. Ex omni aditu = on every side. 

9. Sin open atque Amisum. Both situated on the Euxine : 
the former in Paphlagonia, the latter in Pontus, about 130 miles to 
the southeastward of Sinope. 

1 0. Uno aditu ad ventuque = by one approach and arrival 
(before them). 

11. Patrio atque avito. V. ITT. n. 6. 

1 2. Ad alios se reges. First to Tigranes, his son-in-law, and, 
after he was defeated, to the king of the Parthians. 

13. Integris = unimpaired. 

14. Censeo, judico, artoitror, aestimo, denote passing 
judgment with competent authority, derived from a call to the office 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 541 

Pag© 

of judge : censeo, as possessing the authority of a censor, or of a 246 
senator giving his vote ; judico, as possessing that of a judge passing 
sentence ; arbitror, as possessing that of an arbitrator ; aestimo, as 
that of a taxer making a valuation ; whereas opinor, puto, and reor y 
denote passing judgment under the form of a private opinion, with a 
purely subjective signification : opinor, as a mere sentiment and 
conjecture, in opp. to a clear conviction and knowledge ; puto, as 
one who casts up an account ; reor, as a poetical term. Dod. 

15. Atque ita (sc. esse) = and that it is such a degree of praise. 

16. Ntillo istorum ; i. e. Catulus and Hortensius. 

17. Ob tree taut = disparage, decry. 

Ch. IX. 1 . Reliquum — bellum = what remains of the war. 

2. Ilia = the famous, the celebrated. Used like the Greek arti- 
cle, to indicate some well-known, or celebrated object. 

3. Medea. A sorceress, daughter of Aeetes, king of Colchis* 
She fell in love with Jason, the leader of the Argonautic Expedition, 
who went in pursuit of the golden fleece which was in the possession 
of Aeetes, assisted him by her sorceries in securing it, and then 
eloped with him by night in company with her brother Absyrtus. 
Her father pursued her, and when he was upon the point of overtak- 
ing her, she murdered Absyrtus, cut him in pieces and threw them 
into the sea ; and while he was stopping to gather up the scattered 
limbs of his son, she was enabled to gain sufficient time to elude his 
grasp. Colchis was a country connected with Pontus ; hence Cic. 
says ex eodem Ponto. 

4. Eoriim collectio dispersa = the collection of them in 
their scattered state. The figure called hypallage. 

5. IHreptas — coiagesserat. V. Caes. I. 5, n. 10. 

6. Plures gentes ; i. e. the Gordyenians, Medes, Adiabenians- 247 
Arabians, Albanians, and Iberians. V. Plutarch, Luc. 

7. Neque .... tentaiidas = should neither be provoked by 
war nor agitated. 

8. Vetiemeiis = powerfully exciting. 

9. Fani. Cicero refers to the temple of Bellona at Comana in 
Cappadocia, which had been before this plundered by Murena, the 
lieutenant of Lucullus ; hence there was some ground for the opinion. 
It was regarded with the greatest reverence by the natives, and the 
priest of it was in power second only to the king. 

10. Novo quodam terrore. It is called a new sort of terror 
because their religious fears were excited. 

11. Urbem = the capital city ; i. e. Tigranocerta, the capital of 



542 NOTES. 

Pago 

247 Armenia. It contained immense wealth. Lucullus found there, 
besides the royal treasures and a vast amount of other rich booty, 
8,000 talents in coined money : about 9,000,000 of dollars. V. Plut 
Luc. 

12. Nimia .... commovebatur. Cicero here artfully 
throws a veil over the conduct of Lucullus and his soldiers. Accord- 
ing, to Plutarch, after the taking of Tigranocerta he abandoned the 
pursuit of Mithridates and Tigranes, and formed the plan of invading 
Parthia. At this his men mutinied and refused to advance further, 
but said that they would follow him in pursuit of Tigranes. Beino- 
thus compelled to yield to the dictation of his army, he followed 
Tigranes into Upper Armenia and determined to attack Artaxata, 
the capital ; but just before arriving at that city the soldiers again 
became refractory and refused to proceed. Having earnestly ex- 
horted them to go forward, and finding his eloquence ineffectual, he 
was obliged to return. Plutarch attributes his unpopularity with his 
soldiers to his haughty and unsympathizing nature, and also in some 
degree to the influence of the infamous P. Clodius, who was an officer 
in his army, and who labored secretly to excite mutiny and insubor- 
dination among his men. 

13. Fiiit . . . . extremum = for the final result was this. 

14. Et eonim .... collegeraiit. This clause is enclosed in 
brackets to indicate that it is probably an interpolation. By con- 
sidering the et superfluous, it may be retained as an explanation of 
suam manum, and will be = consisting of those who had gathered 
themselves together from his kingdom. 

15. Fere = commonly, generally. 

16. Incolumis = in the time of his prosperity. 

17. Ut .... affiiigeret* This clause explains eo contentus, 
quod, &c. 

218 18. Nostram ealamitatem. Before Lucullus had returned 
from Armenia (V. n. 12), Mithridates re-entered Pontus and defeated 
the Romans, first under Fabius, and then under Triarius, lieutenants 
of Lucullus. More than 7,000 Romans were killed, including 150 
centurions and 24 tribunes. 

19. Imperatoris ; i. e. Lucullus. 

20. Ex sermone rumor = report passing from mouth to 
mouth : lit. report from conversation. 

21. Imperii diuturiiitati. Lucullus had held the command 
in Asia from B. C. 74 to B. C. 67 : a period of seven years. 

22. Stipendiis confecti erant = were worn out by military 
service. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 543 

Pag« 

53. Sed . , . . potentissimi = but do you conjecture how 248 
great that war has become, which the most powerful kings unite in 
carrying on. Ea refers to the clauses which follow, and may be 
omitted in translating. For the construction ofvidetis, see IV. n. 15. 

24, I>e imperatore — deligendo. V. II. n. 14. 

Cn. X. 1. In summo imperatore = in a complete general. 

2 . §eientior = more thoroughly acquainted with (military af- 
fairs). 

3. Bello maxim o. The Social war, in which more than §49 
300,000 men are said to have perished. 

4. Patris. Cn. Pompeius Strabo. Pompey was at this time but 
17 years of age. 

5. Extrema pueritia. This was in the civil war against 
Cinna, while Pompey was still serving under his father. 

6. Maximi .... imperator. In B. C. 83, when only 23 years 
of age, Pompey without any public office and without any authority 
from the senate or the people, levied three legions in Picenum, as- 
sumed the command, gained a brilliant victory over M. Brutus, one 
of the Marian generals, and then proceeded to offer his services to 
Sulla, who had just landed at Brundisium on his return from the first 
Mithridatic war. At this time he received an unprecedented mark 
of honor ; for when he leaped down from his horse, and saluted Sulla 
with. the title of Imperator, the latter returned the compliment by 
addressing him by the same title. 

7. Confecit = has subdued, settled, put an end to the disorders of. 

8. Suis imperils = by his own repeated discharge of the office 
of ccmmander. 

9. Offensionibus = by the misfortunes, disasters. 

10. Stipendiis = by inactive campaigns, the mere time of 
service. 

11. Triumpliis. Pompey had already enjoyed the honor of 
two triumphs : the first in September, B. C. 81, at the age of 25, for 
his victory over Cn. Domitius Ahenobarbus, the son-in-law of Cinna, 
and Hiarbas, the king of Numidia, by which he terminated the Afri- 
can war, and the other on the 31st of December, B. C. 71, at the age 
of 36, in honor of his successful termination of the war in Spain 
against Sertorius and his followers. Up to this time he was a simple 
eques : having filled none of the offices of state. On the next day, 
(January 1, B. C. 70,) he entered on his consulship with M. Crassus, to 
which he had been previously elected without opposition, notwith- 
standing he was by law ineligible to the office, inasmuch as he was 

II 



i 



544 NOTES. 

Page 

249 absent from Rome at the time, had not yet reached the legal age 
(43), and had not held any of the lower civil offices. Such was his 
popularity that the senate did not dare to make any resistance to his 
election, and they, tkerefore, deemed it prudent to release him from 
the laws which disqualified him from the consulship. 

12. Civile. The war between Sulla and the Marian faction, 
against Cinna and Carbo, B. C. 83 - 81. 

13. Africaiium. Against Cn. Domitius and Hiarbas (see n. 
11), B. C. 81. 

14. Transship inum. That on his march over the Alps against 
Sertorius, B. C. 76. 

15. Hispaniense. That against Sertorius himself, B. C. 80 - 72. 

16. Mixtion .... nationibus = a compound of (revolted) 
states and of the most warlike tribes : lit. composed of, &c. By 
civitatibus are meant Boman colonies in Spain which had joined Ser- 
torius, and by nationibus, the native tribes which were not of Ro- 
man origin ; hence it is called a mixtum bellum. 

17. Servile. That against Spartacus with his gladiators and 
slaves, B. C. 71. 

18. Navale. That against the pirates, B. C. 67. 

19. Varius means possessing differences in its own texture, 
varied; whereas diversus, differing from something else, distinct. 
Dbd. 

Ch. XL 1. Jam vero. V. Ec. Cic. XXIII. n. 30. 

2. Possit afferre = can bring forward; i. e. say. 

3. Neqwe .... existimaiitur = for those are not the only 
virtues of a general, which are commonly esteemed (such). After 
mentioning the virtues which follow, we should naturally expect him 
to say, sed aliae etiam, &c, but this he omits to do, until he comes to 
§ 36 : quid ceterae, &c. 

4. Italia. V. X. n. 12. 

5. Sicilia. In B. C. 82, after the Marian party had been com- 
pletely conquered in Italy, Sulla sent Pompey at the head of an 
army into Sicily. He drove Perperna from the island, took Carbo 
prisoner, put him to death, and sent his head to Sulla. 

£50 6. Consilii celeritate = by the promptness of his measures. 

7. Africa, V. X. n. 13. 

8. Sanguine. Out of an army of 20,000, only 3,000 survived 
the decisive battle. 

0. Gallia. V. X. n. 14. 
10. Hispania. V. X. n. 15. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 545 

Page 

11. Saepissime plurimos. Exaggeration. V. IV. n. 11. 250. 

12. Tetro periculosque. Called "disgraceful" from the 
character of the enemy, who were slaves and gladiators ; and " dan- 
gerous " from these gladiators having been trained to the profession 
of arms, and, also, from the abilities of Spartacus, their leader. V- 
X. n. 17. 

13. Adventu .... sepultum. Exaggeration. The decisive 
battle had been fought, Spartacus slain, and the war really terminated 
by Crassus before the arrival of Pompey from Spain ; but Pompey, 
while on his way, happened to fall in with 6,000 of the fugitives, 
whom he cut to pieces, and thereupon wrote to the senate, " Crassus, 
indeed, has defeated the enemy, but I have extirpated the war by 
the roots." 

14. Nunc jam. V. in Cat. I. 5, n. 11. 

15. Quuin nil i versa, turn = not only as a whole, but. 

16. Toto mari ; i. e. the Mediterranean. 

1 7. Abditus = remote, retired. 

18. Qui non — commit teret = who did not expose. 

19. Cum — navigaret = since he must sail. 

20. Vetus. It had already lasted 20 years. 

21. Captas urbes. Plutarch says that the number of their 
galleys amounted to 1,000, and the cities taken to 400. 

Ch. XII. 1. Fuit — fuit V. in Cat. I. 1, n. 33. 

2. Propriunt = the peculiar characteristic. 

3. Propugnaculis = by the forces. The word, as here used, 
includes fleets, armies, and all other means of defence. 

4. Die am = need I say. So querar, dicam, commemorem, below. 

5. Brundisio. A town of Calabria on the southeast coast of 
Italy, and the usual port of embarkation for Greece and the east. 

6. Nisi sum in a nieme = except in the dead of winter. 
When they were not so liable to be waylaid by pirates, navigation 
being for the most part suspended in the winter season. 

7. Venirent = were coming, were endeavoring to come. 251 

8. Duodecini secures = two praetors, because in the prov- 
inces each praetor had six lictors, with the fasces and secures. In the 
city they had but two, and without the secures. Their names, ac- 
cording to Plutarch, were Sextilius and Bellinus. 

9. Cnidum .... Saas gun. Cities in Asia Minor : the first, a 
Doric town in Caria, the second, an Ionian town in Lydia, the last, a 
city and island of the same name near the coast. 

10. Innumerabiles. V. XL n. 21. 



546 NOTES. 

Page 

251 11. Quibus . . . . ducitis. The pirates having possession of 
the harbors of Italy, no grain could be brought from Asia, Africa, 
Sicily, or Sardinia. 

12. Ail vero. V. Ec. Cic. XXV. n. 12, and Caes. I. 47, n. 12. 

13. Caietae. A town and harbor of Latium, named for the 
nurse of Aeneas, who died there. V. Virg. Ae. VII. vs. 1 and 2. 

14. Celeberrimum = very populous. 

15. Praetore. M. Antonius Creticus, the father of M. Antonius, 
the triumvir, is supposed to be meant. 

16. Miseuo. A promontory, town, and harbor in Campania. 

17. Ejus ipsius liberos. Plutarch says that the pirates 
seized the daughter of Antony, as she was going to her country house, 
and he was forced to pay a large ransom for her release. — Various 
passages show that the Romans not unfrequently used the plural 
liberi, when speaking either of one son or one daughter. 

18. Ostiense. Ostia was a sea-port town in Latium at the 
mouth of the Tiber. It was regarded as the harbor of Rome. The 
allusion is to the capture of the Roman fleet at this place by the pirates. 

19. Consul. What consul is here alluded to is not known, 

20. li stands for vos, and may be omitted in translating. Is, 
(and also idem, though less often,) is used for the sake of emphasis to 
repeat or resume a noun or pronoun after an intervening clause. Cf. 
in Cat. II. 12, n. 9. This use, quite common with nouns and pro- 
nouns of the third person, is very seldom with those of the first and 
second. 

21. Oceani ostium; i. e. the Strait of Gibraltar. 

22. Tanti belli impetus is a poetic circumlocution for tantum 
helium, with the accessory idea of impetuosity and power. Navigavit 
likewise is poetical, and peculiarly appropriate, as the force consisted 
of the fleet of Pompey. 

23. Nondnm tempestivo = not yet suitable. V. in Cat. I. 
4, n. 17. 

24. Duabus Hispaniis. Spain was divided by the Iberus 
(now the Ebro) into Hkpania citerior and ulterior, just as Gaul was 
divided by the Alps into Gallia cisalpina and transalpina. 

25. Duo maria ? i. e. the Adriatic and Tuscan : the one on the 
east, and the other on the west. 

26. Ut = postquam. 

252 27. Ciliciam. The pirates had made Cilicia the principal cen- 
ter of their operations ; for which its rugged coast and mountainous 
regions well fitted it. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 547 

* Page 

28. Cretensibus. Crete was, next after Cilicia, the greatest 252 
nursery of the pirates. The conduct of Pompey in the affair alluded 
to in the text was far from honorable. Q. Metellus, afterwards sur- 
named Creticus, had been invested with the command of the war 
against the Cretan pirates the year (B. C. 68) before Pompey was 
appointed to the command of the piratic war, and was rapidly bring- 
ing it to a successful termination. He had already taken several 
towns, and the remainder, which were besieged, thinking that they 
might obtain more favorable terms from Pompey than from Metellus, 
6ent ambassadors, offering to submit to him. Pompey, desirous of 
appropriating to himself the honors which rightfully belonged to Me- 
tullus, listened to their application and sent two legates into Crete, 
enjoining Metellus to take no further steps in the war, and ordering 
the cities not to obey Metellus, but L. Octavius, one of the legates, 
whom he had sent. Metellus, however, paid no attention to Pompey, 
or his legates, but prosecuted the war until the whole island surren- 
dered to him. 

Ch. XIII. 1. Est baec = such is; i. e. such as I have just 
described. 

2. Quid, as here used, is a sort of interrogative interjection, serv- 
ing merely to introduce the interrogation. It may be explained 
grammatically by supposing an ellipsis of ais, or censes, (= what 
think you ?) but in translating, it may be omitted. 

3. Ceterae (sc. virtutes) = the other virtues. Y. XI. n. 3. 

4. Bellancli virtus = ability in waging war. 

5. Artes = qualities. 

6. Innocentia = disinterestedness. It is opp. to avarice. 

7. Temperantia = self-control. 

8. Facilitate = affability. 

9. Ingenio = natural capacity, talents. Y. § 42, where con- 
silium and dicendi gravitas et copia (= eloquence) correspond to 
ingenio. 

10. Summa .... sunt. V. Y. n. 16. 

11. Ex alio ruin con tentione = by comparison with others. 

12. Ullo in numero = in any estimation. 

13. Veneant atque venierint = are still sold and have 
been sold. The allusion is probably to Glabrio. 

14. Quid .... cogitare (sc. ])ossumus putare) = what high 
or noble sentiment can we suppose this man to entertain, &c. 

1 5. Propter .... provinciae = from a desire of (retaining) 
his province. The time of holding a province was sometimes ex- 



548 NOTES. 

Page • 

Jj5£2 tended. The money was distributed to the magistrates at home, not 
for the sake of procuring a particular province, but in order to bribe 
them to interfere and to prevent a recall of the individual, at the ex- 
piration of his year, from the province in which he was then acting. 

16. In Qiiaestu reliquerit = has let (it) out at interest. 

1 7. Vestra admurmuratio = your murmurs (of disapproba- 
tion) ; i. e. at such unworthy conduct. 

M 18. Existimetis. Y. IV. n. 15. 

19. Hie = under these circumstances, since these things are so. 

20. Hime hominem ; i. e. Pompey. 

21. Pervenerint ; i. e. in the piratic war. 

22. mbernent. Pompey's army was now encamped in the bor- 
ders of Cilicia. 

23. Ut militem = in order that he may incur expense for 

a soldier ; i. e. not only is no one compelled to go to expense for the 
soldiers, but he is not allowed to do so even if he wishes it. 

24. Hiemis .... perfugium = a shelter from s ^e winter, 
not for the indulgence of avarice. Avariliae perfugium is a^^ e f u o e 
to which avarice may flee to glut itself. v> 

Ch. XJY. 1. Age vero = well then, now indeed. Used ad- 
verbially in transitions. The following verb may be in the plural. 

2. Temperantia. Y. XIII. n. 7. 

3. Inveiitum (sc. esse) = was attained. 

4. Aut — ant = neque — neque. 

5. Ill ultimas terras* Pamphylia and Cilicia are referred to. 
Cf. § 35, ad eum usque in Pamphyliam, and § 46, where the same am- 
bassadors are said to have come to Pompey in ultimas prope terras. 

6. Noil. Y. in Cat. I. 9, n. 13. 

7. Libido ad voluptatem. Plutarch says that of all the 
concubines of Mithridates that were brought before Pompey he did 
not touch one, but sent them to their parents or husbands. 

8. Noil amoeiiitas = no charming scenery. 

9. Non no oil it as urbis = no famous city : lit. no fame of a 
city. Alluding probably to Athens, where Pompey, on his way to 
Cilicia, stopped only long enough to oifer sacrifice to the gods and 
make an address to the people. Plutarch says that such was his 
haste, that he passed by many cities. 

J 54 10. Quae ceteri tollenda. The conduct of Pompey is here 
favorably contrasted with that of other Roman generals, who were 
accustomed to plunder without scruple cities, temples, and private 
dwellings, and consider the statues, paintings, and other ornaments 
which they might find as the perquisites of their office. 



ORATIO PRO LEGE MANILLA. 549 



11. Ea. V. in Cat. II. 12, n. 9. g§4 

12. Coiitineiitia == temperantia. 

13. Videbatur = was beginning to seem. 

14. Querimonia and querela are expressions of indignation : 
querimonia in the just feeling of the injured person, who will not 
brook an act of injustice : querela in, for the most part, the blamable 
feeling of the discontented person, who will brook no hardship. The 
querimonia is an act of the understanding, and aims at redress or 
satisfaction : the querela is an. act of feeling, and aims, for the most 
part, only at easing the heart. Dod. 

15. Facilitate. V. XIII. n. 8. 

16. Consilio = in judgment, wisdom, discretion. Y. XIII. n. 9. 

17. In quo ipso = in which very talent ; i. e. dicendi gravitate 
et copia : referring to the talent of haranguing, which is so important 
in a commander. 

18. Ex lioc ipso loco. Y. I. n. 2. 

19. Qiiam .... judicarint = when all his enemies of every 
kind have judged it most inviolable. As is shown by their uncondi- 
tional surrender to him. Y. § 46. 

20. Nostrae memoriae = of our time. 

21. Quidam, when joined to substantives and adjectives, is very 
often used merely to soften the expression, when the speaker feels 
that he has made use of too strong an expression, especially when he 
means to suggest that the word he has used should not be taken in 
its literal, but in a figurative sense. Z. 

Ch. XY. 1. Opiuione .... ratione = not less by their 255 
opinion (of a commander) and by his reputation than by some defi- 
nite reason. 

2. Taut a .... juclicia. Alluding to the extraordinary honors 
which had been conferred on Pompey. Y. X. n. 11. 

3. I>esertam = remote : lit., deserted, uninhabited. As all 
countries of which Cicero had any certain knowledge were inhabited, 
a region without inhabitants would be, in his mind, synonymous with 
remoteness. 

4. Commune .... belluui 5 i. e. the war against the pirates, 
the management of which had been committed to Pompey by the 
Gabinian law. 

5. Vilitas annoaise = cheapness of grain. The pirates had 
so completely gained possession of the sea, that the Romans were cut 
off from their usual supplies of grain from Africa, Sicily, and Sar- 
dinia, and were beginning to apprehend a famine. So great confi- 



550 NOTES. 

Page 

255 dence, however, had the people in the success of Pompey that the 
price of corn immediately fell. 

6. Ex === immediately after. 

7. Nomine. Plutarch says, " As the price of provisions imme- 
diately fell, the people were highly pleased, and it gave them occasion 
to say, l that the very name of Pompey had terminated the war/ " 

8. Jam = moreover. Jam alone is sometimes used in transitions 
like >m vero. V. Ec. Cic. XXIII. n. 30. 

9. In Ponto ealamitate. Alluding to the defeat of Triarius. 
V. § 25. 

10. Ipsum .... temporis = the very crisis of that time. 

11. Insolifa — victoria. In the encounters of Mithridates 
with Sulla and Lucullus, defeat was the rule, victory the exception. 

SS6 Ch. XVI. 1. Age vero. V. XIV. n. 1. 

2. Ilia res = the following circumstance. It is explained by 
the clauses beginning with quod. V. Caes. IV. 16, n. 1. 

3. Cretensium legati. V. XII. n. 28. 

4. Ultimas prope terras* V. XIV. n. 5. 

5. Quid. V. XIII. n. 2. 

6. E nisi quern = one whom. 

7. li = (while) those. Referring particularly to Metellus Pius, 
who had had the command of the war against Sertorius in Spain for 
three years before Pompey had been sent to assist him, and who was 
displeased that a legate should be sent to Pompey, who was a much 
younger man and who had filled none of the offices of state, in pref- 
erence to himself, who was a man of consular rank. 

8. Postea ; i. e. subsequent to the war against Sertorius. 

9. Existimetis. V. IV. n. 15. 

10. Praestare .... ipso = be responsible for, guarantee, in 
his own case ; i. e. good fortune is something wholly at the disposal 
of the gods; and therefore no one can secure it just when he pleases. 

11. Homines: sc. dicere. 

12. De po testate deornm = concerning (that which is 
wholly in) the power of the gods. 

13. T amide = cautiously ; and therefore pauca = briefly. 

14. Maximo. Q. Fabius Maximus, surnamed Cunctator from 
his caution in war, who was five times consul, (B. C. 233, 228, 215, 
214, 209,) and the most prominent and most successful Roman 
general in the second Punic war. 

15. IWarcello. M. Claudius Marcellus, who was five times con- 
sul, (B. C. 222, 215, 214, 210, 209,) and the renowned conqueror of 
Syracuse (B. C. 212). 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 551 

Pag* 

16. Scipioni. It is uncertain whether the elder or the younger 256 
Africanus is meant. Manutius thinks the latter. Both, however, 
may be said to have had the felicitas of which the orator speaks. 

17. Mario. C. Marius, the conqueror of Jugurtha, the Cimbri 
and Teutones, and seven times consul, (B. C. 107, 104, 103, 102, 101, 
100, 86). He died B. C. 86, on the eighteenth day of his seventh 
consulship, in the 71st year of his age. V. Cat. III. 10, n. 4. 

18. Fait. The order is, enim profecto quaedam fortuna divinitus 
fait adjuncta quibusdam, &c. 

19. Hac = such. 

20. Noil lit . . . . videatur ; i. e. if he said that fortune was 
under his control, his language would be offensive to the gods (invisa 
diis) ; but if he did not call to mind his past successes and hope for 
the future, he would -be guilty of ingratitude (ingratd) to them for 
the favors of fortune which they had already bestowed upon him. 

21. I>oini mili&iae. V. Ec. Cic. XXY. n. 9. 

22. Ut = how. 

23. Quot et quail tas are correlatives of tot et tantas, but may 257 
together be rendered " as." 

24. Volo means to wish, and co-operate towards the realization 
of one's wish : opto, to wish, and leave the realization of one's wish 
to others, or to fate : expeto, to wish, and to apply to others for the 
realization of one's wish. Dbd. 

25. Coiiferatis = to make use of, to avail yourselves of. 
Ch. XVII. 1. Opportwniias = favorable circumstance. 

2. Ab lis ; i. e. Lucullus and Glabrio. 

3. Cetera : sc. bella. 

4. Bellum regiam ; i. e. against Mithridates and Tigranes. 

5. At eifiim. V. Sail. Cat. LI. n. 32. The ellipsis may be sup- 
plied thus : But it seems this must not be done, for Q. Catulus, &c. 

6. JSeiiefieiis : referring to the offices with which he had been 
often honored by the people. 

7. Caiulnis. Q. Lutatius Catulus was distinguished throughout 
life as one of the prominent leaders of the aristocracy, but rose far 
superior to the great body of his class in purity and singleness of 
purpose, and received from the whole community marks of esteem 
and confidence seldom bestowed with unanimity in periods of excite- 
ment upon an active political leader. He was consul along with M. 
Aemilius Lepidus in B. C. 78. He was not considered an orator, 
but at the same time possessed the power of expressing his opinions 
with learning, grace, and wisdom. 

24 



552 NOTES. 

Page 

MS 8. Q. Hortensius, the orator, born in B. C. 114, eight years 
before Cicero. At the early age of nineteen he appeared in the 
forum, and his first speech gained the applause of the consuls, L. 
Crassus and Q. Scaevola, the former the greatest orator, the latter 
the first jurist of the day. He was so distinguished as a pleader that 
Cicero calls him rex judiciorum. This domination over the courts 
continued up to about the year B. C. 70, when Hortensius was re- 
tained by Verres against Cicero. The issue of this contest was to 
dethrone Hortensius from the seat which had been already totter- 
ing, and to establish his rival, the despised provincial of Arpinum, as 
the first orator and advocate of the Koman forum. He was consul 
B. C. 69. Politically he attached himself closely to the aristocratic 
party ; and after his consulship he took a leading part in supporting 
the optimates against the rising power of Pompey. He accumulated 
vast wealth, lived to a good age, and spent the last years of his life in 
luxury and ease. 

9. Multis locis = on many occasions. 

10. Tanietsi .... clarissimorum = although you shall see 
(that) the opinions of the strongest and most illustrious men (are) 
opposite (to the views of Catulus and Hortensius). This seems to be 
said with reference to the opinions cited in § 68, and which the orator 
here for a moment anticipates. As if he had said, I intend before I 
close, to offset against these views of Hortensius and Catulus the 
views of others equally weighty, but for the present, setting opinions 
entirely aside, we are able to seek for the truth from the merits of 
the case. 

11. Ipsa re ac ratioite = by means of the case itself and by 
reasoning. 

12. Hoe faeilius : sc. exquirere possumus. 

13. lidem isti ; i. e. Hortensius and Catulus. 

14. gumma esse omnia. Y. V. n. 16. 

15. Re == by facts. 

16. Pro tua = with your usual. The eloquence of Hortensius 
was of the florid or (as it was called) " Asiatic " style, fitter for hear- 
ing than reading. 

1 7. A. Gabinium. He was a man of profligate character and 
prodigal habits. In B. C. 6 7 he was tribune of the plebs, and pro- 
posed and procured the passage of the Gabinian law, by which 
Pompey was invested with the command of the war against the 
pirates and with almost absolute authority over the greater part of 
the Koman world. It proposed that the people should elect a man 



ORATIO IRO LEGE MANILIA. 553 

Page 

with consular rank, who should possess unlimited and irresponsible 258 
power for three years over the whole of the Mediterranean, and to 
a distance of fifty miles inland from its coasts, who should have 15 
legates from the senate, a fleet of 200 ships, with as many soldiers 
and sailors as he thought necessary, and 6,000 Attic talents. The 
bill did not name Pompey, but it was clear who was meant. It 
pleased the people, but met with the most violent opposition by the 
aristocracy. Catulus and Hortensius spoke against it with great 
eloquence, but with no effect. 

18. Ex hoc ipso loco ; i. e. ex rostris. 

19. Vera causa. V. I. n. 11. 

20. An. V. Ec. Cic. XXV. n. 12, and Caes. I. 47, n. 12. 

21. Capiel>antur = were repeatedly taken. V. XII. 

22. Commeatn = from supplies. 

23. Privatam .... publicam. Y. §§ 31, 32. 
Ch. XVIII. 1. Athenieiisium : sc. civitatem. 

2. Nostram memoriam. V. XIV. n. 20. 

3. Quae civitas. These words resume the question, which is g§9 
interrupted by the parenthetical passage beginning with non dico. 

4. Hie. V. IX. n. 2. 

5. Ac = afque adeo. V. in Cat. I. 2, n. 14. 

6. Utili talis = vectigalium. 

7. Aiitioclmm. V. VI. n. 1. 

8. Persen. Perseus, or Perses, the last king of Macedonia. No 
mention is made in history of a naval engagement between Perseus 
and the Romans. After a protracted war of three years, he was 
conquered by the Romans under L. Aemilius Paulus in B. C. 168, 
and 20,000 of his army were slain. Perseus himself fled with a few 
followers to the island of Samothrace, where he was quickly block- 
aded by the praetor, Cn. Octavius, with the Roman fleet, and was at 
length compelled to surrender. The following year he was carried 
to Rome, where he was made to adorn the splendid triumph of 
Octavius, November 30, B. C. 167. 

9. Ii. V. XII. n. 20. 

10. Praestare = to exhibit, show. 

11. Nihil timebat. Because the Roman power, on which it 
relied for protection, was then what it should be. 

1 2. Appia via. This road was commenced by Appius Claudius 
Caecus, B. C. 312, from whom it took its name. At first it extended 
from Rome to Capua, but afterwards was continued as far as to Brun- 
disium. Where it touched the sea, or came near to it, it was 
rendered dangerous by the landing of the pirates. 



554 NOTES. 

Page 

259 13. Ill hunc ipsum locum ; i. e. the rostra. 

14. Exuviis nauficis = with naval trophies. V. I. n. 2. 
Ch. XIX. 1. Bono — aiiiino = with a good intention. 

2. Dolori suo == their own indignation. Dolor is a general 
term designating every painful, oppressive feeling. The context 
must determine the particular feeling meant. Here it seems to de- 
note the feeling of indignation arising from the wrongs and indignities 
which the Roman people had received from the pirates. V. XII. 

3. Una lex ; i. e. the Gabinian. Unus vir ; i. e. Pompey. 

2G0 4. Quo .... postulaiifi = on this account it seems to me even 
more unreasonable that opposition has been hitherto made, shall I say 
to Gabinius, or to Pompey, or to both of them, (that which is nearer 
the truth,) in order that A. Gabinius might not be appointed a lieu- 
tenant to Cn. Pompey, though striving to obtain and demanding 
(him for one). The case is simply this : Gabinius in his tribuneship 
procures the passage of a law investing Pompey with almost unlimit- 
ed power : among other extraordinary grants, allowing him 1 5 legates 
(he afterwards obtained 24) from the senate. (V. XVII. n. 17.) 
These Pompey had the right to nominate, but the nomination must 
be confirmed by the senate. Pompey, to reward Gabinius for his ef- 
forts in his behalf, asked that Gabinius might be appointed one of his 
legates. The senate very properly refused to grant his request ; for, 
in the first place, it was contrary to the Licinian law, which provided 
that no person should be appointed legate of a general who had re- 
ceived his commission during the tribuneship of the former, till a year 
had elapsed from the expiration of the tribuneship ; and, in the 
second place, it tended to foster corruption in the state. Although 
Gabinius had, up to this time, failed, in consequence of the settled 
opposition of the senate, to secure the office of legate under the Ga- 
binian law, yet he hoped to obtain it under the Manilian law ; and 
Cicero, very strangely, as it would seem, since he well knew the illegal- 
ity and corrupting tendency of such a course, and the worthless charac- 
ter of Gabinius, argues that the senate ought to ratify the nomination. 

5. Idoiicus — qui inipeta*et = worthy to obtain. 

6. Ad expilandos socios, *c. Cicero must have believed 
that Gabinius, if appointed legate, would do the very same thing. 

7. Periculo = at his peril. Because if Pompey had been un- 
successful, Gabinius must have shared the blame as the proposer of 
the law. 

8. An. V. Caes. I. 47, n. 12. After a preceding question, an 
may be rendered by " not." 



OKATIO PRO LEGE MANILIA. 555 

Page 

9. Honoris causa = out of respect. 260 

10. In. V. Sail. Cat. LI. n. 21. 

11. IMligentes = careful, strict; i. e. to observe the law in 
reference to the appointment of tribunes to the office of lieutenant. 
V. n. 4. 

12. Per vos; i. e. by your suffrages. 

13. Qui — etiani .... deberet = who — ought to be (a 
lieutenant) even by a special right. 

14. l>e quo legando = concerning the choosing of him as a 
lieutenant. 

15. Ad .... relaturos = will bring a motion, a proposition, 
before the senate. 

16. Me — relaturum. It was the proper business of the con- 
suls to bring questions for discussion and decision before the senate, 
but in case they failed, or were disinclined, to do it, the praetor had 
the right to do it, even in the presence of the consuls ; they must yield, 
however, if the consuls interposed to prevent them. No magistrate 
except the tribune of the plebs could propose a measure in the senate 
in opposition to the will of the consuls, when they were present. 
The lan^uasre of Cicero in the text, therefore, seems to be rather 
bold and boastful ; for he knew perfectly well that he could not bring 
his proposition before the senate, if the consuls were disposed to pre- 
vent it. 

17. Cujusquam .... edietum : referring to the right of the 
consuls, mentioned in the preceding note, to forbid any magistrate 
except a tribune to bring a proposition before the senate. 

18. Vestrum jus benefici unique = your right and favor; 
i. e. your right to confer office (beneficium) on whom you please. 
By the Gabinian law Pompey was empowered to select his lieutenants 
from the senate ; the refusal, therefore, of the senate to confirm the 
nomination of Gabinius as one of those lieutenants was virtually to 
thwart the will of the people as expressed by that law. 

19. Praeter intercessionem = except intercession; i. e. the 
tribunitian veto. A tribune could veto any action which a magis- 
trate might undertake during the time of his office, and this without 
giving any reason for it. 

20. Quid liceat = how far it is allowable to go. The tribunes 
were the especial guardians of the interests of the people ; and Cicero 
here cautions them, lest they may go so far as to injure the interests 
which it was their business to defend. 

21. Belli .... adscribitar = is added (i. e. is a fit person to be 



556 NOTES. 

Page 

260 added) to Cn. Pompey as a sharer in the maritime war and in his 
exploits. 

Ch. XX. 1. Si ... . esset = if anything should have happened 
to him, should have become of him. It is a euphemistic expression for 
if he should have died. Fio and facio are joined with the abl. to de- 
note that something is to be made or become out of something ; and 
in the same sense they are construed also with the dat., and more 
rarely with de. 

2. In ipso == in him ; i. e. Catulus. The occasion of the words 
in the text was when Catulus was making his speech against the 
Gabinian law. According to Plutarch, after he had freely given 
Pompey all due honor, and said much in his praise, he advised them 
to spare him, and not to expose such a man to so many dangers. 

3. Talis est vir; i. e. Catulus. 

261 4. Ill hoc ipso = on this very point : referring to the words of 
Catulus above, in itno .... poneretis, and to his argument, that it 
would expose Pompey to too great danger. 

5. Quo minus = the less. 

6. At enim. V. XVII. n. 5, and Sail. Cat. LI. n. 32. 

7. Noh dicam ; i. e. for the purpose of refuting this objection. 

8. Novonim coiisiliorum rationes = new measures. A 
circumlocution for nova consilia. Ratio is often thus used. 

9. Puiiicum atque Hispanieuse ; i. e. the third Punic 
and the Numantine wars. 

10. Uno imperatore; i. e. P. Cornelius Scipio Aemilianus 
Africanus Minor. V. XVI. n. 16, and in Cat. IV. 10, n. 6. 

11. C. Mario. V. in Cat. IV. 10, n. 8, and this oration, XVI. n. 17. 

12. Qua in . . . . constituta = how many innovations (i. e. 
upon established custom) have been determined upon with the per- 
fect concurrence of Q. Catulus. The meaning of novus here may be 
determined by the variety of expressions used for it in the next 
chapter ; viz. praeter consuetudinem, inauditum, inusitatum, singulare, 
incredibile. 

Ch. XXI. 1. Quam adolescentulum privatum. V. 
X. n. 6. The skill of the orator, as shown in the variety of construc- 
tion in this chapter, is deserving of particular notice. The first three 
questions are constructed with quam and the ace. with the injin., and 
the next three with quam and ut with the subj. Adolescentulum con- 
Jicere may be regarded as the subject nominative of est understood. 
V. Ec. Cic. XXIII. n. 27. The same remark applies to imperium dan 
and equitem triumphare below. 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 557 

Page 

2. Conficere = should collect, levy. Y. X. n. 6. 261 

3. Cujus a etas. The earliest age at which a man could become 
a senator was, during the republic, probably 32. Augustus after- 
wards fixed the senatorial age at 25, which appears to have remained 
unaltered throughout the times of the empire. Pompey was at this 
time 24. 

4. Bellum. V. X. n. 13. 

5. Confecit = he terminated. 

6. Equitem — triumphare. Y. X. n. 11. 

7. Omnium — studio = zealously by all : lit. with tne zeal 
of all. The common reading is omni studio. 

8. Duo consuies. Aemilius Lepidus and D. Junius Brutus, 
B. C. 77. 

9. Bellum maximum. Y. X. n. 15. 262 

10. Pro consule = instead of a consul, with consular power. 

11. L«. Philippus. He was consul, B. C. 91, and one of the 
most distinguished orators of his time. 

12. Non — pro consule, sed pro consulibus ; i. e. not 
with the power of one consul, but of both of them : intimating the 
incapacity of the consuls of that year. 

13. TJllum alium magistratuni. This alludes to the high- 
er or curule magistracies, the lowest of which was the aedileship, to 
which a person was eligible by law at the age of 3 7. Pompey was 
now 36. Y. X. n. 11. 

14. Iterum — triumpharet. Y. X. n. 11. 

15. Profecta sunt .... a — auctoritate = have taken 
their rise in favor of the same man from the recommendation, &c. 

Ch. XXII. 1. Videant, ne sit = they should consider 
whether it may not be ; i. e. let them fear that it may be. Video in 
the sense of " consider " is followed by ut or ne after the analogy of 
verbs of fear and solicitude. Y. Z. 534. 

2. Auctoritatem = advice, opinion, views. 

3. Dignitate = elevation ; i. e. to posts of honor. 

4. Suo jure — with peculiar, perfect right. 

5. Vel. Y. Ec. Cic. XXVI. n. 16. 

6. Iisdem istis ? i. e. Hortensius, Catulus, and their adherents. 

7. Unum ilium ex omnibus. Y. Ec. Cic. XX. n. 10. 

8. Studia vestra = your zeal (for Pompey), your wishes. 

9. Vos .... vidistis = you at that time saw more clearly (than 
they did) what was for the interests of the state : lit. saw more (than 
they did) in reference to the state. 



558 NOTES. 

Page 

§62 10. Vos : sc. sin. 

26$ 11. Principes = leaders ; i. e. of the senate. 
12. Bello .... regio. V. XVII. n. 4. 

23. ©inlcile est. It was difficult because, those provinces being 
rich and remote from Italy, the temptation was greater to turn aside 
from the path of duty and yield to considerations of personal 
interest. 

14. Asaa, V. II. n. 3. 

15. Interiorum = further inland. 

16. Ita versari = so to employ himself. 

17. Pudore .... moderations = under more restraint 
(than others) from a sense of shame and from self-control. 

18. Causa belli = a pretext for war. 

1 9. Coram = in your presence. 

20. Animos .... possit = can satisfy the arrogance and pride. 
Ch. XXIII. 1. Collatis siguis = in an actual engagement, 

in a pitched battle. 

2. Idoneus qui — mittatur = fit to be sent. 

3. Pacatam .... sit = has been subdued, which is rich ; i. e. 
and still remains rich. Ec quis (ecqui), like num, commonly implies 
that the interrogator expects a negative answer. V. in Cat. I. 8, 
n. 17. 

4. Quae .... vMeatur = which appears to such men to have 
been subdued ; i. e. so long as a state is opulent, however peaceful or 
friendly it may be, they will continue to find some pretext for waging 
war against it for the sake of plunder. 

264 5. Coiitlneutlam. V. XIV. n. 12. 

6. Videbat : sc. ora maritima ; i. e. the inhabitants. 

7. Jacturis ; i. e. money spent in bribery for the purpose of 
securing a province or some foreign command. The individual in- 
tended to reimburse himself for these heavy losses by plundering his 
province. 

8. Quibus conditionibus = under what engagements. 
These were agreements or stipulations to be fulfilled at some future 
time. 

9. Videlicet, Ironical; for he says, chapter XXII., noverunt 
$ociorum vulnera, &c. 

10. Noil. V. in Cat. I. 9, n. 13. 

11. Quum — turn. V. Ec. Cic. XXI. n. 2. 

12. Est vobis auctor = you have as an adviser (of the 
measure). 



ORATIO PRO LEGE MANILIA. 559 

Page 

13. P. Servilius. P. Servilius Vatia, surnanied Isauricus from 264 
his victory over the Isauri, was raised to the consulship by Sulla in 

B. C. 79, and the following year was sent as proconsul to Cilicia in 
order to clear the seas of pirates. He subdued the strongholds of 
the pirates, reduced Cilicia to a Roman province, and on his return 
to Rome in *B. C. 74 he entered the city in triumph. He had spoken 
before Cicero in favor of the Manilian law. 

14. C. Curio, This was C. Scribonius Curio, who was consul in 
B. C. 7G. The next year he obtained Macedonia as his province, 
and carried on war for three years against the Dardanians and 
Moesians in the north part of it with great success. In B. C. 71 he 
celebrated a triumph over the Dardanians. 

15. Beneiiciis — ingenio — praeditus. A species of 
zeugma. With the first two ablatives translate praeditus " distin* * 
guished," and with the last two, " endowed." 

16. I^eiitiiliis. Cn. Cornelius Lentulus Clodianus was consul in 
B. C. 72. As an orator, he concealed his want of talent by great 
skill and art, and by a good voice. 

17. Pro = in accordance with. 

18. Cassius. C. Cassius Longinus Varus was consul B. C. 73. 
The next year he commanded as proconsul in Cisalpine Gaul, and 
was defeated by Spartacus near Mutina. 

19. IntegTitate siiigulari : sc. vir. A proper name is not 
directly qualified by an adjective, nor ordinarily by the gen. or abl. of 
quality, but through the noun vir or homo in apposition. V. K. 86, R. 3. 

20. Viilete, ut = see how. 

Cii. XXIY. 1. Islam tuam. V. in Cat. I. 1, n. 4. 

2. Neve. V. Caes. II. 21, n. 3. 

3. Iter mil. .The first time was when the Gabinian law was passed. 265 

4. I>e .... facilitate = about the thing itself (i..e. the election 
of such a man) or about (our) ability to carry (it ; i. e.'the election). 
The enthusiasm which the people manifested was an indication of 
success. 

5. Autem. V. Ec. Cic. XX. n. 5. 

6. Atque .... praetoria. Atque here serves to connect with 
the preceding a phrase which is merely explanatory of it : beneficium 
being used to designate any office within the gifts, or favor, of the 
people. 

7. l>efero = I place at the disposal. 

8. Loco ; i. e. the forum, which was surrounded with numerous 
temples. 

24* jj 



560 NOTES. 

Tagc 

265 9- Templo ; i. e. rostra. Any place consecrated by the augurs 
might be called a templum. 

10. Cfcwi .... adeunt = who engage in public affairs. 

11. HonorilHis. Particularly the consulship; which was the 
only remaining object of his ambition. 

12. lit .... tecti = shielded by the unblemished character, 
which a man ought to exhibit : lit. as a man ought to exhibit (it). 
The words ut . . . . oportet are explanatory of innocentia tecti, and 
ut is equivalent to quam. 

13. fta&ioiie vitae = course of life : sc. which I have hitherto 
pursued. V. § 1. 

14. §»i . . . . leret = if your will shall permit. Cicero is fond of 
acknowledging the sovereign will of the people. 

15. Taiitumque .... videar = and so far from seeming to 
have sought for myself any grateful return. The clause, ut . . . . vi- 
dear, is the subject of abest, and the clause, ut . . . . intelligam, de- 
pends upon tantum. 

16. Inimicitia denotes any enmity which has its foundation in 
antipathy or disagreement ; whereas simultas denotes a political en- 
mity, which has its foundation in rivalship. Dod. 

17. Hoc lionore ; i. e. the praetorship. 

18. Meis .... ratioiiitous = to all my own advantages and 
considerations ; i. e. to everything of a personal consideration ; and 
hence to all the enmities to which I expose myself for your sake. 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 

INTRODUCTION. 

A. Licinius Archias, born and educated at Autioch in Syria, a city re- 
nowned for the cultivation of Greek art and learning, acquired at a very 
early age a considerable reputation as a poet. He had scarcely grown out 
of the age of boyhood, when, according to the fashion of the time, he went 
out on a journey, the object of which was to improve himself and increase 
his knowledge. He travelled through Asia Minor and Greece, and thence 
to Southern Italy, where he visited the towns of Tarentum, Locri, Rhegium, 
and Naples. His talent was everywhere recognized and appreciated, and 
the above-mentioned towns attested their estimation by honoring him with 
the franchise. In B. C. 102, in the consulship of C. Marius and Q. Luta- 
tius Catulus, Archias came to Rome : he was received into the first families 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 5G1 

Pago 

of the city, and enjoyed the particular hospitality of the Luculli, in honor 266 
of which family Archias also assumed its gentile name Licinius. As Cicero 
calls him his instructor, it would seem that Archias, besides his poetical 
occupations, also engaged at that time in instructing young Romans. Some 
years later, he accompanied M. Luculius on a journey to Sicily, and on 
their return they passed through Heraclea in Lucania. There, too, he was, 
through the mediation of Luculius, honored with the franchise ; and this 
was the more valuable to him, as that town was in a nearly equal legal re- 
lation to, and alliance with, Rome, and as Archias seems to have deter- 
mined to spend the remainder of his life at Rome. In B. C. 92, the trib- 
unes M. Plautius Silvanus and C. Papirius Carbo brought forward a bill 
(lex Plautla Papiria) by which the franchise was conferred upon all those 
who were enrolled as citizens in an allied town, provided they had a domi- 
cile in Italy at the time of the passing of the law, and gave in their name 
to the praetor within sixty days. Archias fulfilled these conditions, and 
gave in his name for registration to the prsetor Q. Metellus. But in B. C. 
65 a law was passed {lex Papia), enacting that all peregrini, or strangers, 
should be expelled from Rome, and that the Socii Latini (who were not 
Roman citizens) should be sent away to their native places. On that oc- 
casion a certain Gratius, who may have been induced by hatred, or avarice, 
or by enmity against Luculius, came forward, asserting that Archias was a 
peregrinus, and had illegally assumed the name of a Roman citizen. Ar- 
chias was unable to bring forward any evidence of his franchise, for the 
archives of Heraclea had been destroyed by fire : during his long stay at 
Rome, moreover, he had never entered his name as a citizen in the census 
lists. Cicero now undertook the defence of his old teacher and friend ; 
not, indeed, with a strict legal argumentation, for the proofs were wanting, 
but he sets up the dignity of the accused, the affection he had met with 
everywhere, and his services to literature and art, as so many proofs of the 
truth of his assertion that he was in lawful possession of the Roman fran- 
chise ; nay, Cicero maintains that if Archias were not already a Roman 
citizen, his life and merits made it a duty for Rome to admit him among 
the number of her citizens, in order to secure a man of such eminence to 
the commonwealth. Such a defence, which Cicero sought in the personal 
character of the accused, and laid before the judges, who could not well 
sacrifice the cause of learning and humanity to such an accusation, — 
such a defence could not so much urge the legal points at issue, for which, 
as we have already observed, the documents were wanting, as set forth the 
praise of varied acquirements, and of a life devoted to the cultivation of 
the beautiful. And it is this very praise of the humaniora that makes this 
speech a useful, agreeable, and inciting study to young readers ; though it 
must not be left unnoticed that some critics consider it as spurious, and 
unworthy of Cicero ; and the ancients themselves regard it as less excel- 
lent than other orations. Respecting the result of the speech, which was 



562 NOTES. 

Page 

ft§6 delivered in B. C. 62,* before Q. Cicero, who was then praetor urbanus, 
nothing is known, and the remaining period of Archias's life is buried in 
utter obscurity. To judge from the few specimens of his poetry which 
have come down to us, it appears that he did not possess so very great a 
poetical talent as Cicero describes it in his oration ; and it is probable that 
Archias, who was intimate with so many Roman families, was more par- 
. ticularly skilled in making verses upon the passing events of the day, and 
also, as some believe, knew how to make himself agreeable by improvisa- 
tion, or extempore composition of verses. — Schmitz. 



ANALYSIS. 

Ch. I. The orator acknowledges, that, in undertaking the defence of 
Archias, he is but discharging a duty to him as the teacher and guide of his 
youth, to whom he is indebted for much of his success as a pleader at the 
bar. 

Ch. II. After apologizing for turning aside from the usual mode of fo- 
rensic pleading to speak of the advantages of literature, he lays down the 
leading proposition, which consists of two parts : (a) Archias is already a 
citizen, and (b) if he were not, he ought to be admitted to citizenship. 

Ch. III. Archias's birthplace, his early devotion to poetic composition, 
his great reputation in Asia and Greece, arrival in Italy, where he was pre- 
sented with citizenship by the inhabitants of Tarentum, Rhegium, and 
Neapolis, and finally at Rome, where he was honored with the intimate 
friendship of the Luculli, Metelli, and other distinguished Romans. 

Ch. IV. He comes to Heraclea with M. Lucullus, through whose in- 
fluence, as well as on account of his own merits, he obtains the Roman 
franchise of the Heracleans in accordance with the provisions of the law of 
Silvanus and Carbo. He had complied with the conditions of this law, in- 
asmuch as he had had for many years a domicile at Rome, had given his 
name to the praetor within sixty days after his enrolment, and the fact of 
his enrolment had been proved by the testimony of M. Lucullus and the 
Heraclean ambassadors. 

Ch. V. The probability of .Archias's citizenship is shown by the fact 
that he had been enrolled in the registers of Metellus, who was a man of 
remarkable conscientiousness and integrity, that he had been made a citizen 
of various other allied cities, and that he had in various ways enjoyed the 
rights and privileges of a Roman citizen. The fact that his name was not 
found in the census lists did not militate against his claim to be a citizen ; 
for, in the first place, he was absent from Rome when the census was taken, 
and at the time when he was present it was not taken ; and, in the second 

* Generally assigned to B. C. 61. — Smith's Class. Diet. If this is the correct time, 
Cicero was in the forty-sixth year of his age. — Editor. 



OKATIO PRO ARCHIA POETA. 563 

Page 
place, the fact that a person's name was found in the census lists did not 266 
prove his citizenship. This completes the first point of the defence ; viz., 
that Archias was a Roman citizen. 

Ch. VI. To establish the second point of the defence, viz., that Archias 
ou°-ht to be admitted as a citizen, if he were not already one, Cicero speaks 
first of the advantages of letters, and especially of poetry, (a) to orators ; 

Ch. VII. (b) To the most distinguished men of the state j (c) as af- 
fording pleasure in every age of life, in all times and all places : 

Ch. VIII. Then he describes the remarkable poetic talent of Archias, 
and shows by examples how highly poets were esteemed by antiquity : 

Ch. IX. In the next place, Archias has claims on the love and gratitude 
of the Roman people, because he has contributed to the fame and glory of 
the Roman name by celebrating in verse the victories of some of their most 
distinguished generals : 

Ch. X. Lastly, he is none the less meritorious because he has written in 
Greek verse instead of Latin; and as various writers were honored by 
Alexander, Theophanes by Pompey, a miserable poet by Sulla, Corduban 
poets by Metellus, 

Ch. XI. And Attius by Brutus, so ought Archias to be rewarded by 
the judges. Cicero himself also confesses to the weakness of desiring the 
safety of Archias, because he has begun to celebrate in verse the praises of 
his consulship. 

Ch. XII. In conclusion, he asks of the judges a verdict favorable to his 
client, on account of his personal merits, on account of his legal claim to 
such a verdict, and on account of the important services he has rendered to 
the Roman people, and craves their indulgence for having departed from 
the usual course of a forensic argument to speak of his talents and pro- 
fession. 



Ch. I. 1. Ingeiiii = natural talent ; i. e. as an orator. V. p. 1. 
Manil. XIII. n. 9. 

2. Exercitatio = practice, the readiness acquired by practice. 
Cf. in Cat. III. § 11 : Ingenium, &c. 

'3. Me — imediocriter esse versatum = that I have mod- 
erately employed myself. Notice the modesty of this passage. 

4. Mil j usee .... aliqua = any knowledge of this same art ; 
i. e. dicendi = public speaking, oratory. Aliqua is stronger than the 
simple qua. V. Caes. I. 14, n. 5, and in Cat. IV. 10, n. 2. 

5. Al> .... pro fee ta = arising from the zealous pursuit and dis- 
ciplining influence of the most liberal arts. 

6. Earum .... omnium ; i. e. ingenium, exercitatio, ratio: the 
three chief requisites for forming an orator. 



564 NOTES. 

Page 

266 7 - Vel in primis = especially : lit. even among the first. 

8. Repetere = to claim in return. 

9. Prope suo jure ; i. e. because he had been Cicero's in- 
structor. 

10. Pueritiae. According to Dr. Middleton Cicero was five 
years old when he was placed under the instruction of Archias. 

11. Inde usque repetens = recollecting even from that 
early period. Inde usque marks a continuous progress from the dis- 
tant point mentioned quite up to the moment present to the speaker. 

12. Principem = chief guide. 

13. Suscipiendam refers to the design, or purpose, to learn the 
art of public speaking, and ingrediendam, to the act of learning it. 

14. Rationem = the path, course. Horum studiorum is not to 
be confined to the study of oratory, but includes also liberal studies 
in general. 

15. Hortatu praeceptisque. The former looks to suscipien- 
dam., the latter, to ingrediendam. The abl. of hortatus is found in only 
one other passage in Cic. 

267 16. Ceteris .... servare = to aid others and save some. 
Ceteris and alios are not used with reference to each other, but, to 
huic ipsi below. On the use of a single alii, see Caes. I. 8 : Alii va~ 
dis Rhodani. See also this oration, VI. 13: Ceteris — alii; where 
these words are used with reference to egomet. 

1 7. Ita = so emphatically. 

18. Alia ouaedam — facultas — ingenii = a certain 
other kind of talent. Because he was a poet, and not an orator. 

19. Neque disciplina = and not this theoretical or practical 
knowledge of oratory which I possess. This which I possess, which 
belongs to me, is the force of haec. To connect ne — miretur with 
the apodosis ne nos quidem — dediti fuimus, sc. " let me tell you." 

20. Studio : sc. dicendi. 

21. Artes. Viz. poetry, eloquence, philosophy, history, mathe- 
matics, &c. 

22. Humanitatem = a mental cultivation befitting a man, — • 
a liberal education. 

Ch. II. 1. In quaestioue legitima = in a legal investiga- 
tion. The question at issue, viz. whether Archias was a citizen or not, 
was a strictly legal one : one to be settled by law. 

2. In judicio publico = at a public trial, in opp. to judicium 
privatum ; i. e. a trial in which the interests of the state were in- 
volved, in opp. to one in which the interests of private individual* 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 565 

Page 

were concerned. The rights of Archias as a citizen, it is true, were 267 
at stake, but then the question turned on the interpretation of a law 
involving the interests of the state. 

3. Qimin res agatur = when the case is pleaded. 

4. Praetorem ; i. e. Q. Cicero, the orator's brother. 

5. Hoc — g-enere dicendi = a (= such a) kind of pleading. . 
*' It was unusual in judicial transactions and speeches to treat of lit- 
erature and the arts." Hie qui is used for is qui, when the thing 
spoken of is present. Here it is the style he is now going to adopt. A. 

6. lit .... patiamifiii explains Jianc veniam. 

7. Me — loqui is the object of patiamini. 

8. Hoc = tali. 

9. Hac .... tmifianitate = such being your own liberal 
knowledge. 

10. Exercente = administering. 

11. JLiberius : sc. than is usual. 

12. lai .... tractata est = in case of such a personage, 
(character ; i. e. as Archias is,) which, on account of retirement and 
study, has been by no means brought forward (acted) in legal trials 
and the dangers (attendant upon them). Tractare personam is prop- 
erly said of an actor. 

Ch. III. 1. Artilras. V. I. n. 21. 268 

2. Humanitafeiii. V. I. n. 22. 

3. Ad scrioeiidi studium = to the study of composition ; 
i. e. poetic composition. 

4. liOCO = birth, family. 

5. Celeori = populous. 

6. Contigit = (and) it happened (to him). This verb is con- 
nected with contulit by et understood. The usual construction is 
condgit alicui ut antecelleret. The infinitive gives less prominence and 
definiteness to the consequence. 

7. Sic .... superaret = his arrivals were so much talked of, 
that the expectation (i. e. the desire to see) of the man exceeded the 
reputation of his talent, whereas his actual (ipsius) arrival and the 
admiration (it excited) exceeded (even) the expectation (with which 
his arrival had been looked for). 

8. Italia here means Southern Italy, or Magna Graecia: so 
called from its Greek inhabitants. It was especially after the de- 
struction of Carthage (B. C. 146), that Greek civilization began 
to be introduced into Italy. 

9. Propter traiiquillitatem rei publicae. From B. C. 
99 to B. C. 90, when the Social War broke out. 



£66 NOTES. 

10. Non negrligebantur. Less strong than colebantur. 

11. Tareaitinl, &:c. Tarentum, Khegium, and Neapolis were 
the most celebrated towns in Southern Italy, and, being of Greek 
origin, would naturally be favorably disposed towards the Greek poet, 
and would be likely to honor him with their most valuable gifts. 
This they did in bestowing upon him the civitas (= privileges of a 
citizen, citizenship) ; but this fact availed him nothing in a legal 
point of view as to Roman citizenship, and Cicero knew it perfectly 
well : he is only paving the way, as it were, for his receiving the 
civitas at Heraclea. 

1 2. Absentibus — to persons absent ; i. e. who were at a dis- 
tance, and who had never seen him. 

13. Mario consaile et Catulo. B.C. 102. The usual order 
is Mario et Catulo consulibus. V. in Cat. III. 10, n. 4, and p. 1. Manil. 
XVI. n. 17. The Catulus here mentioned was a highly educated 
and generally accomplished man, deeply versed in Greek literature, 
and especially famed for the extreme grace and purity with which he 
spoke and wrote his own language. He, together with Marius, con- 
quered the Cimbri, B. C. 101. 

14. Res — maximas = the noblest subjects. Ad scribendum. 
V. n. 3. 

15. Res gestas ; i. e. the victory over the Cimbri. 

16. Stadium atque asires = an interest and a critical ear; 
i. e. an interest in literary works and a correct literary taste. Cat- 
ulus wrote both history and poetry. 

1 7. L*iiculli ; i. e. L. Licinius Lucullus, the conqueror of Mith- 
ridates, and a man of great learning, and M. Licinius Lucullus, who 
gained a triumph over the Thracians and Macedonians in B. C. 71. 

18. Praetextafcus = adolescentulus = a youth. This word 
must not be taken literally, as, in the first place, foreigners were for- 
bidden to wear the toga, and, in the second place, Archias, who must 
have been at this time about eighteen years of age, was too old to 
wear the toga praetexta, which Roman youth laid aside on entering 
the seventeenth year. 

19. §ed .... senectuti = but this indeed (was) in consequence, 
not only of his natural talents and literary attainments, but also of 
his natural disposition and virtuous character, that the same house 
which was the first (to receive him) in his youth, was also most 
friendly to his old age. Supply fuit after hoc. The f indicates that 
the passage is supposed to be corrupt. " The more usual explicative 
of hoc is quod. Matthiae observes, that, wherever ut is so used, it 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 567 

Pag« 

conveys the explanation, as at the same time an effect or consequence 269 
of what had been stated : e. g. here it is the consequence of Archias's 
good character " A. 

20. Senectilti. Archias was now probably in his sixtieth year. 

21. Q. Metello. Q. Metellus Nuinidicus, consul B. C. 109, the 
conqueror of Jugurtha in Numidia, for which victory he received the 
honorary surname of Numidicus, was distinguished for his personal 
integrity, his abilities in war and peace, and his generous patronage 
of literature and art. 

22. Pi©. Q. Metellus Pius, consul B. C. 80, went the following 
year (B. C. 79) as proconsul into Spain, where he commanded eight 
years against Sertorius. He received the surname Pius on account 
of the love which he displayed for his father when he besought the 
people to recall him from banishment in B. C. 99 ; whom he resem- 
bled in his abilities, personal character, and patronage of learning. 

23. M. Aemilio. M. Aemilius Scaurus, consul B. C. 115, and 
a second time B. C. 107, was a Roman nobleman of eminent abilities, 
though his character was tarnished by cupidity. 

24. Vivebat = he had friendly intercourse. 

25. Patre. V. n. 13. 

26. Fill©. V. p. 1. Manil. XVII. n. 7. 

27. L*. Crass©. L. Licinius Crassus, the orator. He was consul 
in B. C. 95. 

28. I>rusum. M. Livius Drusus was tribune of the plebs in 
B. C. 91, and carried many laws, but was assassinated in his own 
house the same year by his political opponents. 

29. Oc!avi©s. Cn. Octavius, consul B. C. 87, (V. in Cat. III. 
10, n. G,) L. Octavius, son of the former, consul B. C. 75, and per- 
haps another Cn. Octavius, who was consul B. C. 76. 

30. Cat©iiein. M. Porcius Cato, a tribune of the plebs and 
father of Cato Uticensis. 

31. H©rteiisi©rion. Q. Hortensiiis (V. p. 1. Manil. XVII. n. 8) 
and L. Hortensius his father, who was prastor of Sicily in B. C. 97. 

32. Percipere = to learn. 

33. §imala3>aBit = affected (this desire). 

Cn. IV. 1. Ileraeleam. A seaport of Lucania, on the bay of 
Tarentum, founded, it is said, by the Tarentini, B. C. 423. 

2. Quae .... f©exlere = since this was a state of (i. e. enjoy- 
ing) the most favorable privilege and the most equitable treaty ; i. e. 
with Rome. This alliance was formed in B. C. 278, in the consulship 
of C. Fabricius ; and by it Heraclea obtained greater privileges than 






568 NOTES. 

Page 

269 other towns, such as Tareiitum, Rhegium, and Neapolis. To this idea 
aequissimo refers, expressing the fact of its being nearly on a level 
with Ronie itself. It was for this reason that Archias endeavored to 
obtain the franchise of Heraclea. 

3. Adscribi se = to be enrolled, received (as a citizen). 

4. Quuni = not only because. 

5. Silvani lege et Caroonis ; i. e. the lex Plautia et Papiria. 
This law was proposed and carried by the tribunes M. Plautius Sil- 
vanus and C. Papirius Carbo in B. C. 89. 

6. Foederalis civitatibus = in the allied states. In the 
seventh century of Rome these words expressed those Italian states 
which were connected with Rome by a treaty (foedus). They did 
not include Roman colonies or Latin colonies, or any place which 
had obtained the Roman civitas. Among the Foederati were the 
Latini, who were the most nearly related to the Romans, and were 
designated by this distinctive name : the rest of the Foederati were 
comprised under the name of Socii or Foederati. They were inde- 
pendent states, yet under a general liability to furnish a contingent 
to the Roman army. Thus they contributed to increase the power of 
Rome, but they had not the privileges of Roman citizens. The dis- 
content among the Foederati, and their claims to be admitted to the 
privileges of Roman citizens, led to the Social War. The Julia Lex 
(B. C. 90) gave the civitas to the Socii and Latini ; and a lex of the 
following year {lex Plautia et Papiria) contained, among other provis- 
ions, one for the admission to the Roman civitas of those peregrini 
(foreigners) who were entered on the lists of the citizens of federate 
states, and who complied with the provisions of the lex ; that is, who 
had a domicile in Italy at the time the law was enacted, and who 
gave in their names to the praetor within sixty days. 

7. Multos — annos ; i. e. from B. C. 102 to 89. 

8. Q. Metellum* Q. Metellus Pius, who was praetor in B. C. 
89. Y. III. n. 22. 

9. I>e civitate ac lege = de civitate ac de lege (Plautia Pa- 
piria) qua civitas data est foederatis populis. 

10. Causa dicta est — the case is pleaded; i. e. if I confine 
myself to the fact of his enrolment as a citizen of Heraclea, and of 
his having complied with the provisions of the law of Silvanus and 
Carbo, there is nothing further to be said : the matter is settled. 

11. ReHgione = scrupulousness. 

270 12 - Won interfuisse = was not present (merely). 
13. Ilujus .... venerunt. Parenthetical. 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 569 

Paga 

14. Mandatis = documents. 270 

15. Hie tu. This form implies something of indignant feeling. 

16. Italico bello. Called also the Social war, because it was 
waged by the Latin allies against Rome to extort from it the rights of 
citizenship, and the Marsic, because it was begun by the Marsi. 

1 7. Hominum memoria : referring to the testimony given 
by Lucullus and the Heraclean deputies. 

18. JLiterarum inemoriam : referring to the registers of 
Heraclea. 

19. Integerrimi municipii ; i. e. Heraclea, which from a 
foederata civitas, which was its condition when Archias became a citi- 
zen of it, had become a municipium. For the meaning of municipium y 
see Sail. Cat. LI. n. 47. During the Social War Heraclea remained 
faithful to Rome ; hence the word integerrimi. 

20. An .... habuit = did not he have, &c. ? 

21. Tot annis. Y. n. 7. 

22. Immo .... auctoritatem = nay, indeed he did make 
a public declaration of his claim to citizenship in those registers, 
which alone by reason of that declaration and of the college of prae- 
tors have the authority of public registers ; i. e. the case is made still 
stronger in favor of Archias by the fact, that his name was registered 
in the lists of Metellus, a man of undoubted fidelity and integrity ; 
whereas a doubt might have arisen as to the genuineness of the reg- 
istration, if his name had been found in those of such men as Appi- 
us and Gabinius. Solae is used antithetically with reference to the 
registers of Appius and Gabinius mentioned below. For immo vero, 
see in Cat. 1. 1, n. 19 ; and for ex used in a causal sense, see Sail. Cat. 
XII. n. 2. 

Ch. Y. 1. Appii. Appius Claudius Pulcher, who was praetor 
in B. C. $9, along with Gabinius and Metellus. 

2. Negligent! lis. So that forgeries might be easily introduced 
into them. 

3. Gabinii. P. Gabinius Capito, who was praetor in B. C. 89, 
and afterwards propraetor in Achaia, where he was guilty of extor- 
tion, for which, upon his return to Rome, he was accused by L. Piso, 
(whom the Achaei had selected as their patronus) and condemned. 

4. Quamdiu ineolumis fuit ; i. e. before his impeachment. 

5. LiC vitas = recklessness. 

6. Calamitas = his ruin. 

7. Resignasset = had destroyed. His condemnation, by injur- 
ing his character for probity, naturally lessened the authority of his 
papers. 



570 NOTES. 

Page 

270 8. Madestissimus = a most careful observer. 

9. L.. JLeiitulum. Lucius Lentulus was praetor B. C. 89. 

10. Ven'erit — dixerik After ut a consequence (but not a 
purpose) is often put in the per/, subj. instead of the imperf., after a 
past tense. The perf. denotes a single action : veniret — dicer et 
would rather denote a continued or repeated one. -A. 

11. Aliis qnaque in civifatibus. Archias's enrolment in 
other states is not mentioned as giving him any claim to Roman citi- 
zenship, but only to increase the probability of his having been 
enrolled as a citizen of Heraclea. 

271 12- Oraecia ; i. e. Magna Graecia in Southern Italy. 

13. Credo. Ironical. In this sense credo is not commonly foL 
lowed by the ace. with infin. 

14. Scenicis artificibus === stage players, actors. The Bo- 
mans considered the profession of the actor ignoble and fit only for 
the slave. 

15. Id: sc. largiri. 

16. Civitatem datam ; i. e. by the law of Silvanus and Carbo. 

17. Legem Papiam. See Introduction. In consequence of 
this law, many foreigners got their names entered in the lists of the 
municipia, in order to be able to pass as Roman citizens. 

18. Eoruin mumcipiariMii ; i. e. Rhegium, Locri, Neapolis, 
and Tarentum. They had been made municipia from foederatae civ- 
itates by the law of L. Julius Caesar (lex Julia), B. C. 90. 

19. Iirepserint* By means of the negligence or corruption of 
the praetors. 

20. Ceiisus nastras requiris. Gratius had objected to 
Archias's being a citizen on the ground that his name was not found 
in the censors' lists. Cicero replies, that when the census was taken 
Archias was absent from Rome with Lucullus, and when he was 
present, the census was not taken. The censors were usually chosen 
once every five years, and, at first, continued in office for five years ; 
but afterwards, lest they should abuse their authority, a law was 
passed ordaining that they should be elected every five years, but that 
their power should continue only a year and a half. 

21. Scilicet = of course. Ironical. 

22. Est eniin obscurum = for it is not known. The irony 
is still continued. 

23. Praximis censaribus ; i. e. the censors of B. C. 70 : L. 
Gellius and Cn. Lentulus. 

24. Apud exercitum fuisse, " to be with the army" is said of 
non-military persons attending the general for any reason. A. 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 571 

Pag« 

25. SuperioribilS S sc. censoribus : L. Marcius Phillippus and 271 
M. Perperna, B. C. 86. Here was a period of sixteen years from 

B. C. 86 to B. C. 70, during which no censors were chosen. 

26. Primis ; i. e. the first after giving in his name to the praetor 
and obtaining the Roman franchise : P. Licinius Crassus and L. Ju- 
lius Caesar, B. C. 89. 

27. [Itaj se . . . . cive = [so far] even then had conducted himself 
as a citizen. Ita, which is enclosed in brackets to indicate that its 
genuineness is doubtful, refers to sit census, and means, " so far as his 
enrolment was. concerned," " by the very fact of his enrolment." 

28. Qnem (sc. iste Archias) .... versatnm = (that same 
Archias) whom you charge to have, not even in his own opinion, en- 
joyed the right of Roman citizens. 

29. Testamentnm — fecit. None but Roman citizens could 
make a valid will, or, as a general rule, become heirs of Roman 
citizens. . 

30. In oeneiiciis = among those recommended to favor. In 
the time of Cicero it was usual for a general, or a governor of a 
province, to report to the treasury the names of those under his com- 
mand who had done good service to the state : those who were in- 
cluded in such a report were said in beneficiis ad aerarium deferri. 
It was required by a Lex Julia that the names should be given in 
within thirty days after the accounts of the general or governor. 

Cn. VI. 1. Neqne — neqne = either — or, after negatives. 

2. Revincetnr = will be refuted. 

3. Ufoi = wherewith, that with which. 

4. An til existisnas = dost thou think then ? By supplying 
the ellipsis which is implied before an, we can give an its usual mean- 
ing in double questions, thus : do you believe this, or do you really 
think ? For this an, see Ec. Cic. XXV. n. 12, and Caes. I. 47, n. 12. 

5. Suppetere nobis posse = that we could have at hand. 

6. Tantam — contention ein = so long-continued exertion. 271 
The figure is derived from the bending of a bow ; to which relaxemus 
(= unbend) immediately after is well suited. 

7. Tempore. T. in Cat. I. 9, n. 8, and pro lege Manil. I. n. 9. 

8. Temporam — taiitnm = so much time. 

9. Tempestivis conviviis. Tempestiva convivia were such 
entertainments as began before the accustomed hour, or while it was 
yet day, and were lengthened out till very late at night. 

10. Eo = on this account. 

11. Haec — crescit oratio et facultas = this faculty of 



572 NOTES. 

Page 

272 public speaking which I possess is increased : lit increases. Oratio ei 
facultas by hendiadys for orationis facultas. V. Caes. I. 44, n. 5. For 
the force of haec, see I. n. 19. 

12. Quae : sc. haec oratio et facultas. 

13. Quae suninia snnt = which are of the highest impor- 
tance ; i. e. those principles which are necessary for man's guidance 
in practical life. 

14. Multistpie litteris = and from many literary works; i. e. 
the works of poets, historians, orators, philosophers. Litterae are op- 
posed to praecepta, which are imparted viva voce : the sapientium voces, 
afterwards mentioned. 

15. Pleui ; i. e. full of those principles the power of which he 
has just stated. 

16. Exeniplorum vetnsfas = exeraapta vetnsta = an- 
cient examples, examples of antiquity. Exemplorum may, however, 
limit plena. 

17. Imagines = likenesses, delineations; i. e. of moral char- 
acter. 

271 18. Expressas = portrayed, sketched. 

19. Ipsa .... excellentium — even by thinking upon excel- 
lent men. 

Ch. VII. 1. Est .... respondeam = I know what to reply. 

2. Habitu prope divino == by the almost divine character. 

3. Saepins — naturam — valuisse = that natural abili- 
ties have oftener been effectual. 

4. Atque idem = and yet for all that. 

5. Accesserit .... doctrinae = a sort of training (lit., 
method) and moulding (of the mental powers) which learning pro- 
duces have been added. 

6. 530 Mil nescio quid = something: lit. that, I know not 
what. Y. Epp. Cic. III. n. 35. 

7. Esse nunc : sc. contendo. 

8. Africanum. V. in Cat. IV. 10, n. 6. 

9. C. I^aelium. C. Laelius, surnamed Sapiens, the intimate 
friend of the younger Scipio. He was tribune of the plebs in B. C. 
151, praetor in B. C. 145, and consul in B. C. 140. 

10. E. Furium. L. Furius Philus, consul B. C. 136. A con- 
temporary of the younger Scipio and of Laelius, Philus participated 
with them in a love for Greek literature and refinement. He culti- 
vated the society of the most learned Greeks, and was himself a man 
of no small learning for those times. He was particularly celebrated 
for the purity with which he spoke his mother tongue. 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 573 

Page 

11. M. Catonem. M. Porcius Cato, surnamed Sapiens, and 27 § 
also Censorius, which is his most common, as well as his most 
'characteristic appellation, since he filled the office of censor with ex- 
traordinary repute, and was the only Cato that ever filled it. He 
was consul B. C. 195 and censor B. C. 184. He applied himself in 
old age to the study of Greek literature, with which in youth he had 

no acquaintance, although he was not ignorant of the Greek lan- 
guage. He lived to the advanced age of 85, or, as some say, of 90. 

12. Nihil. V. in Cat. I. 1, n. 8. 

13. Adjuvarentur — contulissent. V. Ec. Cic. V. n. 2 
2f. also in Cat. II. 2, § 3. Judicarem — sustulissem. 

14. Remission eini = relaxation, recreation. 

15. Judicaretis = you should judge. 

16. Cetera e : sc. animi remissiones. 

1 7. Tempo rum — omnium = suited to all times. Omnium 
belongs to each genitive. 

18. Neque .... gustare = neither prosecute them nor enjoy §74 
.hem by our own perceptions. 

Ch. VIII. 1. Roscii. Q. Roscius, the comedian, who was the 
most celebrated comic actor at Rome, and whom Cicero defended in 
a speech, the most of which is still extant. He paid the greatest at- 
tention to his art, and obtained excellence in it by the most careful 
ind elaborate study. So careful and assiduous was he in his prepar- 
ations, that even in the height of his reputation, he did not venture 
V.pon a single gesture in public which he had not previously well con- 
sidered and practised at home. 

2. Ergo ille. A form of the argument a minore ad majus, the 
more common form of which is an ille . . . . ? followed by non . . . . ? 

3. Ani 1110 rum .... ingeniormn. These words refer pri- 
marily to Archias ; but the plurals animorum and ingeniorurn make 
*ne thought more general. 

4. In ... . dicendi. V. II. n. 5. 

5. Quae turn agerentur = which were then topics of dis- 
cussion. 

6. Revocatnm .... sententiis = when called back (i. e. 
encored), to speak on the same subject with an entire change of 
■rords and ideas. 

7. Ut ad — nerveniret = that he attained to. 

8. Constare = depends upon. 

9. Naiura ips;a. v^ler-Q =*r derives his power *tou> natura 
Wself. 



574 NOTES. 

Page 

274 10. Cfcuodam. V. pro lege Manil. XIV. n. 21. 
fll 11. Suo jure. Y. pro lege Manil. XXII. n. 4. 

12. Eimius, whom the Romans ever regarded with a sort of 
filial reverence as the parent of their literature, was born, B. C. 239 
in Rudiae, a Calabrian village among the hills near Brundisium. He 
served as a centurion in the second Punic War, of which he composed 
a poetical history. He also wrote tragedies, satires, a eulogy on the 
elder Scipio Africanus, and numerous other works ; but fragments 
only are extant. He died at the age of 70 ; and, at the desire of Afri- 
canus, his remains were deposited in the sepulchre of the Scipios, 
and his bust allowed a place among the effigies of that noble house. 

13. Douum means a present, as a gratuitous gift, by which the 
giver wishes to confer pleasure ; whereas munus as a reward for ser- 
vices, whereby the giver shows his love or favor. Dod. 

14. Bestaae saepe : alluding to the fable of Orpheus. The 
orator, carried away by his feelings, represents as of frequent occur- 
rence what was a matter of individual experience. 

Ch. IX. 1. Ergo illi. V. VIII. n. 2. 

2. Cimbricas res — attigit = he undertook, began to write, 
the history of the Cimbrian war. Cf. § 28, attigit atque inchoavit. 

3. C. Mario. V. in Cat. III. 10, n. 4, and pro lege Manil. XVI. 
n. 17. 

4. Ilium. V. pro lege Manil. IX. n. 2. 

5. Quod acroama = what music. 

6. !L. Plotium. L. Plotius Gallus, a native of Cisalpine Gaul, 
was the first person that ever set up a school at Rome for the purpose 
of teaching Latin and rhetoric. This was about B. C. 88. 

276 7 - I* 1 .... versatum = carried on with many vicissitudes on 
land and sea. 

8. Totum. Particularly that part which was carried on by Lu- 
cullus ; and embracing the period from B. C. 73 to 67. The Mith- 
ridatic war, which extended over a period of about 30 years, was 
first carried on by Sulla, then by Lucullus, and was completed by 
Pompey, who had Theophanes of Mitylene for his eulogist. See § 24. 

9. Qui libri ; i. e. Archias's poem on the Mithridatic war, which 
consisted of several books. 

10. Pontum. V. pro lege Manil. VIII. n. 7. 

11. Non maxima manu — imiumerabilcs Aniicui- 
orum copias. Cicero refers to the taking of Tigranocerta. V. 
pro lege Manil. IX. n. 11. The forces of Tigranes on this occasion, 
according to Plutarch, amounted to 260,000 ; while those of Lucullus 



ORATIO PKO ARCHIA POETA. 575 

Page 

consisted of only 10,000 infantry, 1,000 slingers, and, according to 276 
Appian, 500 cavalry. 

12. Urbem — Cyziceuorum. V. pro lege Manil. VIII. n. 4. 

13. Nostra .... praedicabitur — cum .... classis, &c. 

= the sinking of the enemies' fleet together with the killing of the 
leaders, &c, will always be named and celebrated as our exploit : lit. 
as ours. Nostra refers grammatically to classis and pugna. Its posi- 
tion in this and the following clauses indicates strong emphasis. 

14. Apud Tenediini pugna. V. pro lege Manil. VIII. 
n. 5, 

15. Africano superior!. V. in Cat. IV. 10, n. 4. 

16. In sepulchro Scipionuni. V. VIII. n. 12. 

17. lis laudibus ; i. e. of Ennius. 

18. Hujus ; i. e. Cato Uticensis, who was present at the trial. 

19. Proavus Cato. V. VII. n. 11. 

20. Maximi, Marcelli, Fulvii. These were the most cele- 
brated generals in the second Punic War. For Maxinms and Mar- 
cellus, see pro lege Manil. XVI. n. 14 and 15. Q. Fulvius Flaccus 
was four times consul (B. C. 237, 224, 212, 209), and the conqueror 
of Capua B. C. 211. 

Ch. X. 1. Ergo ilium. V. VHI. n. 2. 

2. Rudimim bosninem. V. VIII. n. 12. 

3. Nam. An objector might urge, in answer to the foregoing 
question, that Ennius was honored with the Roman franchise because 
he composed in Latin verse, whereas Archias wrote Greek. Nam in- 
troduces the reasoning which shows such an objection to be unfounded. 

4. Minorena gloriae fruetum — percipi = that a leas 
harvest of glory is reaped. 

5. Graeca — Latina = the Greek — the Latin. 

6. Suis tinibus ? i. e. Latium. This was true at that time, for 277 
in Upper Italy the Etruscan and Gallic dialects prevailed, in Lower 
Italy the Greek. Afterwards, however, the Latin language became 
more widely disseminated. 

7. Manmim nostrarum tela = the weapons of our hands ; 
i. e. wielded by our hands. 

8. Ampla = honorable, glorious. 

9. Qui de vita — dimicant = who fight at the risk of life. 

10. Scriptores rerum suarum. No contemporary author 
of the campaigns of Alexander survives. Our best account come* 
from Arrian, who lived in the second century of the Christian era, 
but who drew up his history from the accounts of Ptolemy, the son 

25 KK 



576 NOTES. 

Page 

177 of Lagus, and Aristobulus of Cassandria. Y. Smith's Diet. Gr. and 
Rom. Biog. 

11. In Sigeo. Sigeum was the name of a promontory on the 
coast of Troy, where Achilles was supposed to have been buried. 

12. Ilias ilia. V. pro lege Manil. IX. n. 2. Cf. magnus Me 
above. 

13. Hie Magnus. Pompey. 

14. Theoptiaiiem. Theophanes of Mytilene in Lesbos, a 
learned Greek, was one of the most intimate friends of Pompey, 
whom he accompanied in many of his campaigns, and who frequently 
followed his advice on public as well as private matters. 

15. JEjiisdem landis ; i. e. as their commander. 

16. Credo. Ironical. So below. 

17. Vt — perficere uon poUtit = he could not have 
brought it about, that. 

18. Quum .... lofiigiuseitlis — when a wretched poet from 
the common people had put in his hand a petition, because he had 
made an epigram in his praise only in verses alternately somewhat 
longer (than the others) ; i. e. in alternate hexameters and pentame- 
ters. The thought suggested by tantummodo is, that its only merit con- 
sisted in its being composed in verses alternately long and short : it 
was not poetry. Libellum is any short composition. Poeia de populo 
-= an obscure poet. 

19. Vendebat. Y. Sail. Cat. XXIY. n. 3. 
278 20. Qui = since he. 

21. Tamen ; i. e. notwithstanding the poet was bad. 

22. Hujais ; i. e. Archias. 

23. Usque eo = to that degree. 

24. Cordubae. Now the town of Cordova in Spain. It was 
proverbial for the bad poets it produced, yet it gave birth to some 
men of uncommon parts ; among whom were the two Senecas and 
Lucan. 

25. Piligiie .... peregrifliiim = although uttering something 
coarse and foreign ; i. e. provincial. They could not write pure 
Latin. 

Ch. XL 1. Ncqtie enim. Y. in Cat. I. 10, n. 2. 

2. Prae nobis ferendum = we must let it be seen, must 
openly acknowledge it : lit. it must be carried before us. 

3. Nobilitatem = celebrity, fame. 

4. Praedieari de se ac noiniuari = to be praised and 
rendered famous. 



ORATIO PRO ARCHIA POETA. 57 < 

Page 

5. Decimus Brutus, surnamed Gallaecus from his victory |7§ 
over the Gallaeci, a warlike tribe in the western part of Spain, was 
consul B. C. 138, and one of the most distinguished generals of his 
age. With the booty obtained in Spain, he erected temples and 
other public buildings, for which the poet L. Accius (Attius) wrote 
inscriptions in verse. 

6. Quidem = for instance : one being selected out of many 
persons mentioned or alluded to. 

7. Attii. L. Accius, or Attius, an early Roman tragic poet and 
the son of a freed man, was born B. C. 1 70, and lived to a great 
age. Cicero, when a young man, frequently conversed with him- 
One of his tragedies, entitled Brutus, was probably in honor of his 
patron, D. Brutus. 

8. Templonim — suorum ; i. e. which he had built. 

9. Jam vero. V. Ec. Cic. XXIII. n. 30. 

10. Fulvius. M. Fulvius Nobilior was consul B. C. 189, and 
that year received the conduct of the war against the Aetolians, 
whom he compelled to sue for peace. He had a taste for literature 
and art, and was the patron of the poet Ennius, who accompanied 
him in his Aetolian campaign. In his censorship, B. C. 179, he 
erected a temple to Hercules and the Muses in the Circus Flami- 
nius, as a proof that the state ought to cultivate the liberal arts, and 
adorned it with the paintings and statues which he had brought from 
Greece upon his conquest of Aetolia. 

11. Imperatores prope armati; i. e. who have recently 
laid down their arms. Opp. to togati judices. V. in Cat. H. 13, n. 1. 

12. Me vobis — indicabo =1 will fully disclose my feel- 
ings to you. 

13. Quae res : referring to the conspiracy of Catiline. 

14. Attigit. V. IX. n. 2. 

15. Adornavi = I furnished the materials, the data. The read- 
ing is here very various. 

16. Hanc : sc. mercedem. 

17. Quid est quod == what reason is there why,. Quod = 
propter quod, lit. on account of which. 

18. Nihil — praesenfiret in posterum = had no presen- 
timent of the future. 

19. De vita ipsa = for life itself. 

20. Nunc is here used (as the Greek vvv) to oppose the actual 
state of things to the supposed case (si nihil animus, &c.) rejected. 

21. Quaedam — virtus = a certain principle. 



578 NOTES. 

Pago 

279 22. Non .... adaequandam = that we ought not to let the 

remembrance of our name be forgotten along with the period of our 
life, but ought to make it equal with all future ages. 
Ch. XII. 1. An. Y. Caes. I. 47, n. 12. 

2. Tain parvi aiaimi = of so narrow a mind. 

3. Usque ad extremum spatium = even to the end of 
our course ; i. e. of life. 

4. An .... noime. On this form of argument see VIII. n. 2, 
and in Cat. I. 1, n. 27. 

5. Expressam. V. VI. n. 18. Of the words expressam and 
polilam, the former refers to the accuracy of the delineation, the lat- 
ter to its finish. 

6. Ill gerendo = quum gerebam. 

7. Haec : sc. memoria. 

8. Sensu = perception, consciousness. 

9. Spe : sc. that it may be so. 

10. Pudore eo = of that modesty. 

11. Quern .... vetustate = which you see to be attested not 
only by the high rank of his friends, but also especially by the long 
continuance of their friendship. 

12. Ingenio autem tanto = moreover of so great genius. 

280 13. Summorum hominum iiig-eniis = ab hominibus sum- 
morum ingeniorum. 

14. Causa .... quae — comprobetur = and indeed of 
such a cause, that it is established. 

15. Beneficio ; i. e. the law of Silvanus and Carbo. 

16. Muiiicipii ; i. e. Heraclea. 

17. His .... periculis ; i. e. the conspiracy of Catiline, which 
had been suppressed the year before. 

18. Et .... studio aes and in general concerning his profession. 

19. Ab eo ; i. e. Quintus Cicero, the brother of the orator. Ex- 
m-cet V. II. n. 10. 



EPISTOLAE CICERONIS. 579 

Pag« 

EPISTOLAE CICERONIS. 281 

Ep. I. In this letter Cicero congratulates Pompey on his victory 
over Mithridates, and complains that Pompey had not taken proper 
notice of his achievements in relation to the conspiracy of Catiline ; 
nevertheless, he assures him of his continued friendship. 

1. Imperatori. The title of Imperator, in the times of the re- 
public, was very different from the meaning it afterwards obtained. 
After a victory it was usual for the soldiers to salute their commander 
as imperator, but it is not correct to suppose that the acclamations of 
the army either conferred or confirmed the title. It belonged of right 
to any one who possessed the imperium, which was the power of mil- 
itary command (not to be exercised within the city walls) solemnly 
confirmed by a lex curiata, and authorizing him to wage war in the 
name of the senate and people of Rome. Diet. Gr. and Rom. Antiq., 
Art. Imperium. 

2. §• T. E. Q. V. B. E. = Si tu exercitusque valelis, bene est. 

3. I'libllce = to the state, to the senate ; i. e. not to* any private 
friend, but to the senate and people, on the termination of the Mith- 
ridatic war. 

4. Spem otii : sc. ab externis bellis. 

5. Pollicefear $ e. g. in the oration {pro lege Manilid) on the 
proposed bill of Manilius, by which the command against Mithridates 
was given to Pompey. 

6. Veteres liostes, novos amicos ; i. e. those who thence- 
forward would pretend to favor Pompey's cause, though they had 
formerly opposed him : Lucullus, Hortensius, Catulus, &c. 

7. Ex .... deturbatos. In Fam. XII. 25, 2, we have spe de- 
turbari (without ex). Deturbare is to cast violently down some ele- 
vated thing or person : deturbare statuam ; tegulas e tecto, hostes de 
vallo, milites ex praesidiis, fyc. Hence, figuratively , to cast a man down 
from his lofty hopes, &c. 

8. Jacere = to lie prostrate ; hence, to be distressed, or dis- 
heartened. 

9. Exiguaiii significationem = slight marks, tokens. 

10. Meormn .... conscientia. Y. Ec. Cic. XXII. n. 7. 

11. Apud .... patior = I very readily allow a balance of (un- 
requited) services to remain on my side. 

12. Illud = this : referring to the coming sentence. V. Caes. 
IV. 16, n. 1. 



580 NOTES. 

Page 

281 13. Mea .... studia = my utmost zeal towards you ; i. e. for 

vour interests. 
§&& 14. Desiderarim = I have missed, have thought wanting. 

15. Eas = tales. Cicero refers to the suppression of the Cati- 
linarian conspiracy. Observe that after is (ea, id) or ejusmodi = 
such, the relative does not take the subjunctive, but the indicative, 
when the consequent statement is to be described as certain. 

16. Quarum aliquant — gratulationem = some con- 
gratulation for them. 

17. Vererere. Gr. 520, II. ; 1255 ; 266, 3. 

18. Cujus animutn offenderes. Lest he should offend 
C. Caesar or M. Crassus, who were suspected by many of having 
secretly favored Catiline's conspiracy. 

19. ]tf ©s .... ge§siraiis. Referring to Cicero only, Gr. 446, 2 ; 
1015; 209, R. 7(b). 

20. Multo majori = (though) much greater. 

21. Africanus ; i. e. Scipio Africanus Minor, the conqueror of 
Carthage. He lived in the most intimate friendship with Laelius, 
who, with no pretensions to military ability, was reckoned the wisest 
man of his age. 

Ep. II. 1. §• I>« = salutem dicit. 

2. C Antonio. This is the C. Antonius who had been consul 
the year before with Cicero, and was now governor of the province 
of Macedonia. V. Sail. Cat. XXVI. n. 7. 

3. Eas — satis .... valere = that these (i. e. litteras com- 
mendaticias — letters of recommendation or introduction) would 
have sufficient weight with thee. 

4. Intelligerem. Gr. 497 ; 1205 ; 262, R. 9. 

5. Me rogarent : sc. eas = for them ; i. e. letters of introduc- 
tion. 

6. T. Fomponitis. T. Pomponius Atticus was born at Rome, 
B. C. 109, three years before Cicero, and was descended from one of 
the most ancient equestrian families in the state. He was educated 
along with L. Torquatus, the younger C. Marius, and M. Cicero, and 
was distinguished above all his school-fellows by the rapid progress 
which he made in his studies. Under the pretext of prosecuting his 
studies, though in reality that he might take no part in the political 
contests of the day, he withdrew to Athens in B. C. 85, with the 
greater part of his movable property. He lived on the most intimate 
terms with the most distinguished men of all parties ; and there 



EPISTOLAE CICEROXIS. 581 

Pa*a 

seems to have been a certain charm in his manners and conversation g82 
which captivated all who had intercourse with him. But the most 
intimate of all his friends was Cicero, whose correspondence with him 
began in the year B. C. 68 and continued down to Cicero's death. 
Atticus did not return to Rome till B. C. 65. The day of his depart- 
ure wa» one of general mourning among the Athenians, whom he 
had assisted with loans of money, and benefited in various ways. 
He was thoroughly acquainted with the whole circle of Greek and 
Roman literature : he spoke and wrote Greek like a native, and was 
a thorough master of his own language. So high an opinion was en- 
tertained of Ins taste and critical acumen, that many of his friends, 
especially Cicero, were accustomed to send him their works for re- 
rision and correction, and were most anxious to secure his approba- 
tion and favor. Atticus was very wealthy. His father left him two 
millions sesterces (= $78,000), and his uncle Caecilius about ten 
(= $390,000) ; and this property he greatly increased by his mer- 
cantile speculations. He invested large sums in farming the publie 
revenues, and derived great profits from advancing his money 
upon interest. He was economical in all his habits, and, in fact, 
neglected no means of making money. Atticus died in B. C. 32, at 
the age of 77, of voluntary starvation, when he found that he was 
attacked by an incurable illness. 

7. Omnium .... conscins = who is fully acquainted with 
all my zealous efforts and kind offices in thy behalf. ^ 

8. Ad te ; i. e. to Macedonia. 

9. Ego .... desiderem = were I to claim the highest services 
from thee. Gr. 509; 1265] 261,2. 

10. Defeeat. Gr. 549 & 1 ; 1 151 ; 209, R. 3 (6). 

1 1 . Omnia .... profecta sunt = for all things have passed 
from me to thee ; i. e. your present honors and the advancement of 
your interests are due chiefly to my efforts and sacrifices. V. Sail. 
Cat. XXVI. n. 7. 

12. Contra .... profectam = that something even of an op- 
posite character has gone forth from thee. The allusion is to a very 
injurious report, which Cicero here insinuates that Antonius had 
originated and circulated about him. The report referred to charged 
him with having a share in the money which Antonius raised by his 
exactions on the unhappy people of his province. 

13. Coniperisse me = I have learned, I have been informed. 
This refers to an expression which Cicero often Hid occasion to em- 
ploy in the affair of Catiline's conspiracy. A3 his principal intelli- 



582 NOTES. 

Page 

$82 gence arose from some of the conspirators themselves, who communi- 
cated to. him, from time to time, the designs of their associates, he 
was obliged to conceal the authors of these discoveries ; and, therefore y 
in laying his allegations before the senate or people, he was under 
the necessity of speaking only in general terms, and of assuring them 
that he had been informed of the particular articles he mentioned. 
But though the event proved that his informations were true, yet, in 
general, this method of accusation was extremely odious. Cicero's 
enemies, therefore, did not fail to take advantage of this popular ob- 
jection, and were perpetually repeating the phrase, I am informed^ 
whenever they were disposed to reproach his conduct in this trans- 
action. 

14. P©maiia = I may quote, use. 

15, Falso .... comferri = is accustomed to be unjustly im- 
puted to me, laid to my charge. 

283 1C. OMcio. Gr. 423; 888 ; 211, R. 6. 

17. ExisliiMainC. The Neapolitan Edition has existiment y and 
this seems to me preferable. 

18. Eg© .... comstainfia. The idea of the passage is, that 
friendship formerly led him to espouse Antony's cause, and he was 
afterwards induced to continue his kind offices by a principle of 
constancy. 

1 9. Helikpfla ; i. e. your present affairs : opp. to the quae antea of 
the preceding sentence. Pompey had declared his intention of very 
strenuously insisting that Antonius should be recalled from his gov- 
ernment, in order to give an account of his administration ; which, it 
seems, had been extremely oppressive. It was upon this occasion 
that Cicero promised him his services. The motion to recall, how- 
ever, was either not carried, or was dropped ; for two years after this, 
it appears by a letter to Atticus, he was still in his government. But 
in the consulate of Julius Caesar, B. C. 59, he was arraigned for his 
ill-conduct in Macedonia, and as being concerned in Catiline's con- 
spiracy. The latter article of the impeachment could not be proved, 
though the truth of it was generally believed ; but he was convicted 
of the former, and condemned to perpetual banishment. Cicero, on 
this occasion, appeared as his advocate, and thus kept the word which 
he had given in this letter. t 

20. I>esiderant = need. 

21. Sustinel>o = I will defend (your cause"). 

22. Ea ; i. e. the reliqua mentioned above, or the particular 
charges and circumstances, on account of which Antonius might need 
an advocate to defend his cause. 



EPISTOLAE CICERONIS. 583 

Page 

Ep. HI. 1, A. IT. C. 693. Coss. " The consuls of this year 281 
were M. Pupius Piso and M. Messala ; the first of whom, as soon as 
he entered into office, put a slight affront upon Cicero ; for his 
opinion having been asked always the first by the late consuls, Piso 
called upon him only the second, on Catulus the third, Hortensius the 
fourth. This, he says, did not displease him, since it left him more 
at liberty in his voting, and freed him from the obligation of any 
complaisance to a man whom he despised. This consul was warmly 
in the interest of Clodius : not so much out of friendship, as a 
natural inclination to the worst side ; for, according to Cicero's ac- 
count of him, he was a man ' of a weak and wicked niind ; a churlish, 
captious sneerer, without any turn of wit, and making men laugh by 
his looks rather than by his jests ; favoring neither the popular nor 
aristocratical party ; from whom no good was to be expected, because 
he wished none, nor hurt to be feared, because he durst do none ; 
who would have been more vicious, by having one vice the less, 
sloth and laziness/ &c. Cicero frankly used the liberty which this 
consul's behavior allowed, of delivering his sentiments without any 
reserve ; giving Piso himself no quarter, but exposing everything 
that he did and said in favor of Clodius, in such a manner as to hinder 
the senate from decreeing to him the province of Syria, which had 
been designed, and, in a manner, promised to him. The other consul, 
Messala, was of a quite different character : a firm and excellent 
magistrate, in the true interests of his country, and a constant ad- 
mirer and imitator of Cicero." 

2. §. = Salutem : sc. (licit. 

3. Jam = already ; i. e. since the departure of Atticus for 
Greece. 

4. Canusinus. Canusium was a town on the road to Brun- §84 
disium, by which Atticus passed to his estate at Buthrotum in Epirus. 

5. Aitcora soluffa; i. e. ancora jam soluta, when you were on 
board and on the point of sailing. 

6. Rhetorum : sc. epistolae. Gr.40l ; 7 SO) 211, P. 8 (1). Er- 
nestio placuit rhetoris. Vuljatum tamen ferri potest hoc scnsu : epis- 
tolae adeo elegantes erant, uta rhetor ibus scriptae videri possent. S. 

7. 1. Fill us denotes a natural quality, like trustworthy, with 
relative praise ; whereas fidelis denotes a moral characteristic, as 
faithful, with absolute praise. 2. Imfidus means unworthy of trust ; 
infidel'is, unfaithful; perfidus? treacherous, in particular actions; per- 
fidiosus, full of treachery, with reference to the whole character. 
Dod. 

25* 



584z notes. 

Page 

284 8. Quotas relevant = how few there are who can carry 

a letter a little more weighty than usual without lightening it by a 
perusal. 

9. 1. Quisque, quivis, and quilibet denote a totality, 
which is cut up into several individualities ; whereas omnes, universi, 
and cuncti denote a combined totality. 2. Quisque means each indi- 
vidual: quivis, any individual you choose, without exception, and 
with emphasis: quilibet, any individual whatever, without selection, 
and with indifference, synonymously with primus quisque. 3. Quisque 
is enclitic, that is, throws back the accent on the preceding word, and 
in prose never stands at the beginning of a sentence ; whereas unus- 
quisque is accented and emphatic. 4. Unusquisque denotes each in- 
dividual, in opp. to some individuals ; whereas singulis individuals, in 
opp. to the undivided totality. Dod. 

10. Accedit proficiscitur = add to this, that it is not 

just so with me, as any one sets out for Epirus ; i. e. when any one 
is setting out for Epirus, the question with me is not exactly (perinde). 
wholly, whether he is a faithful or treacherous man. Cf. the ex- 
planation of Orelli : Hoc dicit Cicero ; sed non perinde sibi esse, qui 
proficiscatur, utrum homo fidelis, an perfidus ac levis. Aliud igitur 
supplementum dedi, servato Codicum profieiscitur. Two MSS. have 
proficiscatur, and instead of non perinde est, one has non est, and two 
have non est notum. 

11. Anialtnea. This is the name given to the goat fabulously 
supposed to have nourished Jupiter, and whose horn was afterwards 
made the emblem of plenty. From the latter circumstance, the 
word Amaltheum is said to have been adopted by Cicero to designate 
the library of Atticus in Epirus, rich in variety of learning. Here 
Cicero uses the original word, as if the sacred goat was the divinity 
of the place. But Orelli's opinion is more probable, that it was an 
old chapel dedicated to the nymph Amalthea, of which Atticus kept 
up the recollection by adorning its walls with sculptured representa- 
tions of different portions of her legendary history. 

12. Caesis victimis, as was wont to be done by commanders 
setting out to war ; to whom Cicero, in jest, compares Atticus, who 
was just starting " ad Sicyonem oppugn an dum," that is, to extort 
from the Sicyonians the money they owed him. 

13. Ad Sicyonem oppugn an dum. A very unusual con- 
struction. Lambinus reads oppugnandam. Gfr. 565, 2 ; 1339 \ 
275, III., R. 3, N. 

14. Pona§ = thou mayest spend. 



EPISTOLAE CICERONIS. 585 

Page 

15. Primum. It seems to have been the custom for the consul, 284 
upon first entering into office, to call upon the consular senators for 
their opinion in what order he thought proper ; which order was ob- 
served during the remainder of the year. 

16. Pacificatorem. C. Calpurnius Piso, consul in B. C. 67, 
and afterwards proconsul in Gallia Narbonensis, where he suppressed 
an insurrection of the Allobroges. 

1 7. Admiirmurante = murmuring their disapprobation. 

18. Ad .... solutus = at liberty to maintain my dignity in the 
state against his wishes ; i. e. not bound by any obligation to the 
consul. 

19. Sales denotes the piquant wit, in opp. to what is flat and 
trivial, which aims at a point, whether others may be pleasantly or 
painfully affected by it : dicacitas, the satirical wit, which is exercised 
at the cost of others, yet so that the jest is still the principal aim, — 
the pain inflicted, only an accidental adjunct ; cavillatio, the scoffing 
wit, in which the mortification of others is the principal aim, the jest 
only a means and unimportant form. Y. Sail. Cat. XXV. n. 10. 
Dod. 

20. Facie, facetiis % a play upon words. The figure is called 
paronomasia. Y. A. and S. 324, 25. 

21. Nihil .... re publiea. Nihil agere cum aliquo, is, not to 
transact any business with anybody ; so that Cicero here personifies, as 
it were, the commonwealth, and represents it as one with whom the 
consul transacted no business. The meaning is, that he neglected it> 
disregarded its interests) &c 

22. Ne .... longius = that this infection (lit. this which has 
been infected) may spread farther. Muretus thinks that the crime 
of Clodius is referred to ; while Gronovius and Schiitz are of the 
opinion that Cicero has in mind the contagious influence of Piso's 
example upon his colleague : Vereor, ne talis consul collegae suo sca- 
biem affricet. 

23. Apnd Caesarem, as being pontifex maximus that year. 285 
He is speaking of the rites of the Bona Dea. 

24. Fieret = sacrifice was offered. 

25. Virgines : sc. vestales. They conducted the solemnities of 
the Bona Dea. 

26. Aliquem nostrum = any one of us ; i. e. of the con- 
sulars. 

27. Rogationem promulgasse. Rogationem promulgare is 
to publish the terms of a proposed motion to be made in an assembly 



586 NOTES. 

Page 

§85 of the people, whether it be proposed to found upon it a law or pie* 
biscitum. 

28. ITxori — mint ium remisisse = divorced his wife ; i. e- 
Pompeia. 

29. Fert = brings forward, prefers. 

30. Et = et quid em, and that too. 

31. Operae is here used in a bad sense = homines mercede con- 
duct^ men who did dirty work for pay. 

32. Tims — amicus. Pompey. 

33. *Ei> tols ttoXltlkoIs = in state affairs, politics. 

34. Sulbtilius = more minutely, more in detail. 

35. Nescio Cili. Nescio quis and nescio quid have by use be- 
come one word, equivalent to aliquis, quidam, and, consequently, the 
pronoun does not govern any particular mode of the verb, and takes 
the case which the construction of the sentence requires : here it is the 
dat. to agree with the preceding filio, which the phrase nescio cui in- 
definitely describes. 

36. Praetores ; i. e. of the previous year. V. Epist. I. 

37. Eoci. Gr. 396, 2, 4) & (2) ; 1007 ; 212, R. 4, N. 2 (a). 

38. TonoOecriap — description of the place, topography. 

39. Orafioui. The oration referred to is not known. There 
is no such description in any of the extant orations. 

40. A. d. III. Noil. I>eceutl>r. = Ante diem tertium Nonas 
Decembres. The meaning of the whole passage is, I had discovered 
(sc. before you pointed it out) my mistake about the third of De- 
cember : more lit., that the third day before the Nones of December 
was wrong. 

41. \\TTiKG)T€pa = more Attic. The Attic manner of speaking 
and writing was always considered as the most perfect model. 

42. Metellinam === against Metellus. The tribune Q, Metellus 
Nepos had been active in opposing Cicero, charging him with having 
put citizens to death without a trial. 

43. $i\opr)Topa= fond of oratorical writings. 

44. Scritoain. Gr. 486, II. ; 1180 ; 230, R. 5. 

45. Quid ! Etiain. = anything ? yes. 

46. HS. CXXXIV. = 134 sestertia ; or about $ 5,226. But 
CXXXIV. may represent the adverbial numerals centies tricies qua- 
ter (centena rnilia being understood) ; in which case HS. CXXXIV. 
= 13,400,000 sestertii = 13,400 sestertia = $ 522,600. It appears 
by one of Cicero's letters to P. Sestius, that he gave for the house of 
Crassus (which is supposed to be the purchase referred to in this lek 



EPISTOLAE CICERONIS. 587 

Page 

ter to Atticus) HS. XXXY. = (according to all the commentators) 285 
tricles quinquies (sc. centena millet) sestertii = 3,500 sestertia = 
$130,500. It would seem, therefore, that, as Cicero mentions the 
circumstance of Messala's purchase as a justification of his own, it is 
quite as reasonable to suppose the second value given above of HS. 
CXXXI V. to be the correct one, as the first. 

47. Teti-cris .... est = that Trojan woman is a slow affair. C. 285 
Antonius is commonly supposed to be alluded to. But Orelli says : 
Pic to hoc nomine vulgo C. Antonium, Ciceronis in consulatu colle- 
gam, designari putant, sed potius videtur mulier designari, Antonii 
fortasse necessaria, quae pecuniam Ciceroni se soluturam promiserat, 
sed tardius promissa patravit. 

Ep. IV. Consuls. " Q. Caecilius Metellus Celer and L..Afra- 

nius were now consuls. The first had been praetor in Cicero's con- 
sulship, and commanded an army against Catiline, and was an excel- 
lent magistrate and true patriot ; a firm opposer of all the factions, 
and a professed enemy also to Pompey ; in which he was the more 
heated by a private resentment of the affront offered to his sister 
Mucia, whom Pompey had lately put away. His partner, Afranius, 
was the creature of Pompey's power ; but of no credit or service to 
him, on account of his luxury and laziness, being fonder of balls 
than of business. Cicero calls him a consul whom none but a philoso- 
pher could look upon without sighing ; a soldier without spirit, and a 
proper butt for the raillery of the senate, where Palicanus abused 
him every day to his face ; and so stupid as not to know the value of 
what he had purchased." 

1. Hominem eum = a man : more lit. such a man. 

2. *A(pe\ecrTaTos = simplicissimus . 

3. Noil homo .... mera ; i. e. so averse to all social inter- 
course, that he no more indulges in intimacy with his fellow-crea- 
tures, than the lone sea-shore, the air, or the wilderness. The cor- 
rectness of the reading is here very doubtful. 

4. Conscins = a confidant. 

5. Taiituin = so much only. For this restrictive use of tardus, 
see in Cat. III. 10, n. 16. 

6. TJxore % Terentia. Filiola : Tulliola. Cicerone: his little son, 
between three and four years old. 

7. Ambitiosae = ostentatious, interested. 

8. Sunt .... forensi = make some public show. J87 

9. Quum ==» while. 



588 NOTES. 

Page 

287 10. Completa donras est. V. Sail. Cat. XXVIII. n. 1. 

11'. Quamquam .... refugit = although my courage is 
ready, yet my inclination itself shuns the remedy again and again. 
The correctness of the reading in this passage is very doubtful, 
and, whichever of the various readings given is adopted, the sense 
is somewhat obscure. The following is the explanation of Manutius : 
quamvis satis fords sum ad dignitatem in rep. retinendam; non libet 
tamen ei mederi, quia res Romanas diutius stare non posse intelligo. 
Heberden says : I understand the expression animus and voluntas to 
apply not to Cicero, but to In republica. 

12. Exclanaes. Gr 496, 1 ; 1222 ; 262, R. 4 

13. Prisiras .... Clodiaiiae ; i. e. Prima causa rei publicae, 
quam ego ingressus sum et suscepi, fuit incestum Clodii. S. 

14. Locum = occasion, opportunity. 

15. Resecandae — sauandae. Cf. in Cat. II. 5. 11: Quae 
sanari poterunt, &c. 

16. Corrig'O means to amend, after the manner of a rigid school- 
master or disciplinarian, who would make the crooked straight, and 
set the wrong right ; whereas eme?ido, after the manner of an expe- 
rienced teacher and sympathizing friend, who would make what is 
defective complete. Dod. 

17. Empto coustupratoque == purchased by debauchery. 
Referring to the trial of Clodius, which was carried in his favor by 
the corruption of the judges. 

18. Consul : Pupius Piso. See preceding letter. 

19. Alienati equites; i. e. whom Cicero had taken such pains 
to attach to the senate, and who with Atticus at their head had 
guarded the senate-house in the times of Catiline. 

20. Nummos votois dividere = to distribute money to 
(among) you ; i. e. among the members of your tribe for election- 
eering purposes. The Roman state was at this time divided into 
thirty-five tribes or wards. 

2 1. Ad plebem traducit ; i. e. that by adoption he might be- 
come a plebeian, and so be enabled to stand for the tribuneship of the 
commons. 

22. Fert = introduces a motion, makes a proposition. 

288 23. De re Clodii ; i. e. de adoptione vel de lege curiata, qua lege 
posset adoptari. 

24. Accepi = handled. 

25. ProaiiuEgatmii. Gr. 1358] 274, R. 4. 

26. AuiLi Alias: the consul Afranius. 



EPISTOLAE CICERONIS. 589 

Page 

27. Sine ammo = spiritless. 288 

28. Quam .... praebeat = how well he deserves to lend 
an ear every day, as he does, to hear himself abused by Palicanus : 
lit. how worthy, who may lend, &c. M. Lollius Palicanus, a Picen- 
tine of humble origin, was tribune of the plebs, B. C. 71. He pos- 
sessed some power as an orator. 

29. Agraria : sc. lex. 

30. IIoXltlkos .... quisquam = no man devoted to the wel- 
fare of the state, not even a shadow of one. 

31. Togulam ill am pictain. In the triumphal procession 
the victorious general was attired in a gold embroidered robe. By 
special permission Pompey continued to wear his after his triumph. 

32. Contra gratiam ; i. e. of the people. 

33. Piscinas suas. Alluding to L. Lucullus, Q. Hortensius, 
L. Philippus, and others, who were so engrossed with their fish-ponds 
that they seemed to have lost all care for their country. 

34. Curet: sc. rem public am. 

35. Responsuni dari ; i. e. about cancelling their contract to 
farm the revenues of Asia Minor for a sum which they thought too 
high. These publicani had complained in the senate, that, in making 
their agreement with the censors, they had been deceived by the 
hope of gain, and had made an improvident bargain ; therefore they 
petitioned that the contract might be set aside. Cato was disposed to 
waste time in debate, and thus did not permit (patitur) a decision to 
be reached. * 

36. Legationes rejectum iri = the embassies will be de- 
ferred. By the lex Gabinia it was decreed that, from the first of 
February to the first of March, the senate should every day give 
audience to foreign ambassadors. 

37. Tanta = so much ; i. e. as I have written. 

38. Sunt haec : sc. loca ; i. e. Roma fugienda. 

39. Ne absens censeare = that you may not be registered 
as absent. 

40. Sub lustrum = near a lustration ; i. e. at the close of the 
census, when the lustrum should begin ; for a lustration followed the 
census, in which the people in the Campus Martius were purified by 
the sacrifice of a pig, a sheep, and a bull. 

41. Germani negotsatoris = the characteristic of a ^enrme 
merchant; for merchants being cn-irely taken ud with ffceir business. 
and perhaps abroad at tap time of *he census, wer* very apt tc 
arrive at the eleventh bou*v 



590 NOTES. 

Page 

§89 Ep. V. Consuls. " M. Calpurnius Bibulus was joint consul 
with C. Julius Caesar, B. C. 59. The senate secured the election of 
the former, in order to his being a check to the ambitious designs of 
his colleague ; and it was thought of so much importance to the re- 
public that he should be chosen, that even Cato did not scruple 
upon this occasion to employ methods of bribery for that purpose. 
But Bibulus, after many vain efforts of patriotism, and being grossly 
insulted in the forum by Caesar's mob, at length withdrew from the 
functions of his office, and voluntarily confined himself (as Sueto- 
nius relates) to his own house. After which, as the same historian 
informs us, Caesar governed the republic without control." 

1. Sllbtiliter = minutely, particularly. Sc. scribam. 

2. Bonis .... pernicie ; i. e. although it was a source of 
trouble to the good, yet it did not threaten their ruin. 

3. 1. /Lues denotes epidemic disease, as proceeding from an im- 
pure morbid matter : coniagium, as contagious : pestilentia, as a dis- 
ease reigning in the land, and especially as a pestilence. 2. Pestis is 
used for pestilence itself only by the poets ; otherwise it denotes, 
like exitium and pernicies (from necare), that which destroys in gen- 
eral, without reference to disease ; but pestis is, according to rule, 
used as a concrete, exitium and pernicies as abstract terms. 3. Per- 
nicies has an active meaning, and denotes the destruction of a living 
being by murder ; whereas exitium has a passive meaning, and de- 
notes the destruction even of lifeless objects by annihilation : lastly, 

* interitus has, like exitus, a neutral meaning, the destruction of living 
or lifeless objects by decay. 4. Exitium is a violent, exitus a natural 
end. Dod. 

4. Quorstis .... tiorreamits — I shudder to think whither 
it will break forth. 

5. Catoni irati* Cato was always the stern supporter of the 
old Roman principles. 

6. Orbcm rei puMicae = the wheel of government. Sperare 
with perf. infin. occurs also ad Att. I. 1, 4. Spero tibi me causam pro- 
ftasse. Ad Qu. fr. II. 4, 2. De nostra Tullia spero cum Crassipede nos 
confecisse. 

7. Ventus is the generic term for wind : proeella and te?npestas 
denote a violent wind ; proeella, a mere squall or gust of wind ; tern- 
pestas, a complete storm, or stress of weather, generally accompanied 
by thunder and lightning, rain or hail ; whereas vortex and turbo de- 
note a whirlwind ; vortex, a weaker sort, that merely raises the dust ; 
turbo, a strong whirlwind, that causes destruction. Dod. 



EPISTOLAE CICERONIS. 591 

Page 

8. Amicus n osier : Pompey. 290 

9. In laurle versafus = used to praise. 

10. I>efor mains = haggard. See below, ipgi (sc. Pompeio) ita 
acerba, ut iabescat dolore. Hence his haggard or squalid appear- 
ance. 

1 1. Progression = advance : sc. in conspirationem cum Caesar -e 
et Crasso, 

12. Heditam : sc. a Caesar -e ad optimates. 

13. Auimi ; i. e. of my mind. 

14. Crasso jucuodtim. Crassus hated Pompey personally, 
though he was at this time politically connected with him. 

15. Quia deeiderat ex asfris. Gloriae fastigio, sua irnpru- 
deniia et levitate lapsus poiius, quam consilio et ratione progressus vide- 
batur. Sehiitz. 

1G. Veuerem. The Coan Venus was the chef-d'ceuvre of Apel- 
les : a painting of Ialysus, (the grandson of Helios, and founder of 
the city of Rhodes,) that of Protogenes. 

17. Aretiilo chia ; i. e. composed in the better style of the 
poems by which Archilochus drove Lycambes to hang himself: the 
agentia verba Lycambea. (Horace.) V. Ad Att H. 20. Comitia Bi- 
bulus cum ArcMlochio edicto — distulit. 

18. Ad ISilralum = to the house of Bibulus ; i. e. for the sake 
of mobbing him. 

19. Sealiunt; i. e. the triumvirs. 

20. Earn : Clodius. 

•21. Qimm — turn vero = not only — but also especially. g91 
Tempus illud ; \. e. when Clodius should come to make the expected 
attack. 
22. Cum Sicyoniis. V. Ep. HI. n. 12. 

Ep. VL Consuls. L. Calpurnius Piso (whose daughter Caesar 
had married) was consul this year with Gabinius. They were both 
the professed enemies of Cicero, and supported Clodius in his violent 
measures. The province of Macedonia had fallen to the former, and 
he was now preparing to set out for his government, where his troops 
were daily arriving. Cicero has delineated the characters at large 
of these consuls, in several of his orations ; but he has, in two words, 
given the most odious picture of them that exasperated eloquence, 
perhaps, ever drew, where he calls them duo rei publicae portenia 
ac paene funera : an expression for which modern language can fur- 
nish no equivalent. But on one occasion Cicero speaks of Piao's 

LL 



£92 NOTES. 

Pag© 

291 withdrawing himself from the city in disapprobation of his son-in-law 
Caesar's " impious measures " ; and, bad as Piso's character was, yet we 
must make some allowances for Cicero's personal feelings of hostility. 
1. S. P. I>. = salutem plurimam dicit. This letter was written 
after Clodius had carried the law mentioned under No. 4 in the his- 
torical introduction which precedes it ; which law was plainly di- 
rected against Cicero, and Cicero had, in consequence, withdrawn 
from Rome at the end of March. 

2911 2. Quod = wherefore, therefore : lit. as to which. It relates, in 
a general way, to the preceding statement. Gr. 453, 6; 702 ; 208 
(14). 

3. Fuisseimis. Observe in these letters the very general use 
of the first person plural for the singular. Gr. 446, 2, 487, 488, 1 ; 
1015; 209, R 7 (b), 263, R 

4. Vidi§§emu§. Gr. 485; 1278] 261, R. 4. 

5. l<eg'i§: sc. Clodiae. As soon as Cicero had withdrawn from 
Rome, Claudius procured a law, which, among other articles, enacted 
that no person within 400 miles {millia passuum) of Rome should 
presume to harbor or receive him on pain of death. 

6. ISruasdi§io protect! §iunifi§. This letter was written a* 
Brundisium ; but, according to the Roman method, he narrates as 
past what would have become a past event before the letter was read. 
Gr. 1100] 259, R. 1 (2) (c). 

7...Tran§actuui e§t = all is over; i. e. if there is no longer 
any hope. 

8. Plane. V. Cic. pro lege Manil. III. n. 2. 

9. Tulliola. 434,2; 092; 250, R 3. V. pro lege Manil. XX. n.l. 

10. Ufatrimonio — serviendum est = regard must be had 
for the matrimonial relations. Tullia was at this time married to Caius 
Piso Frugi, a young nobleman of one of the best families in Rome. 

11. Pisonein. See preceding note. 

12. I>e fainilia liberata«=as to the manumission of the 
slaves. Gr. 580 ; 1357] 274, R. 5 (a). 

1 3. Wcurao : sc. est in officio. 

14. Sa res a nobis abisset ; i. e. if my estate should be for- 
feited by the Clodian law. 

29? 15. Si obtincrc potuissent : sc. ut essent liberti nostri ; i. e. 
if they could obtain the confirmation of their manumission by me, 
which might be opposed on the ground that my right to give them 
.their freedom had been taken away by the Clodian law. 
. 16. Pertineret: sc. res familiar is nostra. 



EPISTOLAE CICERONIS. 593 

17. quod. Gr.554, IV.; 702] 273, 6(a). m 

18. Velim. Gr. 485 ; 1177 ; 260, R. 4. 

Ep. VIL 1. A Ve§tae. Gr. 397, 1, 1); 755; 211, R. 7 (1). 294 

Terentia had taken sanctuary in the temple of Vesta, from which 
she was forcibly dragged by the directions of Clodius, in order to be 
examined at a public office concerning her husband's effects. 

2. Ad tabulam Valeriain = (lit.) to the tablet of Valerius. 
This was a place in the forum beside the Curia Hostilia, called tabula 
Valeria from the tablet erected there in memory of M. Valerius Max- 
imus Messala, consul B. C. 263. 

3. Te — vexartj ut — perireniai§. Gr. 553, III.; 1159 ; 
270, R. 2 (a). 

4. De area. To make the loss of Cicero's house in Rome irre- 
trievable, Clodius, after destroying it, consecrated the area where it 
stood to the perpetual service of religion, and erected a temple upon 
it to the goddess of Liberty. 

5. Quae impensa facientia est ; i. e. on my account, to 
secure my recall. 

Ep. VIII. 1. liCgatione; i. e. the legatio offered Um by Cae- 295 
sar. " As it answered Caesar's purposes either to gain C : cero, or to 
ruin him, he artfully laid his measures for both. And accordingly > 
after having instigated Clodius to pursue Cicero, he offered to take 
him into Gaul in the quality of his lieutenant (legatus), as a means of 
protecting him from that vengeance he had secretly inflamed. But 
Cicero, being more disposed to try his strength with his adversary, 
imprudently declined the proposal." 

2. Hoc ; i. e. than the plan actually adopted. 

3. Infortunium and calamitas denote a single misfortune : in- 
fortunium, more as a vexatious accident, for exarrple, the loss of a 
purse, receiving blows, &c. ; calamitas, a tragic accident, as the loss 
of a beloved person, power, &c. ; whereas infelicitas and miseria de- 
note an unfortunate state of considerable duration ; infelicitas, mere- 
ly as the absence of success ; miseria, as an actual pressing state of 
affliction. Dod. 

4. Studio et officio ; i. e. in his efforts to procure Cicero's 
recall. 

5. Dii faxint. "He had the great misfortune to be disap- 
pointed of this wish ; for Piso died soon after this letter was written. 
Cicero mentions him in several parts of his writings with the highest 
gratitude and esteem. He represents him as a young nobleman of 



594 NOTES. 

Page 

295 the greatest talents and application, who devoted his whole time to 
the improvement of his mind and the exercise of eloquence ; as one 
whose moral qualifications were no less extraordinary than his intel- 
lectual ; and, in short, as possessed of every accomplishment and 
every virtue that could endear him to his friends, to his family, and 
to the public." 

6. Si inveterarit, actum est = if the affair shall be de- 
ferred, all is lost : more lit. if it shall have grown old, &c. 

7. Ea re = therefore, on that account. 

396 8 - Inimici nostri ? i. e. the troops of Piso, not, of course, his 
son-in-law, but the consul. He had stated in a preceding letter 
that it was his wish to have withdrawn to some more retired place in 
Epirus, that he might be secure from Piso and his soldiers. See note 
on the consuls, Ep. VI. 

9. Summum == at most. 

10. Velim. Gr. 485 ; 1177 ; 260, B. 4. 

11. Bern = the thing itself, the result of the affair. 

Ep. IX. Consuls. Lentulus was Cicero's warm friend, Metel- 
lus his old enemy. The latter's promotion, therefore, was a great 
discouragement to Cicero, who took it for granted that he would em- 
ploy all his power to obstruct his return. He reflected, as he tells 
us, that, though it was a great thing to drive him out, yet, as there 
were many who hated, and more who envied him, it would not be 
difficult to keep him out. But Metellus, perceiving which way Pom- 
1 pey's inclination and Caesar's also was turning, found reason to 
change his mind, or at least to dissemble it ; and promised not only 
to give his consent, but his assistance, to Cicero's restoration. Len- 
tulus, immediately upon entering on his consular office, moved the 
senate that Cicero might be restored ; in which he was seconded by 
Pompey with much zeal, and the whole house unanimously concurred 
in the motion. Serranus, however, a tribune of the people, interpos- 
ing his negative, no decree could pass at that time m T nevertheless, it 
was with one consent resolved, that, on the 2 2d of the same month, 
a law should be proposed to the people for Cicero's recall. When 
the appointed day arrived, the friends of Cicero found the forum in 
possession of Clodius, who had planted his mob there over night in 
order to prevent the promulgation of this law. A very bloody skir- 
mish ensued, in which several lives were lost, and many other out- 
rages committed ; in consequence of which Clodius was impeached 
by Milo as a disturber of the public peace. 



EPISTOLAE CICERONIS. 595 

Page 

1. Tua .... voluntas = so far as thy will permits. 297 

2. Tuorum. Clodius was cousin to Metellus. 

3. In tua patestate = at your service. 

4. Qui ... . erit = there shall be no one to be saved ; i. e. it- 
will be too late. 

Notwithstanding that Pompey, Caesar, and indeed all the principal 
persons of the republic, now concurred in favoring Cicero's return, 
yet the practices of Clodius prevented a decree for that purpose till 
the first of June. Nor was it till the 4th of August following that 
this decree passed into a general law ; in consequence of which 
Cicero soon afterwards made his triumphant entry into Rome. 

Ep. X. 1. Te : sc. fuisse. 

2. Ne*», forliorem. The allusion is to a letter of Atticus to 
Cicero, reproaching him for a want of firmness, and giving some, 
advice. 

3. Eundemque te, Qui — fuisses = and yet that you, al- 
though you had been. 

4. Erroris nostri. Cicero regards it as an error, that he JJjft 
yielded so readily to the hostile measures of Clodius, instead of 
making resistance to them. 

5. 1. Crauileo denotes joy as an inward state of mind, in opp. 
to dolor ; whereas laetor and hilaris sum, the utterance of joy. 
2. The laetus shows his joy in a calm cheerfulness, which attests 
perfect satisfaction with the present, in opp. to maestus : the hilaris 
in awakened mirth, disposing to jest and laughter, in opp. to tristis : 
the alacer in energetic vivacity, evincing spirit and activity, in opp. 
to terrilus. The gaudens, the laetus, the hilaris, derive joy from a 
piece of good fortune : the alacer at the same time from employment 
and action. Laeiitia shows itself chiefly in an un wrinkled forehead, 
and a mouth curled for smiling : hilaritas, in eyes quickly moving, 
shining, and radiant with joy : alacritas, in eyes that roll, sparkle, 
and announce spirit. 3. Gaudeo and laetor denote a moderate, exsid- 
to and gestio, a passionate, uncontrolled joy, as to exult and triumph: 
the gestiens discovers this by an involuntary elevation of the whole 
being, sparkling eyes, inability to keep quiet, &c. : the exsultans, by a 
voluntary, full resignation of himself to joy, which displays itself, if 
not by skipping and jumping, at least by an indiscreet outbreak of 
joy, bordering on extravagance. 4. Jucundus denotes, like juvat 
me, a momentary excitement of joy ; laetus, a more lasting state of 
joy ; hence laetus is used as the stronger expression. Dbd. 



596 NOTES. 

Paga 

298 6- Exegero = I shall have made amends for. 

7. Facilitation = wealth, resources. 

8. Salutis ; i. e. of the temple of Salus, on the Quirinal Hill, 
near the house of Atticus. 

9. Noinenclatori : an attendant, whose duty it was to mention 
the name of everybody that passed. Such people were particularly 
employed by persons engaged in a public canvass. 

10. Quibus — liceret = who could. Id ipsum ; i. e. the fact 
of their being enemies. 

{99 11. Eo biduo ; i. e. the day of his arrival and the one in which 
he thanked the senate. 

12. Ad ejus procurationem = to the superintendence of 
it; i. e. annona. 

13. Ut id decernerem = that I should propose a decree for 
this purpose. 

14. Ageretur = an engagement should be made. 

15. Meo nomine recitando = at the recital of my name. 
Dedisset : sc. populus. 

16. Habui eontionem = I harangued an assembly. 

17. Hederunt : sc. eontionem. No private individual could 
address the people without the permission of a curule magistrate or 
tribune of the people. 

18. Ad .... fore = that I should be in everything another 
self. 

19. Religfionem = the sacred encumbrance : referring to the 
temple of Liberty which Clodius erected on the site where Cice- 
ro's house had stood. V. Ep. VII. n. 4. Clodius had consecrated a 
part only of the area : the remaining part he had planted and ap- 
propriated to his own use. Hence it is that Cicero goes on to say, 
if the consecration of the area be set aside, he shall have a noble 
space for a new house ; or if it should not be set aside, that the con- 
suls were at least to clear the ground, and contract for the building 
of a house for him on the unconsecrated part. 

20. Superficiem = the building. 

21. I>emolientur ; i. e. what is now there. 

22. LocabiuU = will contract (for a house). 

23. Ut .... bonae = as it regards prosperity, disordered ; as it 
regards adversity, prosperous. 

JOO Ep. XL 1. !<entulus, who had been consul in the year of Cice- 
ro's return, was now governing Cillcia and Cyprus as proconsul. 



EPISTOLAE CICERONIS. 597 



Ptolemy Auletes, who had been most justly driven out of "Egypt by §09 
his subjects, was now at Rome, and was endeavoring by flattery and 
corruption to procure his restoration by a Roman army. Cicero 
wished to obtain the command of this army for Lentulus, who had 
had so great a part in his restoration. Others favored Pompey ; but 
Cato produced. a fictitious Sibylline oracle, which said that Egypt 
must not be entered with an army. 

2. 1. Disceptatio, litigatio, and controversia are dissensions, the 
settling of which is attempted quietly, and in an orderly way : con- 
tentio, altercatio, and jurgium, such as are conducted with passion and 
vehemence, but which are still confined to words : rixae, such as, like 
frays and broils, come to blows, or at least threaten to come to blows, 
and are midway between jurgium and pugna. 2. Controversia takes 
place between two parties when they place themselves in array on 
opposite sides : disceptatio, when they commence disputing with each 
other, in order to arrive at the path of truth, or to discoA^er what is 
right, but without a hostile feeling : litigatio, when a hostile feeling 
and a personal interest are at the bottom of the dispute. 3. Conten- 
tio would maintain the right against all opponents, and effect its pur- 
pose, whatever it may be, by the strenuous exertion of all its facul- 
ties : altercatio would not be in debt to its opponent a single word, 
but have the last word itself: jurgium will, without hearkening to 
another, give vent to its ill-humor by harsh words. Contentio pre- 
sents the serious image of strenuous exertion : altercatio, the comic 
image of excessive heat. ; as in .women's quarrels: jurgium, the hateful 
ima«;e of rude anger. Dod. 

3. Placuit = I thought it proper. Breviter is emphatic. 

4. Regem ; i. e. Ptolemy. gQj 

5. Sententia divideretur. When an opinion was proposed 
to the senate which was thought too general, and to include several 
distinct articles, it was usual to require that each part might be pro- 
pounded and voted separately. Thus Bibulus moved that they 
might submit to the Sibylline oracle, and appoint three private sena- 
tors to restore the king. But the house required that they might 
vote separately upon these two questions ; and the event was, they 
unanimously agreed to the former, but rejected the latter. 

6. Religion e s referring to the Sibylline oracle. V. n. 1. 

7. Frequences .... omnia = they went over to the oppo- 
site side by a large majority ; i. e. they rejected the proposition. 

8. Rettulisset = had made a motion. 

9. Intendere .... consnles = began to insist that it was his 



598 NOTES. 

Pag* 

SOI privilege *(i. e. in virtue of his office) to make the division (i. e. of tlie 
house) prior to the consuls. 

10. Miiltis partibus plures = a very large majority: lit. 
more by many parts. 

11. ISogabaaUir ; i. e. to give their opinions. 

12. Ctipidi&afis ; i. e. of a desire to receive the commission to 
restore Ptolemy to his throne. 

13. Quod .... a&tinet = as to bringing the affair before the 
people. 

14. Seaiattis auctoritas. When an act passed the senate in 
a full house, held according to the prescribed forms, and without any 
opposition from the tribunes, (who had the privilege of putting a neg- 
ative upon all proceedings in the senate,) it was called a senatus con- 
sultum, a decree of the senate. But if any of these essentials were 
wanting, or a tribune interposed, it was then only styled a senatus 
auctoritas, an order of the senate, and considered .as of less authority. 

302 Ep. XII. 1. T. Ampins* The predecessor of Lentulus in tha 
government of Cilicia. 

Ep. XIII. In this letter Cicero describes the games exhibited by 
Pompey in his second consulship, which he congratulates Marius that 
he had not seen, expresses a wish to be relieved from his* forensic 
labors, and to pass his time in the retreat of the country. 

1 . Ad lndos* They were exhibited by Pompey at the opening 
of his theatre, one of the most magnificent structures of ancient 
Pome, and so extensive as to contain no less than 80,000 spectators. 
Some remains of this immense building still subsist. 

303 2. Utrinnqiac is explained by tlio two following clauses. Gr. 
371, 1,3) (2); 717; 232$). 

3. Mod© .... tni = provided only the enjoyment of thy retire- 
ment may have been constant, uninterrupted. 

4. Ista amoenitate = that pleasant scenery of thine. 

5. Stabiamim .... Misenum = thou didst cut through Sta- 
bianum (i. e. for the sake of a prospect) and (thus) didst lay open 
Misenum to view. 

6. Illi ; i. e. his neighbors who went to Pome to see the theatri- 
cal exhibitions. 

7. Maecius (also written Maetius). This person is supposed by 
the commentators to be the same to whose judgment Horace advises 
the Pisos to refer their poetical compositions : 



EPISTOLAE CICERONIS. 599 

Page 
Si quid tamen olim gQij} 

Scripseris, in Maeti descendat judicis aures. 

But the compliment paid in these lines to the taste of Maeeius ill 
agrees with the contemptuous manner in which Cicero here speaks 
of Pompey's dramatic censor. 

8. Honoris causa ; i. e. in honor of the festival. 

9. Honoris causa ; i. e. to preserve the reputation which 
they had already acquired. 

10. Sexcenti nauli ; i. e. laden with the spoils of Troy. 

11. Clytaeniaiestra : a play of Attius founded on the return 
of Agamemnon. 

1 2. Equo Trojan© 2 a play of Livius Andronicus. 

13. Cra.fera.rum. 5 i. e. the vessels taken at Troy and exhibited 
in a triumphal procession on the stage. 

14. Protogeni : Marius's reader. It was usual with persons of 
distinction among the Romans to keep a slave in their family, whose 
sole business it was to read to them. 

15. Ctraecos ludos : probably a sort of pantomimes in imita- 
tion of those in the Grecian theatre. 

16. Oscos ludos 1 rude plays, or farces; encounters of boister- 
ous mirth and ribaldry. 

17. Senatu vestro. The municipal or corporate towns in 
Italy were governed by magistrates of their own. 

18. Via CJraeca. Perhaps the Grecian road might be much 
out of repair, and little frequented at the time when this letter was 
written ; and on that circumstance Cicero, it is possible, may have 
founded his witticism. 

19. Valentissinia bestia. Beasts of the wildest and most un- qqa 
common kinds were sent for, on these occasions, from every corner 

of the known world ; and Dion Cassius relates, that no less than 500 
lions were killed at these hunting matches, with which Pompey enter- 
tained the people. 

20. Si videnda sunt = if they are worthy of being seen. 

21. Haec = these which I am now describing. 

22. Eleplianforuoi, Pliny says, that twenty, or according 
to others sixteen, elephants fought at these games. 

23. Facilem = compliant, favorable ; i. e. if they were as much 
inclined to favor my retirement from public life as they were to fa- 
vor that of Aesopus from the stage. 

24. Quum — turn vero = if — then surely. 

25. Nulla est = is of no account, has no enjoyment. 

26 



600 NOTES. 

Page 

g04 26. HiiBMauiiei* = in a manner becoming a human being ; i. e. 
courteously, socially, and virtuously. 

27. Neque .... meis, &c. = neque solum in epistolis meis, &c. ; 
i. e. will not reduce me to only one method of affording you any 
amusement ; namely, that of writing to you. 

305 Ep. XIV. 1. Cura, sollicitudo, and angor, mean the disturbance 
of the mind with reference to a future evil and danger : cura, as 
thoughtfulness, uneasiness, apprehension, in opp. to incuria ; sollicitu- 
do, as sensitiveness, discomposure, anxiety, in opp. to securitas ; angor, 
as a passion, anger, fear, in opp. to solutus animus ; whereas dolor 
and aegritudo relate to a present evil : dolor as a hardship or pain, in 
opp. to gaudium ; aegritudo, as a sickness of the soul, in opp. to alac- 
ritas. Dod. 

Ep. XV. 1. Otolectatio is a pleasant occupation, conversation, 
amusement, which disperses ennui, and confers a relative pleasure ; 
whereas delectatio is a real delight, which procures positive enjoy- 
ment, and confers absolute pleasure. Dbd. 
30ff 2. Mercedis : sc. tantum. 

3. Bepraesentabo = I will anticipate. 

Ep. XVI. 1. Maximi. Gr. 403 ; 799; 214. 

2. VacilfantiMis litterulis. Gr. 428; 888; 211, R. 6. 

3. Hiligo is love arising from esteem, and, as such, a result of 
reflection on the worth of the beloved object ; whereas amo is love 
arising from inclination, which has its ground in feeling, and is invol- 
untary, or quite irresistible : diligo denotes a purer love, which, free 
from sensuality and selfishness, is also more calm ; amo, a warmer 
love, which, whether sensual or Platonic, is allied to passion. 

5Q7 Ep. XVII. 1. CuriOfiii. C. Scribonius Curio — a friend of 
Cicero, and a young senator of great natural talents, which, however, 
he left uncultivated from carelessness and want of industry — was 
at this time quaestor in Asia. Cicero knew him from his childhood, 
and did all he could to direct his great talents into a proper channel, 
to suppress his love of pleasure and of wealth, and to create in him 
a desire for true fame and virtue, but without any success : Curio 
was and remained a person of most profligate character. 

2. Certissimiiiii ? i. e. on which one can reckon with the most 
confidence ; which one is the most certain to receive; hence nearly 
■= creberrimum, the most usual. 



EPISTOLAE CICERONIS. 601 

Page 

3. Nostra aut ipsorum. Gr. 408, 1, 2); 809; 219, & R. 1. §07 

4. Temporibus his. Affairs at Rome were at this time in the 
utmost confusion, occasioned by the factious interruption that was 
given to the usual election of the magistrates. This state of tumult, 
or, indeed, to speak more properly, of almost absolute anarchy, was 
however somewhat composed towards the latter end of the present 
year, by the election of Domitius Calvinus and Valerius Messala to 
the consular office. 

5. Neque — velim scribere. The disturbances mentioned 
in the preceding note, were artfully fomented by Caesar and Pom- 
pey, in order to turn them to the advantage of their ambitious pur- 
poses. But this was too delicate a circumstance for Cicero to explain 
himself upon ; especially as he was now cultivating a friendship with 
both. 

6. Oravis adversaria = a powerful antagonist. Adversaria 
is here a noun, and exspectatio is in apposition with it. The idea is, 
that the high expectations which had been formed of him would re- 
quire the utmost exertions on his part in order to meet them. 

7. 1. Vinco means, to drive an adversary from his place: supe- 
ro, to win a place from an adversary. The vincens has more to do 
with living objects, with enemies : the superans, with inanimate ob- 
jects, with difficulties. 2. Evinco denotes especially the exertion and 
duration of the conflict : devinco, its consequence, and the complete- 
ness of the victory. 3. Vinco means, to conquer by fighting : oppri- 
mo, without fighting, by merely appearing, in consequence of a sur- 
prisal, or of a decided superiority of forces. Dod. 

Ep. XVIII. 1. Maiidatum = commission. Cicero begins this g08 
letter by alluding jestingly to some purchase which Marius had re- 
quested him to make for him. 

2. Potissimum. V. Ec. Cic. XXVI. 5. 

3. Plurimo. Gr. 416 ; 884-6] 252, R. 3. 

4. Eo . . . . mul turn = so far you were wise : lit. saw much. 

5. Pluris = for more; i. e. than a certain sum. Gr. 402. 2; 
799 ; 214, & R. 1 (a). 

6. Quoilsi COlieredibus = if, however, you had intrusted 

me (with an unlimited order), I would have settled (the affair) with 
my co-heirs according to my love for you (qui meus amor in te est) ; 
i: e. on the most advantageous terms in your behalf. 

7. Illicifatorem = one who bids at an auction to make others 
bid higher, a fictitious bidder. 



602 NOTES. 

Page 

^08 8. Bursa (T. Munatius Plancus) was tribune the year this letter 
was written, and had distinguished himself by inflaming those disturb- 
ances in Rome which were occasioned by the assassination of Clo- 
dius. The body of Clodius being produced before the people in the 
forum, Bursa, together with one of his colleagues, infused such a 
spirit of riot into the populace, that, snatching up the corpse, they 
instantly conveyed it to the Curia Hostilia, where they paid it the 
funeral honors. This they executed in the most insolent and tumul- 
tuous manner, by erecting a funeral pile with the benches, and 
setting fire to the senate-house itself, which was burnt to the ground. 
Bursa, not satisfied with these licentious outrages, endeavored like- 
wise to instigate the mob to fall upon Cicero, the avowed friend and 
advocate of Milo, by whom Clodius had been killed. Cicero, there- 
fore, as soon as Bursa was out of his office, accused him of violating 
the public peace ; and Bursa, being found guilty, was condemned to 
suffer banishment. 

J09 9. Iniiifiici ; i. e. Clodius. 

10. Malo : sc. laetarl. Melmoth translates the whole passage 
thus : Much rather, indeed, would I see my adversaries vanquished 
by the hand of justice than of violence : as I would choose it should 
be in a way that does honor to the friends of my cause, without ex- 
posing them, at the same time, to any uneasy consequences. 

11. Potius is sometimes used redundantly with malo. 

12. Clarissimi viri. Pompey. 

1 3. Aiiimi causa = for the sake of amusement. 

14. A quo .... eraMt. Pompey, in his consulship, made some 
alterations with respect to the method of choosing the judges, and 
elected a certain number out of the three orders of the state, for the 
cognizance of civil and criminal causes. 

15. Ne intercaletur = that there may be no intercalation. 
The Roman months being lunar, a proper number of supplemental 
days were added every two years, in order to adjust their reckoning 
to the course of the sun. This was called an intercalation, and was 
performed by the pontifical college at their own discretion. Accord- 
ingly they often exercised this important trust as interest or ambition 
dictated ; and by their arbitrary intercalations, either advanced or 
retarded the stated times for transacting civil or religious affairs, as 

best suited the private purposes of themselves or their friends. 

i 

310 Ep - X][X - 1; s * v * V - B - E * E# Q*'V.= Si vos valetis,bene 

(est) : ego exercitusque valemus. 



EPISTOLAE CICERONIS. 603 

Page 

2. Provineiam. Cicero's province comprehended not only §10 
Cilicia, but Painphylia, Lycaonia, part of Phrygia, and the island 

of Cyprus, together with some other less considerable appendages. 
Cilicia was first added to the Roman provinces by Publius Servilius, 
surnamsd Isaurieus, in the year of Rome 680. 

3. E»s, referring to Parthos, is used pleonastically for the sake of 
emphasis, but may be omitted in translating. 

4. Maxims conjuncfiim == as near as possible. 

5. Vesti'a anctoritas intercessisset = your order had 
beeci added. V. Ep. XT. n. 14. 

6. Euseben et Pliiloromaeiim. These were surnames of 
Ariobarzanes, and meant, literally, pious and friendly to Rome. 
They are merely Greek words Latinized. 

7. In consilio meo == in the presence of my council. 311 

8. Casiim interims paterni ; quia pater Ariobarzanes II 
interfectus erat per insidias (Mithridatis veneno), quum expulsum e reg- 
no Pompeius restituisset in hello Jtfithridatico. Ernesti. 

9. Ariaratne. He was made king of Cappadocia after his 
brother's death. 

10. Jndicio probatos = (who had been) approved by their 
judgment. 

Ep. XX. 1. Notas esse = should be known. §13 

2. Tributis ; i. e. tributa imposita ad impensas in praesidibus faci- 
endas. Usurae graves sunt intelligendae ex Epp. ad Att. VI. 1, 2. 
quaternarum centesimarum (48 per, cent) cum anatocissimo, quas ne- 
gotiators exigebant, et inde falsum aes alienum. Ernesti. Cicero 
reduced this exorbitant rate of interest to 12 per cent compound 
interest. 

3. Pertnmiiltiiose .... vere = in a very agitated manner, 
and yet not untruly. 

4. 1. Ittanet) denotes remaining, in opp. to going away ; where- §14 
as moror denotes tarrying, as an interruption of motion, in opp. to 
going forwards. 2. Morari aliquem means, to prevail upon any one 

to stay of his own free-will by proposing conditions : tardare, to pre- 
vent a person's hastening on his way by opposing difficulties : deti- 
nere, to hinder him from £oin£ forwards bv force. Tar dare has 
generally an action for its object : detinere, a person : morari, either. 
Dod. 

5. Praesentibns = that were actually prepared. 1. Adesse 
means to be near a person or thing ; but interesse, to assist in a trans- 



604 NOTES. 

Page 

314 action. 2. Adesse denotes generally the presence in a circle to 
which we belong : praeseniem esse, absolute, audible, and visible 
presence. When an expected guest is within our walls, adest : he, 
who is in the same room with us, praesens est. Dod. 

0. Sacerdos. It appears, from a passage which Manutius cites 
from Hirtius, that the . high-priest of the temple of Bellona, at Co- 
mana, a city in Cappadocia, was next in rank and power to the king 
himself. 

%{§ 7. IBillraliiEra. M. Calpurnius Bibulus, proconsul of Syria. He 
was consul with Julius Caesar in B. C. 59. See notes on Ep. V., 
Consuls. 
8. Asaaaiai ; i. e. of its inhabitants. 

116 9 - Qwi • • • • ornasti. Cicero, soon after his consulate, had very 
particular obligations to Cato of the kind he mentions ; for the latter 
being tribune at that time, procured him a confirmation, from an 
assembly of the people, of the glorious title of father of his 

COUNTRY. 

10. Siipplicati&iieaii* This honor" was usually decreed to a 
general after some signal advantage obtained by his arms. It con- 
sisted in appointing a solemn festival, in order to return thanks to the 
gods for the public success ; at which time the senate went in sol- 
emn procession to the principal temples in Borne, and assisted at the 
sacrifices instituted for such occasions. 

1 1 . Quas .... gessisset ; i. e. his civil acts. 

1 2. Mitt© = I forbear to mention. 

13. Initaaiciiin ; i. e. Clodius. 

|£7 14. Provincial!! ornatam. In Pis. 2, ego provinciam Gal- 
liam, senatus auctoritate exercitu et pecunia instructam et ornatam .... 

in condone deposui Ea provincia accepta, triumphare poterat 

de Salassis et aliis Inalpinis gentibus, quibuscum postea Metellus bel- 
lum gessit. Melmoth. On the distribution of the consular provin- 
ces for the year succeeding Cicero's consulship, see Sail. Cat. XXVI. 
n. 7. Cicero's bargain with Antonius, by which he yielded his title 
to the rich province of Macedonia, was not his only sacrifice : he 
patriotically resigned his claim to the other province also — that of 
Cisalpine Gaul — to Metellus. It is to this particularly, and to the 
triumph, which a successful administration of the affairs of this prov- 
ince would have probably won for him, that he alludes in the text, 

15. Sacerdotiiui! ? i. e. the office of augur. 

16. §ed ita, si ... . videbitur = but on this condition, if 
this small service (hoc nescio quid), which I have performed, shall net 
seem insignificant and contemptible. 



EPISTOLAE CICERONIS. 605 

Page 

1 7. A QUO lino* Cato settled a correspondence throughout 317 
the whole Roman provinces, and received constant intelligence of 
the conduct of the several governors in their respective commands : 

so attentive was this vigilant patriot to whatever concerned the inter- 
est of the commonwealth. Plut. in Vit. Caton. 

18. Quae; i. e. quae ornamenta, quae virtutes in toga; i. e. ae- 318 
quitas and continentia mentioned in § 14. 

19. Justiores, eo sensu, quo justa victoria, Justus triumphus di- 
citur, cui nihil est, quique jure ita vocari potest. 

20. Ex meis litteris ; i. e. ad senatum missis. 

Ep. XXL 1. Facies, Gr. 470, 1 ; 1091; 259, R. 1 (4). 

Ep. XXII. 1. lino et vicessimo die; i. e. after he had 819 
set out from Rome. 

2. De hereditate Preciaua = as to the legacy left by Pre- 
cius. Who this Precius was is not known. 

Ep. XXIII. 1. In quartanain. A quartan ague was sup- $20 
posed by the ancients to be extremely salutary in its consequences. 
It was called quartana from its occurring every fourth day. 

2. Humanitatis = amoris in tuos. 

3. Ad urbem. As Cicero claimed the honor of a triumph, he 
was obliged, till his pretensions should be determined, to take up his 
residence without the walls of the city. 

4. Ad senatum .... miserat. The purport of Caesar's let- S2J 
ter was, that he declared himself willing to resign his command, pro- 
vided Pompey did the same ; but if this were not complied with, that 
he would immediately march into Italy, and ' revenge the injuries 
done both to himself and to the liberties of the republic. 

5. Nulla vi expulsi. The letter mentioned in the last note 
was received by the senate with great indignation, and considered as 
an open declaration of war. Accordingly they voted, that if Caesar 
did not resign his command by a certain day named in their decree 
for that purpose, he should be deemed an enemy to his country. 
This decree was protested against by Curio, Quintus Cassius Longi- 
nus, and Mark Antony, in virtue of their prerogative as tribunes of 
the people ; and while the senate were deliberating in what manner 
to punish the authors of this protest, they were advised by the consul 
Lentulus to withdraw before any decree against them had actually 
passed. Perhaps this is all that Cicero means when he asserts, that 



606 NOTES. 

Page 

III " no violence had been offered to these tribunes ; " for, otherwise, hig 
assertion would be contradicted by the unanimous testimony of all 
the ancient historians. 

6. Pro coss. = pro consalibus : i. e. proconsuls. 

7. Coniparatur = preparations are making. It is here used 
absolutely. 

%H Ep. XXTY. 1. Hie : Caesar. 

2. Dolabella : Tullia's third husband. 

3. Videndum .... possitis = you must see to it that you 
be able to act consistently with your rank : lit. that you may be able 
to be with honor. This use of sum with an adverb is mostly confined 
to familiar language. 

4. Sellissinae — esse = to be very advantageously and pleas- 
antly situated. For the use of sum with an adverb, see preceding 
note. 

5. Rem .... fecit = has improved the aspect of affairs. This 
is the Labienus who performed so conspicuous a part in Gaul as one 
of Caesar's lieutenants. About this time he joined the Pompeian 
party : it is to this fact that Cicero alludes. 

6. Geiienim suram : Caesar. 

7. KtifaaSt Lucius Mescinius Rufus was quaestor to Cicero in 
Cilicia. 

m Ep. XXV. 1. S. V. G. V. = Si vales, gaudeo. Valeo. 

2. Recte V. = recte valet = is quite well. 

3. Apud te === at your house. 

4. In suspicioiiem .... suadere = ought I to be suspected 
of persuading thee more on account of the interest of my party than 
for your own interest. 

5. Nominis sui: referring to the title Magnus, which Sulla 
gave him when he was a young man, and which he ever afterwards 
assumed. 

6. Capto exercitu veterano ; i. e. Pompey's army in Spain 
under the command of his lieutenants, Afranius and Petreius, whom 
Caesar had defeated. 

7. Circumvallafo ; i. e. at Dyrrhachium. 

8. Pro tua paradentia = with your usual foresight. 

$24 9- Partibns .... puMicae = for your party and for that 
form of the commonwealth (or that constitution). 
10. His quoque locis ; i. e. from Dyrrhachium. 



EPISTOLAE CICERONIS. 607 

Page 

11. Qua .... Caesar = such is Caesar's clemency. 824 

12. I&everti • sc. sine periculo* 

Ep. XXVI. This letter was written at Brundisium between No- 
vember, B. C. 48, and the end of that year. In June, B. C. 49, Cice- 
ro emb irked at Brundisium for Greece, where he joined the camp 
of Pompey. For the space of nearly a year from this time little is 
known of his movements : one or two notes only have been pre- 
served, which show that, during his residence in the camp of Pompey, 
he was in bad health, embarrassed by pecuniary difficulties, in the 
habit of inveighing against everything he heard and saw around him, 
and of giving way to the deepest despondency. After the battle of 
Pharsalia (August 9, B. C. 48), at which he was not present, he 
returned to Brundisium, where he remained for ten months. 

1. Isi maximi§ meis doloribus. During the whole of 
the time mentioned in the end of the preceding note, " Cicero's 
mind was in a most agitated and unhappy condition. He was con- 
stantly tormented with unavailing remorse on account of the folly of 
his past conduct in having identified himself with the Pompeians 
when he might have remained unmolested at home ; he was filled 
with apprehensions as to the manner in which he might be treated by 
Caesar > whom he had so often offended and so lately deceived ; he 
moreover was visited by secret shame and compunction for having at 
once given up his associates upon the first turn of fortune ; above all, 
he was haunted by the foreboding that they might after all prove vie- j 
torious, in which event his fate would have been desperate ; and the 
cup of bitterness was filled by the unnatural treachery of his brother \ 
and nephew, who were seeking to recommend themselves to those in 
power by casting the foulest calumnies and vilest aspersions upon 
their relative, whom they represented as having seduced them from 
their duty." 

Ep. XXYIT. 1. Spe pacts, which they hoped would follow a %% 
complete victory, such as that of Pharsalia was. 

2. Nostrum judicium 5 i. e. our decision as to how far we 
ought to go in bearing arms against Roman citizens. 

3. Imminutam, &c. = though impaired, &c. 

4. Ea = talia. 

5. Fatali proelio : that of Pharsalia. 

6. ITirumque .... victoris = but (I confess : sc. fateor) 
that I was of the opinion that both (results) depended upon the ex- 

26 * m M 



608 NOTES. 

Page 

325 pedition of tlie conqueror ; i. e. upon the expedition with which he 
should follow up his success. 

7. Quae si fuisset = had there been this (expedition). 

8. Qiram cognovit Asia — Achaia ; i. e. quam cognove- 
runt ii, qui post Pharsalicam pugnam se in Asiam et in Achaiam rece- 
perunt. 

826 9- ^e — ipso allegato ac deprecatore. Cassius post 
pugnam Pharsalicam ad Caesarem transierat ab eoque benevole recep- 
tus erat. Multos igitur alios Pompeianos, Cassio ad Caesarem allegato 
ac deprecatore, a Caesare veniam impetrasse satis erat credibile. 

10. Amissis .... valent = the critical opportunity having 
been lost, which is most important. 

11. Interpositus annus ? i. e. the year that had elapsed 
since the battle of Pharsalia. 

12. Ipsumi vinci = ipsam cladem : the direct object of 
contemnerent, 

13. Tamtam momm ; i. e. novem mensium. 

14. Nescio auem — paltry, insignificant. Pharnaces (son of 
the famous Mithridates, king of Pontus) taking advantage of Cae- 
sar's being engaged in the Alexandrine war, made an incursion into 
Cappadocia and the lesser Armenia, the dominions of Deiotarus, a 
king tributary to the Romans. Domitius Calvinus, whom Caesar 
had appointed to command in Asia and the neighboring provinces, 
having received notice of this invasion, marched immediately to the 
assistance of Deiotarus. The two armies came to an engagement, in 
which Pharnaces had the superiority. Calvinus, at the same time, 
being called away by Caesar, who had occasion for those troops to 
complete the conquest of Alexandria, Pharnaces took that opportu- 
nity of entering Pontus, which he seized as his hereditary dominions, 
and where he committed great cruelties and devastations. This let- 
ter seems to have been written soon after the transaction above 
related, and probably while Caesar himself was on the march in 
order to chastise the insolence of Pharnaces. It was in giving an 
account of this expedition that Caesar made use of that celebrated 
expression in a letter to one of his friends, Veni, vidi, vici. 

15. Currentem — incitareut. So de Oat II. 44, 186 : fa* 
cilius est currentem incitare quam commovere languentem. 

1G. In gcmitu Italiae. Caesar, after the battle of Pharsa- 
lia, sent Mark Antony into Italy, as his master of the horse ; an 
office, in the absence of the dictator, of supreme authority in the 
commonwealth ; but Antony abused the power with which he was 



EPISTOLAE CICERONIS. GOD 

Page 

tlius invested, an(^ taking advantage of the disturbances at Rome SJf" 
(excited by Dolabella ^nd Trevellius, tribuni plebis), turned them to 
his private purposes, by enriching himself with the spoils of his fel- 
low-citizens. This seems to have been the occasion of those general 
complaints to which Cicero herr alludes. 

1 7. Pro iiiea, tua, sua- parte = according to my, your, his 
ability. 

18. Auctor : Caesar. 

Ep. XXVIII. 1. Negligentia. Dolabella was greatly embar- 
rassed in his affairs ; and it seems by this passage as if he had not 
allowed Tullia a maintenance, during his absence abroad, sufficient 
to support her rank and dignity. The negligence with which Cicero 
reproaches himself probably relates to his not having secured a 
proper settlement on his daughter, when he made the second pay- 
ment of her fortune to Dolabella. For in a letter written to Atticus 
about this time, he expressly condemns himself for having acted im- 
prudently in that affair. 

2. Ad Caesarem mittere ; i. e. in order to supplicate Cae- 
sar's pardon, for having engaged against him on the side of Pompej. 

Ep. XXX. 1. Redditae — sunt — litterae. This letter SP 
is not extant ; but Cicero mentions the purport of it in the oration 
pro Ligario, chap. III. 7, by which it appears, that he would pre- 
serve to him his former state and dignities. 

Ep. XXXI. 1. In Tusciilaiumi. Cicero continued at Brun- 
disium till Caesar arrived in Italy, who came much sooner than was 
expected, and landed at Tarentum some time in September. They 
had an interview with each other, which ended much to the satisfac- 
tion of Cicero, who, intending to follow Caesar towards Rome, wrote 
this letter to his wife, to prepare for his reception at his Tusculan villa. 

2. Ut parata = let all things be ready. The complete 

expression would befac id sint omnia parata. So ut sit below : = let 
there be one ; i. e.fac ut sit. 

3. De Veiiusino : sc. agro datae. He wrote the letter near §28 
Venusia. 

Ep. XXXII. 1. M. Marcello. Marcellus was then in exile 
at Athens. He was consul with Serv. Sulpicius in B. C. 51. 

2. Consilio. This refers to the different conduct of Cicero and 



610 NOTES. 

Wge 

328 Marcellus, after the battle of Pharsalia : tlie former having Immedi- 
ately returned into Italy, in order to throw himself at the feet of the 
conqueror, the latter retiring to Mitylene, the capital of Lesbos. In 
this city Marcellus probably resided, when this letter was written. 

329 3. Ista ratio === that course of thine. 

4. Nihil attinet = it is of no use. 

5. Caicaimodi res esset == whatever the situation of the 
public affairs might be. Cuicuimodi, for cujuscujusmodl. 

330 6 - Gratia .... victi = on the ground of merit I have influ- 
ence only so far as I have been conquered ; i. e. so far as I yielded, 
after having been conquered. 

7. Marcello ; i. e. C. Marcellus. 

8. Noil adhibemnr = I am non consulted. 

9. Ad .... $uinu§ ; i. e. my services are ready, whenever they 
are desired. 

Ep. XXXIII. This letter is an answer to a letter of condolence, 
which Sulpicius, then in Athens, wrote to Cicero on hearing of the 
death of his daughter Tullia. 
Jgl 1. Tester Dallas. Manutius conjectures that the person here 
mentioned' is Caius Sulpicius Gallus, who was consul in the year of 
Rome 586. 

2. M. Cato. Cato the Censor. 

3. Fuerunt = lived. 

jjjjg 4. Domo absum. Cicero, upon the death of his daughter, re* 
tired from his own house, to one belonging to Atticus, near Rome. 
5. UniiiS. Caesar. 

Ep. XXXIV. 1. Plane©. L. Munatius Plancus was a brother 
of Plancus Bursa, the great enemy of Cicero. In the beginning of 
the present year he was appointed by Caesar governor of the far- 
ther Gaul, where he now was, at the head of three legions. Upon 
the death of Caesar, to whom he had been warmly attached, Cicero 
employed all his arts to engage him on the side of the senate ; and 
Plancus, after much hesitation, at length declared himself accord- 
ingly. But he soon afterwards betrayed the cause he thus professed 
to support, and went over with his troops to Antony. 
2. Per .... fai ; i. e. Antonius assidue me vexavit. 
tym 3. Non insolentia. Tnsolens dicitur, qui sua potentate abutitur 
ad calumniam bonorum vlrorum. 

4. Immanitas — saevitia et crudelitas = despotism. 



EPISTOLAE CICERONIS. 611 

Page 

5. Vocem (liberam) ; i. e. liberam sententiam in senatu pro- 333 
nuntiatam. 

6. Quae ita longa est. Plancus was in the number of those 
whom Caesar had named to the consulate, in that general designation 
of magistrates which he made a short time before his death. But as 
Plancus stood last in the list, his turn was not to commence till the 
year 712. 

7. Optandum sit = it is to be wished (rather than expected). 

8. Spirituni dueere = to live. Alii jungunt rei publicae 
spiritum ducere = producere ; i. e. vitam rei publicae conservare. 

9. Simulacrum = shadow, semblance. 

10. Acta : sc. publica. 

11. Mitti = nuntiari. 

12. Perducitur == durat. 

13. Furiiium. Furnius was lieutenant to Plancus in Gaul. 

14. Et = sed. 

Ep. XXX Y. 1. Tuns affinis. M. Lepidus and Cassius had 334 
each of them married a sister of M. Brutus. 

2. Scelere et levitate ILepidi. Lepidus treacherously de- 
serted the cause of the republic, and joined himself to Antony on 
the 29th of May. 

3. Quae volumus, audimus ; i. e. that you have defeated 
him. P. Cornelius Dolabella, the proconsul of Syria, had caused 
Trebonius to be cruelly put to death. Upon this he was declared an 
enemy by the senate, and Cassius was commissioned to make war 
against him : the result was, that he was driven to shut himself up in 
Laodicea, where he died by his own hands. 

4. Qiiana .... aliquam = which indeed is either already in 335 
existence ; i. e. has already been achieved. 

5. Vieeramus = we should have conquered. Tne indicative 
expresses with more emphasis the certainty that the event would have 
taken place under the conditions specified. 

6. Consules designatos. Decimus Brutus and L. Munatius 
Plancus. 

7. In te . . . . omnia = that everything depends on thee and 
on thy Brutus; i. e. Marcus Brutus, whose legions were now occupy- 
ing Achaia, Macedonia, and lllyricum. 

8. Tainen = after all (it has suffered) ; i. e. although it has been 
thus afflicted by civil war, which notion is implied by metis hostibus 
nostris. 



LIST OF ABBKEVIATIONS. 



a. or adj ,, . . adjective. 

abL, .... ablative. 

absol.,. . . . absolute, 

ace, .... accusative, 

adv., .... adverb. 

c, common. 

c. abl M . . . cum ablativo. 

c. ace, . . . cum accusative 

c. ace e inf., . cum accusative cum 

infinitivo. 

e dat., . . . cum dativo. 

e gen., . . . cum genitivo. 

c. inf., . . . cum infinitivo. 

c. sup., . . . cum supino. 

compar., . . . comparative, 

conj., .... conjunction, 

dat., .... dative, 

dem. pr., . . . demonstrative pronoun, 

dim., .... diminutive. 

f., feminine. 

fig., .... figuratively. 

fut. inf., . . . future infinitive. 

gen., .... genitive. 

h. e, . . . . hoc est. 

impers., . . . impersonal. 

ind., .... indicative. 

inf., .... infinitive. 

insep. prp., . . inseparable preposition. 

interj., . . . interjection. 

m., masculine. 

metaph., . . , metaphoric. 

n., neuter. 

n. pi., . . . . neuter plural, 

part., .... participle, 

pass., .... passive, 

pers. pr., . . . personal pronoun. 

> r ur., .... plural. 



posit., . 
p.p., . 
prp., . 
pres., . 
pret., . 
pron., . 
pron. adj 
rel. pr., 
s. or subst 
se, . . 
sing., . 
subj., . 
subst. n., 
superl., 
v., . . 
v. a., . 
v. def., 
v. dep., 
v. dep. a. 
v. dep. n. 
v. freq. a. 
v. freq. n. 
v. imp., 
v. imp. inch. 

v. inch, a., 
v. inch, n., 
v. intens. a., 



positive. 

past participle. 

preposition. 

present. 

preterite. 

pronoun. 

pronominal adjective* 

relative pronoun. 

substantive. 

scilicet, or namely. 

singular. 

subjunctive. 

neuter substantive. 

superlative. 

verb. 

verb active. 

verb defective. 

verb deponent. 

verb deponent active. 

verb deponent neuter. 

verb frequentative activa 

verb frequentative neuter. 

impersonal verb. 

verb impersonal inchoa- 
tive neuter. 

verb inchoative active. 

verb inchoative neuter. 

verbum intensivum acti- 
vum. 



v. tr., . . . . verb transitive. 
1, . . . ., . first 1 

2, second I 

3, third 

4, fourth J 

i * denotes an obsolete word. 

| f " a word not classical 



conjugation. 



LATIN-ENGLISH VOCABULARY. 



ABS 



A., abridged for Aulus ; a. d. = ante diem ; 
a. u. c. = anno urbis conditae. 

A 9 ab, prp. c. abl., off, from, by, (a before 
words beginning with a consonant, ab be- 
fore words beginning with a vowel ; ab is 
au in avfero and aufugio.) It denotes, — 

1. Place : a& eo loco ; a sole, out of the 
sun ; a stirpe, fundamentally ; usque a 
capite, from the very beginning ; 

2. Time : ab hora tertia ; a pueritia ; a 
prima pugna, since the first combat ; 

3. An agent from whom an action pro- 
ceeds, or by whom it is performed : a diis 
omnia facta sunt, all things have been 
made by the gods ; a natura, by nature ; 

4. Cessation, prevention, keeping off, 
leaving off, deterring, delivering from : 
desistere a defensione, to give up the de- 
fence ; aliquem ab injuria deterrere, to de- 
ter any one from injury ; 

5. A source or origin : quod tibi debet 
ab Egnatio, what he owes thee from the 
hands of Egnatius. 

Abacus, i, m., board, table. 

Ab-dico, 1 (dicare), v. a., I give up, resign, 

lay down, renounce, abdicate; a.sema- 

gistratu, praetara, dictatura, to resign the 

magistracy, &c. 
Abdo, Idi, itum, 3 (dare, to put, do), v. 

a., I remove, I hide ; aliquem, aliquid in 

loco, in locum ; a. se, to hide one's self; a. 

se Uteris, in literas, to bury one's self in 

learning. 
Ab-duco, xi, ctum, 3 (ducere, to draw), v. a.. 

I draw, pull off; I lead off by force, 

force away ; aliquem a, de, e loco, I entice 

away. 



Ab-Zo, ivi or li, *itum, ire, v. n., I go off, go 
away j a. e vita, to die. 

Ab-horreo, ui, 2, v. n.. I differ much, I vary, 
depart from ; abhorret a meis moribus, it 
is not at all my custom. 

Ab-jicio, jeci, jectum, 3, v. a. (jacere), I 
throw away, throw ; I throw down, pros- 
trate, debase, humble ; I throw aside, lay 
by, remove ; a. animum, to be disheart- 
ened or discouraged, to despond. 

Ab-juro, 1, v. a., I deny falsely upon oath, 
I forswear. 

Ab-latus, a, urn, part, (aufcro ; latus = le- 
vatus), taken away, removed. 

Ib-origines, um, m. pi. (ab origine), the 
first inhabitants of Latium ; original in- 
habitants. 

Abs-cldo, Idi, Isum, 3 (caedo), v. a., I cut 
off, cut ; figur. : I deprive of. 

Ab-scindo, idi, issum, 3 (scindere),v. a., I tear 
off, rend away, cut off, cut, part asunder. 

Absens, tis, part, (absum), absent, not here, 
out of sight, gone away, wanting. 

Ab-similis, e, adj.. unlike, dissimilar; most- 
ly with a negation : haud a., non a, 

Ab-solutus, a, um, part, (absolvo), let loose ; 
adj., free, unrestrained ; acquitted, dis- 
charged, released ; finished, completed j 
perfect, absolute. 

Absolvo, vi, iitum, 3, v. a., I set at liberty, 
discharge, absolve, liberate, release ; in 
law : I acquit, c. abl., gen., or de ; I fin- 
ish, complete, bring to a close .• a. rem 
paucis, to despatch in a few words. 

Abs-ttnentia, ae, f. (abstineo), an abstaining 
from, abstinence, moderation, discreet- 
ness. 



ABS 



614 



ACQ 



Abs-dneo, iti, tentum, 2 (teneo), 1, v. n., I 
abstain from, am free from, a thing ; 2, 
v. a., I keep or ward off, I hold back, 
restrain. 

Ab-straho, axi, actum, 3, v. a., I drag, draw, 
tear, pull off or away, take away by 
force. 

Jib-sum, abfui, abesse, to be absent, out of 
the way, to be distant ; figur. : to be far 
from, i. e. not to have, to be free from, 
not to belong to, to be disinclined to, to 
be wanting. 

Absurdus, a, um, adj. (=:surdus, earless), 
disagreeable to the ear, harsh, grating ; 
absurd, foolish, foreign from the purpose 
or subject ; adv., absurds. 

Ab-undantia, ae, f. (abundans), abundance, 
plenty, copiousness, exuberance 

&b-unde, adv. (abundus), abundantly, copi- 
ously, largely. 

Ab-ulor, usus sum, 3, v. n., c. abl., 1, I 
use up, consume by using, waste, run 
through ; passively, to be consumed, used 
up ; 2, I use otherwise, contrary to orig- 
inal intention ; 3, I abuse, turn to im- 
proper use, apply to a wrong end. 

Ac, con j =atque, and (mostly before con- 
sonants, seldom before a vowel or h). 

Academla, ae, f., a place near Athens, where 
Plato taught philosophy ; hence the aca- 
demical philosophy and sect. 

Ac-cedo, cessi, cessum, 3 (ad-ccdo), v. n., I 
draw near to, approach, arrive at, come 
to, accost ; I am added, joined, annexed . 
with ad, c. dat., and c. ace. 

Ac-cendo, ndi, nsum, 3 (ad, * cando, I make 
to glow, whence candeo), v. a., I set on 
fire, set fire to, light up ; figur. : I excite, 
inflame, stir up. 

Ac-ceptus, a, urn, part, (accipic), accepted, 
received ; adj.. acceptable, grateful, pleas- 
ing. 

Ac-ccrso, See arcesso. 

Ac-cessus. us, m. (accedo), an approaching, 
drawing near to, a coming. 

Ac-cido, idi, isum, 3 (ad, caedo), v. a., I cut 
off, cut, lop, cut down, fell. 

Ac-ctdo, Idi, 3 (ad, cadv), v. n., I fall down 
at or before ; most, frequently impers., ac- 
cidit, it happens, occurs, falls out ; accidit 
praeter opinionem, it happened unawares ; 
si quid alicui accidat, if anything should 
happen to one. 

Ac-cipio, e~pi eptum, 3 (ad, capio), I receive, 



take ; I receive, treat, entertain ; I com- 
prehend, understand, hear ; I am sensible 
of, feel ; voluptatem accipere, to feel pleas- 
ure ; I admit of, approve, accept of. 

Ac-clivis, e, adj. (ad, clivus), up-hill, steep, 
rising, ascending. 

Ac-cll vitas, atij, f. (acclivis), a bending up- 
wards, steepness, ascent, acclivity. 

Ac-commodatus, a, urn, part, (accommodo), 
adapted ; adj., suitable, proper, intended, 
calculated for. 

Ac-commodo, 1 (ad, c), I adapt, adjust, fit ; 
I apply, accommodate. 

Ac-curate, adv. (accuratus), diligently, elab- 
orately, carefully, attentively, accurately. 

Ac-curro, cucurri and curri, cur sum, 3 (ad f 
curro), v. n., I run to. 

Ac-cuso, 1 (ad, causa), v. a., I accuse in 
judgment, I arraign, impeach, blame, 
reprimand, aliquem, aliquem crimine, ali- 
quem alicujus rci, de re; I complain of r 
blame, chide, find fault with. 

Acer, acris, acre, adj. (aero), sharp, sour, 
tart, pungent, acrid ; figur. : sharp, brisk, 
powerful, vehement j of men: fiery, fu- 
rious ; severe, austere ; valiant, gallant ; 
strenuous, diligent ; of mind : acute, 
keen, penetrating j of actions : violent ; 
of war : cruel. 

Acerbe, adv. (acerbus), sharply, keenly, 
harshly, bitterly ; figur. : cruelly. 

Acerbus, a, um, adj. (acer), harsh, sour, tart, 
unripe ; figur. : cruel, severe, hard ; of 
sounds : harsh :' of disposition : austere, 
morose. 

Acervus, i, m., a heap, hoard, pile ; a 
crowd, multitude. 

Achaicus, a, um, adj., Achaean, Grecian. ) 

Achradlna, ac, f , a part of the city of Syra^/ 
cuse. 

Acics, ei, f., the sharp edge or point of any- 
thing ; a line of soldiers, file, squadron; 
an army in battle-array ; a fleet in battle- 
array ; a battle, fight, action ; figur. : 
keen eyesight ; force, power, prowess, 
might, weight, influence ; acnteness, 
discernment, shrewdness of intellect, 
ability. 

Acinus, i, m., and acinum,i, n., originally : 
a germ, seed ; a grain, kernel, grape, 
raisin, berry. 

Ac-quiesco, evi, Stum, 3 (ad, quiesco). v. n., I 
repose, take rest ; figur. : 1 rest, have 
rest, find rest ; 1 acquiesce in, dwell 



ACR 



615 



ADI 



with delight upon, am pleased or de- 
lighted with ; with in, c. abl., and c. dat. 
Acflter, adv. (ace/), vehemently, keenly, 
sharply, eageriy ; attentively, clearly, in- 
tensely ; valiantly, stoutly, vigorously : 
exceedingly, very ; severely, cruelly. 

Acta, drum, n. pi. (ago), acts, actions, deeds; 
acts, decrees, resolutions ; acta publica, 
public records. 

Actio, bnis, f. {ago), motion; action, opera- 
tion ; management, negotiation, business, 
treaty ; in oratory : the action or delivery 
of a speech ; a speech before a court, ac- 
cusation, information, charge ; an action 
at law. 

Actor, Oris, m. {ago), agent, doer, perform- 
er ; actcr, comedian, player ; pleader. 

Aculeus, i, m. (acus), sting ; prickle ; figur. : 
sharpness, sophistry, a cutting remark. 

Actio, ui, iitum, 3 {acUs), v. a., I point, 
sharpen, whet ; figur. : I sharpen, incire, 
excite, exercise ; I stimulate, rouse, pro- 
voke, instigate. 

Icittus, a, urn, part, {acuo), pointed ; adj., 
sharp-edged, prickly; figur.: sharp, shrill, 
piercing, pungent, biting penetrating ; of 
the mind: acute, subtile, ingenious, 
quick. 

Ad, prp. c. ace, to, unto ; 1, to a place, 
thing, or person ; ad urbem venire, to 
come to town ; ad meridiem spectans, 
looking to the south ; cum Senatus ad 
Cuesarem accederet ; ad hoc, besides I his : 
ad verbum, word for word ; ad summum, 
to the highest degree ; ad extremum, ad 
ultimum, at length, at last ; also near, as 
ad Rumam near Rome ; 2, till a time, or 
action ; ad quoddam tempus, till a certain 
time; ad hiemem, towards the winter; 
vita ad spem servanda, life to be preserved 
for hope : 3, for quoad, quod attinet ad, as 
far as regards in whatever pertains to. 

Ad-aequo, 1, v a., I equal, make equal ; 
adaequare famam alicujus, to render one'< 
self as famous as any one ; adaequare se 
alicui virtute, to put one's self on a par 
with any one in virtue; adaequare virtu- 
tem cum fortuna, to be as brave as one is 
fortunate. 

Xd-dmo, 1, V. a., I begin to love, fall in love 
with. 

Ad-dico, xi, ctum, 3, v. a., [ adjudge, assign, 
make over, surrender; addicere aliquem 
morti, to condemn, doom one to death ; 



figur. : I consent to, approve ; I devote; 
a. aliquem ad jusjurandum, to force, coin-* 
pel one to take an oath. 

Ad-do, didi, ditum, 3 {ad, dare), v. a., I add ; 
I throw, cast, in or upon, mingle with ; 
figur. : a. alicui animos^ to fire one's cour- 
age ; a.fidem rei, to confirm, corroborate, 
give credibility to a thing. 

Ad-duco, ux'i, uctum, 3, v. a, T conduct, 
bring, fetch ; I bring on, induce, cause, 
occasion : I draw to, tighten, straiten j 
I bring to, straiten, reduce; a. aliquem 
in angustias, to bring one into difficulty j 
a. in judicium, to bring to trial, arraign, 
sue, summon before a court of justice j 
I induce, persuade. 

Ad-ductus, a, urn, part, {adduco), brought, 
conducted, &x. ; adj., contracted, wrin- 
kled. 

ld-eo, Ivi and iu itum, ire, 1, v. n., I go 
near, come ; adlre in jus, to go to law ; 

2, v. a., I go to, I approach, go up to y 
figur.: I undertake, undergo, incur, adopt. 

Ad-eu, adv. (for ad id), so far, to such a de- 
gree, insomuch ; so long ; adco dum, a. 
usque dum, a. donee, a. usque ut, usque 
a. quoad, till, until ; also = vero, but 
now. 

Ad-eyuito, 1, v. a., I ride up to, or near to a 
place or person. 

M-hibeo, ui, ttum, 2 {habeo), v. a., 1, I 
adopt, use, employ ; 2, I adapt, apply ; 

3, I bring, bring on ; 4, I offer, pay, give; 
5, I behave 1o, treat ; 6, I add, join ; a. 
animum, to attend to ; a. se, to conduct, 
carry one's self. 

Ad-hiic {= ad hoc), adv., 1, hitherto, thus 
far, as yet ; usque a., till now ; 2, be- 
yond that, more than that, more still ; 
3, still, as yet, even yet. 

Ad-igo, egi, actum, 3 {ago), v. a , I drive, 
drive in, plunge, thrust, impel ; 1 bring, 
conduct; figur.: 1 force, compel; adi- 
gere aliquem ad, or in jujurandum, to 
oblige one to make oath ; a. aliquem ju- 
rejurando, to bind one by an oath. 

Ad-imo. emi, emptum, 3 {emu), v. a., I take 
away, remove, deprive of, deny. 

Ad tpiscor, eptus sum, 3 {apiscor), v. dep. 
a., I acquire, get, procure, obtain posses- 
sion of; with the ace. of a person, to 
arrive at, come up with, reach, overtake ; 
fijiur. : 1 attain, understand. 

M-itus, its, m. (adeo), approach, entry, 



ADJ 



616 



ADV 



access ; the place by which one ap- 
proaches or enters 3 the power of meet- 
ing or conversing with one 3 figur. : an 
entrance, way, means, opportunity. 

Ad-jXcio,jeci, jectum, 3 (jacio), v. a., I cast 
towards or against, I apply to ; I add 3 
figur. : I apply, devote. 

Ad-jungo, junxi, junctum, 3, v. a., 1, I add, 
join, adjoin, unite, annex ; figur. : I pro- 
cure ; I conciliate ; 2, I yoke. 

Ad-jutor, oris, m. (adjuvo), an aider, helper, 
assistant, promoter 3 a partisan. 

Ad-juvo, juvi, jutum, 1, v. a., I help, aid, 
assist, succor. 

Ad-minlciilum, i, n. (manus), what holds 
like a hand, a prop, stay, used to support 
vines and fruit-trees. 

Ad-mtnistro, 1, v. n., I minister, attend, 
serve, work ; 2, v. a., I administer, man- 
age, conduct, direct, govern, pay atten- 
tion to, regulate. 

Ad-mlrabllis, e, adj. (admiror), worthy of 
admiration, admirable, wonderful, mar- 
vellous. 

Ad-rriiratio , onis, f. (admiror), the act of ad- 
miring, admiration, amazement, wonder; 
respect, reverence, veneration. 

Ad-mzror, atus sum, 1, v. dep., 1, v. n., I 
wonder greatly, I marvel, I am aston- 
ished, amazed, surprised ; 2, v. a , I 
wonder at, I admire, look at with as- 
tonishment, regard, or esteem. 

Ad-mitto, mlsi, missvm, 3, v. a., I send to or 
onward, push forward, give rein to go on, 
let or suffer one to do something, suffer 
something to be done 3 I give admittance, 
adopt, choose ; I admit, consult ; I com- 
mit something ; I permit, allow ; I re- 
ceive, admit. 

Ad-mo dam, adv. (modus), in full measure, 
much, very, exceedingly ; in good truth ; 
just, exactly, altogether. 

Ad-moneo, ui, ttum, 2, v. a., I remind, put 
in mind, warn, admonish, advise ; all- 
quern de re, allquid, ad, ut, ne, ace. c. inf. 

Ad-monitus* its, m. (admoneo), an advising, 
suggesting, intimating, warning, advice; 
instigation, exhortation. 

Ad-mSveo, movi, motum, 2, v. a, I put near, 
bring near to, apply, bring in contact 
with ; figur. : I employ, apply, admit. 

Ad-murmuro, 1, v. n., I murmur, whisper 
at ; c. ace. with or without ad. 

Ad-nltor See annitor. 



Xd-Slescens, entis, part, (adolesco), growing, 
increasing, young 3 subst. m. and f., a 
young man, youth, one past the state of 
boyhood, a young woman. 

Ad-olescsntia, ae, f. (adolescens), youth, the 
age succeeding boyhood. 

Xd-dlescentulus, i, m. (adolescens), dim., a 
young man, youth, siripling. 

Ad-olesco, Zlevi, and dlui, ultum, 3 (olo, 
olesco, I grow, related to alo, I nourish), 
1, v. n., I grow, grow up, increase; 
figur. : I grow, increase, advance, be- 
come greater ; 2, v. a., I fasten or join 
together. 

Ad-drior, ortus sum, 4 (orior, I spring), I 
start ; v. a., I begin, commence ; I ap- 
proach, accost ; I attempt, try 3 take in 
hand, undertake, go about 3 I attack, 
assail, invade. 

M-orno, 1, v. a., I ornament, embellish, 
adorn 3 I put in order, furnish, provide, 
prepare ; figur. : I arrange, draw up, 
prepare 5 I honor. 

ld-oro, 1 (oro, I pray), v. a., I pray, solicit 
by prayer, pray for; I adore, worship, 
revere, venerate 3 I honor. 

Adramijttenus, a, um, adj., of or belonging 
to Adramyttium. 

Ad-scisco, Ivi, Itum, 3, v. a., I take, receive 
something with approbation, approve, re- 
ceive as true ; I receive or admit one ie 
some character, as something (citizen, 
ally, son, etc.) 3 I take, draw, or receive 
any person or thing to myself, I appro- 
priate to myself. 

Adspicio. See aspicio. 

Ad-sum, adfui, adesse. v. n., to be present, 
at hand, here 3 c. dat., to aid, assist, 
stand by. 

Ad-ultcr, cri, m. (adulor, I fondle), a 
fondler, seducer, debauchee j an adul- 
terer. 

Ad-ultus, a, urn, part, (adolesco), grown up; 
adj., perfect, mature, ripe 3 full, con- 
firmed, rooted. 

Ad-veho, vexi, vectum, 3, v. a., I conduct, 
carry, import from abroad, convey. 

Ad~ve~7iio, veni. ventum, 4, v. n., I come, 
come to, arrive, arrive at, come to hand, 

Ad-vevtlcius or -ventltius, a, um, adj. (ad- 
venio), come from abroad, foreign, adven- 
titious. 

Ad-vcnto, 1 (adrcnio), v. freq. tl., I come 
frequently, arrive at. 



ADV 



617 



AES 



Ad-ventus, us, m. (advenio), a coming to, an 

arrival. 
Ad-versarius, a, um, adj. (adversus), con- 
trary, opposite, inimical ; subst. adversa- 
rius, i, m., an adversary ; an enemy. 

Ad-versus, a, um, part, (adverto), adj., oppo- 
site, fronting ; adverse, inimical, hostile, 
contrary, opposing ; adversae res, calami- 
ties, mishaps, misfortunes, adversity ; in 
adversum, in a contrary direction ; ex ad- 
verso, sc. loco, opposite, in front ; fiumine 
adverso, up the river. 

Ad-versus and adversum, adv. and prp. c. 
ace. (adverto), against, in front of, oppo- 
site to, over against, facing, towards. 

Ad-verto, ti, sum, 3, v. a., I turn to or to- 
wards ; advertere animum, mentem, to ap- 
ply one's thoughts, to attend, observe ; 
absolutely, advertere, to advert to, apply 
one's thoughts to, give one's attention to, 
attend, heed, observe, perceive, under- 
stand. 

Ad-vesperascit, avit, 3 {vespera), v. imp. 
inch, n., it grows towards evening, it 
grows late. 

Ad voco, 1, v. a., I call, call to one ; figur. : 
I summon, call to my support. 

Ad-volo, 1 , v. n., I fly to or towards ; figur. : 
I run to, go quickly up to. 

Aedes, and aedis, is, f., a house, habitation, 
dwelling ; a building, edifice ; a temple, 
house of worship ; commonly the plural 
aedes denotes a house, the singular a 
temple. 

Aedtficium, i, n. (aedlfico), an edifice, 
structure, fabric, building. 

Aedifico, 1 (aedes, facio), v. a., I build, erect, 
rear a building. 

Aedllis, is, m. (aedes), an edile, a Roman 
magistrate whose chief business was to 
superintend the repairs of public build- 
ings. 

Aeduus, a, um, adj., of or belonging to the 
Aedui, Aeduan. 

Aeger, gra, grum, adj., aching, sick, ill, 
indisposed, weak, faint, infirm, figur. : 
sorrowful, unhappy, low-spirited, de- 
sponding. 

AegrS, adv. (aeger), achingly, unwillingly, 
discontentedly ; aegre habere, to be dis- 
pleased with; figur.: scarcely, hardly, 
not easily. 

Aegrttudo,'inis, f. (aeger), complaint, sick- 
ness, illness, disease, bodily infirmity ; 



figur. : sorrow, grief, affliction, anguish, 
solicitude, care. 

Aegyptus, i, f. Aegypt. 

Aemulus, a, um (related to imitor and simir* 
lis), adj., like, equal to; invidious, envi- 
ous ; as a subst. : a rival, emulator, imi- 
tator. 

Aequabilis, e, adj. (aequo), equal, of the 
same quality ; figur. : even, uniform, 
equal. 

Aequalis, e, adj. (aequus), even, level, plain, 
flat; equal, like to, similar; equable, uni- 
form, constant, consistent, always the 
same ; coeval, contemporaneous ; as a 
subst. : a contemporary, of the same age ; 
adv., aequaltter. 

Aeque, adv. (aequus), equally, similarly, 
alike ; with et, atque, ac, acsi, quam, ut, 
cum ; aeque nunc narrat, ac antea narrabat, 
he relates now in the same manner as he 
did before : aeque amicos et nosmet ipsos 
diligamus, let us love our friends as well 
as ourselves ; 'i colunter aeque atque illi y 
these men f e no less esteemed than 
those. 

Aequi-noctiuv , i, n. (aequus, nox), the equi- 
nox. 

Aequltas, q is, f. (aequus), equality; equity, 
impartiality; justice; evenness of mind, 
moder? tion , tranquillity of mind, reason- 
ablenfss. 

Aequo, 1 (aequus), v. a., I make equal ; I 
lev., make smooth ; I compare, confront 
with; c. ace: I equal, come up to, at- 
tain ; I divide equally. 

Aequus, a, um (akin to aqua), adj., level, 
plain, smooth, equal ; suitable, conven- 
ient ; figur. : equitable, just, fair, impar- 
tial ; favorable, friendly ; calm, com- 
posed, undisturbed ; aequo animo, will- 
ingly, patiently. 

ler, aeris, m., the air, atmosphere ; the 
weather. 

Aerarium, i, n. (aes), the place where the 
public money was kept, the treasury ; 
the public money. 

Aerarius, a, um (aes), adj., relating to cop- 
per, brass, or bronze ; relating to money ; 
aerarius, i, m., one who has only to pay 
his tax (aes). 

Aerumna, ae, f. (arare), labor, toil, hard- 
ship ; difficulty, trouble, misfortune, mis- 
ery. 

Aes, aeris, n. (akin to area, earth), ore, 



AES 



618 



AGN 



copper, brass, bronze ; anything made 
of it, shield, trumpet, &x. 3 money, coin 3 
aes alienum, debt. 

Jiestas, dtis, f. (akin to aestus, heat), the 
summer. 

Aestimo, 1 (aes), v. a. ; I estimate, value, 
appreciate, rate. 

Aestiiarium, i, n. (aestus), a creek or arm 
of the sea in which the tide ebbs and 
flows ; a frith, an estuary. 

Aestuo, 1 (aestus), v. n., I am hot, I boil 
with heat 3 I am anxious, disturbed in 
mind. 

Aestus, us, m. (akin to aestas), burning or 
scorching heat ; the ebbing and flowing 
of the tide. 

Aetas, atis, f. (for aevitas from aevum), age, 
time of life 3 life, age of a man 3 time. 

Aeternus, a, um (for aev iter nus, from aecum), 
adj., eternal, everlasting ; durable, last- 
ing, perpetual 3 in aeternum, eternally, 
forever. 

Jif-fectus, a, um, part, (officio), affected ; 
adj., disposed, inclined, constituted ; 
moved 3 afflicted, oppressed, harassed ; 
indisposed, sick 3 debilitated, weakened, 
impaired. 

Affero, at-tidi, al-Iatum, of-ferre (ad,fero), 
v. a., I bring, carry 3 animum alicui a., to 
encourage any one ; vim alicui a., to em- 
ploy force against one 3 a. se, to betake 
one'sself; figur. : I assert, allege ; I tell, 
bring word, report, announce ; I pro- 
duce, bring forth 3 I contribute, help, 
assist. 

Af-ficio, feci, fectum, 3 (ad, facio), v. a., I 
move, affect, influence, touch ; I weak- 
en, debilitate, afflict with disease 3 I give, 
bestow ; a. aliquem benejicio, to bestow 
kindness on one ; voluptate, to please ; 
poena, to punish 3 molestia, to grieve, dis- 
tress ; injuria, to injure ; ignominia, to 
render an object of ignominy ; honore, to 
honor; macula, to stain with reproach ; 
affici dolore, to grieve, to be sorrowful. 

Af-flgo, ixi, izum, 3, v. a., I fix or fasten 
to, attach to, fix upon, affix. 

Af-finis, e ( 1 ::!, fini^), adj , adjoining, con- 
tiguous ; related by marriage ; subst. : a 
relation by marriage; an accomplice, as- 
sociate, partaker. 

Jf-firiitas, afis, f. (affinis), vicinity, near 
union, connection 3 affinity, alliance by 
marriage. 



Af-firmo, 1 (ad,firmo), v. a., I confirm, cor- 
roborate, assure ; I affirm, assert, say 
confidently, declare positively. 

Af-fiatus, us, m. (afflo), a breathing upon, 
breeze, blast 3 breath 3 figur. : inspira- 
tion, enthusiasm. 

Af-jlicLo, 1 (affligo), v. intens. a., I agitate, 
toss, or drive this way and that 3 figur. : 
I afflict, vex, torment, distress, harass; 
afflictare se, and afflictari, to be afflicted, 
to grieve. 

Af-flictus, a, um, part, (affligo), dashed, agi- 
tated ; adj., troubled, harassed, distressed, 
afflicted. 

Af-fllgo, ixi, ictum, 3 (ad, fligo), v. a., I 
throw or dash against anything, I over- 
throw ; figur. : I harass, distress, vex, 
disquiet, Trouble j affligere se } to ruin 
one's self. 

Afflo, 1 (ad,flo), v. n. and a., I blow upon, 
breathe upon 3 I inspire. 

Af-fluo, uxi, uxum, 3 (ad,fluo), v. n., to flow 
to or towards 3 to run cr deck towards 3 
figur. : I have in abundance, 1 abound 
in, c. abl. ; I am in abundance, I abound. 

Afrlcanus, i, m., a surname of the two most 
distinguished Scipios. 

Age, pi. agite (imper. of age), interj., move! 
goto! come! come on ! well! be it so! 

Ager, agri, m., a field, farm 3 ground, land, 
estate ; territory. 

Agger, eris, m. (aggererc), a heap or pile 
of earth, stones, wood, rubbish, &c. ; a 
mound, rampart, bulwark 3 a bank, mole, 
dam. 

Ag-gredior, gressus sum, 3 (ad, gradior), v. 
dep., n., and a., I go to, or up to, I come 
near, approach, accost ; I attack, assail, 
assault, encounter; figur.: I undertake, 
attempt, go about, prepare for, enter up- 
on, commence 3 aggredi aliquem pecunia, 
to bribe some one. 

Ag-grcgo, 1 (ad, *grego, from grex), v. a., 
I gather together, assemble, collect 3 I 
unite, associate, attach. 

Agito, 1 ("go), v. freq. a , I move, toss, 
drive to and fro, agitate ; I set in motion, 
drive; I chase, pursue; figur.: I vex, 

' trouble, disquiet, torment, harass ; I med- 
itate, weigh, ponder over; I incite, stim- 
ulate, stir up. 

Agmen, \nis, n. (ago), a moving train, a 
marching army ; a troop, multitude, band. 

Agnosco. Ovi 9 agnttum, 3 (ad, gnosco), v. a*, 



AGO 



619 



ALT 



I acknowledge, recognize, own ; I know, 
approve, avow, confess. 

Xgo, egi, actum. 3, v. a., I move, set in mo- 
tion, conduct, drive, lead; I chase, pur- 
sue; I guide, direct, steer, manage, con- 
duct ; I emit, cast forth, shoot out; I do, 
perforin, act, execute ; I pass, spend, 
vitam. 

Agrdriu?, a, um (ager), adj., of or belong- 
ing to land, fields ; lex agraria, a law 
about dividing public lands among the 
people. 

Agrestis, e (ager), adj , belonging to the 
fields, rustic, rural ; figur. : clownish, 
unpolished, uncivilized, rude. 

Agri-cvla, ae, in. (ager, colo), one that cul- 
tivates the field, a countryman, farmer. 

Agfi-cultio, onis, and agri-cultura, ae, f., 
the tilling of the ground, tillage, agricul- 
ture. 

Aio, ais, ait, v. def., I say, speak ; I affirm, 
assert, testify, avouch ; tun', for aisne ? 
do you say ? 

Ala, ae, f., a wing ; figur. : the wing of an 
army. 

Aldcer. cris, ere, adj., light, lively, brisk, 
sprightly, active, prompt, apt, ready ; 
spirited, mettlesome ; swift, nimble, 
quick, agile, speedy ; cheerful, joyful. 

Xldcritas, atis, f. (alacris), lightness, agility, 
nimbleness ; promptness, eagerness, ar- 
dor, spirit, alacrity, liveliness, briskness ; 
gladness, excessive joy, rapture. 

Alaris, e, and alarms, a, um (ala), adj., per- 
taining to or stationed on the wiugs of an 
army. 

Jilgor, oris, m. (algeo), great cold, shiver- 
ing, chillness. 

Alias, adv. (alius), in another way, after 
another fashion ; at another time, on an- 
other occasion ; in other respects, other- 
wise ; elsewhere. 

Alibi (alius), adv., elsewhere, in another 
place; in anything else. 

Alieno, 1 (alienus), v. a., I alienate, trans- 
fer; figur.: I alienate, estrange, or 
withdraw the affections, I set at vari- 
ance. 

Xlienus, a, um (alius), adj., 1, belonging to 
another person, derived from another 
place, foreign ; aes alienum, money due 
to another, debt ; 2, of another family, 
not connected by affinity or acquaintance ; 
3, averse, unsuitable to ; 4, estranged in 



V 



one's affections, at variance with, ab 
alitjuo ; 5, foreign from the purpose, un- 
suitable, contrary. 

lUquam-diu, adv., a good while, rather 
long. 

Aiijuando (alius, quando), adv., at some 
tiirte, sometiii.es, occasionally. 

Alvjuantus, a, um (alius, quantus), adj., 
somewhat, some, considerable ; aliquan- 
tum, i, n.. rather much, a good deal. 

Aliquis, qua, quod, and quid (alius, quis), 
pron. adj., some one else, somebody, any 
one, — aliquod is an adj., aliquid a subst. ; 
aliquis, as a partitive, governs the gen. 
pi., or is joined with the abl. with de, e, 
or ex. 

aIijuj (aliquis), adv., some whither, to 
some place. 

ZliquZt (alius, quot), indecl. pi. adj., some, 
several, a few, not many. 

lliter (alis for alius), adv., in another man- 
ner, otherwise, in any other way, else. 
It is joined with the adv. longe, multo, 
nihilo, and often has after it the particles 
ac, aeque, et, qwim, &c. ; longe aliter atque, 
much otherwise than. 

Alius, a, ud (->./.:,-), gen. alius, pron. adj., 
another, other; alius ex alo, one after 
the other; allud agere, to dp something 
else ; adv., alio, to another place. 

Al-ldbor, apsus sum, 3 (ad, labor), v. dep. n., 
I glide to, slide to, arrive at, reach. 

Al-lego, 1 (ad, legan), v. a., I send on an 
errand or message, depute to ask or solicit 
anything; I allege or adduce, mention 
or name. 

Al-Hcio, lexi, tectum, 3 (ad, lacio), v. a., 
I allure or entice to myself, I draw to 
myself by alluring. 

Alo, dlui, alitum, and altum, 3, v. a., I feed, 
fill, increase ; I nourish, support, main- 
tain, cherish ; I cherish, defend. 

Alter, era, erum (alius), adj., one of two, 
the other; the second. 

Altercatio, onis, f. (altercor) i a quarrelling; 
noisy debate, altercation ; strife, conten- 
tion, variance, reasoning, disputing ; a 
dispute before a court. 

Altitiido, inis, f. (altus), highness, loftiness, 
height; depth; figur.: height, loftiness, 
sublimity. 

Altus, a, um, part, (alo), fed, nourished ; 
adj., high, tall, lofty; deep, sunk deep ; 
figur. : high, lofty, elevated, exalted, no- 



ALU 



620 



AN 



ble, great ; altum, i, n., the open sea, the 
deep, the main. 

'Aluta, ae, f. (alumen), soft tawed or tanned 
leather. 

Imabtlis, c (amo), adj., worthy of being 
loved, lovely, desirable, amiable. 

Amans, tis, part, (amo), loving ; adj., fond 
of, affectionately attached to ; subst., a 
lover ; adv., amanter. 

Amalthea, ae, f. v., Epp. Cic. III., n. 11. 

Amb-itio, onis, f. (ambio), a going round ; a 
soliciting or canvassing for favor, posts 
of honor, &c. ; an eager desire of honor, 
ambition. 

Amb-ltidsus, a, um (ambitio), adj., going 
round ; ambitious. 

Amb-itus, us, m. (ambio), a going round or 
about ; a compass, circuit ; figur. : a can- 
vassing for a place, a courting of popular 
favor, bribery. 

Ambulatio, onis, f. (ambulo), a walking ; 
a walk, place to walk in. 

Ambulo, 1 (ambi), v. n., I walk ; I go a- 
walking, walk for exercise or pleasure. 

A-mens, entis, adj. (mens), mindless, out of 
his mind or wits, foolish, silly, distracted, 
senseless ; insane, mad. 

A-mentia, ae, f. (aniens), madness, insanity, 
frenzy, folly. 

Amicitia, ae, f. (amicus), friendship, amity ; 
league of friendship, alliance. 

Amicus, a, um (amo), adj., loving, friendly, 
favorably inclined ; confederated ; subst., 
a friend. 

A-mitto, Isi, issum, 3, v. a., I send away, 
dismiss, let go ; I lose, throw away. 

Amo, 1, v. a., I look at, regard tenderly, 
am fond of, love ; I delight in, take great 
pleasure in ; amarc se, to be pleased or 
satisfied with one's self. 

Amoenitas, atis, f. (amoenus), pleasantness, 
delightfulness, desirableness. 

Amoenus, a, urn (amo), adj., worthy of be- 
ing looked at, pleasant, delightful, sweet, 
charming. 

2-mdlior, itus sum, 4, v. dep. a., I remove 
from one place to another, I put out of 
the way with an effort or difficulty ; 
figur. : I repel, drive away ; I send away, 
despatch, put away, discharge a per- 
son. 
Xmor, oris, m. (amo), a looking at, regard, 
tenderness, love, affection, fondness, de- 
sire. 



A-mSveo, ovi, otum, 2, v. a., I remove from 
a place, take away, withdraw. 

Ample (amplus), adv., amply, largely ; fig- 
ur. : copiously, bountifully, sumptuously, 
magnificently ; comparative : amplius, 
which see. 

Am-plector, exus sum, 3, v. dep. a., I em- 
brace, encircle, surround, clasp, enclose; 
I love, cherish ; I comprehend, include, 
take in, comprise. 

Amplexor, atus sum, 1 (amplector), v. dep. 
intens. a., I embrace, love dearly, cher- 
ish. 

Am-plexus, us, m. (amplector), the act of 
embracing, a surrounding, encircling, en- 
compassing, a grasp, hug, embrace, clasp- 
ing. 

Amplifico, 1 (amplus, facio), v. a., I en- 
large, amplify, augment, increase, en- 
hance; I amplify, heighten, exaggerate. 

Amplttudo, inis, f. (amplus), ampleness, 
amplitude, greatness, magnitude, extent, 
size ; figur. : grandeur, dignity, excel- 
lence, distinction. 

Amplius (compar. of ample), adv., more, 
farther, beyond that, besides ; c. gen. : 
amplius obsidum, more hostages ; amplius 
duobus millibus, more than two thousand ; 
it is often followed by quam, which, how- 
ever, is frequently suppressed : orationes 
amplius centum, more than a hundred 
speeches. 

Amplus, a, um (plus in duplus), adj., large, 
spacious, ample, great, extensive ; figur. : 
splendid, illustrious, distinguished, mag- 
nificent ; noble, of great distinction, illus- 
trious. 

Am-putatio, onis^ f. (amputo), a cutting or 
lopping off. 

Am-puto, 1 (am or ab, puto, I lop), v. a., I 
cut round or cut off, lop off, prune. 

An (x\>, Ixv), conj., if; or if; it is used — 

1. As a simple particle of question, not 
expressed in English, an potest ulla esse 
excusatiof can there be any excuse? 

2. In indirect questions, quaesivi, an apud 
Laccam fuisset, I asked if he had been 
at L.'s; 3. In double questions: roga, 
vclitne an non uxorem, ask him whether 
he will take a wife or not; also joined 
to ne, anne; cum interrogetur, tria pauca 
sint, anne multa, when the question is, if 
three be little or much; a??, joined with 
nescio, dubito, conveys a doubt, which, 



ANC 



621 



ANX 



however, inclines to affirmation, as if it 
were annon ; est quidem id magnum, atque 
hand scio, an maximum, it is important, 
and 1 do not know if it be not highly im- 
portant, or it is perhaps of the utmost 
importance. 
Anceps, cipitis {am, caput), adj., that has 
two heads j twofold, double ; doubtful, 
uncertain, dubious. 
Ancilla, ae, f. (ancula), a maid-servant, 

handmaid. 
Ancora, anchora, ae, f., an anchor. 
Anfractus, us, m. (amb, frango), the turn- 
ing or twining of a road, a winding or 
bending ; a circuit, revolution, compass. 
Jingo, anxi, 3, v. a., I make narrow, I com- 
press ; I stifle, choke, strain, strangle; I 
cause pain ; figur. : I straiten, tease, vex, 
trouble, torment. 
Jingor, oris, m. (ango), a compression of 
the throat, sore throat ; figur.: anguish, 
vexation, grief, sorrow. 
Jlngustia, ae, f. (angustus), a narrow place ; 
narrowness, straitness ; angustiae, pi., 
difficulty, distress, perplexity. 
Angustus, a, um (ango), adj., strait, narrow, 

close, confined, limited. 
Ariima, ae, f., breath ; vital spirit, life; the 
thinking faculty, the soul; pi., shades, 
ghosts, spirits. 
Ariim-ad-verto, rti, rsum, 3 (animum ad- 
verto), v. a., I take heed, attend, observe, 
perceive, consider ; I punish ; animad- 
vertere in aliquem, to punish any one. 
Animal, alis, n. (anima), a living creature, 

an animal. 
Animus, i, m., the soul, the mind ; thought, 
will, purpose, design ; inclination, dis- 
position,, regard, esteem, affection, love; 
courage ; animi causa, for the sake of 
amusement. 
An-nltor, Isus, and Ixus sum, 3 (ad, nitor), 
v. n., I rest or lean upon anything; I 
strive, aim at, labor upon, exert myself 
to reach or obtain. 
Annona, ae, f. (annus), the yearly produce 
of the earth, corn, provisions ; the price 
of provisions, corn, &x. ; a store of pro- 
visions. 
Annus, i, m., time ; a year ; a season of tho 
year; ace. annum, during a year, a whole 
year ; abl. anno, in a year, or in a year's 
time. 
Jtnnuus, a, um (annus), adj., of a year's 



duration, lasting a year; incurring every 
year, yearly, annual. 

Ante, prep. c. ace, before, as respects place 
or persons, and time ; dies ante paucos, 
some days ago ; in dates, ante diem is put 
for die : ante diem VI. Calendas Novembres, 
for die sexto ante C. JV*., on the sixth day 
before the 1st of November. Ante omnia, 
before all, first of all, or above all, chiefly. 
Ante is often used adverbially : et feci 
ante, etfacio nunc, I did so before, and do 
so now. 

Anted (ante ea), adv., before, formerly, here« 
tofore, in time past. 

Ante-cdpio, cepi, ceptum, 3, v. a., I take be=> 
forehand, I preoccupy ; antecapere tempus, 
to anticipate. 

Ante-cedo, essi, essum, 3, v. n. and a., I go 
before, precede, take the lead ; I surpass, 
excel. 

Ante-cello, ere, v. a. and n., I excel, sur- 
pass, exceed, am superior to; c. dat. ; 
antecellere omnibus ingenii gloria, to sur- 
pass all in the glory of genius ; c. ace. : 
eloquentia ceteros antecellis, thou art supe- 
rior to the others in eloquence. 

Ante-fero, tuli, latum, 3, v. a., I carry or 
bear before ; I prefer. 

Ante-hac, adv., before now, before, former- 
ly, in time past, hitherto, until now ; 
before this time. 

Antc-lucdnus, a, um (lux), adj., done before 
daylight, early. 

Antenna, antemna, ae, f. (am, teneo), a sail- 
yard. 

Ante-pono, sui, situm, 3, v. a., I set or place 
before : I prefer. 

Ante-quam, adv. of time, before that, be- 
fore. 

Antiquitas, dtis, f. (antiquus), antiquity, an- 
cientness ; the ancients ; ancient custom, 
ancient manners. 

Aniiquitus {antiquus), adv., of old, ancient- 
ly, in former times, in days of yore. 

Antlquo, 1 (antiquus), v. a.. I make old, put 
on the old footing ; I annul, make void, 
repeal, abrogate. 

Antiquus, a, um (ante), adj., old, ancient, of 
long standing. 

Anxius, a, um (ango), adj., compressed, 
strained, stifled ; vexed, disquieted, trou- 
bled, uneasy, anxious ; apprehensive, so- 
licitous, fearful ; a. animi, vexed in his 

- mind. 



APE 



622 



ARC 



A-perio, Zrui, crtum, 4 (ab, pario), v. a., 

I bear off, take off, uncover, open, set 

open j I unveil, display, discover, dis- 

' close, show ; I render accessible ; ape- 

rire se, to show one's self, to appear. 

X-pertus, a, um, part, (aperio), uncovered ; 
adj., open ; naked ; public; clear, mani- 
fest, distinct, evident, appearing; sin- 
cere, faithful, trusty, frank, candid, hon- 
est ; adv., aperte. 

Xpez, icis, m., point, top, summit. 

Apis, is, f., the bee ; gen. pi., apium and 
apum. 

Ap-paratus, a, um, part, (apparo) prepared ; 
adj., ready, provided, furnished, equip- 
ped. 

Ap-paratus, us, m. (apparo), a preparing, 
getting ready, furnishing, preparation ; 
equipment, furniture, apparatus ; splen- 
dor, magnificence, show. 

Ap-pareo, w, itum, 2 (ad, pareo). v. n., I 
appear, come in sight, am seen, make my 
appearance ; I am present, attend, as- 
sist ; apparct, it is clear, evident, certain, 
manifest, plain. 

Ap-pdlo 1 (ad *pellare, to call), v. a., I call, 
name, term ; I speak to, address, accost ; 
I call upon, invoke, entreat, beseech ; I 
appeal from one judge to another ; I call 
to account, accuse. 

jfrp-pclloi pull, pulsum, 3 (ad, pello), v. a., I 
drive to or towards ; navem ad littus ap- 
pellere, to go close to the shore, to land ; 
absol., I go near, approach, make for (of 
ships) ; figur. : I apply, devote. 

Ap-petens, cutis, part, (appeto), begging ; 
adj., desirous of, longing after, fond of; 
covetous, greedy ; c. gen. : alieni appe- 
tens, greedy after what belongs to others. 

Ap-pcto, ivi and ii, itum, 3 (ad, peto), v. a., 
I beg for, wish for, desire eagerly, covet ; 
I approach, draw near ; I try to get, 
catch at; I assail, assault, attack. 

Ap-plico, am, atum and icui, icitum, 1 (ad, 
plico), v. a., I apply, bring near to, or in 
contact with, attach ; of ships : I direct, 
steer, bring near ; I join, add. 

Ap-pono, osui, ostium, 3 (ad, pono), v. a., I 
place near or by the side of, I apply to, 
bring in contact with, attach, add ; I ap- 
point , I suborn ; I lay, place ; I serve 
up or set before one at table. 

Ap-porto, 1 (ad, porta), v. a., I bring or car- 
ry to, conduct, convey. 



Ap-posttus, a, um, part, (appono), applied, 
added ; adj., contiguous, near, similar; 
figur. : inclined to; proper, suited, con- 
venient, well adapted. 

Ap-probo, I (ad, probo), v. a., I approve, 
applaud, commend, praise; I prove, con- 
firm, make evident. 

Ap-prupiaquo, 1 (ad, prop), v. n., I ap- 
proach, draw nigh, come on, approxi- 
mate. 

Aprllis, is, m. (akin to apricus), the month 
of April. 

Aptus, a, um, part, (apo), seized, fastened ; 
adj.. added to, tied, connected; joined 
together, compacted, composed ; well-ar- 
ranged ; adapted, fit, proper, suitable, 
convenient. 

Apud, prep. c. ace, at, c'ose by, near, with, 
by, among ; apud aliqucm, in one's house, 
or in one's wiitings ; apud se esse, to be 
in one's senses. 

Aqua, ae, f. water; aqua et igni interdicere 
alicui, to forbid any one water and fire, 
i. e, to banish him. 

Aquatio, onis, f (aquor), the act of fetching 
water, a watering. 

Aquila, ae, f., an eagle ; the standard of a 
Roman legion. 

Aquitanus, a, um, adj., of or belonging to 
Aquitania, Aquitanian. 

Ara, ae, f, any elevation of earth or stone, 
a hearth, an altar. 

Arabs, abis, m., an Arab, Arabian. 

Arbiter, tri, m. (ar = ad, bito), one who 
goes near, a witness ; a spectator, spy ; 
an arbitrator, umpire, judge, mediator. 

Arbitratus, us, m. (arbitral-), judgment, 
opinion, will, choice ; direction, guid- 
ance. 

Arbitrium, ii, n. (arbiter), the judgment 
or sentence of an arbitrator ; decision, 
determination ; will, pleasure, choice, 
disposition. 

Arbttror, 1 (arbiter), v. dej>. a., I judge, 
think, am of opinion. 

Arbor, oris, f. (akin to robur), a tree. 

Arbustum, i, n. (arbor), a thicket of trees, 
a shrubbery, an orchard planted with 
trees. 

Arcesso, ivi, Itum, 3 (ar for ad, do), v. in- 
terns, a., I call, send for, invite, summon ; 
I arraign, accuse ; figur. : I repeat. 

Archilochlus, a, um, (Archilochus), adj., Ar- 
chilochian ; severe, bitter, acrimonious. 



ARC 



623 



ASS 



Arctus, better artus, a, um, part, (arceo), 
kept ; adj., strait, tight, narrow, restrain- 
ed, confined, close ; adv., arete or arte. 

Ardens, tis, part, (ardeo), burning; adj., 
fiery, hot; figur. : eager, ardent, impa- 
tient, glowing. 

Ardenter (ardens), adv., hotly, ardently, ea- 
gerly, keenly, earnestly. 
Ardeo, arsi, arsum, 2 (aridus), v. n., I am 
on fire, I burn, blaze, shine, glitter ; fig- 
ur. : I am afflicted, troubled, tormented ; 
I burn with love. 

Ardor, oris, m. (ardeo), heat, fire ; daz- 
zling brightness, splendor ; figur. . eager- 
ness, ardent desire, ardor, impatience. 

Arduus, a, um, adj., high, lofty, steep, diffi- 
cult to reach ; figur. : difficult, hard, 
troublesome, arduous. 
^'rSa, ae, f. (akin to ara and arena), a piece 
of ground, an open space, plain, field, 
area, square or place in a city ; a yard, 
court. 

Argentum,i,n.; silver; silver-money, money. 

Argius, a um, adj., belonging to Argos, Ar- 
give. 

Argumentum, i, n. {arguo), a proof, reason, 
an argument ; a sign, token, mark, evi- 
dence ; circumstance, reason, cause ; the 
subject-matter, a theme or subject. 

Artdus, a, um (areo), adj., dried up, dry, 
parched, thirsty, arid, lean, meagre. 

Aries, ftis, m., a ram ; a battering-ram 

Arista, ae, f., the beard of corn, the awn ; 
an ear of corn. 

Arma, drum, n. pi. (aro), 1, tools for labor- 
ing the ground, instruments of husband- 
ry ; 2, arms both offensive and defen- 
sive ; arms for defence ; 3, war, warfare ; 
battle, fight. 

Armamenta, drum, n. pi. (arma), imple- 
ments or utensils for any purpose ; in 
ships : tackling, oars, sails, &c. 

Armatura, ae, f. (armo), armor of any kind ; 
armed men, soldiers. 

Armatas, a, um, part, (armo), armed ; adj., 
equipped, accoutred ; figur. : furnished, 
fortified. 

Armo, 1 (arma), v. a., I arm, fit out, equip; 
I fit, strengthen, fortify. 

Aro, 1 , v. a., I labor at the earth, till, plough; 
I cultivate, farm ; I reap. 

Ardma, atis, n., a spice. 

Arplnas, atis, adj., of or belonging to Arpi- 
num. 

27 



Aretlnus, a, um, adj., of or belonging to 

Aretium, a city of Etruria. 
Ar-rigo, exi, ectum, 3 (ad, rego), v. a., I lift 
or set up, erect, raise ; I rouse, excite, 
animate, encourage. 

Ar-rogaus, tis, part, (arrogo), arrogating j 
adj., proud, haughty, insolent, arrogant; 
adv., arroganter. 

Ar-ro gantia, ae, f (arrogans), pride, haugh- 
tiness, presumption, arrogance. 

Ar-ro go, 1 (ad, rogo), v. a., I claim or 
attribute to myself unjustly, arrogate ; I 
confer, bestow. 

Ars, artis, f., the method or way ; an art, 
faculty ; contrivance, skill, ability ; sci- 
ence, profession, occupation ; a quality, 
malae artes, bad qualities ; contrivance, 
exertion, industry ; fraudulent contri- 
vance, deceitful art, stratagem. 

Articulus, i, m. (artus), dim., a small joints 
a joint or knot. 

Artificium, ii, n. (artifex), an art, trade $ 
artfulness, craft, fraud. 

Art us. See arctus. 

Artus, us, m., a joint in the bones of ani- 
mals ; a limb. 

Arz, arcis, f., a hill, top of a hill ; a castle, 
fortress, citadel ; a town, city ; figur. : a 
bulwark, shelter, refuge. 

Ascendo, endi, ensum, 3 (ad, scando), v. a. 
and n., I ascend, mount, climb. 

Ascensus, iis, m. (ascendo), an ascent. 

Ascltus (adsc), a, um, part., v. adscisco. 

Aspectus, us, m. (aspicio), a looking at, a 
beholding, sight ; countenance, look, as- 
pect, air ; appearance, figure, color. 

Asper, era, erum, adj., rough, rugged, 
harsh, craggy ; tart ; figur. : unpolished, 
uncouth ; stubborn : cruel, savage ; se- 
vere, abusive ; troublesome, calamitous ; 
stormy, perilous. 

Aspernor, 1 (ab, spernor), v. dep. a., I turn 
away from, reject, avoid, spurn; I de- 
spise, disdain, contemn. 

Aspicio, exi, ectum, 3 (ad, specio), v. a. and 
n., I look at, behold, see. 

As-sentator, oris, m. (assentor), one who 
assents ; a flatterer. 

As-sentiO) ensi, ensum, 4, and as-sentior, cn- 
sus sum, 4, v. dep. n. and a., I assent, ap- 
prove, agree, c. dat. and c. ace. 

As-sSquor, cutus sum, 3 (ad, sequor), v. dep. 
a., I come up with, arrive at, reach, 
join, find ; figur. : I gain, obtain, com- 

NN 



ASS 



624 



AUD 



pass, procure ; I equal, reach, match ; I 
perceive, understand, comprehend. 

As-sideo, edi, essum, 2 (ad, sedeo), v. n., I 
sit down near or by the side of ; I am at 
hand, ready to assist. 

As-sldo, sedi, 3 {ad, sido), v. n., I sit down, 
sit by. 

Aa-siduus, a, um, (assideo), adj., constant 
in attendance upon one ; assiduous, in- 
dustrious, diligent, constant, persevering ; 
frequent, continued, incessant ; adv., as- 
stdue. 

fls-sisto, stiti, 3 (ad, sisto), v. n., I stand 
near, stand by, c. dat. and c. ace. ; I 
stand upright ; I aid, assist, c. dat. 

As-sue-fdcio, eci, actum, 3 (assuetus, facio), 
v. a., I accustom, habituate, inure, accus- 
tom to, c. abl., inf., dat. 

Jls-sucsco, evi, etum, 3 (ad, suesco), v. n. 
and a., I accustom, inure myself to ; I 
accustom, habituate, inure. 

j&strum, i, n., a star ; a constellation ; the 
sun. 

Astutia, ae, f. (astutus), craftiness, arch- 
ness, knavery ; circumspection, address, 
wariness. 

AHienienses, ium, m, the inhabitants of Ath- 
ens, the Athenians. 

At, conj., but, yet; at least ; indeed, to be 
sure. 

Atheniensis, c. adj., of or pertaining to Ath- 
ens, Athenian. 

Athleta, ae, m., a wrestler, prize-fighter, 
athlete. 

Atque, (ad, que), conj., I, And ; the same as 
ac and et, and most commonly used be- 
fore vowels ; 2, Than, after comparatives 
and comparative adverbs, as magis, secus, 
aliter, alius, aliorsum, contra, contrarius ; 
3, As, after aeque, similiter, juxta, aequus, 
similis, dissimilis, par, talis, idem, and the 
like ; simul atque, as soon as ; 4, And 
that to, and indeed, especially. 

Atqut, conj., but, but yet, and yet, how- 
ever. 

Atrtbas, atis,&n Atrebatian. Caes. IV. 35. 

Atrocitas, atis, f. (atrox), cruelty, severity, 
atrocity. 

Atrox, ocU (trux), adj., raw, crude ; atro- 
cious, savage, fierce, barbarous, cruel. 

At-tdmen, conj., but, but yet, for all that, 
however. 

At-tendo, di, entum, 3 (ad, tendo), v. a., I 
stretch, stretch towards, extend ; attcn- 



dere animum, and attendere absol., to 
attend, give heed, mind, apply one's 
mind to. 

At-tentus, a, um, part, (attendo), stretched 
towards ; adj., attentive, sedulous, dili- 
gent ; adv., attente. 

At-tero, trlvi, trltum, 3 (ad, tero), v. a., I. 
rub against or upon ; I impair by rubbing, 
chafe, wear away by use ; I bruise, crush ; 
I wear, weaken, impair, destroy. 

At-tinco, tinui, tentum., 2 (ad, teneo), v. a., 
I hold, keep, keep hold of; I occupy, 
watch, guard ; I pertain, appertain, 
touch, relate to ; I am useful or expedi- 
ent ; quod attinet ad, with respect to. 

At-tingo, tigi, tactum, 3 (ad, tango), v. a., 
1 touch, come in contact with ; I reach, 
arrive at ; I touch, border upon ; I touch 
lightly upon, treat slightly of; I relate, 
concern, belong to. 

At-tribuo, ui, utum, 3 (ad, tribuo), v. a., 1 
bestow, give, attribute, ascribe, impute; 
I assign, subject ; I add ; I pay. 

Audio, onis, f. (augeo), an increasing, en- 
larging ; an auction, public sale. 

Auctor, oris, m. and f. (augeo), an author, 
creator ; a founder, establisher, inventor; 
an author, writer of a book ; a reporter, 
announcer, informant; an adviser; ap- 
prover ; instigator, promoter. 

Auctofitas, atis, f. (auctor), an increasing, 
producing ; authority, force, weight, in- 
terest ; influence, credit, reputation, es- 
teem, regard, dominion ; power. 

Auctus, us, m. (augeo), increase, growth, 
augmentation. 

Auctus, a, um, part, (augeo), increased ; adj., 
large, great, only in the comparative. 

Audacia, ae, f. (audax), boldness, impu- 
dence, audacity ; courage, valor. 

Auddclter, and audacter (audax), adv., 
boldly, courageously, impudently, auda- 
ciously. 

Audax, acis (audeo), adj., bold, confident, 
resolute, courageous, audacious, daring. 

Audeo, ausus sum, 2, v, II., I go towards, I 
venture, dare, presume ; c. ace. : I at- 
tempt, undertake. 

Audiens, entis, part, (audio), hearing, adj., 
obedient : subst., a hearer. 

Audio, ivi, Itum, 4. v. a., I hear, perceive 
or learn by the ear, I hearken, listen ; I 
regard, approve ; I obej* • bene audire y t<? 
be praised*; mala audire, to be blamed 



AUD 



625 



BEL 



Auctitio, onts, f. {audio), the act of hearing, 
a hearing ; anything heard, hearsay, re- 
port, news. 

Au-fero, abs-tuli, ab-ldtum, au-ferre (ab, 
fero), v. a., I bear away, carry off, take 
away, withdraw, remove ; I obtain ; I 
extort. 

Augeo, auxi, auctum, 2, v. a., I increase, 
amplify, augment, enlarge ; I provide, 
equip, adorn, exalt, dignify ; I advance, 
promote, enrich ; I heighten, exaggerate ; 
I praise, commeud, extol. 

Augesco, 3 (augeo), v. n., I grow greater, I 
increase, swell, rise. 

Augur, uris, m. (avis', gurrio), a priest 
who foretold events by explaining the 
singing of birds, an augur: a diviner, 
soothsayer. 

Augurium, ii, n. (augur), the interpreta- 
tion of the singing of birds, the art of 
augury; an omen drawn from the sing- 
ing of birds ; a forewarning, prediction, 
presentiment. 

Aula, ae, f., a courtyard ; a royal palace ; 
in aula, at court ; the attendants at the 
palace, the court. 

Aureus, a, um (aurum), adj., of gold, gol- 
den : gilded, gilt. 

Aur-lga, ae, m. and f. (aurea, bridle, ago), 
a charioteer, driver. 

Auris, is, f., the ear ; figur.: judgment, taste. 

Aurum, i, n., gold. 

Auspicium, ii, 11. (auspex), a watching of 
birds, a token of some event, taken from 
the actions of birds ; a consulting of the 
auspices, augury. 

Auster, tri, m., the south wind. 

Aut, conj., or; aut — aut, either — or; 
partly — partly. 

Au-tem, conj., 1, also, likewise; 2, but, 
however, nevertheless ; but now, but 
then. 

Autronidnus, a, um, adj.,. of or belonging to 
Autronius. 

Auxilidris, e (auxilium), adj., assisting, aid- 
ing, succoring, auxiliary ; auxiliares mi- 
lites, auxiliary troops. 

Aux'iliarius, a, um (auxilium), adj., aiding, 
helping ; auxiliary. 

Auxllior, 1 (auxilium), v. dep. n., c. dat. : 
I assist, help, aid, succor. 

Auxilium, ti, n. (augeo), assistance, help, 
succor ; auxiliary troops, auxiliaries. 

Avaritia, ae, f. (avarus), greedy desire of 



money, avarice, covetousness ; insatiable 

desire of, thirst after. 
Xvdrus, a, um (aveo), adj., greedy, covet- 
ous, avaricious, stingy, sordid. 
Ave. See Aveo. 
Aveo, 2, v. a., I desire earnestly, wish, long 

for, covet. 
Aveo, and hdveo, 2, v. n., I grow, thrive, I 

am well, happy. 
A-versus, a, um, part, (averto), turned 

away; adj., inverted, reversed; figur,: 

alienated, averse, contrary, hostile. 
A-vertOi ti, sum, 3, v. a., I turn off or away, 

avert, remove ; I alienate, estrange. 
Avidus, a, um (aveo), adj., greedy, desirous, 

eager ; covetous, avaricious ; adv., dvidS. 
Avis, is, f. (akin to aquila), a bird. 
A-volo, 1, v. n., I fly away ; I flee away, 

hasten. 
avus, i, m., a father's or mother's father, 

grandfather j an ancestor. 



B. 



Balbus, a, um, adj., stammering, stuttering, 
lisping. 

Bdledris, e, adj., of or belonging to the Ba- 
leares, Balearian, Balearic. The Baleares 
or Balearic islands consist of Majorca, 
Minorca, and a few small islands near 
them on the east coast of Spain. They 
were so called from a Greek word signi- 
fying to cast ; because their inhabitant^ 
were very expert in the use of the sling. 

Balteus, i, m., and balteum, i, n., a belt, 
girdle ; sword-belt. 

Barbdrus, a, um, adj., barbarous, barbaric? 
not Greek or Roman, foreign ;' wild, un* 
cultivated, uncivilized, rude, barbarian. 

Basis, is, f., a base, a pedestal. 

Bedtus, a, um, part, (beo), blessed ; adj., 
happy ; rich, opulent, wealthy, prosper- 
ous ; making happy, charming ; figur. : 
copious, abundant ; adv., beats. 

Bellicosus, a, um (bellicus), adj., warlike, 
soldierlike, valiant. 

Bellicus, a, um (bellum), adj., relating to 
war ; warlike. 

Bello, 1 (akin to pellare, to cry), v. n., I cry, 
quarrel, war, wage war, carry on war. 

Bellua. See belua. 

Bellum, i, n., cry, quarrel, war; battle, 
fight ; contest. 



BEL 



626 



CAM 



Bellus, a, um, adj., clear, of light color, 
fine, beautiful, handsome, pretty, neat ; 
elegant, convenient, charming ; pleasant, 
sweet, well, in good health ; good ; po- 
lite, well-bred, amiable ; adv., belle. 

Belua and bellua, ae, f. (akin to balo), any 
large beast ; a brute, beast. 

Bene (bonus), adv., finely, well ; largely, 
profusely ; successfully, happily very. 

B&ne-ficium, ii, n. (bene, facio), a kindness, 
favor, benefit ; aid, means ; a confer- 
ring of any favor or office, a promotion. 

Be~ne-volentia, ae, f. (benevolus), benevo- 
lence, goodness, kindness. 

Bestia, ae, f., any mammiferous animal, a 
beast, wild beast. 

Bzbo, blbi, bibttum, 3, v. a., I drink ; I 
drink in, imbibe. 

Bi-duum, i, n. (bis, dies), a period of two 
days. 

Bi-ennium, ii, n. (bis, annus), a space of two 
years. 

Bini, ae, a (Ms), adj., two and two, two by 
two. 

Bi-partlto (bipartitus) , adv., into two parts. 

Bt-pcdalis, e (bis, pes), adj., two feet long, 
wide, or thick. 

Bis, adv., twice ; on two occasions. 

Bonitas, atis, f. (bonus), goodness, excel- 
lence ; kindness, benignity ; filial piety. 

B5num, i,n. (bonus), any good, or blessing ; 
bona, orum, goods, property, effects. 

BSnus, a, urn, adj., fine, good ; fortunate, 
happy ; fit, apt, suitable, convenient 5 
skilful, practised ; brave, gallant ; well- 
disposed, friendly ; large, considerable ; 
bovi, orum, the good, just, upright, patri- 
otic. — Compar. melior, superl. optimus. 

Br&chium,' ii, n., the fore-arm, the arm be- 
tween the hand and the elbow ; the 
whole arm ; a bough of a tree. 

Brgois,e, adj., short, brief; of short dura- 
tion, transitory ; brevi, abl., shortly, soon 

, after, in brief, in a few words. 

BrZvitas, atis, f. (brevis), brevity, shortness ; 
conciseness. 

Breviter (breois), adv., shortly, in brief, in 
a word ; in a short time. 

Britanni, drum, m., the inhabitants of Bri- 
tania, the Britons. 

Britannia, ae, f., Britain. 

Brundisinus, a, urn, adj., of Brundisium y 
Brundisian. 

Bruttius, a, urn, adj., sc. ager, Bruttium. 



Cacumen, Inis, n., the peak or point, top of 
summit of anything. 

Cadaver, Sris, n. (cado), a carcass, corpse, 
dead body. 

Cado, cecidi, casum, 3, v. n., I fall ; I fall, 
die in battle ; I fall to the ground, go to 
ruin, decay, perish ; I fall out, happen, 
occur. 

Cdducus, a, urn (cado), adj., ready to fall, 
falling ; frail, perishable. 

Caedes, is, f. (caedo), a cutting, felling ; a 
striking, blow ; murder, slaughter. 

Caedo, cecidi, caesum, 3, v. a., I cut, cut 
down, lop. fell; I strike, beat; I kill, 
slaughter, destroy ; I sacrifice. 

Caelo, 1 (caelum), v. a., I carve figures in 
relief, on wood, stone, or ivory. 

Caesar, aris, m., a Roman family name in 
the Julian gens. 

Caespes, and cespes, Itis, m. (caesus), a turf, 
sod. 

Caldmitas, atis, f., a hurt, damage, injury, 
calamity, disaster, 

Cdlamitosus, a, um (calamitas), adj., hurt- 
ful, ruinous, destructive ; hurt, injured, 
unfortunate, hapless, unhappy. 

Calculus, i, m. (calx), dim., a pebble, small 
stone, particle of gravel. 

Cdlendae, or kdlendae, arum, f. (calo), the 
first day of the month, the calends. 

Caltidus, a, um (calleo), adj., cunning, art- 
ful, skilful, experienced, shrewd ; mali- 
ciously cunning, crafty, subtle. 

Callis, is, m. and f. (cello, cillo), a path, 
footpath, way, road. 

Calo, onis, m. (cala, stick), a soldier's boy 
or drudge, who bore the sticks for pitch- 
ing tents ; a slave, drudge. 

CaWr, oris, m. (caleo), warmth, heat ; fig- 
ur. : heat, ardor, vehemence. 

Calumnia, ae, f. (calvo), wily, deceitful con- 
duct ; chicanery, cunning conduct to in- 
jure another j slander, aspersion, calum- 
ny. 
CamSra, ae, f., a vault, an arched ceiling or 

roof. 
Comers, tis, adj., of Camerinum, a town in 

Umbria, Camertian. 
Campester, tris, tre (campus), adj., of or be- 

longing to a plain or field, level, flat. 
Campus, i, m., a flat, level plain, open 
field. 



CAN 



627 



CAU 



Cttnis, is, m. and f., a dog, hound. 

Cdno, cecini, cantum, 3, 1, v. n., I sing ; 2, 
v. a., I sing, express in song ; I s#und or 
blow a musical instrument ; classicum 
(sc. signum) c, to give the signal to the 
soldiers with the trumpet ; I prophesy, 
foretell. 

Canuslnus, a, um, adj., of Canusium, a 
very ancient town in Apulia, founded by 
the Greeks ; Canusian. 

Capenus, a, um, adj., of Capena, Capenan : 
porta Capena, a gate in Rome, in the east- 
ern district. 

Cdpesso, Ivi, Itum, 3 (capio), v. intens. a., I 
lay hold of, I catch at, take up, seize ; 
figur. : I take in hand, undertake, enter 
upon ; capessere jussa, to perform, exe- 
cute the commands. 

Capio, cepi, captum, 3, v. a., I hold, com- 
prehend, include; I put up with, bear; 
I comprehend, understand : I seize, lay 
hold of, grasp ; I acquire, obtain ; I take ; 
I capture, seize, make myself master of; 
I charm, captivate, allure, attract ; I 
take prisoner, take as booty ; I take in, 
deceive, cheat, wheedle ; I reach : arma 
e., to take up arms; occasionem c, to 
seize the opportunity ; f again c, to flee ; 
impetum c, to make an attack ; conatum 
c, to make an attempt ; consilium c, to 
come to a conclusion or determination : 
ne quid respublica detrimenti capiat, lest 
the republic receive any harm; prat- 
dam c, to make booty ; captus mente, out 
of one's wits, mad. 

Cdpitdlis, e (caput), adj., relating to the 
head or life, capital, deadly, dangerous. 

Capitolium, ii, n. (caput), the Capitol, or 
the splendid temple of Jupiter on the 
Capitoline-hill. 

CapVMlnvkSi a, um (Capitolium), adj., re- 
lating to the Capitol, capitoline. 

Captlvus,a, um (capio), adj., captive, taken 
prisoner, enslaved ; taken in war. 

Capto, 1 (capio), v. freq. a., I catch at, 
strive to obtain ; I seek to catch, to de- 
ceive ; I watch, lie in wait for. 

Captus, us, m. (capio), a taking or seizing ; 
power of comprehension, capacity, abil- 
ity, state, condition. 

Caput, ttis, n., the head ; a man, person ; 
the upper part, top, summit of a thing ; 
the extreme part or end of a thing; 
the source, also the mouth of a river ; 



the beginning or origin of a thing ; life*, 
welfare ; figur. : head, leader, author j 
chief matter, main point ; a head, chap- 
ter, paragraph. 

Career, eris, m. (akin to arx), prison, jail. 

Cdreo, ui, Itum, 2, v. n., I am robbed or de- 
prived of, I want, am in want of, am free 
from; c. abl. 

Carina, ae, f (akin to caulis), the keel, bot- 
tom of a ship. 

Caritas, atis f f. (carus), dearth, scarcity of 
provisions, a high price, dearness ; figur. : 
high estimation, great regard, high es- 
teem ; love, attachment. 

Carmen, tnis, n. (garrio), a song j a poem j 
prophecy, answer of an oracle. 

Cdro, carnis, f., the flesh of animals. 

Carpo, psi, ptum, 3, v. a., I pull, pluck, 
gather ; figur. : 1 cull, select, choose j I 
break off, bite off, crop, graze on. 

Carptim (carpo), adv., by detached parts, 
by selecting here and there. 

Carrus, i, m., a cart, wagon. 

Carthaginiensis, e, adj., Carthaginian. 

Cams, a, um, adj., dear, beloved, costly. 

Cdsa, ae, f., a cottage, hut, cabin. 

Cassianus, a, um, adj., of or belonging to 
Cassius, Cassian. 

Castellum, i, n. (castrum), dim., a castle, 
fortress, fort, fortified place. 

Castra. See castrum. 

Castrum, i, n. (cado and caedo), a castle, 
fort, entrenchment, redoubt; pi., castra i 
orum, a camp ; a line of circumvallation ; 
a day's march ; c. navalia, an encamp- 
ment including ships drawn to land ; cas- 
tra ponere, collocare, to pitch a camp ; 
castra movere, to move the camp, to de- 
camp. 

Castus, a, um (Engl, coy akin to eautus), 
adj., shy, wary, reserved, chaste, conti- 
nent ; pure ; innocent, virtuous ; pious ; 
faithful, sincere, honest ; adv., caste. 

Casus, us, m. (cado), a fall, or falling ; fall, 
ruin, death ; accident, misfortune, ad- 
versity, mishap, calamity : a fortuitous 
event, hap, fortune, chance ; risk, haz- 
ard, danger ; occasion, opportunity ; aasu, 
abl., by chance, accidentally, casually. 

Catena, ae, f., a chain. 

Cdterva, ae, f. (akin to turba, turma), a 
troop, mass, or body of soldiers or mei 
generally. 

Caupo, onis, m., an innkeeper, victualler- 



CAU 



628- 



CER 



Causa, ae, f. (akin to cedo, I say), anything 
spoken, every matter or concern which 
is transacted or contended about ; thing, 
matter, subject, object, question, busi- 
ness, affair j a lawsuit or process, a judi- 
cial process ; cause j occasion, motive, 
opportunity ; a cause or reason adduced ; 
a pretence, pretext ; an excuse ; a hin- 
drance ', causam dicere, to plead j c. te- 
nere, to gain a suit ; c. perdere, to lose a 
suit j causam alicujus agere, to manage 
the affair of any one j causae esse , in cau- 
sa esse, to be the cause of, to bear the 
blame of ; ob earn causam, therefore ; the 
abl. causa often stands for propter, for 
the sake of; ea causa, on that account ; 
honoris causa, for honor's sake j mea cau- 
sa, on my account. 
Cautes, is, f., a rock, crag, cliff. 
Cautus, a, urn, part, (caveo) foreseen ; adj., 
wary, provident, circumspect, cautious 3 
cunning, artful. 
Caveo, cavi, cautum, 2, v. n., c. dat. : some- 
times v. a., I see, look, provide, take 
care, take heedj care tibi, provide for 
your own surety ; I beware or take heed 
of, I am aware, am on my guard, avoid ; 
caver e aliquem, to beware of any one j 
caver e a servitio, to guard against slavery ; 
with subjunct. and ne : cave, ne minuas, 
take care lest you lessen ; and frequent- 
ly without ne : cave existimes, beware of 
thinking; I give security by pledge or 
bond. 
Cdvillator, oris, m. (cavillor), a caviller, 

jeerer ; a humorous person. 
-Ce, a suffix, generally of the demonstrative 
pronoun, having the same meaning as 
ecce (en-ce) ; see \ hicce, haecce, hujusce. 
When, in an interrogation, ne is added, 
ce becomes ci ; as hanccine ! 
Cedo, cessi, cessum, 3, I, v. n., I go, come ; 
I give place, give way, withdraw, retire, 
depart ; 2, v. a., I vacate, quit, give up, 
cede, concede, grant ; 3, v. n., c. dat. : I 
yield to, comply with, submit to, accom- 
modate myself to, act conformably to ; 
I yield the palm to, give place to. 
CMe'ber, bris, brc, adj., famous, renowned, 
celebrated, illustrious ; frequented, much 
resorted to. 
Ctelebrotus, a, urn, part, (celebro), praised ; 
adj., talked of, known, notorious ; cele- 
brated, solemnized. 



CSlebrttas, atis, f. {celeb er), fame, glory, 
renown, celebrity ; a great resort, crowd, 
assembly, great number. 

Celibro, 1 (celeber), v. a., I praise, extol, 
celebrate, honor, render famous ; I make 
known, proclaim, publish abroad ; I cel- 
ebrate, solemnize ; I frequent, resort to. 

Celer, eris, e, adj , swift, speedy, fleet, 
quick. 

Celeritas, atis, f. (celer), swiftness, quick- 
ness, speed, celerity, velocity. 

CSlertter (celer), adv., quickly, speedily, 
immediately. 

Cella, ae, f., a hole, hollow room ; a but- 
tery, pantry ; an apartment for slaves ; a 
shrine, chapel. 

Celo, 1, v. a., I cover, conceal, hide; I 
conceal from, hide from one's knowV* 



Censeo, sui, sum or sttum, 2, v. a., I speak, 
judge, think, suppose, imagine, presume, 
am of opinion ; I ordain, decree, resolve ; 
I estimate, rate, appraise, value ; I count, 
reckon among. 

Censor, oris, m. (censeo), a censor, a mag- 
istrate in Rome ; a censurer, examiner. 

Census, us, m. (censeo), a judging, estimat- 
ing ; a census, valuation of a man's es- 
tate ; a register or roil of the citizens. 

Centum, card, num., a hundred. 

Centuria, ae, t (centum), a hundred ; a cen- 
tury, a division of the Roman people. 

Centuriatus, us, m. (centuria), a division 
into centuries or companies j the office of 
centurion. 

Centurio, 1 (centuria), v. a., I divide into 
centuries or companies. 

Centurio, 5nis, m. (centuria), a captain of a 
century, a centurion. 

Cerno, crevi, cretum, 3, v. a., I discern, dis- 
tinguish, judge ; I decide, decree ; Icon- 
tend, fight ; I conclude, resolve, deter- 
mine j I see, descry, discern j I perceive, 
comprehend, understand. 

Certamen, Vnis, n. (certo), a contest, strife, 
contention, debate ; a battle, engagement, 
fight. 

Certs (certus), adv., certainly, for certain, 
assuredly, undoubtedly ; at least, yet, 
notwithstanding. 

Certo (certus), adv., certainly, surely. 

Certo, 1 (cerno), v. intens. n , I contend, 
contest, strive, struggle, fight ; cum ali- 
quo certare, to struggle against or to vie 



CER 



629 



CIT 



with one ; I go to law, engage in a law- 
suit. 

Certus, a, um (cemo), adj., tried, faithful, 
to be relied on ; trustworthy, sure ; cer- 
tain, fixed ; fixed upon, established, ap- 
pointed ; determined, resolved ; having 
certain knowledge, sure, well acquaint- 
ed ; resolute, bold, undaunted ; open, 
clear, well ascertained, manifest; cer- 
ium scire or habere, to know for a certain- 
ty ; pro certo habere, to know for certain 3 
and certiorem facer e aliguem, to inform, 
acquaint, apprise ; also for quidam : certi 
homines, certain persons. 

Cervix, tcis, {., the throat; the neck, espe- 
cially the hinder part of the neck. 

Cespes. See caespes. 

Cetera, cetero. See ceterus. 

CetSrum. See ceterus. 

Ceterus, a, um, or caeterus, a, um, adj. (not 
used in the nom. sing, masc), the other, 
the rest ; et cetera, also cetera, and so 
forth ; cetera* or ceterum, and cetero, are 
used adverbially : as for the rest, in oth- 
er respects, otherwise. 

Cibarius, a, um (cibus), adj., relating to 
food, fit for eating ; common, ordinary in 
quality ; figur. : sordid, vile, base ; ciba- 
ria, orum, meat, victuals, provisions. 

Cibus, i, m., food, victuals, provender. 

Ciceronian us, a, um( Cicero), adj., Ciceronian. 

Cimbricus, a, um, adj., pertaining to the 
Cimbri, Cimbrian. 

Cingo, nxi, nctum, 3, v. a., I gird, tie about, 
surround : I environ. 

Circa, prp. c. acc. : around, about; 1. 
Around a place, thing, or person ; 2. 
About a time : circa eandem horam, about 
the same hour; 3. About a number: 
oppida circa septuaginta, about seventy 
towns. As an adverb of place : around. 

Circinus, i, m., a pair of compasses. 

Circiter (circa), adv., about. 

Circu-itus, us, m. (circum, eo), *a. going 
round ; a circuit, revolution ; the circum- 
ference, circuit ; the way or path round. 

Circum (acc. of circus), prp. c. acc. : the 
same as circa: around, about, round- 
about ; adv., around, near. 

Circum-do, dedi, datum, 1, v. a., I put or 
set round; 1 surround, encompass, en- 
viron, invest ; I confine, restrict. 

Clrcum-duco, xi, ctum, 3, v. a., I lead or 
draw round. 



Circum-eo,ii(lvi), circuitum,4,v. a. and n., 
I go round or about ; I surround, encom- 
pass, environ ; I go round as a candidate, 
I solicit, canvass ; I circumvent, cheat. 

Circum-fero, tuli, latum, ferre, v. a., I car- 
ry round or about. 

Circum-fiuo, uxi, 3, v. a., I flow round or 
about ; I flock together ; I abound. 

Circum-jicio, jeci, jectum, 3, v. a. (jacio), I 
cast or throw around ; I compass, com- 
prise. 

Circum-mitto, misi, missum, 3, v. a., I send 
round. 

Circum-munio , ivi, Uum, 4, v. a., I wall 
around, protect ; I surround, invest with 
military works. 

Circum-munltio , onis, f. (-munio), a fortify- 
ing or fencing round, circumvallation. 

Circum-sisto , sViti and steti, stitum, 3, v. n. 
and a., I stand round, surround; I be- 
siege. 

Circum-sto, steti, 1, v. a., T stand or place 
myself round ; I beset ; I surround. 

Circum-vallo, 1, v. a., I surround with a 
rampart, invest, besiege. 

Circum-venio, eni, entum, 4, v. a., I come 
or stand round, I surround; I beset; I 
surround, invest, blockade; I circum- 
vent, deceive, betray. 

Cis (-ce), prp. c. acc. : on this side. 

Cis-alplnus, a, um (cis, Alpes), adj., situated 
on this side the Alps, Cisalpine. 

Citatus, a, um, part, (cito), excited, adj., 
swift, hurried, speedy, quick. 

Citer (cis), tra, trum, adj., on this side, this 
way ; more frequently used in the comp. 
citerior, and superl. citimus and citumus, 
nearer, nearest ; of time : nearer our own 
time, later, more recent; earlier, sooner. 

Citimus. See citer. 

Citius. See cito. 

Ctto (citus), adv., comp. citius, superl. citi&- 
sime; soon, shortly, quickly, speedily, 
without delay. 

Cito, 1 (cieo), v. freq. a., I summon, cite be- 
fore ; I cite, quote. 

Citra (cis), prp. and adv., on this side; 
nearer. 

Citro (cis), adv., hitherwards ; ultro et 
citro, this way and that way, up and 
down, to and fro, backward and forward ; 
ultro citro, mutually, reciprocally. 

Citus, a, um, part (cieo), called-, excited; 
adj., ready, quick, nimble, speedy, rapid. 



CIT 



630 



COE 



Civllis, e (civis), adj., of or belonging to a 
citizen; civil 3 of the state, political 3 
affable, courteous. 

Ctvis, is, m. and f., a possessor; a citizen 
or free inhabitant of a town or city; a 
fellow-citizen. 

Clvitas, atis, f. (civis), the right of citizens, 
the freedom of a city, the citizenship ; 
the body of citizens, a municipal corpora- 
tion, a city, state; a nation ; the admin- 
istration of public affairs, government. 

Clddes, is, f., slaughter, destruction, over- 
throw, discomfiture ; loss, injury, dis- 
aster. 

Clam (celo), adv., privately, privily, secret- 
ly ; prp. c. abl. : without the knowledge 
of; c. ace. : clam patrem. 

Clamito 1 (clamo), v. freq. a. and n., I cry 
aloud, vociferate. 

Clamo, 1, v. a. and n., I cry, shout, cry 
aloud, exclaim. 

Clamor, oris, m. (clamo), a loud cry, shout ; 
loud applause. 

Clarus, a, urn, adj., 1 (calo), clear, loud, 
distinct ; famous, illustrious, renowned, 
celebrated ; 2 (akin to gloria), clear, 
bright, shining, splendid 3 figur. : dis- 
tinct, open, manifest, evident. 

Classis, is, f., a class or order of citizens, a 
fleet of ships of war. 

Claudco, 2, claudo, 3, claudico, 1 (claudus), 
v. n., I am lame, 1 halt, Jimp. 

Claudo, si, sum, 3, v. a., I close, shut ; I 
surround, encompass, begird; claudere 
agmen, to bring up the rear. 

Claudo, 3. See claudeo. 

Clausula, ae, f. (claudo), a close, conclu- 
sion ; the end of a full sentence or period. 

Clavtcula, ae, f. (clavis), dim., a small key ; 
a tendril or clasp of vine. 

Clavis, is, f. (clava), a key ; a bar or bolt. 

Clavus, i, m. (cala, stick), a nail ; the rud- 
der of a ship, the helm ; purple stripe on 
a Roman tunic. 

Clemens, entis, adj., placid, gentle, tranquil, 
peaceable, still. 

Clementer (clemens), adv., mildly, gently, 
quietly, placidly ; kindly, benignantly, 
moderately. 

Clementia, ae, f., clearness, calmness, mild- 
ness, stillness, tranquillity, clemency ; 
kindness, gentleness, benignity, human- 
ity, mercy. 
Cliens, entis, m. (for cluens, from clueo), a 



client, one who attaches himself to some 
powerful man as his patron. 

Clientela, ae, f. (cliens), the state of a client, 
clientship ; patronage, protection 3 a train 
of clients or dependants. 

Clipeus or clypeus, i, m., a round shield. 

Clodianus, a, um, adj., of or pertaining to / 
Clodius, Clodian. 

Clypeus. See clipeus. 

Cnaeus, i, m., abbrev. Cn., a Roman prae- 
nomen. 

Cnidius, a, urn, adj., of or belonging to Cni- 
dus. 

Co-acervo, 1 (con, ac), v. a., I heap togeth- 
er, heap up, accumulate. 

Co-aequo, 1, v. a., I level, make equal or 
even, I make alike, put on the same foot- 
ing. 

Co-alesco, lui, Utum,3, v. n.,I grow togeth- 
er, grow to. grow 3 I become united, I 
agree. 

Co-arguo, ui, 3, v. a., I prove, show, de- 
monstrate ; I convince, convict, prove 
guilty ; I confute. 

Cocus, i, m. See coquus. 

Coelestis, e (caelum), adj., of heaven, heav- 
enly, celestial ; excellent, eminent, god- 
like, divine ; coelestes, ium, the gods. 

Coelum, i, n., the vaulted heavens, the sky ; 
the air, region of the air 3 de coelo tangi, 
to be struck by lightning j de coelo ser~ 
rare, to take auguries by watching the 
heavens. 

Co-emo, emi, emtum and emptum, 3, v. a., I 
buy up, purchase in quantities or differ- 
ent articles, 

Coena, ae, f., the Roman dinner, taken 
about three or four o'clock. 

Coeno, 1 (coena), v. a. and n., I dine 3 c. 
ace. : I dine upon. 

Coenum, i,n. (akin to cunio), dirt, mire, 
mud, filth. 

Co-co, Ivi and ii, itum, 4, v. n., / go or 
come together, assemble, meet; v. a., 
coire socictatem, to enter into a connec- 
tion, to make an alliance or compact. 

Coepi, isti, it, v. defect, (akin to capio), I 
begin, I have begun ; coeptus, a, um, 
part., begun, commenced. 

Co-crceo, cui, citum, 2 (arcco), v. a., I sur- 
round, embrace, encompass: I keep in, 
confine, restrain, check ; 1 repress, bridle, 
curb ; I chastise, punish. 

Cactus, us, in. (for coitus, from coco), aeon- 



COE 



631 



COM 



nection, conjunction, assemblage ; a 
uniting union; a meeting, assembly, 
properly a meeting by consent. 

CogUatio, dnis, f. (cogito), a thinking, con- 
sidering, reflecting, meditation; a 
thought, idea. 

Cogftatus, a,um, part, (cogito), thought; 
adj., meditated, deliberate, intended, 
planned ; cogitatum,i, n., thought, reflec- 
tion, design, plan, intention. 

Cogito, 1, v. n. and a., I think, meditate, 
ponder; c. inf. : I design, plan, intend. 

Co-gnatus, a, um, adj., born with, generated 
along with, cognate ; related by blood, 
nearly akin, closely allied, of the same 
descent ; figur. : like, fitting, agreeable, 
suitable. 

Co-gnttio, dnis, f. (cognosco), an investigat- 
ing, examining ; reflection ; information, 
intelligence, recognition ; knowledge of 
anything, acquaintance with, skill in. 

Co-gnomen, inis, n. {con, nomen for gnomen), 
the family name, which was added to the 
name of the gens (nomen) ; as Cicero in M. 
Tullius Cicero ; also a title, as jifricanus. 

Co-gnosco, gnovi, gnttum. 3, v. a., I exam- 
ine, investigate, explore ; I learn by ex- 
amination, find out; I know, recognize ; 
I perceive, see, find ; I hear, learn, re- 
ceive information. 

Cogo, coegi, coactum, 3 (for co-igo, from 
con and ago), v. a , I drive or bring to- 
gether, collect, draw together ; I as- 
semble ; I confine, restrict, shut in ; I 
drive, impel ; I force, compel, constrain. 

Co-heres, edis, m. and f, a co-heir. 

Cd-hibeo, ui, itum, 2 (habeo), v. a., I hold 
together, keep, contain ; I conceal, re- 
press, restrain. 

Cohors, tis, f., a cohort, the tenth part of 
a legion ; cohors praetoria, the suite, train, 
or retinue of a praetor. 

Co-hortdtio, 5nis,f. (cohortor), an exhorting, 
encouraging. 

Co-hortor, 1, v. dep. a., I exhort, encourage. 

Col-lega, ae, m. (con, legare), a partner in 
office, a colleague. 

Col-legium, ii, n. (collega), a college, cor- 
poration, society, community. 

Col-libct, and col-lubet, ibuit, tbitum est, 2, 
v. impers., it pleases, it is agreeable. 

Col-Ugn, L (con, ligare), v. a., I bind or tie 
together, join together, connect, bind ; I 
comprise, comprehend. 

27* 



Col-Tigo, egi, ectum, 3 (con, legere), v. a., I 
gather together, collect, assemble ; I 
raise or lift up ; I include in myself, em- 
brace ; I draw together, draw up, con- 
tract ; I draw back ; I reckon up, cast 
up, compute ; I conclude, infer, deduce ; 
I win, get, obtain, acquire ; coliigere se, 
to recover or collect one's self. 

Collis, is, m., a hill, hillock, rising ground, 
easy ascent. 

Col-locatio, dnis, f. (colloco), a right plac- 
ing ; a giving in marriage, an endowing. 

Col-loco, 1 (con, loco), v. a., I set, place, or 
lay anything in its place ; I set up, 
erect; I put in good condition, arrange, 
set in order, settle ; I give in marriage. 

Col-loquium, ii, n. (colloquor), a talking to- 
gether, discourse, conversation. 

Col-loquor, locutus sum 3 (con, loquor), v. 
dep. n., to speak together, converse, con- 
fer. 

Collum, i, n., the neck, throat. 

Col-luslro, 1, v. a., I illumine, brighten ; I 
look around upon, survey. 

Col-luvies, ei, and col-luvio, dnis, f. (colluo), 
washings, a collection of impurities, filth 
or dirt ; a mixture, medley, confusion. 

Colo, luijcultum, 3, v. a., I tend, cultivate, 
till; I bestow care upon, labor upon, 
take care of, attend to ; I exercise, prac- 
tise, pursue, study ; I inhabit, dwell in ; 
I regard, observe, mind, cherish, care 
for ; I respect, honor, esteem ; I venerate, 
worship. 

Coloneus, a, um, adj., of or pertaining to 
the Attic Demos Colonos. 

Cdlonia, ae, f. (colonus), a place newly cul- 
tivated, and peopled or colonized, a colo- 
ny, settlement. 

Colonus, i, m. (colo), a cultivator, tiller, 
farmer, husbandman ; a colonist, inhabi- 
tant of a colony, a settler. 

Color, oris, m., a color, hue, dye, tint, com- 
plexion ; appearance, cast, manner, form ; 
coloring, embellishment, ornament ; ex- 
cuse, pretext, cloak, plea. 

Columella, ae, f. (columna), dim., a small 
pillar or column. 

Com-buro % ussi, ustum, 3 (con, uro), v. a., 
I consume by fire, I burn, scorch, dry up. 

Com-es, itis, m. (con, eo), one who goes 
along with, a companion, comrade, fel- 
low, associate, attendant. 

Co^minus, and corn-minus (con, manus),a.dv^ 



COM 



632 



COM 



nigh at hand; hand to hand, in close 
combat. 

Cdmis, e (cum), adj., sociable, courteous, 
kind, humane, gentle, mild, affable, com- 
plaisant. 

Cdmitdtus, us, m. (comitor), a train or com- 
pany of followers or attendants, a train, 
retinue. 

Cdrriitium, ii, n. (cum, eo), a place in ths 
Forum Romanum, where the comitia cu- 
riata were held ; comitia, pi., the assem- 
bly of the whole people to make laws or 
to choose magistrates. 

Comitor, 1 (comes), v. dep. a., I go along 
with, accompany, attend or wait upon, 
follow. 

Commagenus, a, um, adj., of Commagene, a 
country of Syria. 

Com-medtus, us, m. (commeo), a passing ; a 
passage ; convoy, transport ; provisions, 
supplies, victuals, forage. 

Com-memoratio, onis, f. (commemoro), a re- 
minding, calling to recollection, mention- 
ing, recounting. 

Com-mcmuro, 1, v. a., I call to mind; I 
mention. 

Com-mendaticius or -titius, a, um (commen- 
datio), adj., containing a recommenda- 
tion, commendatory. 

Com-mendatio, onis, f. (commendo), com- 
mendation, recommendation ; praise, re- 
pute, esteem ; excellence, grace. 

Com-mendo, 1 (con, mando), v. a., I com- 
mend, recommend, praise ; I consign. 

Com-mentarius, i, m., sketch, short narrative. 

Corn-mentor, 1 (comminiscor, commentus), 
v. dep. a., I meditate, think, muse upon ; 
I produce by meditation, I write, com- 
pose ; I discuss, dispute, contend ; I ex- 
plain, comment or remark upon. 

Com-meo, 1 (con, meo), v. n., I go, come 
and go. 

Com-mlltto, onis, m., a comrade, compan- 
ion in war, fellow-soldier. 

Com-mitto, misi, missum, 3, v. a., I set to- 
gether ; 1 set at variance ; I begin ; proe- 
Uum committere, to join battle, to fight, 
combat ; 1 join together, unite ; I give, 
commit, consign, intrust, commend; I 
perpetrate, perform, commit; v. n., I 
fail, miss, mistake, transgress. 

Corn-mods (commodus), adv., commodious- 
ly, conveniently, fitly ; in good time, in 
due season, opportunely ; suitably, well. 



Com-m6do (commodus), adv., opportunely, 
in season. 

Com-modo, I (commodus), v. a., I accommo- 
date, adjust, adapt; I give, afford, allow ; 
I lend. 

Com-md'dum, i, n. (commodus), convenience, 
advantage, profit; income, wages, sal- 
ary, pay, reward ; anything lent. 

Com-mddus, a, um (con, modus), adj., of a 
suitable measure, apt, fit, convenient, 
suitable, opportune; agreeable, accepta- 
ble ; affable, polite, easy, obliging. 

Com-mb'ne'-fdcio, feci, factum, 3, v. a., I put 
in mind, remind, warn, advise. 

Com-moror, 1, v. dep. n., I stay, stop, 
pause, abide, remain, tarry, sojourn with ; 
2, v. a., I detain, retard. 

Com-motus, a, um, part, (commoveo), moved. 

Com-mdveo, ovi, otum, 2, v. a., I move 
wholly or together, set in motion; I 
move, touch, affect, make an impression 
upon ; I stir up, excite ; I cause, un- 
dertake, begin ; commotum esse, to be 
troubled, disquieted, alarmed. 

Com-munico, 1 (communis), 1, v. a., I make 
common, communicate, impart, share 
with any one, make partaker of; I unite, 
join, connect; 2, v. n., I have conversa- 
tion with, I commune; communicare cum 
aliquo de re, to confer, consult with one 
about a thing. 

Com-munio, 4, v. a., I fortify, secure. 

Com-munis, e (con, munus), adj., common, 
public, general ; ordinary, usual ; easy, 
affable, complaisant. 

Com-mutdtio, onis, f. (commuto), a chang- 
ing, change, alteration. 

Com-muto, 1, v. a., I change, alter; I ex- 
change, barter, traffic 

Com-pdro, 1 (con, paro), v. a., I prepare, 
put in preparation, get ready, provide ; 
I establish, institute, ordain, provide ; I 
acquire, procure, get; I get for money, 1 
buy, purchase ; I cause, excite, occa- 
sion ; I gain over, win, secure; I con- 
nect, join, unite; I compare, with ad, 
cum, inter, and c. dat. ; I count equal ; 
I show, prove, or deduce by compari- 
son. 

Com-pello, puli, pulsum, 3, v. a., I drive to- 
gether ; I assemble, collect ; I drive, 
force, bring ; I bring to anything, I iw- 
pel, move. 

Com-pendium, ii, n., (con, pendo), a shorten- 



COM 



633 



CON 



fng, abridging, abridgment ; a short way ; 
a saving ; profit, gain, advantage. 
Com-pgrio, pgri, pertum, 4 (con,pario), v. a., 
I discover, rind out, ascertain ; I learn, 
am informed ; comperior, Iris, depon., for 
compertum habeo or scio. 
Com-plector, exus sum, 3 (con, plecto), v. 
dep. a., I comprehend, compass, encircle, 
surround, contain; complecti cogitatione, 
to conceive, imagine ; c. litteris, to draw 
up, express in writing ; I clasp with my 
arms, I embrace ; I become fond of, I 
love, cherish, favor; I cultivate, devote 
myself to ; I make a conclusion, I de- 
duce ; I get, reach, obtain. 

Com-pleo, evi, etum, 2 (con, *pleo), v. a., I 
fill up, fill, satiate, deck, cover; I load, 
overload; I make full, complete, make 
up ; I finish, complete ; legiones c, to 
complete the legions. 

Corn-plexus, us, m. (complector) , a compass- 
ing, encircling ; the circumference, cir- 
cuit, compass ; a joining, connecting, 
connection ; an embracing, embrace ; a 
fight, close combat. 

Com-plures, ura or uria, adj. pi., many, 
several, a great many. 

Com-puno, posui, positum, 3, v. a., I put, 
place, or lay together ; 1 put in order, ar- 
range, dispose, order, regulate ; I settle, 
adjust, accommodate ; I compound, com- 
pose, join together ; I build, construct ; I 
make, contrive, bring about ; I invent, 
feign ; I agree upon, arrange ; I com- 
pare. 

Com-porto, 1, v. a., 1 carry or bring togeth- 
er, I collect. 

Com-posite (compositus),Rdv., calmly, quiet- 
ly, in good order ; neatly ; harmoniously. 

Com-prehendo, di, sum, 3, v. a., I seize, lay 
hold of, grasp, catch, arrest ; I compre- 
hend, conceive, understand ; I detect, 
find out. 

Com-pressus, us, m. (comprimo), a pressing 
together, compression. 

Com-primo, essi, essum, 3 (con, premo), v. a., 
I press or squeeze together, I compress ; 
I hold back, keep back ; I conceal, sup- 
press ; I bridle, check, restrain, curb, re- 
press. 

Com-probo, 1, v. a., I hold for good, I ap- 
prove, allow, acknowledge, believe in, 
assent to ; I make good, confirm, verify ; 
I prove to be good or effectual, I test. 



Condtum, i, n. (conor), an endeavor, effort. 

Conatus, us, m. (conor), an attempt, en- 
deavor, effort, exertion. 

Con-cedo, cessi, cessum, 3, 1, v. n. f I retire, 
depart, withdraw, yield, give way ; I 
step, go, come, repair ; 2, v. a., I yield, 
givo up, grant, allow, permit, concede ; I 
resign, relinquish, relinquish, remit, con- 
cede anything to any one. 

Con-cessus, us, m. (concedo), a permitting, 
allowing; permission, leave. 

Con-cido, idi, 3 (con, cado), v. n., I fall to 
pieces, fall in, fall down ; figur. : I fall, 
perish, sink, decay. 

Con-cido, Idi, isum, 3 (con, caedo), v. a., I 
cut, cut up, cut in pieces ; I cut to pieces, 
cut down, slay, kill ; I break in pieces, 
disable, destroy ; I break up, divide ; I 
loosen, weaken, subvert, ruin, destroy. 

Con-cilio, 1 (concilium), v. a., I bring to- 
gether, join together, unite, connect; I 
make friendly, win, conciliate ; I get, 
provide, procure, furnish; I acquire, 
bring about, make, cause. 

Concilium, ii, n. (con, colore), a meeting, an 
assembly, company of persons, council. 

Concio, onis, f. See contio. 

Con-citatus, a, urn, part, (concito); adj., 
set in rapid motion, quick, rapid ; roused, 
fiery, ardent. 

Con-cito, 1, v. a., I set in motion, stir up j 
set in quick motion; I raise, excite, 
rouse ; I stir up. to rebellion, incite to in- 
surrection, set in commotion ; I incite, 
provoke, irritate, make angry. 

Con-clamo, 1, v. n. and a., to cry together; 
I cry out, cry aloud, proclaim ; c. ace, 
ace. c. inf., also with ut, or the subjunc- 
tive without ut. 

Con-cludo, usi, usum, 3 (con, claudo), v. a.„ 
I shut up, fasten up, enclose, confine, 
circumscribe; I shut, close, close up; 
I straiten, hem in, bring into a form ; I 
conclude, infer, deduce ; I show or prove 
by inference or deduction; I end, con- 
clude ; I round, conclude, complete in a 
regular and harmonious way. 

Con-cordia, ae, f. (concors), concord, agree- 
ment, union, harmony, unanimity. 

Con-cupisco, plvi and pii, pltum, 3 (con, 
cupio), v. a., I desire earnestly, long for, 
covet ; I strive after, aim at. 

Con-curro, curri, cursum, 3, v. n., I run to- 
gether, run along with, meet, flock or 



CON 



634 



CON 



rush together; I engage in the fight, 
charge ; I join battle ; to occur simulta- 
neously, concur, unite. 

Con-curso, 1 (concurro), v. freq. n., to run 
or rush together ; to run to and fro, run 
up and down ; c. ace. : omnium mortal- 
ium lectos concur sare, to go round to all 
inhabited houses ; provinciam c, to travel 
through a province. 

Con~cursus, us, m. (concurro), a running or 
meeting together; an assembly, con- 
course, conflux of people : a charge, an 
engagement (of armies). 

Con-cutio, cussi, cussum, 3 (con, quatio), 
v. a., I shake, move violently, agitate ; 
I terrify ; I trouble, disturb/disquiet, agi- 
tate, distract ; I injure, impair, weaken, 
break down, ruin. 

Con-demno, 1 (con, damno), v. a., I con- 
demn ; I disapprove ; condemnare ali- 
quem capitis, to condemn any one to 
death. 

Con-dicio, onis, f. (condico), a contract, 
agreement ; condition, stipulation, terms ; 
proposition, proposal ; condition, state, 
situation, quality, circumstances ; good 
condition, advantage ; way, manner ; 
prescription, precept, rule. ' 

Condlmentum, i, n. (condio), a seasoning ; 
sauce. 

Condio, 4 (condo ?), v. a., I sharpen, season, 
salt, pickle, give a relish to. 

Conditio, onis. See condicio. 

Con-do, didi, ditum, 3 (con, dare), v. a., I 
put together, lay up, treasure up, hoard ; 
I shut up, hide, conceal, bury ; I lose 
sight of, leave behind ; I finish, end, 
spend, or pass ; I put together, construct, 
fabricate, build, found, establish, com- 
pose, compile, write ; I celebrate, sing. 

Con-duno, 1, v. a., I give freely, present, 
bestow, grant ; I remit, excuse ; I remit, 
pardon, forgive ; I give up, devote, sacri- 
fice. 

Con-diico, xi, ctum, 3, v. a., 1 bring or lead 
together, draw together, conduct, assem- 
ble, collect ; I hire ; v. n., to be profita- 
ble, advantageous, expedient. 

Con-fercio, si, turn, 4 (con, farcio), v. a., I 
stuff or cram together ; I cram, fill full. 

Con-fero, contuli, collatum, 3, v. a., I bring 
or carry together, I collect, gather ; I 
contribute, pay ; I brinir, set, put, place, 
draw together, unite, join, make com- 



mon ; I compare ; I bring or carry to any 
place ; I promote, am serviceable to, am 
good for ; I bring upon, lay upon ; I com- 
mit, intrust, infer ; I confer, give, im- 
part ; I make use of, employ, apply, con- 
vert ; I direct, suit, adapt ; I put off, de- 
fer ; manus cum aliquo c, to engage, fight 
with one ; signa c, to fight a pitched bat- 
tle ; covferre se, to betake, turn, apply 
one's self any whither ; rem ad aliquem 
c, to refer the matter to any one's arbU 
tration. 

Con-fertus, a, um, part, (confercio) ; adj., 
close together, close pressed, close crow'd- 
ed, thick 3 confertum agmen, a close- 
marching army ; confertissima acies, an 
army in a very close array ; full. 

Con-festim (akin to festino), adv., forthwith, 
immediately, without delay. 

Con-ficio, feci, fectum, 3 (con,facio), v. a., 
I make or bring together, get together, 
collect ; I make, prepare, execute, effect j 
I procure, provide, get ; I cause, excite ; 
I prepare, work, elaborate ; I end, finish, 
terminate, accomplish, complete, bring 
about; I bring to an end, run through, 
squander; I destroy, kill ; 1 overpower, 
subdue; I wear away, consume, weak- 
en, ruin ; conficior, I am grieved, afflict- 
ed ; part., confectus, a, urn, afflicted, har- 
assed, emaciated, weak, decrepit, re- 
duced, exhausted. 

Con-fido, flsus sum, 3, v. n., I trust, feel 
confident, am well assured, believe or 
hope confidently ; c. abl., c. dat. 5 c. ace. 
c. inf., or with ut. 

Con-flgo, xi, xum, 3, v. a., I fix or fasten 
together ; I pierce, transfix. 

Con-firmatio^ onis, f. (conjirmo), a confirm- 
ing, establishing, securing ; encourage- 
ment, consolation ; a proving, confirma- 
tion, proof; an assertion, information, 
declaration. 

Con-firmo, 1, v. a., I make strong, strength- 
en, establish ; I restore to health, I 
strengthen ; I encourage, animate, heart- 
en, enliven, console ; I fasten, fix, make 
firm, render steady or steadfast ; I ratify ; 
I prove, show, establish by argument; I V 
affirm, assert, assure. 

Con-flsus, a, tun, part, (covfido)) adj., 
trusting, trusting to, relying on. 

Con-fVror, /tones sum, 2, v. dep. a., I 
say, confess, own, acknowledge; figur. : 



CON 



635 



CON 



I show, manifest, indicate, give signs 
of. 

Con-jUgo, ixi, ictum, 3, v. a., I strike or 
dash one thing against another ; I com- 
pare ; v. n., I conflict, contend, fight, en- 
gage. 

Con-jlo, 1, v. a., I blow together; I bring, 
put or join together, compose, compound, 
make up, raise, acquire, contract, form ; 
I raise, excite, stir up, cause, occasion, 
make ; c. aes alienum, to contract debts. 

Con-Jluens, tis, part, (covjluo) ; subst. m., 
eonfluens, and pi., confiuentes, ium, m., 
the place where two rivers flow to- 
gether, the confluence of two streams. 

Con-fiuo, uxi, uxum, 3, v. n., to flow or 
run together ; figur. : to flock together, 
crowd together. 

Con-fodio, odi, ossum, 3, v. a., I wound, 
pierce, stab, transfix j figur. : I harass, 
annoy. 

Con-fugio, fxigi, fugttum, 3, v. n., I flee 
to for succor, take refuge with, have 
recourse to. 

Con-fundo, fudi, fusum, 3, v. a., I pour to- 
gether, mingle, mix, blend together ; I 
bring into disorder, I disturb, disorder, 
confuse, confound. 

Con-grgdior, gressus sum, 3 (con. gradior), 
v. dep. n., I go or move with ; I go or 
come together with, accost, meet, con- 
verse with ; I join battle, fight, encoun- 
ter, engage ; v. a., I attack, fall upon, en- 
gage with. 

Con-grggo, 1 (con, grex), v. a., I collect 
into a flock ; I collect, assemble, congre- 
gate. 

Con-gressus, us, m. (congredior) , a coming 
together, meeting, interview; intercourse : 
a conflict, encounter, contest, battle. 

Con-gruo, ui, 3, v. n., I grow together, 
come together, meet; I agree, accord, 
suit, match, fit, answer, correspond. 

Con-jectura, ae, f. (conjicio), a conjecture, 
guess, conjectural conclusion; divina- 
tion, interpretation. 

Con-jicio, jeci, jectum, 3 (con,jac$re), v. a., 
I throw together, throw, cast, fling, hurl ; 
I thrust, drive, impel ; I throw out, let 
fall, utter, pronounce ; I conclude, con- 
jecture, guess, divine ; hostes infugam c, 
to put the enemy to flight. 

Con-junctio, onis, f. (conjungo), a joining or 
uniting together, conjunction, connection, 



union ; close attachment, intimacy, ami- 
ty, alliance, relation. 

Con-junctus, a, um, part, (conjungo) ; adj., 
connected ; agreeing ; bordering on, near 
to. 

Con-jungo, nxi, nctum, 3, v. a., I join or 
unite together, connect, couple; with 
cum, or the dative. 

Con-juratio , onis, f. (conjuro), a swearing 
together, conspiring together, conspiracy, 
plot ; the body of conspirators. 

Con-juratus, a, urn, (conjuro), adj., having 
sworn together, having conspired ; con- 
jurati, orum, in., conspirators. 

Con-juro, 1, v. n., to swear together, make 
a league together ; to conspire, enter into 
conspiracy. 

Con-jux, ugis, m. and f. (conjungo), a hus- 
band, wife, consort, spouse. 

Conor, conatus sum, 1, v. dep. a., I strive, 
exert myself; I undertake, endeavor, at- 
tempt ; I dare, presume, undertake. 

Con-quiesco, evi, etum, 3, v. li., I rest, am at 
rest, enjoy repose. 

Con-quiro, Islvi, isltum, 3 (con, quaero), 
v. a., I seek after, search for, get or rake 
together, try to procure, collect. 

Con-quisltus, a, um, part, (conquiro) ; adj., 
choice, exquisite. 

Con-sanesco, nui, 3, v. n., I grow sound or 
whole, I heal. 

Con-sanguineus, a, um, adj., related by 
blood, especially on the father's side ; of 
the same blood or kindred; consanguinei, 
blood-relations, kindred. 

Con-scendo, di, sum, 3 (con, scando), v. a. 
and n., I go or climb up, mount, get up, 
ascend ; I go on board , I embark. 

Con-scientia, ae, f. (conscius), the being 
conscious, consciousness ; conscience : 
knowledge ; joint knowledge ; participa- 
tion ; c. recta, a good conscience ; c. mala, 
a bad conscience. 

Con-scisco, sclvi, scitum, 3, v. a., I vote to- 
gether or by common consent ; I deter- 
mine, resolve, decree ; I execute, pat 
in execution ; c, sibi mortem, to commit 
suicide. 

Con-scius, a, um (scio), adj., knowing 
something with some one, privy to, wit- 
ness of, partaking of, in the secret of, con- 
scious ; si alicujus injuriae siM conscius 
fuisset, if he had felt guilty of any act of 
injustice. 



CON 



636 



CON 



Conscrlbo, ipsi, iptum, 3, v. a., I write to- 
gether ; I enlist, enroll ; I draw up in 
writing, compose ; conscribere milites, to 
raise, levy soldiers. 

Conscriptus, a, um, part, (conscribo) ; pa- 
tres (et) conscripti, the formal appellation 
of the senate, i. e., the old senators, and 
those who were chosen from the eques- 
trian order to make up the full number of 
the senate. 

Con-sector, 1, v. dep. a., I follow after with 
eagerness ; I chase, pursue, press upon ; 
I hunt after ; I imitate, seek to reach, 
affect; I strive after, seek to gain, pur- 
sue ; I seek, adduce, bring forward. 

Consenesco, senui, 3, v. n., I grow old ; I 
grow into disuse, grow out of date, be- 
come obsolete ; I become weak or lan- 
guid, I lose energy or strength, I waste, 
decay, sink, fade. 

Consensus, us, m. (consentio), consent, 
agreement, unanimity ; concord, harmo- 
ny. 

Con-sentio, sensi, sensum, 4, v. n., I agree, 
accord, am of the same opinion ; plot to- 
gether, conspire: v. a., I consent to, as- 
sent to, agree that something be done ; 
with ut, or c. ace. 

Con-sepio, sepsi, septum, 4, v. a , I hedge 
in, fence in. 

Consequor, sccutus sum, 3, v. dep. a. and 
n., I follow, go after, come after, succeed, 
ensue, result; I follow after, seek to 
reach, strive to attain, pursue ; I follow, 
imitate ; I adopt, comply with, obey ; I 
come up with, reach, overtake, equal ; I 
obtain, gain, acquire, attain ; 1 under- 
stand, comprehend, find out, perceive, 
learn; I discover, detect. 

Consero, sevi, s^itum, 3, v. a., I sow, plant 
the ground ; I set, plant. 

Con-servoy 1, v. a., 1 preserve, maintain, 
keep, defend, protect ; I save, rescue, 
spare ; I observe strictly. 

Con-sessus, us, m. (consideo), a sitting to- 
gether or with, an assembly of persons 
sitting together. 

Consldeo, sedi, sesswn, 2, v. n. , I sit, sit to- 
gether. 

Consldc' ratio, onis, f. (considero), viewing, 

contemplation, regard, consideration. 
Consldgro, I, v. a., I consider, meditate, 

think of, weigh, deliberate. 
Con-sldo, sedi, sessum, 3, v. n., I sit down, 



seat myself ; I alight, settle, pitch ; I en- 
camp, pitch a camp ; I take up my abode, 
settle at a place ; I fall, fall in, give way, 
sink ; figur. : to subside, abate. 

ConsWarius, a, um (consilium), adj., fit 
for counselling, counselling, advising ; 
subst. m., a counsellor, adviser 

Consilium, ii, n. (consulo), a speaking to- 
gether ; consultation, deliberation ; coun- 
sel, advice ; determination, resolve, plan, 
design ; aim, view, end ; prudence, dis- 
cretion, sagacity, penetration, skill ; con-^ 
trivance, management, art, stratagem ; 
the bench of judges, the judges ; a coun- 
cil of war ; c. inire, to form a resolution, 
to adopt measures ; eo consilio, ut, with 
the design, that j consilio, on purpose, de- 
signedly. 

Constmilis, e, adj., like, similar, with gen. 
or dat. 

Consisto, stiti, stitum, 3, v. n., I place my- 
self anywhere, take a stand, post my- 
self; take place ; appear ; I make a stand, 
get a firm footing, settle in a place ; I 
stand still, remain standing, stop, stay, 
hold my ground ; I stand firm, consist in, 
rest upon ; I place myself with or to- 
gether ; I agree, accord ; I consist, am 
made up. 

Consttio, onis, f. (consero), a planting, set- 
ting, sowing. 

Consolor, 1, v. dep. a., I console, comfort, 
solace ; I alleviate, lighten, relieve, com. 
pensate, make amends for; I hearten, 
encourage. 

Conspectus, a, um, part, (conspicio) ; adj., 
visible j striking, conspicuous, remark- 
able. 

Conspectus, us, m. (conspicio), a seeing, 
looking, look, sight, view. 

Conspicio , spexi, spectum, 3, v. a., I see, be- 
hold, look at or towards, observe, dis- 
cern ; I consider, take into account. 

Conspicor, 1 (conspicio), v. dep. a., I see, 
behold, descry. 

Conspiro, 1, v. n., to breathe together, to 
agree ; to plot, conspire ; v. a., I blow to- 
gether ; conspiratus, a, um, blown togeth- 
er, united, collected ; conspirati, conspir- 
ators. 
Constans, tis, part, (consto) ; adj., steady, 
firm ; steady, resolved, constant, even, 
uniform, consistent, fixed, determined, 
immutable ; adv., constanter. 



CON 



637 



CON 



Con-stantia, ae, f. (constans), steadiness, 
firmness, consistency, uniformity of con- 
duct, perseverance; equability, fixed- 



Con-sterno, stravi, stratum, 3 (sterner e), 
v. a., I throw to the ground ; I strew or 
cover all over. I spread, lay. 

Con-stituo, tui, tMum, 3 (cow, statuo), v. a., 
I put, place, station, dispose ; I set up, 
erect, found, build, construct, raise, ap- 
point, make, create ; I fix, settle, ap- 
point, assign ; I settle, resolve, deter- 
mine, decide ; I decree, ordain, prescribe, 
lay down; I prepare, dispose, arrange, 
get ready. 

Con-stltutus, a, um, part, (constituo) ; adj., 
constituted, circumstanced ; const itutum, 
an appointment, private agreement. 

Con-sto, stlti, stttum, 1, v. n., to stand to- 
gether ; I stand, stand fast ; I stand firm, 
I remi-in, continue ; I subsist, last, en- 
dure ; to cost ; to consist in or of some- 

. thing, to be composed of, made up of, to 
rest upon, depend upon, lie in; to agree 
together, to accord, correspond, to be con- 
sistent ; to be evident, manifest, clear ; 
constat, it is evident, it is certain, it is 
the general opinion, it is agreed ; mihi 
constat, I am determined. 

Con-struo, uxi, uctum, 3, v. a., I heap or 
pile up, lay up, I put together, join to- 
gether ; I fabricate, build, construct. 

Con-stupro, 1, v. a., I ravish, violate, de- 
bauch. 

Con-suesco, em, etum, 3, v. n., I accustom 
myself, I become accustomed or used to 
a thing ; perf., consuevi, I have accus- 
tomed myself, I am accustomed or used, 
I am wont 

Con-suetudo, tnis, f. (consuesco), custom, 
usage, use, habit ; the common way of 
speaking ; intercourse, acquaintance, fa- 
miliarity, intimacy. 

Con-sul, ulis, m., a consul ; consul designa- 
tes, consul elect. 

Con-sularis, e (consul), adj., of or belong- 
ing to a consul, consular; vir c, a man 
of consular rank, who has been consul. 

Con-sulalus, us, m. (consul), the office of 
consul, consulship, consulate : the time 
of this office. 

Con-sulo, ului, ultum, 3 (consul), v. n. and 
a., to speak together, to consult, take 
counsel, to deliberate, reflect, consider; 



c. ace. : to deliberate upon, to consider, 
consult about, examine ; consulere ali- 
quem, to ask the opinion or advice of any 
one, to consult, to ask advice of a law- 
yer ; c. dat. : I take counsel for any one's 
good, I care for, provide for, look to, re- 
gard, respect. 

Con-sulto (consultus), adv., deliberately, 
considerately ; designedly, on purpose. 

Con-sulto, 1 (consulo), v. freq. a. and n., I 
consult, deliberate, take counsel ; I con- 
sult for, take care, provide, look to; 
c. ace. : I consult, ask advice of. 

Con-sultum, i, n. (consultus), consideration, 
deliberation ; a decision, resolution, a de- 
cree ; a measure, procedure, design, plan. 

Con-sultus, a, urn, part, (consulo) ; adj., 
experienced, practised, skilful, skilled, 
knowing : juris consultus* and jure con- 
sultus, a man learned in the law, a law- 
yer, jurist. 

Con-summo, 1 (con, summa), v. a., I add to- 
gether, collect into a sum, sum up; I 
finish, complete, accomplish, perfect, con- 
summate. 

Con-sumo, sumsi or sumpsi, sumtum or 
sumptum, 3, v. a., I take together, take 
to myself, eat, devour ; I consume, de- 
stroy ; I weaken, debilitate, break down, 
wear out, take off, carry off; I put to 
death, kill ; I use up, use the whole, 
lose ; I lay out, spend, pass, employ, 
use. 

Con-surgo, surrexi, surrectum, 3, v. n., to 
rise up together; I rise, raise myself; 
c. ad bellum, to rise up in arms. 

Con-tagio, onis, f. (contingo), a touching, 
touch, contact ; connection with, partici- 
pation in ; intercourse, acquaintance, an 
infecting, infection, contagion, epidemic 
disease. 

Con-temno, temsi and tempsi, temtum and 
temptum, 3 (akin to contamino), v. a., I 
despise, contemn, slight ; contemnere se, 
to rate one's self low, to make nothing of 
one's self. 

Con-templatio, onis, f. (contemplor), a view- 
ing, beholding, gazing upon, surveying, 
consideration, contemplation ; medita- 
tion, study ; regard, respect, considera- 
tion. 

Con-templor, 1 (templum), v. a., I view, sur- 
vey, behold steadfastly, gaze upon ; \ 
meditate, weigh, consider, contemplate. 



CON 



638 



CON 



Gon-temptio, onis, f. (contemno), a contemn- 
ing, despising, contempt, scorn, disdain. 

Con-temptus, us, m. (contemno), contempt, 
scorn, disdain, derision ; contemptui esse, 
to be a subject of scorn. 

Con-tendo, di, turn, 3, v. a. find n., I stretch, 
strain ; I strive, struggle, endeavor, at- 
tempt, labor; I exert myself to gain 
something, I request, solicit, beg, en- 
treat ; I maintain energetically ; 1 assert, 
insist, contend ; I compare, contrast, set 
or match together ; v. n., I hasten, make 
speed ; I march, go, bend my course ; I 
fight, contend, dispute. 

Con-tente (cuntendo), adv., with great ex- 
ertion or force, earnestly, vehemently. 

Con-tentio, onis, f. (contendo), a straining, 
stretching, exerting, an effort, exertion, 
endeavor ; a striving, endeavor, exertion 
for something, c. gen. ; a contention, 
contest, dispute, debate, controversy, 
strife. 

Con-tentus, a, urn, part, (contendo), ex- 
tended ; adj., stretched, exerted, tight. 

Con-tentus, a, um, part, (contineo), kept; 
adj., content, contented, satisfied. 

Con-tero, trlvi, trltum, 3, v. a., I break or 
bruise small, I pound, grind, breakup; 
I wear out. 

Con-testor, 1, v. dep. a., I call to witness, 
take to witness, conjure; I beseech, 
pray ; I bear witness, testify, certify, de- 
clare. 

Con-texo, xui, xtum, 3, v. a., I weave, weave 
together, interweave, entwine, join to- 
gether ; I connect, join, compose, devise, 
contrive. 

Con-tinens, tis, part, (contineo) ; adj., ex- 
tended to, contiguous, adjoining, adja- 
cent, next to, connected with, following 
immediately ; uninterrupted, continuous, 
successive, incessant, unbroken ; conti- 
nent, temperate, moderate in one's de- 
sires, sparing, frugal, sober ; Cappado- 
ciae pars cum Cilicia continens est, a part 
of Cappadocia touches upon Cilicia; adv., 
eontinenter, 

Con-tlnentia, ae, f. (continens), the re- 
straining of one's own desires and pas- 
sions, forbearance, moderation, temper- 
ance. 

Con-tineo, ui, tentum, 2, v. a., I hold or 
keep together; I hold, keep; I shut in, 
surround, encompass ; I keep in good or- 



der, maintain, support ; I keep in, re- 
strain, curb, bridle, check, hold in; I 
keep at something, I employ, busy ; I 
charm, delight ; I embrace, include, com- 
prehend, contain ; contineri re, to con- 
sist of, to rest upon, to be made up of a 
thing. 

Con-tingo, tigi, taclum, 3 (con, tango), v. 
a. and n., I touch; I border upon; I 
reach, arrive at, come to ; v. n., to hap- 
pen, come about, turn out, come to pass ; 
contigit, it came to pass, it happened. 

Con-tinuatio, onis, f. (continuo), a joining 
without interruption, a continuation, suc- 
cession. 

Con-tinuo (continuus), adv., immediately, 
forthwith, instantly, without delay ; 
right on, next after, without intermis- 
sion. 

Con-tinuo, 1 (continuus), v. a., I continue, 
keep on without intermission, I prolong, 
keep up ; I join to one another, I connect, 
unite. 

Con-tinuus, a, um (contineo), adj., con- 
tinued, without intermission, uninter- 
rupted; immediately connected, contig- 
uous. 

Con-tio, onis, f. (from conventio), 1, a meet- 
ing or assembly of the people or army ; 
pro contione, before a public assembly, in 
public ; in contione dicere, to speak pub- 
licly ; 2, an oration, harangue, public 
speech ; habere contionem apud milites, to 
harangue the soldiers. 

Con-tionor, 1 (contio), v. dep. n., I make a 
speech, I harangue, address the people 
or army ; v. a, I declare before the peo- 
ple in a harangue. 

Contra (perhaps abl., for contera, sc. parte, 
as ci-, ex-, in-, ultra), 1, adv., on the op- 
posite side, in opposition, on the contra- 
ry, against, over against ; sometimes fol- 
lowed by ac, atque, quam ; 2, prp. c. ace. : 
on the opposite side of, in opposition to, 
contrary to, opposite to, against, over 
against; contra ea, on the contrary, on 
the other hand. 

Con-tractus, us, m. (contraho), a contracting, 
shrinking, unevenness, roughness ; the 
beginning ; a contract, agreement, bar- 
gain. 

Con-traho y axi, actum, 3, v. a., I draw to- 
gether, bring together ; unite together, 
collect; I incur, fall into, take on my- 



CON 



639 



COR 



v k*f ^Jter ifctt* ; I cause, bring on, bring 
%SH*t make , I draw in, firing into a 
^/nahercon-pass, contract ; I shorten, cur- 
tail, aUidge, iossen, diminish ; I check, 
stop, restrain ; f depress, dispiiit. 

Contra.riu.Sy a. um (contru), adj., opposite, 
contrary, repugnant ; inimical, hostile 5 
hurtful, injurious ; opposite to, lying 
over against ; followed by ac, atque f 
quam, opposite to, different from ; e or 
ex contrurio, on the other hand; ex can- 
traria parte, on the opposite side ; in con- 
trariam partem, or in contrarium, on the 
contrary, to ihe opposite effect. 

CuntrO-versia, ae, f. (cuntroversus), a de- 
bate, dispute, controversy. 

Con-tumelia, ae, f. (cut?, tumeo), an affront, 
injury with contempt, outrage, insult, 
derision, contumely ; reproach, reproof ; 
injury, brunt, violence. 

Con-turbo, 1, v. a., I throw into disorder 
or confusion, I disorder, confuse ; I dis- 
tress, discompose, disquiet. 

Con-vdlesco, lui, 3, v. n., I gain strength, 
grow strong ; I recover from a disease ; 
I grow, increase, gain power, prevail. 

Con-vallis. is, t. (naliis), a plain surrounded 
with hills ; a valley, vale. 

Con-venio, veni, ventum, 4 (venio), v. n. and 
a., to come or resort together, to meet, 
assemble ; to agree, correspond, har- 
monize ; to make an agreement, to con- 
cert with any one about anything, cum 
aliquo, inter se, de re; to suit, agree, fit, 
to be adapted to ; to be profitable, expe- 
dient, serviceable, c. dat. ; convenit, it is 
fit, proper, suitable ; res convenit, the 
thing is agreed upon, the matter is made 
up ; convenit, it is agreed ; convenire ali- 
quem, to meet one, find, visit one, to 
speak with one. 

Con-ventiun, i, n. (convenio), a covenant, 
agreement, league, compact. 

Con-ventus, a, um, part, (convenio), called 
upon, visited, spoken to. 

Con-ventus, us, m. (convenio), a meeting, 
assembly, collection ; an assembly or 
meeting of persons to listen to some- 
thing ; a council ; court, assizes, court- 
day, term ; an agreement, covenant, com- 
pact. 

Con-verto, ti, sum, 3, v. a., 1 turn about ; I 
turn, transform ; I change, alter; I turn 
in a certain direction, I direct ; figur. : I 



turn, direct, apply, convert the use of, 
turn tho minds of; convertere signa, to- 
wheel round ; iter in provinciam c, to 
march into a province ; c. se in or ad 
allquem, to turn to one, to place one's 
hope or trust in one, to have recourse 
to one ; c. ad se, or in rem suam, or ad 
commodum suum, to turn, apply, ap- 
propriate, convert to one's own use or 
advantage. 

c'on-vinco, vlci, victum, 3, v. a., I conquer, 
p;it down by argument, prove to be false ; 
I snow some one to be guilty, I convict ; 
I show clearly, demonstrate, prove in- 
contestably ; c. gen. or abl. : I convict 
of something, show to be guilty of a 
crime or fault. 

Con-clvium, ii, n. {con, vivo), a feast, ban- 
quet, entertainment. 

Con-vvco, 1, v. a., I call together, assemble, 
summon, convoke. 

Co-uperio, rui, Hum, 4, v. a., I cover over, 
envelop, everwheh:i. 

Co-orior, ortus sum, 4, v. dep. n., I arise, 
rise, break out, spring; to rise up to- 
gether, start up. 

Copia, ae, f. (con, ops), plenty, abundance, 
number, supply; material fir speaking, 
matter; power ; ability, requisite means, 
ample opportunity, leave, permission ; c 
dicendi, and in dicendo, richness of ex- 
pression, fluency, copiousness, ease 5 
copiae, arum, pi., supplies of every kind, 
provisions, necessaries, stores ; effects, 
goods, substance; troops, forces, army; 
copiae pedestres, infantry. 

Copiusus, a, um (copia), adj., copious, abun- 
dant, plentiful, rich, wealthy; c. abl.: 
agris c, rich in land ; of style: copiom, 
fluent, rich, diffuse ; adv., cupiuse. 

Copula, ae, f., a band, fetter, tie, grappling- 
iron. 

Coquo, coxi, coctum, 3 v. a., I cook, dress, 
or prepare food ; flgur. : I contrive, pre- 
pare, meditate, plan, concoct. 

Coquus, and cocus, i, m. (coquo), a cook. 

Coram (ace. of *cora, eyeball), prp. c. abl. : 
before the eyes of, before, in presence of; 
adv., before one's eyes, face to face, 
in person, in one's presence, by word ofc 
mouth ; openly, publicly 

Corium, ii, n., the hide or skin of a beast, 
leather ; the bark of trees ; the skin, shell, 
or rind of fruits ; crust, surface, covering. 



OO 



COR 



640 



CRU 



Cornu, us and w, n., a horn of a beast ; a 
horn to blow upon, a trumpet 5 the wing 
of an army or fleet. 

Corona, ae, f., a garland, wreath ; a crown ; 
what surrounds the head, or anything 
else ; a ring or circle of men ; a line of 
circumvallation formed of troops ; sub 
corona vendere, to sell captives (with 
wreaths on their heads) for slaves. 

Corpus, oris, n., the body ; a solid sub- 
stance, anything material, a mass, sub- 
stance ; a body politic, corps, division. 

Cor-rtgo, rexi, rectum, 3 (con, rego), v. a., 
I set right, make straight, set upright j I 
amend, correct, reform. 

Cor-ripio, tpul, eptum, 3 (con, rapio), v. a., 
I take or catch together ; I snatch or 
hurry away, set in rapid motion ; 1 lay 
hold of, seize hastily, snatch up; I 
attack, seize ; I carry away to trial, I 
accuse, bring to trial ; I make away 
with, carry off, purloin ; I chide, re- 
prove, rebuke. 

Cor-rudo, rusi, rosum, 3 (con, rodo), v. a., I 
gnaw, gnaw up, eat away. 

Cor-rumpo, rupi, ruptum, 3 (con, rumpo), 
v. a., I tear apart ; I waste, impair, mar, 
spoil, damage, hurt, injure, destroy, cor- 
rupt ; I seduce, bribe. 

Cor-ruptus, a, urn, part, (corrumpo) ; adj., 
spoiled, ruined, bad, corrupt, depraved, 
vicious. 

Cortex, iris, m. (corium, tcgo), the covering 
bark, ihe rind, shell, external hard cover- 
ing of anything \ the bark of the cork- 
tree, cork. 

Crassttudo, inis, f. (crassus), density, thick- 
ness, bigness. 

Crater, eris, m. and cratera, ae, f., a large 
vase or bowl in which the wine was 
mixed with water ; the vent or aperture 
of a volcano. 

Crates, is, f., a hurdle, crate, wicker ves- 
sel. 

Crcber, bra, brum (akin to grex), adj., re- 
peated, numerous, thick, close ; doing a 
thing frequently, abounding in anything ; 
adv., crebro. 

Crebro (crcber), adv., frequently, often- 

• times, repeatedly. 

CrcdlbVis, e (credo), adj., credible, pro- 
bable, likely, what may be believed ; 
adv.. crcitibiW.cr. 

Credo, a"idi 7 d1tum, 3, v. a., 1 , 1 intrust, com- 



mit to one's trust, confide or consign to 
one's care ; without an object named: 
I trust, have confidence in, rely upon, 
confide in, give credit to, believe ; 2, I 
take for true, 1 believe ; I think, suppose, 
imagine. 

Cremo, 1, v. a., I burn, set on fire. 

Creo, 1, v. a., I make, create, form, pro- 
duce ; I generate, beget, bear, bring 
forth 5 1 make, cause, give, afford, bring 
on, occasion ; I make, elect, appoint, 
create. 

Cres, etis, m. (ace. phi. cretas), a Cretan. 
Also adj., Cretan. 

Cresco, crevi, cretum, 3, v. n., I grow, come 
forth, am born j I increase, become 
bigger; I grow up, am brought up: I 
rise, thrive, am promoted, am advanced, 
I become great. 

Cribrum, i. n. (cerno), a sieve, riddle. 

Crimen, inis, n. (cerno), charge, accusation, 
indictment, arraignment, impeachment ; 
offence, fault, trespass, crime. 

Crimfnor, 1 (crimen), v. dep. a., I accuse, 
charge with a crime ; I allege as a re- 
proach or as an accusation. 

Crlnis, is, m., the hair of the head. 

Crotoniensis, e, adj., of Crotona, a town in 
the south part of Italy, Crotonian. Subs., 
a Crotonian. 

Criiciatus, us, m. (crucio), torment, tor- 
ture, pain, agony, distress, vexation, an- 
guish. 

Crucio, 1 (crux), v. a., I torment, torture, 
rack, pain, afflict, vex, harass, distress. 

Crudelis e (crudus^, adj., hard-hearted, 
cruel, fierce, inhuman, savage, barbarous^ 
inexorable ; adv., crudelVer. 

Crudelttas, atis, f. (crudelis), cruelty, bar- 
barity, inhumanity. 

Crudas, a, um, adj., fresh, raw ; unripe, im- 
mature ; untimely, premature,; not culti- 
vated, not ploughed j cruel, savage, bar- 
barous, rough. 

Crucuto, I (cruevtus), v. a., T make bloody ; 
I injure, hurt ; I stain, pollute. 

Crucntus, a, um (rrttor), adj., Moody ; de- 
lighting in bloodshed, cruel, tierce, fero- 
cious, savage, inbuman, barbarous ; red, 
blood-red, ruddy ; stained polluted, con- 
taminated. 

Cruor, oris, m. conciliated blood, gore. 

OfM, vris, n., the leg from the knee to the 
ankle. 



CUB 



641 



CUS 



Cubtculum, I, n. (cubo), a bedchamber, a 

lodging-r< loin. 
Cubo, bui, bitum, 1, v. n., I cower, lie in 

bed, sit at table ; I lie sick ; cubitum ire, 

to go to bed. 
C ate in modi, for cujuscujusmodi, of what 

sort, kind, or manner soever. 

Cuja.i, alls, or cujatis, e (juis, gen. cujus), 
adj., of what country, town, or nation ? 

CujuscSmodi, for cujuscumque modi, of what 
kind or manner soever. 

Cvjusmodi(quis, modus), adv., of what kind, 
sort, manner, or fashion. 

Culmen, Inis, n. (columen, akin to collis), 
the highest part of anything, top, sum- 
mit, spire ; a roof. 

Culmus, i, m. (akin to calamus, caulis), the 
stem, stalk, or blade of plants, the straw 
of corn. 

Culpa, ae, f., guilt, blame; error, fault, 
offence; transgression, crime. 

Cultura, ae, f. (cnlo), cultivation, culture, 
care, attendance. 

Cultus, a, it/w, part, (colo) ; adj., cultivated, 
improved, polished, adorned, dressed. 

Cultus, us, in. (cnlo), cultivation, care ; cul- 
ture, improvement, education ; anything 
pertaining to the maintenance of one's 
life, all the necessaries of life; splendor 
in dress and costly furniture ; manner of 
living ; worship, adoration, honor, re- 
spect ; cultus animi, the improvement of 
the mind. 

Cum, (con), prp. c. abl. : together with, 
with ; siding with ; along with, pro- 
vided with ; among ; provided, furnished 
with ; in ; esse cumimperiu, to be invested 
with unlimited power. 

Cumulo, 1 (cumulus), v. a., I heap or pile 
up ; I increase, augment ; I heap or pour 
upon, I load ; I bring to perfection, make 
perfect. 

Cunae, arum, f., birthplace, cradle. 

Cunctatio, onis, f. (cunctor), a delaying, 
lingering, deferring; dilatoriness, hesi- 
tation, delay, doubt. 

Cunctor, 1, v. dep. n., I scruple, find rea- 
sons for delay, I delay ; I stay, remain, 
stop. 

Cunctus, a, um (covjunctus), adj., every one, 
enlire, whole, in a body ; cuncti, pi., all, 
all together. 

Ciiniculus, i, m, a coney, rabbit ; a mine. 

"Cunque, the same as quisque, every, but 



used only as a suffix of conjunctions, pro- 
nouns, or adverbs ; denoting the same as 
the English ever, soever, as quicunque, 
whoever ; quandocunque, whenever; ubi- 
cunque, wherever. 

Cupiditas, atis, f. (cupidus), a wish, desire ; 
passion, lust; thir.<t after gain, covetous- 
ness, avarice; heat, ardor, passion; 
great partiality. 

Ciipido, inis, f. (cupio), a wish, desire, pas- 
sion ; c. pecuniae, covetousness. 

Cupidus, a, um (cupio), adj., fond, desirous, 
eager, attached to, favorably disposed 
to, c. gen. ; avaricious, covetous ; too 
eager, hot, ardent, vehement, passion- 
ate ; adv., cupide- 

Cupio, lei, and ii, Itum, 3, v. n. and a., I 
gape, look at, covet, wish, desire, long 
for ; c. ace, ace. c. inf., c. inf. ; c. alicui, 
to wish well, to favor. 

Cur (qui or quis), adv., why, wherefore, 
conj., that. 
| Citra, ae, f , care, carefulness, diligence, 
attention, regard ; the care or charge of 
anything, administration, management; 
care, concern, anxiety, solicitude, trouble, 
sorrow, grief; res est mild curae, I take 
care of the thing, I attend to it ; cum cura, 
carefully, diligently : habere rem curae, 
to pay regard to, take care of a thing ; 
aliquem cura afficere, to cause sorrow, 
grief, trouble to any one. 

Curia, ae, {., one of the thirty parts into 
which Romulus is said to have divided, 
the Roman people ; a building where the 
curiae met ; the senate-house. 

CiiriGsus, a, um (curia), adj. , busy, officious, 
careful, diligent; curious, inquisitive. 

Curo, 1, v. a., I do, make, am busy in, take 
care of, see to, look to, order, provide, 
care, regard, attend to ; I procure ; with 
the ace. and gerundive : to cause, order ; 
pontem faciundum curat, he orders a 
bridge to be made. 

Curro, cucurri, cursum, 3, v. n., I run, 
go, drive. 

Currus, us, m. (curro), a chariot, car, 
wagon. 

Cursus, us, m. (curro), a running, course ; 
motion; haste; a journey, tour, course, 
passage, voyage ; course, career, flow, 
connection, continuation ; cursu, in 
haste. 

Custodia, ae, f. (cuctos), watch, guard. 



cus 



642 



DEC 



care ; a keeping, guarding, preserving, 
care, charge, protection; carefulness, ai- 
tention ; prison ; a guard or watch-house, 
a place where a guard is set. 

fustodio, 4 (custus), v. a., I guard, watch ; 
I defend ; I take care, am on my guard 
I observe, watch ; 1 keep with myself, 1 
retain ; 1 keep in custody or prison. 

Custus, odis, in. and f., a guard, guardian, 
overseer, watch, Keeper, superintendent, 
preserver, defender, protector. 

Cylindrus, i, m., a cylinder. 



D 



Damn&tus, a, mw, part, (damno) ; adj., con- 
demned, cast, reprobated. 

Damno, 1 ,v. a., I doom, condemn, sentence ; 
d. aliquem capitis, to condemn any one to 
death. 

Damnum, i, n. (damno), hurt, harm, loss, 
damage, injury ; a fine, penalty, mulct. 

De (akin to di- and se-), prp. c. abl. :of, 
from ; 1, of or from a place ; de via, from 
the road ; 2, of or From a thing ; de suo, 
of his own ; de integro, from the whole, 
anew, afresh : de iudustria, from design 
designedly ; 3, of or from a person . 
emere de aliquo, to buy from any one : de 
me, from me, touching myself, as far as 1 
am concerned , 4, of or from a multi 
tilde ; unus de Mis, one of them ; 5, of or 
from a time ; de node, from the night, by 
night ; de multa node vigilare, to watch 
from advanced night, very late at night . 
de media node, from midnight, at or a 
little after midnight ; &, in composition, 
de implies motion downward, n.*descendo, 
deruo ; or has a privative power, as de- 
mens ••; or ait intensive signification , as 
deamo, deparcus. 

Dea, ae, f., a goddess. 

Debeo,'bui, bitum, 2, v. a., I need, owe, am 
indebted to ; I owe, am in debt ; debet, it 
needs, is due, behoves, ought, c. inf. 

PebVis, e, (•?!*, debeo), adj., needy, poor, 
feeble, infirm, weak, faint, impotent. 

DebVUo, 1 (deb ills), v. a., I weaken, en- 
feeble, debilitate, reduce, impair; I crip 
pie, disable, enervate, maim. 

De-cedo, cessi, cessum, 3, v. n., I go away, 
depart, withdraw, retire, retreat ; dece- 
dere alicul, to avoid, shun any one ; d. pro- 
vinma, or ex, or de provincia, to retire 



from or resign the command in a province, 
to quit a province. 

Decern, num., ten. 

Dectmber, bris., adj. (decern), decembor, 
supply mensis, the month ol December, 
the tenth month of the Roman year. 

De-cerno, crevi, cretum, 3, v. a., I sepa- 
rate, distinguish, decide, judge, conclude, 
think ; I deliberate, determine, resolve ; 
I decree, give sentence, pronounce; I 
fight, contend, combat, engage. 

De-certo, 1, v. n., I contend vehemently, I 
strive, right for, dispute ; armis decer- 
tare, to fight; d. prvelio, to engage in 
battle. 

De-cessus* us, m. (decedo), a going away, 
departure ; a retiring from an office ; 
death. 

Decet, uit, 2, v. impers. n., it seems, be- 
seems, becomes, is becoming or proper, 
behoves, is right, fit, suitable, or meet. 

Dc-cldo, Idi, Jsum, 3 (de % caedo), v. a., I cut 
off; I decide, determine, conclude, set- 
tle. 

De-cido, Idi, 3 (de, cado), v n., I fall from, 
fall down. 

Decies (decern), adv. ten times. 

Decimanus, and decumahus, a, um (decU 
mus), adj., belonging to the tenth, relat- 
ing to the tenth part ; decumana porta^ 
the principal gate of the camp. 

Decimus, i, m , a Roman praenomen. 

Decimus, a, um (decern), adj., the tenth. 

De-cipioi cepi, ceptum, 3 (de, capio), v. a., I 
deceive, beguile. 

De-clamVo, 1 (declamo), v. freq. a., I de- 
claim, plead often. 

Dc-clamo, \, v. a. and n., I declaim, make 
set speeches ; I plead. 

De-claro, 1, v. a., I make clear, show clear- 
ly, declare, evince, manifest, express, 
signify, maintain ; I proclaim. 

De-divis, e (de, clivus), adj., bending down- 
wards, sloping, steep. 

De-clivVas, dtis, f. (declivis), a declivity. 

Dc-culuratio, onis, f (deculoro), a discolor- 
ing, vitiating, corrupting. 

D&cora, 1 (decus)* v. a., I adorn, beautify, 
yrace, embellish, decorate. 

DecOrus, a, um (decor or deevs), adj., be- 
seeming, becoming, proper, decent, deco- 
rous, honorable ; comely, graceful, beau- 
tiful ; decorum, i, rt., what is honorable, 
becoming, proper; docorum. 



DEC 



643 



DEJ 



De-cresco, Svi, 3, v. n., I decrease, grow 
less, diminish, decay, wear away. 

De-cretum, i, n. (decerno), a decree, ordi- 
nance, statute, official order. 

Dc-crctus,a, urn, part., I (decerno), decided ; 
2 ( 'ecrtsco), diminished. 

DScuria, ae, t". (drcem), ten of anything; 
a division of cavalry consisting of ten 
men. 

Decurio, im>s, m. (decuria), the commander 
of a decurta. 

De-curro, curri, or cucurri, cursvm, 3, v.n. 
I run away fr< m ; I run, hasten. 

Decu,<, orii, n. (lecet), what beseems, an 
ornament, grace, beauty, eredit, honor. 

De-decus, oris, n., dismrare, dishonor 
shame, infamy ; a disgraceful or shame- 
f::l action. 

Dc-ditic'us and de-dttitiu^, a, urn (ieditio), 
adj., pertaining to surrender; one who 
has surrendered. 

De-ditto, onis, f. (dedo), a yielding up or a 
surrender; ventre in dcddlonem, to sur- 
render. 

Dl-ditus. a, mw?, part. ( lado) t given up or 
over; adj., devoted, addicted. 

De-do, de-didi, de-ditum, 3 (dr, do), v. a , 
I give, give up, deliver; I surrender, 
submit. 

De-dvco, art, uctum, 3. v. a., I draw or pull 
down, brinjr or fetch down ; I lead, bring, 
convey, ooi.duet, or remove from ; I con- 
dnct, h ad out ; I accompany, attend out 
of respect; I withdraw, diminish; I 
protract, put off; I deprive, depose, sp >il ; 
I bring, lead, move, induce ; •! redure; 
rem hue deduii, ut, I have brought the 
matter so far, that. 

De-fatijal-o, onis, f. (defativo), a wearying, 
tiring, fatiguing; weariness, fatigue. 

De-fdtijo, I , v. a., I weary or tire greatly, 
tire out, fatiirue. 

De-fectio, onis f. ( -eficio), a failing, defect, 
failure, want ; defection, revolt. 

De-fendo. dl, sum, 3, v. a., 1, I fence out, 
keep or ward off, keep away, repel ; 2 I 
fence in, defend, keep, protect, guard, 
preserve, support; figur. : I maintain, as- 
sert, snppcrt. 

De-fens'io, onis, f. (defendo), a defending, 
defence. 

Dc-fmsor, driv, m. (d-frndo), one who 
kpep*; ( r *var h off; a defender, advocate. 

De-fgro, tuli, latum, ferre, 3, v. a., I carry 



away ; T cast or throw down ; I carry, 
bring, convey ; I produce ; fiL'ur. : I of- 
fer, proffer, exhibit, give,coufer, bestow - t 
I tell, report, inform. 

Dc-ftrvesco, feroi and ferbui, 3 (ferveo), v. 
n., to cease to boil or ferment, to grow 
co< I ; to be abated, allayed, assuaged, to 
become calm. 

Dc-fctisc<>r, fessus sum, 3 (fatiscor), v. dep. 
n., I am weary f r faint ; defes*u*, weary, 
faint ; defessus labore atque itinere, weary 
from fatigue and travelling ; defessi vvX' 
nenbus, faint with wounds. 

De-fic'm, fed, fectum, 3 (facia), v. a. and 
n., I do away, forego, leave, abandon, 
f. rsake ; J am deficient or wanting. 1 
fail ; I grow feeble I cease, peri h ; I 
am finished, I close, end ; I rebel, re- 
volt. 

De-fijo, ixi, irum, 3, v. a., I fix in the 
ground, I plant; I fix, plunge, strike t I 
fasten, settle. 

Dc-finio, 4, v. a., I terminate, bound, lim- 
it, define, determine ; 1 conclude, finish ; 
I prescribe; I resolve, determine; 1 de- 
fine, explain, comprehend. 

De-jidLo, uj-i, 3, v. n., to flow down ; to fall 
off ( r out ; figur. : to be gone, to escape, 
vanish ; figur. : to go by, to perish, de- 
cay. 

Dc-furmis, e (de, forma), adj., misshapen, 
disfigured, deformed, ugly. 

De-formo, I, v. a., 1 form, fashion, describe ; 
I adorn ; I deform, disfigure, mar ; I de- 
fame, dishonor. 

De-gusto, l, v. a., I taste; I graze upon; 
I strike gently ; figur. : I touch on slight- 
ly, speak of briefly. 

De-in (=deinde), adv., then, after that. 

De-in-ceps (dein, capio), adv., successively, 
one after another; after that, besides, in 
the next place. 

Dr-inde, adv. (de and is), thence, after that, 
then, afterwards, next in order. 

De-jectus, a, um, part, (dejicio), thrown 
down, cast down ; adj., low ; dejectus 
spe, disappointed in his hopes ; d. opin~ 
ione, deceived in his opinion. 

De-jrctus, us, in. (dejicio), a depression, de* 
clivity. 

Dejicio, jecij jertum, 3 (ie, jario), v. a., I 
throw ( r cast down ; I overthrew, kill, 
slay : d. oculos, to turn away one's *vesj 
alicui metum d., to take away any one's 



DEL 



644 



DEP 



fear ; aliquem de sententia d. y to reason any 
on© out of his opinion. 

JHlectatio, onis, f. (deleclo), delight, pleas- 
ure, amusement. 

Delecto, 1 (delicto), v. a., I allure, invite ; 
I delight, please. 

De-lectus, us, m. (deligo), a choosing, select- 
ing, ch.iice ; a levy of soldiers. 

DeJleo, lot, etum, 2, v. a., I blot out, 
efface, erase, expunge j I overthrow, 
destroy. 

De-llberdtio, onis f. (delibero), a considera- 
tion, consultation, deliberation. 

De-libe'ro t 1 (de, libra), v. a. and n., I 
weigh, ponder, think upon, consider, 
consult, deliberate, advise, debate ; I 
resolve, determine. 

De-liciae, arum, f. pi. (delicio), whatever 
delights or amuses, delight, pastime, 
pleasure, favorite, darling. 

De-lictum, i, n. (dclinquo), a fault, crime, 
offence, sin. 

De-ligo, legi, ledum, 3 (de, legere), v. a., 
I select, pick out, choose, make clu ice 
of. 

Detijo, I, v. a., I bind or tie together; I 
bind up, bind fast. 

De-linquo, llqui, lictum, 3, v. a., I fail in 
duty, I offend, trespass, transgress, do 
wrong, do amiss. 

De-titesco, titui, 3 (de, lateo), v. n., I lie 
hid, am concealed, I skulk, lurk. 

De-lubrum,i, n. (de, luo, lavo), a bath j a 
temple, sanctuary, shrine. 

De-mens, tis, (de, mens), adj., out of one's 
mind, mad, raving, foolish. 

Dementia, ae. f. (iemens), madness, folly, 
foolishness. 

De-mSto, messui, mcssum, 3, v. a., I mow, 
reap, cut down, crop, pull, pluck, gather 

De-mlgro, 1, v. n., I remove, migrate, emi- 
grate ; 1 go away, depart. 

De-minuo, with its derivatives. See dimi- 
nuo. 

DS-missus, a, urn, part, (demitto) ; adj., let 
down, low, banning down ; cast down, 
disheartened, downcast, abject, mean, 
moderate. 

Dc -mitlgo, I, v. a., T make gentle, I calm. 

DS-mitto,isi, issum, 3, v. a., I send down, 
cast, thrust, or let down, let fill, lower, 
harg down ; demiWre animum, to lose 
course, to despond, despair. 

De~-mdlior, ttus sum, 4, v. dep., a., I bat- 



ter, throw, or pull down, demolish, 

destroy. 
De-monstro, 1, v. a., I show, point out, 

prove evidently, demonstrate, explain, 

declare. 
De-moror 1, v. dep. n., I delay, tarry, wait 

for ; v. a , I stop, detain, retard, hinder, 

prevent. 
Demum (akin to dum, turn, tempus) % adv., 

at length, at last, not till then, finally, 

lastly ; indeed, certainly. 
De-nego % I , v. a., I deny, do not suffer, say 

I will not ; I refuse. 
Deni, ae, a (decern), adj., ten by ten, ten 

each time. 
Dcnique (dcin, que), adv., in fine, at last, 

finally, lastly ; in short, in a word ; at 

least ; at the utmost ; nay rather. 
Densus, a, um, adj., thick, close, set 

close. 
De-nuncio, 1, v. a., I denounce, intimate 

declare, forewarn, foretell ; I threaten 

menace; £ command, enjoin. 
De-pello, puli, pulsum, 3, v. a., I drive, put 

or thrust down ; I drive away, expel^ 

remove, repel. 
De-perdo, dtdi, ditum, 3, v. a., I lose. 
De-pereo, ii, 4, v. n., I perish, am lost, go to 

ruin, am undone. 
De-ploro, 1, v. a., I deplore, lament, bewail, 

bemoan ; 1 bewail as lost, give up as lust. 
De-puno, posui, positum, 3, v. a., I lay or 

put down, set down, lay, put ; 1 lay 

aside ; I commit to any one's care, I 

intrust, deposit ; 1 put off, cast away, 

abandon ; I leave, give up ; I decline or 

resign an office. 
De-populor, 1. v. a., 1 lay waste, pillage, 

ravage, plunder, depopulate. 
Bc-porto, 1, v. a., I carry down ; I carry or 

convey away, transfer; I carry off, bear 

away, obtain. 
DS-precatio, onis, f. (deprecor), a praying 

earnestly ; praying earnestly against, dep- 
recating, deprecation. 
De-prZcator, oris, m. (d-eprecor), he that 

sues or entreats for another, an interces- 
sor. 
De-prScor, 1, v. dep. n., T pray for, entreat 

earnestly, supplicate, beseech, sue, beg; 

I deprecate, avert by prayer, pray against, 

beg to be freed from ; I -excuse, plead in 

excuse; I ask pnrdnn. 
De-prShendo, di, sum, 3, v. a., I seize, catch, 



DEP 



645 



DET 



take unawares, overtake ; I catch in the 
act, take in tne act, detect, surprise ; I 
find, discover, perceive, discern. 

Pe-pressus, a, urn, part, (deprimo) ; adj., 
depressed, sunk, deep, low. 

Pe-primo, pressi, pressum, 3 (de, premo), 
v. a., I press or weigh down, depress, 
sink ; deprimere hostem, to alarm or dis- 
courage the enemy. 

Pe-rSlinquo, liqui, lictum, 3, v. a., I leave, 
forsake, desert, abandon. 

De-scendo, di, sum, 3 (de, scando), v. n., I 
go or come down, descend ; fignr. : I 
stoop, condescend ; ex equis descender e, to 
alight, dismount ; d. ad sententiam alicu- 
jus, to coincide with any one's way of 
thinking ; d. in certamen, to enter into 
battle. 

descensus, its, m. (descendo), a descent. 

Pe-scrlbo, ipsi, iptum, 3, v. a., I write over, 
copy, transcribe ; I draw, delineate ; fig- 
ur. : I describe, express ; I divide, dis- 
tribute ; I tax, impose ; I designate, 
mark out, brand ; I determine, regu- 
late. 

Pe-scriptio, onis, f. (describo), a writing 
out ; a copy, transcript, description, ar- 
rangement, distribution ; order, system ; 
definition, explanation. 

Pe-sero, send, sertum 3, v. a., I abandon, 
leave, forsake, desert. 

Pe-sertus, a, urn, part, (desero) ; adj., de- 
sert, lonely, uninhabited ; desertum, i, n., 
a desert. 

De-slderium, ii, n. (desidero), a longing for, 
desire, love, affection ; exigency, need, 
want, necessity ; request, petition, sup- 
plication. 

Pe-sldero, I, v. a., I do not see, I miss, 
need, want, regret; I desire, wish, long 
for. 

Pe-stdla, ae, f. (desps), sloth, slothfulness, 
idleness, inactivity. 

Pe-signo, 1, v. a., I mark, mark out ; I 
signify, designate, denote, mean ; I fix 
upon, choose ; I fix, appoint ; I mark or 
sketch out, I plan ; consul designatus, 
consul elect. 

Pe-sVAo, silii or silni, sultum, 4 (de, saJio), 
v. n., I jump or leap down, alight ; desil- 
ire ad pedes, to dismount. 

Dc-rino, sii or slvl *V-wn, 3, v. n. and a.. 
I cease, leave off, give over, desist ; I 
abandon, desert 



De-stpio, ui, 3 (de, sapio), v. n., I am fool- 
ish, act foolishly, I dote ; desipiens, fool- 
ish. 

De-sisto, st&ti, sCttum, 3, v. n., I stand still,, 
cease, remain, give over, desist from, 
leave off, discontinue. 

De-spectus, us, m. (despicio), a looking 
down upon, a view from an elevated 
place. 

De-spero, 1, v. n. and a., I despair of, am 
without hope, I despond. 

De-spicio, spexi, spectum, 3 (de, specio), v. a,, 
I look down upon ; I look contemptuous- 
ly upon, I despise ; I overlook, disregard, 
pass by ; I disdain, refuse. 

De-spoUo, 1, v. a., I spoil, plunder, ravage* 
lay waste, pillage, strip, rob, deprive of. 

De-stino, 1, v. a., £ make to stand, fasten, 
tie ; I destine, doom ; I determine, re- 
solve ; I a-sign, appoint, fix; I select, 
choose, depute, send ; I prepare, design, 
purpose; I aim at ; I buy, purchase. 

De-stituo, tui, tutum, 3 (de, statuo), v. a., I 
leave destitute, forsake, abandon. 

De-strlngfl, inxi, ictum, 3, v. a., I strip, rirb, 
or pull off; pluck, tear off; I draw, un- 
sheathe. 

De-sum, fui, esse, v. n., I fail, am wanting ; 
I am absent, am not present ; c. dat. : 
deesse officio suo, to be wanting in one's 
duty. 

De-supe~r, adv., from above ; above. 

De-teriur, ius, corn p., de-terrimus, a, um t 
superl., *de-ter. as ci-, ex-, in-, ul-terior, 
adj., worse, inferior, weaker ; wor»t, most 
degenerate. 

De-terreo, ui, Vum, 2, v. a., T deter, fright- 
en scare ; dismay, discourage ; 1 keep off, 
avert. 

Dc-testor, 1, v. dep. a., I call to witness ; I 
wish as a cur.-e, I imprecate, execrate, 
devote to destruction ; I deprecate, wish 
or pray to be averted or removed. 

De-iineo, tinui, tentum, 2 (de, tenen), v. a., 
I detain, keep, hold, stop, hinder. 

De-triiho, axi, actum, 3. v. a., I drag or 
draw away, pull or pluck away, njill off, 
take away ; I remove, withdraw ; I 
disparage, defame ; I diminish, lessen, 
abate. 

Dp.-trecto, 1 (de. tract ), v. a , I decline, re- 
fise ; I speak ill of, diminish, disparage. 

De-trlmentwv , i, n. (detero), Ins-, harm, 
damage, detriment, disadvantage. 



DET 



646 



DTG 



De-trudo, si, sum, 3, v. a., I thrust down 
by force, I drive or push from ; d. ali- 
quem de sententia, to compel any one to 
give up his opinion. 4> 

De-turbo j 1, v. a., I tumble, beat, cast, or 
throw down, I overthrow, demolish. 

Deus, i, m., a god, deity, or divinity. 

De-vc/w, vexi, vectum, 3, v. a., I carry 
down, convey ; I transport, remove to 
another place. 

De-veuiu, vent, ventum, 4, v. n., I come or 
go down, I descend ; I come, arrive, 
reach. 

De-versor, Oris, m. (deverto), a guest, one 
who lodges' in an inn. 

De-versCrium, ii, n. {deversor), an inn, a 
lodging. 

De-ccrto, ti, sum, 3, v. a., I turn away, 
turn aside ; drvertere {sr), to turn aside 
on one's journey, to take up a lodging. 

DS-vincio, vinxi, vinctum, 4, v. a., I bind, 
tie ; I bind fast, gain over, oblige. 

De-vinco, vlci, actum, 3, v. a., I vanquish, 
conquer, subline. 

DS-vinctus, a, urn, part, {devincio) ; adj., 
obliged, closely attached ; studiis d., de- 
voted to study. 

De-votu--, a, urn, part, (devoveo) ; adj., de- 
voted, given up, attached. 

De-voceo, vGoi, vdtum, 2, v. a., I vow ; I 
vow a victim or offering ; I devote to 
destruction, I curse, accurse: devovere 
se, to give one's self up to, to attach 
one's self to. 

Dexter, tra, tram, or tera, terum, adj., right, 
on the right hand ; favorable, propitious, 
prosperous fit, convenient, apt, suitable, 
proper, right $ dexterous, >kilful $ dextera 
and dextra (supply man us) f the right 
hand. 

Di-, dis- , inseparable preposition, denoting 
separation or division, and sometimes 
negation. 

Did-lecVic.a, ap, and dia-lecfice, es, f, dialec- 
tics, logic ; the art of reasoning. 

Did-IecUcus, n, um, adj , belonging to dia- 
lectics, dialectical, logical ; diafpcticus, i, 
m., one skilled in dialectics, a logirnn. 

DleacVas, ati<, f. (dicax), smart repartee, 
raillery, wit, binter. 

Dlcis, ge^it. ; dicis causa, for form's sake, 
for appearance 8 sake. 

jyicoy 1, v. a., I take, re*cb, offer, give, 
give up, set apart, dedicate, devote, 



consecrate, vow ; I make known, pro. 
claim. 

Dico, dixi, dictum, 3, v. a., T say, speak, 
tell; I pronounce, articulate; I affirm; 
I Bet forth, recount, relate, praise, 
sing, chant, celebrate ; I recite, re- 
hearse, read ; I promise, assign ; I ap- 
point, ugree to, determine, fix upon; I 
foretell, predict, prophesy ; I call ; I 
speak in public, deliver a speech ; ut 
dicitur, as it is said, as report goes ; 
causas dicere, to plead ; d ad or apud 
populum, to harangue the people ; ars 
diceudi, rhetoric. 

Dtctio, dnis, f. {dico), a speaking or utter- 
ing ; a spee« h, discourse ; a pleading. 

DtctVo, I (dich), v. freq. a., ! speak or tell 
often, say commonly ; 1 pretend ; 1 argue, 
plead. 

Dictum, i, n. {dico) a saying, expression, a 
word ; a command, precept, injunction ; 
a proverb, saying ; dicto audiens, obeying 
the command. 

Dl-dncv, duxi, dvctum, 3, v. a., I lead or 
draw aside, I separate, sever, part, 
divide, set open, stretch wide. 

Dies, ei, m. and f., in plur. m. only, a day; 
ex die in diem, from one day to another; 
in diem vivere, to live but f r the present ; 
in dies, every day ; ruulto die, the day 
being considerably advanced. 

Dif-fero, dis-tuli, dl- afum, d,f-ferre, v. a., 
1 carry hither and thither; I spread, carry 
up and down, scalier, disperse; 1 spread 
abroad, divulge, pi bhsh -, J defer, put off, 
prolong ; I am d.fferent. 

Dif-ftcile('JJ'cilis), adv., with difficulty, 
hardly labi piously. 

Df-ftcilis, e {dis, fucitis), adj., not easy to 
be done, hard, difficult ; hard to please, 
morose ; adv., difficultrr. 

Mf-fimltas, atis, f. (difficili.^), difficulty, 
trouble. 

Dif-flio, flsus sum, 3 (dis, fido), v. n., I 
distrust, mistrust, despair. 

Dif-fndo,.ftd;,fssvm, 3 {disbud,), v. a., I 
cleave, part asunder, split. 

Dif-fluo, fluri, 3 (dh, fui>). v. n., 1 flow 
ap irt, flow in different directions, flow 
away. 

Difituft, i. m., a 1or>, frprr; d. prtler, Hie 
thumb d index, the fun -finder : d. medius, 
the iniddlo-firurer. 

Digititas, atis, f. (dignus), merit, desert; 



DIG 



647 



DIS 



dignity, greatness, authority, rank, 
honor, nobility, grandeur, excellence, 
eminence, worth ; virlue, honesty ; de- 
corum, beeomiugness ; splendor, mag- 
nificence. 

Digitus, a, urn, adj., worthy, deserving ;non 
digitus, unworthy ; digitus, qui imperet, 
worthy to reign. 

Di-gressus, us, m. (digredior), a parting, 
going away, departing ; a degression. 

Dl-jndico, 1, v. a., I judge between, dis- 
tinguisb, discern decide, determine. 

Dl-lahor, lapsus sum, 3, v. dep. n., to slip 
or gli le different w.»ys ; to flee, run 
away, disperse : I fall to pieces. 

Dl-tigens, tis, part, (ddigo) ; adj., fond of, 
partial to, observant ; attentive, diligent, 
mindful, heedful, careful, studious, in- 
dustrious ; adv., dl!t renter. 

Dl-tl/entia, ae, f. ( Hiigens), carefulness, 
attention, earnestness, industry, dili- 
gence ; frugality, thriftiness, economy ; 
love. 

Di-ligo, lexi, ledum, 3 (i's, lego) v. a., I 
love, esteem highly ; I choose, select. 

Dl-meiiur, mensus sum, 4, v. a., I measure ; 
• I di-pose, arrange. 

Dl-mico, caoi or cui, catum, 1 (Us, mico), 
v n., I fight, skirmish, encounter, con- 
tend, struggle: I hazard, risk, contend 
for; d. de vita, to ri k one's life. 

Dl-'nidio, 1 (iimid'us), v. a , I halve ; dimi- 
diatus, lialvfd, half. 

Di-ntinuo, r.u>, n*tum, 3, v. a., I diminish, 
lessen, extenuate, abate, withdraw ; I 
alienate. 

Dl-mit.to, mlsi, m's?um, 3, v. a., I send dif- 
ferent ways, fend ofTYr away, despatch ; 
I dismiss, discharge, let go ; I leave, pass 
over, do not animadvert upon ; I aban- 
don, leave, forsake ; I give up or over ; I 
drop, leave off, discontinue ; I remit, re- 
lax ; I lessen, mitigate, abate; I send 
down, let down. 

Dl-mZoro, mZvi, mCtum, 2, v. a., I move 
asunder, push asunder divide ; I re- 
move, put away ir aside ; 1 remove 
turn away, divert dissuade from. 

Di-rectus, a, urn. part, (r/irigi ) ; adj. 
straight level plain : directed ordered 
riiiht direct ; downright plain. 

Dl-rigo rezi rectum 3 (dis rej») v. a. I 
make rr place straight; 1 direct guide, 
point, steer, level, aim ; I measure, reg- 

28 



ulate ; dirigere aciem, to arrange, range, 
draw up the army. 

Di-rimo. rerni, remtum and remptum, 3 
(rami) v a., I cleave, part, divide, 
separate; I interrupt; I put an end to, 
terminate break off; 1 render null or 
Void I frustrate. 

Di-fipio, ripui reptum, 3 (di rapio) v. a., 
1 tear asunder tear in pieces, tear; I 
plunder, pillage rob spoil lay waste, 
ravage ; I take tear or snatch away. 

Dl-rumpo, rupi, ruptum, 3, v. a., I break, 
break in pieces ; I burst or split asunder, 
burst into pieces ; I sever, break off. 

Dl-ruo, rui, rutum, 3, v. a., I pull down, 
overthrow, destroy, demolish. 

Lis, dlt'.s, m. and f., dlte, is, n., rich. 

Dis-. See dl-. 

Dis-cedo, cessi, cessum, 3, v. n., T depart, 
go away, leave; I part, divide, open, 
gape. 

Dis-cerno, crevi, cretum, 3, v. a., I separate, 
divide: I distinguish, discern, make a 
difference ; I determine, judge, decide. 

Dis-cessio, onis, f (dtscedo), a separation; 
a divorce; a going away, departure; a 
passing over to one's party in voting; 
discessiunem facere, to make a division, 
come to a vote. 

Dis-cessus, us, in. (dtscedo), a going asun- 
der, separation, opening; a going away, 
departure. 

Disci! ium., ii, n. (discindo), a rending, tear- 
ing ; a separation. 

Discipllna, ae, f. (1'sco), instruction; a 
learning or studying; erudition, learn- 
ing, knowledge a scie? ce, profession, 
system, art; regulation, discipline, con- 
stitution ; use, custom, habit, method. 

Discijiuius, i, m (d':scc), a disciple, scholar, 
pupil, learner, follower. 

Dis-cludo, frs : , "sum, 3 (d>s, claudo), v. a., I 
separate by shutting up apart, I separate, 
set apart. 

Disco, didlci, 3, v. a., T learn ; I study, ac- 
quire learning: I lea n, understand, am 
informed of, hear, perceive; I inform 
myself about, it quire into. 

Dis-cordia, up, f (discos), dissension, disa- 
greement, di-cord, discordance, disunion, 
variance, debate, strife. 

Dis-r.r linen, tms, n. (discerno), that which 
divides or separates two things ; an in- 
terval, a distance ; a division ; a distiuc* 



DIS 



648 



DIV 



tion, difference; a determination, decis- 
ion; critical moment, risk, hazard; im- 
portance, consequence ; cause, reason. 

Dis-cumbo, cubui, cubitum, 3, v. n., I cower 
down, lie down. 

Di-sertus, a, um (for dissertus, from dis- 
sero), adj., well spoken, well arranged ; 
able to speak fitly, orderly, and clearly; 
eloquent. 

Dis-jicio, jed, jectum, 3 (dis, jacio), v. a., I 
throw or cast asunder ; I destroy ; I dis- 
perse, scatter, overthrow, rout, put to 
flight. 

Vis-jungo, nxi, nctum, 3, v. a., I disunite, 
disjoin, separate, divide, remove. 

JMs-par, arts, adj , unequal, dissimilar, un- 
like, different. 

Di-spergo, si, sum, 3 (spargo), v. a., I scat- 
ter, disperse, distribute, spread, dissemi- 
nate ; I sprinkle. 

Di-spicio, spexi, spectum, 3 (*specio), v. n. 
and a., I open my eyes, I see, discern, 
behold, perceive ; I consider, reflect 
upon. 

Dis-pliceo, cui, citum, 2 (placeo), v. n., c. 
dat. : I displease ; displicere sibi, to be 
dissatisfied, out of humor. 

Dis-pono, posui, posttum, 3, v. a., I place 
here and there, I put at different places, 
I distribute ; I put. in a certain order, dis- 
pose in a place ; 1 divide, order, regulate, 
arrange. 

Dis-pb'situs, a, um, part, (dispone) ; adj., 
orderly divided, distributed. » 

Dis-puto, 1, v. a., I calculate, estimate, 
compute ; I discuss, treat of, argue. 

Dis-sentio, sensi, sensum, 4, v. n., to differ 
in sentiment or opinion, to dissent, disa- 
gree, ab or cum aliqun, inter se ; to be un- 
like, dissimilar, different, to disagree, 
deviate. 

Vis-sSro, ruU rtum, 3, v. a., I put things at 
interval*, put asunder; I explain, treat 
of, discuss, discourse, debate, reason, ar- 
gue, dispute. 

Dis-sldeo, .serf/, sessum, 2, v. n., to sit apart ; 
to be divided or separated ; to be at vari- 
ance, to disagree, to differ ; dissidere ab 
aliquo, to be at variance with any one ; d. 
inter se, to disagree, to be different. 

Dis-stmilis, c, adj., unlike, dissimilar, dif- 
ferent. 
Dis-slnv'lator, oris, m. (dissimulo), a dis- 
sembler. 



Dis-simulo, 1, v. a j I dissemble, cloak, dis 
guise, conceal, keep secret, counterfeit, 
feign. 

Dis-sipo, 1 (*sipo, *supo, I throw), v. a., I 
throw asunder, I disperse, dissipate; I 
spread, disseminate, publish ; 1 spend, 
squander away, consume, waste. 

Dis-solutus, a, um, part, (dissolvo) ; adj.. 
too indulgent, lax, remiss, negligent, 
careless, thoughtless, inattentive; disso- 
lute, profligate, licent.ous, depraved, cor- 
rupt. 

Dis-solvo, solvi, solutum, 3, v. a., I loose, 
untie, disjoin, disunite, dissolve; I sepa- 
rate, cut, tear, break, destroy, annul, ab- 
rogate, abolish; I solve, refute j I pay, 
discharge ; I free, deliver. 

Dis-tineo, tinui, tentum, 2 (teneu), v. a., I 
keep asunder, keep separate ; I keep 
away, separate, divide ; I keep busy, oc- 
cupy, engage ; I prevent, hinder, stop, 
detain. 

Di-sto, 1 , v. n., to be distant ; to differ, to 
be different. 

Dis-traho, traxi, tractum, 3, v. a., I draw 
different ways, I pull asunder, tear in 
pieces, divide ; I dissolve, separate, dis- 
join, divide; I decide, finish, destroy; 
I make doubtful, irresolute, I perplex; I 
prevent, thwart. 

Dis-tribuo, ui, utum, 3, v. a., I divide, dis- 
tribute. 

Dis-turbo, 1, v. a., I disperse, break up, 
separate ; I destroy, demolish, over- 
throw ; I ruin, pervert, prevent. 

Ditio, onis, f. (do), possession, dominion, 
power, rule, authority, empire. 

Din (abl of dius for dies), adv , all the day 
long, for a long time, a long while ; long 
since, long ago. 

Diurnus, a, um (dies), adj., of the day, 
done by day ; lasting or e day ; daily. 

DiiUurvltas, dtis, f. ((iiutiimtu*), long dura- 
tion, long continuance, length of time. 

Divturnus, a, um (din), adj , of long dura- 
tion or continuance, long, lasting, con- 
tinued ; long-lived. 

Li-vcllo, velli, vulsum, 3, v. a., I pull asun- 
der or in pieces, I separate ; I break, 
break' off, dissolve : I takeaway; I teal 
away ; divelli, to be separated, to sepa- 
rate one's self, to part, give up. 

Dl-vrrsu*, a, inn, part, (dverto) ; adj., 
turned different ways, turned to twodif* 



DIV 



649 



DOR 



ferent sides, separated ; being at different 
places ; opposed, opposite, contrary ; re- 
mote, distant j different, another, not the 
same, unlike; adv., diverse. 

Di-verto, ti, sum, 3, v. n., I turn aside, turn 
out of the way -, I digress ; I depart from, 
quit. 

Dives, Uis (dis, ditis), adj., splendid, pre- 
cious, sumptuous, valuable ; rich. 

Dl-vido, visi, visum, 3 (dis, *vido), v. a., I 
split or cleave asunder, I separate into 
parts, cut asunder, divide ; I distribute, 
portion out, allot, give ; I distinguish ; I 
spread ; sententlam, d., to separate the ar- 
ticles of an opinion. 

Dlcltiitus (dioinus), adv., from heaven or 
God, by divine influence ; by divine in- 
spiration. 

DJrlno, 1 (divinus), v. a., I divine, foresee, 
predict, foretell, prophesy, guess, presage. 

Divinus, a, um (divus), adj., relating to 
the Deity, divine, heavenly. 

Dlvitiae, drum, f. pi. (dives), riches, wealth. 

Dl-vortium, ii, n. (diverto), a separation ; 
a separation of husband and wife, a di- 
vorce. 

Do, dedi, datum, 1, v. a., I give, bestow, 
grant; I spend, devote; I do, make, 
cause, bring on, occasion ; I ascribe, at 
tribute ; I put, place, carry, throw some- 
where ; I allow, grant, concede, con- 
fess ; I say, tell, inform, announce, noti- 
fy ; I show, point out ; I impute, attrib- 
ute, construe ; terga d., to run away, to 
flee ; d.poenas rei, to suffer punishment, 
to be punished for a thing; d. negotium, 
ut, to charge one, to ; d. finem luquendi, 
to cease speaking; se dare, to yield to, 
comply will), consent, not to resist; ma~ 
nus d , to yield ; in cuslodiam d., to im- 
prison ; se in viam rf., to set. out on a 
journey ; se infugam, or fagae d., to flee ; 
aliqnem iufugam d., to put one to flight ; 
in cunspectum </., to show, exhibit. 

Doceo, cui, ctam, 2 (\k\n to disco and dico), 
v. a., I say, teach, instruct, tell, inform, 
declare, appri-e, advertise, acquaint. 

Doctor, oris, m. (doceo), a teacher, instruct- 
or, master. 

Doctrina, ae, f (doco), instruction ; a way 
of teaching; learning, erudition; sci- 
ence. 

Doctus, a, um, part, (doceo) : adj , learned, 
skilled, well versed, experienced ; d. ju- 



ris, skilled in law ; d. psallerc, skilled in 
playing on the lute. 

Documentum, i, n. (doceo), a lesson, warn- 
ing, an example, a pattern ; proof, in- 
stance, specimen ; essay, trial. 

Dolens, tis, part, (dolcu) ; adj , painful. 

Doleo, ui, ilum, % v. n. and a., I howl, 
cry, lament, grieve, suffer, am in pain, 
am sad or sorry. 

Dolor, oris, m. (doleo), ache, pain, smart, 
soreness ; pain of the soul, grief, sorrow, 
anguish, distress; suppressed anger, 
grudge, rancor. 

Dolus, i, m., cunning, device ; artifice, de- 
ceit, fraud, treachery. 

Domesticus, a, um (domus), adj., of a house, 
pertaining to a house, family, or home ; 
domestic, familiar, private ; domestic, in- 
testine, not foreign ; d. res, a private af- 
fair ; bellum dome&ticum, civil war. 

Domi (domus), adv., at home. 

Lomicitium, ii, n. (domus), a habitation, 
place of abode, lodging, residence. 

Djminatio, onis, f.(dominor), dominion, rule, 
authority, power ; monarchy, tyranny. 

Dominatus, us, m. (domiuor), mastership, 
authority, lordship, sovereignty; mon- 
archy, t>ranny. 

Dominor, 1 (dominus), v. dep. n., I am lord 
and master, I bear rule, I reign, domineer. 

Do nanus, i, m. (domus) ( the master of a 
house ; master, possessor, proprietor, 
owner; lord, ruler, commander; domi- 
nus, a, um, adj., belonging to a lord, of a 
master. 

Domo, ui) itum, 1 , v. a., I tame, break, sub- 
due, conquer, overcome, vanquish. 

Domus, us and i, f., a house; habitation, 
place of abode or resort ; family, house- 
hold ; ace: domum, home; abl.: domo } 
from home, from one's own house ; dumi 
viilltiaeque , domi bellique, both in peace 
and in war. 

Dono, 1 (donum), v. a., I give, bestow 
freely ; I give, give up ; I remit, forgive, 
pardon ; I exempt, exonerate ; I renounce, 
resign ; donare aliquid alicui, and d. ali- 
quern re, to present any one with a 
thing. 

Donum, i, n. (do), a gift, free gift, a pres* 
ent ; sacrifice. 

Dormio, ivi and v, Itum, 4, v. n., T breathe 
audibly, sleep, am asleep ; 1 rest, slum* 
ber, am at ease, idle. 



DUB 



650 



EDI 



P&bVatio, onis, f. (dubito), a doubting, 
doubt, uncertainty, hesitation. 

Dubito, 1 (duo), v. n., I doubt, am in doubt, 
am uncertain ; I besitate, scruple. 

Diibius, a, um (lu<), adj., dubious, doubt- 
ful, doubting, uncertain, hesitating; be- 
ing in a critical, dangerous situation ; 
dubia res, trouble, adversity, distress, dif- 
ficulty, peril ; nun est dubium, quin, there 
is no doubt, but that; haud dublo, with- 
out doubt ; dubium, i, n., doubt, uncer- 
tainty, hesitation j sine dublo. 

Du-centi, ae, a {duo, centum), num., two 
hundred. 

Duco, duxi, ductum, 3, v. a., I tug, draw : 
I lead, conduct ; 1 take cr carry along; I 
assume, acquire, pet, derive; I attract, 
deligbt, amuse, entertain ; I mislead, se- 
duce ; I lead, induce, influence; I draw 
in, inhale ; I draw forth ; 1 draw out, 
raise, build, make, form ; I protract; I 
spend, piss; I draw, derive, receive 
from; I compute, reckon; I hold, es- 
teem, think, con.-idcr, account; d. uxo- 
rem, to marry ; aliquem d., to delay one, 
to make him wait a long time; aliquem 
in hustium numero d., to number one 
among the enemies ; aliquid parri d., to 
consider a thing as trilling ; salutis suae 
rationem d., to regard, pay attention to, 
provide f.r, t^ke care of one's own 
safety. 

Ducto, I (luco), v. freq. a., I lead, conduct, 
take along with me; I lead, command. 

Du-dum ( Uu, dun), adv., but lately, just 
now, not long since ; 1 >ng, for some time, 
long since; immediately, instantly, soon, 
now. 

Duhesco, 3 ( r Julcis), v. n., I become sweet. 

Dulcis, e (del.cae), adj., delightful, sweet, 
pleasant, dear. 

Dum, adv. and conj., whilst, whilst that; 
so long as, as lung as; until; it, pro- 
vided that ; dummodo, if but J du-nmodo 
Tie, if b t not; vixdum, bar I y, hardly 
yet ; vihildum, as yet nothing, not ) et 
anything. 

"pumetum, t, n. (dumus^ a place set thick 
with bushes or brambles, a brake, 
thicket. 

Dummodo. See dum. 

Dnmus, i t m., a bush, a brier, thorn, bram- 
ble, any thorny shrub. 

Duo, ae, o, num., two ; the two, both. 



Duo'-dZcim (duo, decern), num., twelre. 

Duo-dcciiiius, a, um (auudeam), adj., th« 
twelfth. 

Duo-den i, ae, a (duodeciw), adj., twelve by 
twelve, twelve each time. 

Duo-de-Viginti, num., eighteen. 

Duplex, tcis (duo, plico), adj., double, two- 
fold. 

Du-plico, 1 (duplex), v. a., I double. 

Dvrus, a, um, aiij., dry, hard, firm, solid ; 
hardy, accustomed to hard>hip ; hard- 
hearted, cr.el, unfeeling ; stiff, not pol- 
ished, not pleasing; rough, rude, un- 
couth, unmannerly, coar e, awkward, 
stupid, dull; rigorous, sevtre. 

Dux, vcis, m. and f. (Juco), a leader, guide, 
conductor j a leader in war; a general. 



E 



B or ex, prp. c. abl. : out of, from (e befora 
consonants, ex before vowels or conso- 
nants) ; 1, out cf < r from a place, a thing, 
or things; ex animo, from the heart, 
heartily ; ex pacto, ex conventu, ex com* 
posito, ex compacto, according to agree- 
ment or compact ; ex itniere, on or by the 
way or march ; ex equo pugnare, to fij:ht 
on horseback ; ex industry, designedly, 
purposely, on purpose ; ex ivopinato, un- 
expectedly; ex tempore, off-hand, im- 
promptu; ex parte, partly, in part; ex 
integro, afresh, anew ; e vestigio. forth- 
with ; e regione, opposite, over against ; 
2, ever since or from a time: ex eo die, 
since that day ; ex hoc tempore, from this 
time ; ex quo, since ; quo ex tempore, since 
which time. Jn composition it signifies 
privation, as exspes : order or succession, 
as exinde ; increase or additional excr- 
lion, as exclamo ; completion, as exaudio ; 
or has the force of extra , as rj/cio^ rxpovo. 

Ea, f. (e), pron. demonstr., she; ta, abl , 
sc. parte or via, that way, through that 
place, there. 

Eddcm (8a, dem), f. of idem, she again, the 
same woman; abl.: c&deyn, sc parte or 
via, that same way, in the same place. 

EclSja, ae % f., a selection 

E-dico, did, dictum, 3, v. a., I declare pub- 
licly, tell or speak plainly, speak out % 
make known ; I command, <r.ler. 

E-dlctum, i, n. (edico), an edict, proclama. 



EDI 



Col 



ELE 



tion, manifesto, ordinance, order ; order, 
command. 
E-dltus, a, um, part, (e-do), given out, set 
forth ; adj., raised, high, lofty. 

Edo, edl, csum, 3 ; v. a., I eat, swallow, de- 
vour ; I eat up, waste, consume, prey 
upon. 

£-do, didi, ditum, 3 (e, dare), v. a., T give 
forth, put forih, bring forth, utter; I be- 
get, bear, yield ; I speak, utter, say ; I 
declare, show, tell, relate, se'* forth, 
name ; I make known, proclaim, promul- 
gate, publish, give out, spread abroad ; 
I do, achieve, perform, commit, perpe- 
trate, cause, bring about. 

E-doceo, cuiy ctmn, 2, v. a., I teach, in- 
struct; I tell, ma'te known, inform 

E-duco, 1 (e, ducare), v. a., I foster, bring 
up, nurture ; I nourish, support ; I in- 
struct. 

E-duco, duxi, ductum, 3, v. a, I lead out, 
lead forth ; I take with me ; I draw out, 
tear out ; I bring up ; educate. 

Ef-fectus, a, um, part, (efficio), adj., com- 
plete, finished. 

Ef-femino, 1 (ex, femina), v. a., I make a 
woman of; I make womanish, I unman, 
enervate. 

Ef-fero, ex-tuli, e-latum, ef-ferre, v. a., I 
bring forth, carry forth or out; I carry 
out to burial I bury ; I bring forth, bear, 
produce, yield ; 1 show, manifest ; I 
bear, carry, or bring to any place ; I di- 
vulge, spread abroad, publish ; I carry 
away, carry beyond bounds, hurry away ; 
I say, utter, pronounce, set forth ; I raise, 
lift up, lift on high, exalt; I bear, en- 
dure. 

Ef-fSro, 1 (efferus), v. a., I render wild or 
savage , I devastate, lay waste, ravage. 

Ef-fetus, a, um (ex, fetus), adj., having 
brought forth young; worn out by fre- 
quent bearing ; worn out, exhausted, de- 
cayed, weak, feeble. 

Ef-ficio, feci, fectum, 3 (ex, facio), v. a., I 
bring to pas<, effect, fulfil, accomplish, 
complete, finish, execute ; I make, cre- 
ate, render; I bring about, procure, get, 
obtain ; I effect, excite, cause, occasion. 

Ef-jluo, fluri, jluxum, 3 (ex, fluo), v. n., to 
flow or run out, flow forth ; to go out, 
go abroad, become known ; to pass 
away, slip away, glide away, droop, de- 
cay, fail, vanish, disappear. 



Ef-fuffio,fugi,fug1tum, 3 (ex, f 'agio), v. a. 
and n., I flee, escape , wuh accus. : I es- 
cape from, evade, avoid, shun. 

Rf ~fundu, fudi, fusum, 3 (ex, fundu), v. a., 
I pour out, empty , I pour k»rth, shed ; I 
throw in any direction, I hurl, put to 
flight, rout. T lav^h, squander, waste; 
I bestow largely, I lavish. 

Ef-fusus, a, urn, part, (pjfundo) ; adj., let 
loose, loose ; profuse, excessive, extrava- 
gant, prodigal. 

it gens, tis, part, (egeo) ; adj., needy, in 
want, poor, indigent. 

Egeo, ui. 2 (akin to aegpr), v. n., c. abl. or 
gen. : I ache, need, want, have need of, 
desire, wish for. 

Ege.stas, dtis, f. (egeo), want, bitter wan' 
beggary ; figur. : poverty, surdidness. 

Ego, pron., I : egomet = rgo ipse, I myselC 

E-gred'wr, gressus, 3 (e gradiur), v. dep. 
n. and a., I go out ; I go out of, depart 
from ; I disembark, land ; I ascend, 
mount ; I pass over, go beyond, overstep, 
surpass. 

E-gregius, a, um (e, grex),, adj., chosen 
from the herd, select, choice, excellent, 
eminent, surpassing, extraordinary, re- 
markably good ; adv., cgregie. 

E-gressus, us, m. (egrediur), a going out, 
departure; a disembarking, landing. 

E-jectus, a, um, part. (pjici<>), ejrctus domo, 
turned out of dor.rs: adj., deprived of 
property, wrecked in fortunes. 

E-jic!o, jeci, jectum, 3 (e, jacio) y v. a., I 
throw out, cast out, thrust out, drive 
out, eject, expel; I throw a>ide, reject; 
ejicere se, to rush forth, burst forth, bolt 
out, break forth, sally forth, spring out; 
navem in terram t., to bring a ship to 
land ; ejlci in litorc, to be shipwrecked 
and driven ashore. 

E-labur, lapsus sum, 3, v. dep. n. and a., I 
slide or slip away, glide away, fall out, 
escape ; I make my way upward, I 
mount climb; I fall, slip imperceptibly, 
I slide, sink. 

E-ldbZro, 1, v. a. and n., I labor greatly, 
take pains, struggle, endeavor; with 
ace : T work out, elaborate, procure, at- 
tain, fr.iish afford; elaborates, wrought 
out, elaborated. 

E-latus, a, um, part, (effcro) ; adj., high, 
raised r lofty ; elevated, exalted, noble. 

E-lectus, a, um, part, (eligu) . adj., chosen, 



• 



ELE 



652 



EQU 



picked out, sought out, choice, select, 
excellent. 
E-lZgans, tis (e, legere), adj., laid out, 
well chosen, tasteful, genteel, polite, 
refined, subtle, liberal, beautiful, 'pure ; 
adv., ele"ganter. 
Mcphas, antis, and elephantus, i, m., an 

elephant ; ivory. 
E-licio, cui, citum, 3 (e, lacio), v. a., I en- 
tice out, draw out, lure forth, elicit; I 
search out, find out, learn ; I bring out, 
draw forth ; I cause, occasion, excite. 

E-ligo, Jegi, tectum, 3 (e, lego), v. a., I se- 
lect, choose, pick out. 

E-luquentia, ae, f. (eloquens), the faculty of 
speaking to the purpose, eloquence, per- 
suasiveness; the art of speaking, ora- 
tory. 

E-Wquor, locutus sum, 3, v. dep., a. I speak 
out, declare, deliver, speak, utter, pro- 
nounce, tell. 

E-menlior, tltas sum, 4, v. dep., I, v. n., I 
lie; 2, v. a., I state falsely, pretend 
falsely, feign, forge, counterfeit, falsify. 

E-mergo, rsi, rsum, 3, v. n. and a., I come 
out of the water, I emerge, rise, appear, 
issue. 

E-mlgro, I, v. fir, I remove from a place, I 
migrate. 

E-minens, tis, part, (eminco) ; adj , stand- 
ing out, projecting, marked, eminent, 
prominent, lofty, elevated, distinguished. 

E-mineo, ui, 2, v. n., I stand out, jut. out, 
stretch out, run out, am prominent ; lam 
eminent, apparent, conspicuous, I ap- 
pear, excel, distinguish myself. 

Js-minus (e, manus), adv., off-hand, afar, 
from afar, at or from a distance, aloof. 

E-mi$>ariu$, ii, m (emiw ), an emissary, 
informer, spy, messenger. 

E-mitto, mini, missum, 3, v. a., I send forth 
or out; 1 let out, let go ; I sling, hurl, 
throw, discharge: e. scutum manu, I 
throw away my shield. 

Emo, emi, emtum or cmptum, 3, v. a., T 
fetch, buy, purchase: I buy, buy off, 
bribe off, gain over by bribery. 

E-mZftmevtum, i, n. (emolior), effort, labor, 
difficulty, trouble. 

E-mu lumen turn,, i, n. (rmolo), what is ground 
up or consumed, gain, profit, benefit, ad- 
vantage, emolument, utility. 

E-moriar, mortuus sum, 3, v. dep. n., I die 
away, die. 



Emptio or emtio, onis, f. (emo), a buying, 

purchase ; the thing bought. 
En! interj., lo ! see! behold! see there' 
there he is ! there they are ! with nom 
or accus. 
E-nascur, natus sum, 3, v. dep. n., I am bom, 

spring up, grow up or out of a thing. 
Enim {nam), conj., namely, for example. 

for instance ; for. 
Enim-vero, conj., truly, of a truth, indeed. 

surely ; but ; but forsooth. 
E-nltesco, tui, 3, v. n., I shine, appear 
bright, shine forth, become clear or fa' 
mous, distingu^h myself. 
E-nltor, nisus or nixus sum, 3, v. dep. n. 
and a., I reach by climbing, gain the 
summit, mount, toil up; I exert myself, 
make an effort, toil, struggle, strive. 
E-numero, 1 v. a., I reckon through, count 
over reckon up ; I enumerate, recount, 
specify, 
E-nuncio, or e-nuntio, I, v. a., I say out, 
divulge, disclose, declare, reveal ; I pro- 
nounce, utter, say, express in words. 
Eo, ivi and ii, ttum, Ire, v. n., I go ; I 
march; I proceed, go on, prosper, suc- 
ceed ; ire pedibus. to go on foot ; cbviam 
ire alicui. to go to meet one ; ire cubitum, 
to go to bed. to go to lie down ; ire in 
sentcntiam. to acrede to one's opinion. 
Ed {its) adv., thither, to that place, into 
that place ; to this, theieto ; so far. to 
such a pitch, to such an extent ; on that 
account for that reason, therefore. 
Eudcm (idem) adv , to the same place, just 

thither ; in the same place, just there. 
Ephippiatus, a, vm (ephippium), adj., rid- 
ing with an ephippivm. 
Ephippium, ii, n.. a horse-cloth or saddle. 
Epigramma, atis, n., an inscription, title; 

an epigram. 
Epiroticus, a, urn, adj., of or from Epirus, 

Epirotic. 
EpisGla, ae f , a letter epistle, missive. 
Epulae, arum, f. (puis), food, eatables, 
viands; a feast, entertainment banquet. 
Epulor, I (epulum), v. dep. n., I eat, feast, 

banquet. 
Equrs, Vis, in. and f. (rquu*), a person on 
horsexat k, a horseman ; a hor>e-soldier, 
trooper dragoon: a kniirht. 
Eque.^t.cr, tris. tre (rqur>), adj , on horse- 
back, done on borsch «rk, pert lining or 
belonging to horsemen, equestrian ; per- 



EQU 



653 



EVE 



taining to the Equites or order of knights, 
equestrian. 

Equidem {quidem), adv., indeed, truly, in 
truth, verily. 

Equtnus, a, um (equus), adj., of a horse, 
pertaining to a horse. 

EquVatus, us, m. (cquito), the cavalry, 
horse, the body of troopers or dragoons ; 
the horses belonging to the cavalry 5 the 
equestrian order. 

Equilo, 1 (eques), v. n., I ride on horse- 
back. 

itquus, t, m , 1, a horse, steed. 

E-rectus, a, um, part, (erigo) ; adj., erect, 
upright, standing up ; high, elevated, 
lofty ; confident, manly, resolute ; at- 
tentive. 

Ergu, prp. c. ace. : over against ; near, 
about, towards ; against. 

Ergo, conj., therefore, accordingly, conse- 
quently, then. 

E-figo, rexi, rectum, 3, v. a., I raise up. set 
upright ; I lead up, carry up : raise, erect ; 
I set up, lift up, encourage, animate, 
cheer up ; I direct ; erigere se or erigi to 
be roused to attention, to become intent. 

E-fipio, rlpui, reptum, 3 (e, rapio), v. a., I 
tear out, snatch out, pull or draw out vio- 
lently ; I free, rescue, liberate, extricate ; 
I tear away, snatch away, take away, 
carry off; I withdraw; I snatch up, 
seize in haste, lay hold of; I force from 
one, obtain by force, extort ; eripere se, to 
flee, depart. 

ErraXicus. a, um (erro), adj., wandering, 
straying ; of plants: wandering or spread- 
ing about, creeping. 

Erro. 1 v. n., 1 err, go wrong, go astray, 
miss my way, stray about, wander up 
and down, wander about; I err, mis- 
take, wander from the truth, fall into 
error, commit an error. 

Error, oris, m. {erro) a going out of the 
way, Straying, wandering; error, mis- 
take fal-e notion ; ignorance, unskilful - 
ness; fault offence, oversight ; uncer- 
tainty, anxiety, perturbation of mind. 

E-riulio. 4 (e. rudis). v. a., I free from 
rudeness and ignorance. I teach, in- 
struct inform, educate, polish, refine ; 
I inform give one information or intel- 
ligence. 
ft-rndltus a. um. part, (enidi*) ; adj., 
learned, skiiiul, experienced, well 



taught, versed, practised, accomplished, 
polished, refined. 
E-rumpo, rupi, ruptum. 3, v. n. and a., I 
cause to break forth, give a loose to, let 
loose,. vent, pour out, discharge ; I cause 
to burst, I break : I break forth with 
impetuosity, I burst out with violence, 
rush forth, force my way out, I break 
loose ; I break out, come to the light, 
become public, erumpere se, to break 
forth, burst forth, sally forth; e. custris 
erumpere, to sally from the camp. 

E-ruptto, onis, f. (erumpu), a bursting forth, 
breaking forth or out, gushing out ; an 
eruption, breaking out, appearing; a sal- 
ly, excursion. 

E.iscdarhts, ii, m. (essedum), one who fights 
from a war-chariot. 

Estelum, i, n., a Gallic war-chariot. 

Emrio, 4 (rdu), v. desiderat. n. and a., I 
desire to eat, I am hungry. 

Et conj, and ; et — et, both — and. as well 
— as, in part — in part, either — or; et 
quidem and indeed, and that too ; etrtiam, 
and also, and too; et vero, and indeed, 
and in fact, and in truth, and really ; et 
non, and not ; et autem, but also ; et quo- 
que. yet also, also besides ; et tarn en, and 
yet; afterwords expressing comparison, 
et stands for quam. 

Et-enim, conj., for. 

Etiam (et, jam) conj., also, even besides ; 
etiam si even if although ; et Mud etiam, 
also that besides, yet that also ; etiam ma- 
jor, greater yet, greater still; etiam non, 
yet not; etiam dum yet at this time, up 
to this time ; etiam turn, even to that 
time, down to that time, still at that 
time ; etiam atque etiam. again and again, 
again, repeatedly: etiam, in a climax: 
nay, nay rather : in an answer: yes : in 
concession : granted, \ jrrant it good, true. 

Etiam-si. conj., even if, although, albeit, 
supposing even. 

Etiam-tum, conj., even down to that time, 
even then. 

Et-si conj, even if though, although, al- 
beit ; however, but yet. 

E-vado, va.<i, vaxum, 3 v. n. and a., I go 
out ; I go anywhere, make my way, 
penetrate ; I come off, escape ; to come 
to pass, to be fulfilled, to happen; to 
come out, 20, issue, end, turn to come to. 

E-oello, velli, vulsum, 3, v. a., I tear out, 



EVE 



654 



EXC 



pull out. pluck out, root up ; figur. : I 
tear out, root out, eradicate, erase, re- 
move. 

E-venio, veni, ventum, 4, v. n., I come out, 
come forth, emerge ; I come to any place, 
arrive ; to come out, issue, end, turn out, 
prove ; to fa 1 to one by lot, fall to one's 
lot, happen to one, c. dat. ; to happen, 
fall out, occur, chance, befall, take place. 

E-ventum, i, n. (evenio), an issue, conse- 
quence, effect, result ; an occurrence, 
event ; pi., eventa, fortune, lot, ex- 
perience. 

E-ventus, us, m. (evenio), an issue, result, 
effect, turning out, consequence ; event, 
accident, occurrence, chance, hap; for- 
tune, fate, lot. 

E~verto, ti, sum, 3, v. a., I turn out : I de- 
prive, strip of, c. abl. ; i precipitate in 
any direction ; I turn upside down, turn 
topsy-turvy, invert ; I throw into com- 
motion, I agitate ; I throw down, over- 
throw, prostrate ; figur. : I overturn, 
ruin, subvert, destroy, extirpate, make 
wrptched. 

E-vlto. 1, v. a., I avoid, shun, escape ; (e, 
vita), I deprive of life. 

E-voco, I, v. a., I call out, call forth, bid to 
come forth ; I call before myself, summon 
to appear; I elicit, entice. 

E volu, 1, v n., I fly out or forth ; I sally 
forth, rush filth, burst forth ; 1 come off, 
hasten off, go off, escape. 

Ex. See e. 

Ex-aedi-fico , 1, v. a., T build, build up ; I 
finish building, 1 complete. 

Ex-aequo, l,v. a , I make equal or even, 
make plain or smooth, I level; 1 equal, 
I am equal. 

Ex agito, I, v. a., I drive out, drive away ; 
I persecute, disquiet, harass, vex, agi- 
tate, disturb ; T censure, criticise ; I stir 
up, irritate, excite; I have in hand, oc- 
cupy myself with ; I exercise. 

Ex-amen, Inis, n. (ex, agmen), a swarm of 
bees flying out ; a swarm, crowd, multi- 
tude ; (exigo), the means of examining a 
thinir ; an examination, test. 

Ex-drntno, 1 (examen), v. a., I weigh ; I 
examine, ponder, consider, search, try. 

Ex-drilmis, e, and ex-dntmus, a, v.m, adj., 
breathless ; lifeless ; greatly alarmed, ter- 
rified, half de;»d with fear 

Ez-aitimo, 1 (cxanimu), v. a. I deprive of 



breath, put out of breath, exhaust; I 
alarm greatly, terrify, kill with fear; 
fijjur. : I almost deprive of life, I make 
half dead, J cause anguish ; exanimatas, 
a, urn, breathless, out of breath, ex- 
hausted, wearied, fatigued ; greatly 
alarmed, terrified, frightened. 

Ex-ardezco, arsi, 3, v. n., I grow hot, be- 
come inflamed, blaze, am on fire ; figur. : 
to be inflamed kindled, to break out. 

Ex-audio, 4, v. a., I hear ; I hear from a 
distance ; 1 give ear to, hearken or listen 
to, regard, grant. 

Ex-cedo, cessi, cessum, 3, v. n. and a., I go 
out or forth, depart, retire, withdraw ; I 
go beyond, advance, proceed, project ; I 
exceed, go beyond. 

Ex-cello, cellni, 3 (cello), v. n. and a., I 
am eminent, I excel, outdo, outstrip, 
surpass. 

Ex-celsus, a. urn (excello), adj., hijrh, lofty ; 
sublime, grand, noble ; in excelso, on 
high, in a post of dignity. 

Ex-cido, cidi, 3 (ex, cado), v. n., I fall out, 
off, from, or down ; I am lost, I escape, 
slip out of memory; I perish, die, am 
lost. 

Ex-cido, cidi, cisum, 3 (ex, eaedo), v. a., I 
cut out or off, I cut or hew down ; I 
cut into pieces, burst open ; 1 destroy, 
lay waste, demolish, ovenhrow, raze. 

Ex-cieo, civi, clturn, 2, or ex-cio civi or cii, 
chum 4 v. a., I call cut, cause to depart, 
bring forth ; I call or cause to go some- 
where; I cause, raise excite. 

Ex-cipio cepi, ceptum 3 (ex, capio). v. a., I 
take or draw out; 1 deliver; I except, 
exclude ; I make a condition, stipulate 
for name expressly, order, provide, 
decree, determine appoint ; I catch up, 
take up ; I catch seize, mnke a captive, 
take; I gain; I receive, take upon my- 
self, incur : I understand, take, inter- 
pret, hear with pleasure or displea>ure ; 
I sustain ; pericula e, to undergo dan- 
gers ; impetum e, to sustain an attack ; 
invidiam e, to incur hatred ; rempubli- 
cam e. to undertake the defence of the 
state. 

Ex-cito, 1, v. a., T call up ; I raise, erect ; I 
build, erect ; I ext ite, incite, spur on, 
stimulate, kindle up, cause. 

Ex-clamo. 1, v. a., I cry out. exclaim. 

Ex-cludo, si, sum, 3 (ex, claudo), v. a., I 



EXC 



655 



EXP 



shut out, exclude ; I remove, refuse, 
send away, annihilate, destroy, frus- 
trate; I except; I prevent, hinder; I 
finish, end ; exclusi eos, I did not admit 
them, refused to see them. 
Ex-cDgttu, 1 v. a., I consider thoroughly, 

devise, contrive, invent, excogitate. 
Ex-cruclo 9 1, v. a., I torture; I afflict, 
torment, distress, disquiet, harass, fret, 
vex. 
Ex-curro, curri and cueurri, cur sum, 3, v. 
n., I run out; I run cr sally forth; I 
make an invasion cr irruption ; I run or 
walk somewhere, make a journey some- 
where for a short time. 
Excursio, onis, f. {ixcurro), a running out, 
excursion ; a sally, an inroad ; an attack, 
onset. 
Ex-cusatio, onis, f. {excuso), an excusing, 

excuse. 
Ex-cuso, 1 (er, causn), v. a., I excuse; I 
allege in excuse, plead as an excuse ; I 
excuse, remit, do not exact, discharge 
from an obligation; I defend, protect, 
cover. 
Ex-edo. edi, csum, 3, v a., I eat, consume, 

devour; I wa.-te destroy, ruin. 
Ex-emplum, i, n. {eximo), what is taken out 
as a pattern; an example, instance; a 
copy, transcript. 
Ex-en, Ivi and u, itum, ire, v. n., I go out, 
go away ; to go or come forth, to be pub- 
lished or spread abroad ; to come forth, 
to sprout j c. ace. : 1 shun, avoid, escape ; 
e. de cr e vita, to die ; exeunte anno, at 
the end of the year. 
Ex-erceu, cut, citum, 2 {ex, arcco), v. a., I 
exercise or practise ; 1 employ, occupy ; 
I agitate, vex, trouble, plague; I do, 
practise, perform, make use of; I labor, 
work, manufacture, cultivate; e. vecti- 
galia, to collect the public revenue ; cru- 
deliter e. victoriam, to use one's victory 
in a cruel manner. 
Ex-ercitatio, onis, f. {exercito), exercise, 

practice. 
Ex-crcitatus, a, um, part, (exercito) ; adj., 
exercised, practised, versed, trained, ha- 
bituated, accustomed; occupied, em- 
ployed. 
Ex-ercitus, us, m. {exerceo), exercise, prac- 
tice ; an army ; e. pedester, infantry ; e. 
equitum, cavalry ; e. equitatusque, infan- 
try and cavalry. 

28* , 



Ex-haurin, hausi, haustum, 4, v. a., I draw 
out, pump out ; I take out, remove, carry 
away ; I take away, take from, deprive 
of; I empty, drain; I exhaust, impover- 
ish; I finish, go through, undergo. 

Ex-igo, cgi, actum, 3 {ago), v. a., I drive 
out, drive away, expel, discharge ; I sell, 
vend, dispose of; L transfix, run through, 
pierce ; I finish, complete, perform ; I 
bear, suffer, endure; I demand, require, 
exact, enforce, collect. I ask, inquire; I 
examine, try, measure, weigh. 

Ex-igiiitas, atis, f. {exiguus), small num- 
ber, small account, paucity ; scarcity, 
poverty ; smallness, littleness. 

Ex-1guus, a, um (exigo), adj., exact, 
straight, small in size, little; small in 
quantity or number; short; few. 

Er-llium, ii, n. See exsilium. 

Ex-imius, a, um {eximo), adj., worthy of 
being accepted, excellent, choice, select, 
remarkable ; extreme, exceeding, extra- 
ordinary, uncommon. 

Ex-vno, emi, emptum or emtum, 3 (ex, emo), 
v. a., I take out, except, exclude ; I take 
away, snatch away, rescue; I exempt^ 
free, deliver, release. 

Ex-istimatio y onis, f. {existimo), an opinion, 
judgment, belief; good opinion, reputa- 
tion, character, credit, honor, fair fame. 

Ex-istimo, 1 {ex, aestimo), v. a., I judge, 
think; I decide; I consider, think, or 
reflect upon. 

Ex-ttus, us, m. {exeo), a going out, depart- 
ure • outgate, outlet, passage out; issue, 
result, event, fulfilment ; close, end, con- 
clusion, termination; e. orationis, the 
sum, amount of a speech. 

Ex-opto, 1, v. a., I choose, select ; I wish 
or desire greatly, I long, am desirous. 

Ex-orior, ortus sum, orxri, v. dep. n., I be- 
come visible, I appear, come forth, rise, 
arise, spring up; I arise, originate, am 
derived, present myself; I recover, 
breathe again, am relieved or comforted. 

Ex-orno, 1, v. a., I adorn, deck out, embel- 
lish ; I furnish, equip, fit out; I set in 
order, prepare rightly, arrange, dispose, 
array. 
Ex-Dro, 1, v. a., T entreat earnestly ; I over- 
come or persuade by entreaty, I prevail 
upon by entreaty. 
Ex-pecto, 1. See exspecto, 
Ex-p&dio, Ivi and ii, Hum, 4 {ex, pes), v. a., 

PP 



EXP 



656 



EXQ 



I loose one's feet, I disentangle, disen- 
gage, unloose, extricate, clear, liberate, 
free, release, rid ; I free from obstacles, 
I bring about, despatch, expedite, settle, 
accomplish, procure ; I provide, get, pro- 
cure; I say out, speak out, speak, tell, 
unfold, develop, relate, show, declare in 
few words ; I get in readiness, make 
ready, prepare ; e. rem frumentariam, to 
provide for provisions; of things: to be 
expedient, useful, profitable, advanta- 
geous. 

Evc-pe'ditio, onis, f. (expedio), a military 
expedition, enterprise, campaign. 

Ex-pgdltus, a, itm, part, (expedio) ; adj., 
free, unimpeded, unencumbered; easy, 
ready, fluent ; sure, safe, sound ; ready, 
prepared, at hand; not burdened, with- 
out baggage, without heavy armor, light- 
armed, light, quick, always ready fur 
action; locus expeditus, a place which 
one can pass through easily and without 
hindrance. 

Ex-pello, puli, pulsum, 3, v. a., I drive 
out, drive away, thrust out or away, 
banish, eject, expel : figur. : I throw off, 
shake off, put to flight. 

Ex-pergiscor, pcrrectus sum, 3 (expergo), v. 
dep. h., I awake, wake up ; figur. : I 
wake up, rouse up, bestir myself. 

Ex-pSrior, pertus sum, 4 (*periur, whence 
peritus and periculum), v. dep. a., I try, 
prove, make trial of, put to the test ; I 
experience, find ; c. ace. : I make trial 
of, I exercise, make use of ; e. Ubertatem, 
to make use of one's freedom ; e. cum 
aliquo, to go to law with one, to proceed 
against one; to contend, dispute, quarrel 
with one. 

Ex-pers, tls (ex, pars), adj., c. gen. : hav- 
ing no part in, not sharing in, not con- 
cerned in ; having nothing of, destitute, 
devoid, free from. 

Ex-pertus, a, um, part, (cxperior) ; adj., 1, 
act. : having tried, having made a trial, 
having experienced, having experience 
of, experienced ; 2, pass. : tried, proved, 
experienced, tested. 

Ex-pcto, ivi and it, Uum, 3, v. a. and n., I 
desire, demand, request, pray for; I re- 
quire, exact ; I long for, wish fur, covet ; 
I seek for, try to gain. 

Ei-p!a:w, 1, v. a., I make plain or 
smooth ; I render intelligible, make 



clear ; I explain, show, declare, set forth 
clearly. 

Ex-pleo, evi, ctum^ 2 (*pleo), v. a#, I fill up, 
fill full, fill j I fulfil, discharge or exe- 
cute fully ; I fill, satisfy, satiate ; I make 
complete. 

Ex-plGrator, oris, m. (exploro), a spy ; an 
explorer, searcher, investigator, exam- 
iner. 

Ex-ploratus, a, um, part, (exploro) ; adj., 
certain, undoubted, sure ; habere explora^ 
turn, to know for certain ; habere pro ex 
plorato, to hold for certain. 

Ex-ploro, 1, v. a., I spy out, pry into, 
search diligently, scrutinize, examine, 
investigate, trace, explore; I seek out; 
I try, prove, put to the test. 

Ex-puno, posui, posttum, 3, v. a., I put out, 
set forth, expose ; I put away ; I expose, 
subject, leave open or unprotected ; I set 
forth, propose, set up, display ; I set 
forth in words, I relate, declare, explain, 
show, state, report, describe, detail, treat 
of, tell ; I rehearse, publish. 

Ex-porto, 1, v. a , I carry out or abroad ; 
I get or bring out, convey or bring to 
any place, I export. 

Ex-prcssus, a, um, part, (exprimo) ; adj., 
pressed out, standing out, prominent ; 
evident, manifest, clear, certain. 

Ex-primo, pressi, pressum, 3 (prcmo), v. a., 
I press out, squeeze out ; I wring, wrest, 
force, extort ; 1 demand, require, assert, 
maintain ; I express, represent, portray, 
delineate, draw ; I describe, depict, por- 
tray ; I imitate, copy ; I pronounre, ut- 
ter, deliver ; 1 show clearly, signify, de- 
clare ; I raise, elevate. 

Ex-pwgnalio, onis, f. (cxpugnc), a taking or 
overpowering; a carrying of a place by 
storm, a storming, taking by assault. 

Ex-pugnoy 1, v. a., I take, conquer, make 
mjself master of by fighting, I vanquish, 
subdue, overcome, carry (a cit\ ) ; I over- 
power by violence, I take forcible posses- 
sion of, I ravi:>h, bring to yield, I force, 
violate, rob ; I obtain by force, extort, 
wring, get by strenuous exertions, obtain 
at last ; I bring to accomplishment, 1 ac- 
complish, carry out. effect. 

Ex-purgo, J, v. a., I purge, cleanse, puri- 
fy ; I clear, justify, exculpate, excuse* 

Ex-qulro, quliivi qulsltum, 3 (quacro), v. a., 
I search diligently for ; I inquire, make 



EXQ 



657 



EXT 



inquiry, ask ; I find out by inquiry ; I in- 
vestigate, search out ; I prove, test ; I 
demand, require; I seek out; I select. 

Ex-quisitus, a, um, part, (exquiro) ; adj., 
choice, select, accurate, exact, nice, fiue, 
singular, excellent, exquisite, profound ; 
far-fetched, affected, labored. 

Ex-sanguis', e (ex, sanguis) , adj., without 
blood, bloodless ; lifeless, dead ; pale ; 
powerless, lifeless, weak, feeble. 

Ex-secr&tio, o?iis, f. (exsecror), a solemn 
oath or protestation, joined with impre- 
cations ; imprecation, curse. 

Ex-secrdtus , a, um, part, (exsecror) ; adj., 
accursed, cursed ; execrable, detestable, 
abominable. 

Ex-secror, 1 (ex, sacro), v. dep. a , I wish 
some evil to one ; I curse, utter impreca- 
tions against, call down curses upon, 
execrate; v. n., I curse, utter curses, 
call down curses. 

Ex-sSquor, secutus sum, 3, v. dep. a., I fol- 
low ; I follow or accompany ; I follow 
up, pursue, chase ; I avenge, punish; I 
prosecute, carry out, go through, contin- 
ue, finish; I execute, accomplish, per- 
form, do ; I follow out in words, I pur- 
sue, relate, tell, explain, describe, say, 
set forth ; jus suum armis exsequi, to seek 
to maintain one's right by force of arms. 

Ex-siiium, ii, n. (pxsuL), an abiding in a 
foreign land, banishment, exile ; the 
place of exile. 

Ex-sisto, sfiti, stitum, 3, v. n., T come forth 
or out, proceed, appear, become visible, 
emerge; I spring, proceed, arise; to fol- 
low as a consequence ; I show myself, 
manifest myself; I become, I come into 
existence, I am. 

Ex-solvo, solvi, sdlutum, 3, v. a., I loose, 
unloose, unbind, undo, untie ; I raise, 
break up ; I set loose, I free, release, rid, 
deliver ; I pay, discharge, pay out. 

Ex-spectaxio, onw, f. (ex*pecto), an awaiting, 
expecting, expectation; desire, longing, 
curiosity ; high hope, anticipation. 

Ex-specto, 1, v. a., I look out for, am anx- 
ious to know ; I await, wait for ; I expect, 
hope for. 

Ex-sto. stitl, sUtum, 1, v. n., I stand out or 
forth, stand, or am above, project ; I am 
visible, apparent ; I show myself, appear, 
exist, I am ; I am extant, I remain, sur- 
vive ; exstat it is clear, apparent, evident. 



Ex-struo, uxi, uctum, 3, v. a., I build up, 
raise, rear, pile up, erect ; I heap, pile, 
or build up, cover or fill by heaping up ; 
I furnish or provide richly ; I heighten, 
amplify, exaggerate ; I accumulate, hoard 
up ; I frame, construct, join together. 

Ex-sul, ulis, m. and f. (ex, salio), one 
banished or wandering from his country, 
an exile, wanderer. 

Ex-sulo, 1 (cxsul), v. n., I am an exile, live 
in exile, live away from my country. 

Ex-supcro, 1, v. a. and n., I appear above, 
stand out, project, am prominent, raise 
myself; I prevail, conquer ; I exceed, go 
beyond, surpass ; I climb over, mount 
over, surmount, gain the summit, pass ; 
figur. : I survive, outlive ; c. ace. : I 
conquer, overcome, suppress, repress. 

Ex-surgo, surrexi, surrectum, 3, v. n., I rise, 
rise up, stand up, get up ; I appear high, 
lift myself ; I rise, arise, grow, spring up ; 
I rise up, lift my head, recover strength, 
recover. 

Exlenuo, I, v. a., to make thin, fine, small; 
to diminish, lessen, weaken. 

Exter or cxterus, a, um (ex), adj. (comp., 
exterior; superl., extremus and extimus), 
being without, foreign, strange, extra- 
neous, outward, external ; exterior, us, 
outward, outer, exterior ; extremus, a, 
um, the most outward, outermost ; the 
last, latest final ; the last, most remote, 
farthest ; extremum, the farthest point, 
extremity; the last; the end, close; ad 
extremum, at length, at last ; extremo, 
adv., at length, at last, in the last place. 

Exterior, us. See exter. 

Externus, a, um (exter), adj., outward, ex- 
ternal ; foreign, alien, strange ; m., a 
foreigner, stranger. 

Ex-timesco, mui, 3 } v. n. and a., I become 
frightened, am greatly afraid, 1 fear 
greatly, fear. 

Ex-tollo, 3, v. a., I lift up, raise up ; extollere 
se, to raise one's self to rouse up ; verbis 
e., to praise, extol ; extolli, to be praised ; 
aliquid in majus extollere, to represent a 
thing beyond the truth, to exaggerate, 
magnify. 

Ex-torqueo, torsi, tortum, 2, v. a., I twist 
out, wreath out, wrest ; 1 force, tear, 
extort. 

Extra (for extera, sc. parte) adv. and prp. : 
without : adv. : without, on the outside, 



EXT 



658 



FAL 



externally ; prp. c. ace. : without, on the 
outside of, exterior to. out of ; except. 

ExtrSmus, a, nm. See exter. 

Extrauecuj (extra, secus)<, adv., from with- 
out ; 011 the outside, outwardly without. 

Ex-truda trusi, trusum 3, v. a., I thrust or 
drive out or forth, thrust off ; I exclude, 
drive off, repel. 

Extruo. See ex-struo. 

Ex-ua, mi, utum. 3, v. a., I strip off, put off; 
I strip, deprive, take away, remove ; I 
put or cast off lay aside. 

Ex-iira. ussi, usturn, 3, v. a., I burn, set on 
fire y 1 remove, divest myself of. 



F., in Roman abbreviations, stands for 
filiua. 

F&bula, ae, f. (jfaW), a narration, narra- 
tive, account, talk, report, rumor, com- 
mon talk, hearsay ; a fictitious narrative, 
tale, story, fable; a play, drama, dram- 
atic exhibition, whether tragedy or com- 
edy. 

Fdcesso, cessi and cesslvi, cessltum, 3 (fa- 
cia), v. a. and n., I do, perform, execute; 
I bring on, occasion, cause, create; I re- 
tire, go away, depart ; facessere alicul 
negated, to cause any one difficulties, to 
trouble or vex any one. 

Fdcet/ue, drum, f (fdcetus), humor, wit, 
pleasantry, drollery, facetiousness, grace, 
gracefulness. 

Fdcetus, d, wm (akin to fmcundus, from fdri), 
adj., able to speak well, facetious, mer- 
ry, pleasant, winy, jocose, humorous; 
elegant, fine, splendid. 

Fades, el, f. (akin to specio), the face, vis- 
age ; form, appearance of men ; external 
appearance, look, view, sight. 

Fdcilis, e {facia), adj., what can be made 
or done; easy, ready, without labor; of 
pprsons: ready, prompt; readily or 
promptly yielding*, submissive; mrld, 
gentle, kind, easy of access, affable, 
courteous ; adv , facile. 

lUcilitas, dtis, f. (facilis), easiness, facility, 
readiness ; gentleness, courteousness, 
good -hum or. 

F&cinus, Sris, n (far.io), an action ; a glo- 
rious action, deed, or exploit; a bad ac- 
tion, a crime, villany. 



Fdcio, feci, factum, 3 (fia),v a., I make, 
do; 1 produce, create, bring forth, bejiet, 
generate; 1 make, render, choose, cre- 
ate, elect; I collect, raise; 1 make, 
cause, excite; I make, procure ; I make, 
give, exhibit ; I do, perform ; I feign, 
say, assert, pretend ; I practise, follow, 
profess an art, trade, or business; 1 es- 
teem, value ; /. pate^tatem alicut, to give 
one permission;/. at, quern parvi, to es- 
teem one little ; /. atiquem majuris, to 
value one more; v. n.. I act; r(de fa- 
cere, to act rightly ; beiie f. alicui, to 
serve or do good to a person ; /. cum ali- 
quo, to take any one's part, to side with 
one. 

Factio. onis, f. (facio), a making, doing ; a 
power of making; a siding with one, a 
side, faction, party, sect, order 

Facttdsus, a, um (factia), adj., beading a 
party, factious, seditious. 

Factum, i, n. (factus, a, um), that which is 
done, an action, a deed, exploit. 

Fdcultas, dtis, f. (facilis), power, ability, 
faculty; occasion, opportunity, power, 
means, possibility; opportunity of hav- 
ing, getting; copious supply, abundance, 
plenty; plur., property, wealth, riches. 

Facundia, ae, f. (fucuudus), eloquence. 

Facundus, a, um (fori), adj., speaking well,, 
eloquent. 

Faesulaaus, a, um, adj., of or belonging to 
Faesulae. 

Faex, cis, f., the dregs or lees of wine, sed- 
iment ; /. populi or plebis, the dregs of 
the people. 

FaUacta, ae, f. (faildx), deceit, trick, arti- 
fice, craft. 

Fdllo, fefelli, fdlsum, 3, v. a^ I am defi- 
cient, 1 miss, fail, deceive; I am con- 
cealed, escape notice ; figur. : I deceive, 
cheat, beguile; I violate deceitfully; I 
avoid, shun ; animus me fall it, I am mis- 
taken ; fallere alicujus ajtiniancm, to dis- 
appoint one m his opinion ; fallar, I am 
deceived or mistaken ; Jidem /., to break 
one's promise. 

Fulsus, a, um, part, (fallo) ; adj., deceived ; 
pretended, feigned, untrue, false, coun- 
terfeited, fomed ; deceitful, treacherous, 
faithless, false, dissembling, hypocriti- 
cal; falsum, a falsehood, a lie; adv., 
falsS and falso. 

Falx, cis, f., a scythe, sickle, reaping-hook ; 



FAM 



659 



FEN 



a priming-knife, pruning-hook ; falces 
mural.es, a warlike instrument used in 
sieges. 

Fama, ae, f. (fori)* fame, report, rumor; 
fair f une, rep itation, character, renown ; 
of w.uiien : honor, unspotted reputation; 
ill-fame, infamy, scandal. 

Fame,-, w, f., desire of food, hunger; 
dearth, famine. 

Fdiriitia, ae, f. ( famulus), the slaves belong- 
ing to one master; a retinue of slaves ; 
a troop, bind of gladiators; serfs, vas- 
sal-;, dependants; one's whole properly; 
a family, a part of a gens. 

FdmV arts, e (jumilia), adj., relating to 
slaves; relating to a house; relating to 
a family; confidential, known, friendly, 
usual, common; copiae fa.niliares, pri- 
vate pr iperiy ; res famibares, household, 
forti e, estate ; famiUans, a slave ; an 
acquaintance, friend, intimate friend ; 
adv., fd:niliarit*r. 

FoLirtil dritas, atis, f. (familiaris), familiar- 
ity, acq laintance, amity, familiar friend- 
ship, intimacy. 

Fanum, i, n. (fari), a piece of ground con- 
secnted ; a temple. 

Fas ( ikin to fatum, from fari), n. indecl., 
what is said or sp .ken, what is just or 
right by the rules of religion, divine law ; 
that which is lawful, j i-t, right, equita- 
ble, proper fit, permitted ; right, privi- 
lege, authority. 

Fascis, is, m., a bundle of wood, twigs, 
straw, reeds ; fasces, a bundle of rods, 
with which the lictv.rs went befi re the 
highest magistrate*, especially before the 
consuls ; fasces habere, to have the fasces 
carried before one's self, to have the 
rule ; faeces, high places of honor, the 
consulship. 

Fast.ldium, u, n. (contracted from fatis 
taedtum), loathing, ^queamishness, nau- 
sea, fastidiousness, aversion, dislike, dis- 
gust ; complaint ; pride, haughtiness, con- 
tempt. 

Fasti jo, 1 (fastus), v. a., I narrow gradu- 
ally into a sharp point, I point, raise, 
elevate ; fasti-ratus, a, urn, pointed, 
raised on high ; steep, sloping, descend- 
ing. 

Fastus, a, um (fari), adj., at which one 
may speak ; dies fa<tus, a day on which ! 
the praetor administered justice ; fasti i 



sc. dies, the days marked in the calendar 
as fasti; the calendar. 
Fetalis, e (fatum), adj., pertaining to fate j 
decreed, determined, ordered or given by 
fate, fated, fatal ; calamitous, destruc- 
tive, latal. 
Fateur, fassus sum, 2 (fari), v. dep. a., I 

confess, own, acknowledge. 
Fatlgo, 1 (fatis), v. a., I sate, weary, tire, 
fatigi.e, plague, torment; L incite, stim- 
ulate ; I conquer, subdue, oppress, ex^ 
haust ; I vex, trouble, harass. 
Fatum, i, n. (fari), what is said or spoken j 
a declaration with regard lo future des- 
tiny ; the will cr command of the gods ; 
fate, destiny ; good or bad fortune, 
. chanre ; calamity, mishap. 
Fauces, ium, f., pi , the gullet, throat ; 
figur. : any narrow passage, inlet or 
outlet ; entra ce, mouth. 
Fdveo, fdv'f, fautum, 2, v. n., c dat. : I 
shine, smile, am kind, am favorably in- 
clined to, I favor; I advance, promote, 
assi t, countenance. 
Fax, facts, f , a torch ; a light ; a meteor, 
comet ; faccm aficui praefcrre to be a 
leader to one ; faces invidcae, the causes 
of hatred. 
Fazim and faxo (facto), for fecerim and 

fecero. 
Febris, is, f. (for feburis, reduplic , from 
buro), a burning or heat ; a fever, an 
ague. 
Februus, a, um (akin to febris), adj., puri- 
fying, properly burning (sacrifices) ; 
subst., februum, that wherewith a purifi- 
cation or an expiation is performed ; pi., 
f brua, feast of purification ; hence Feb- 
ruarius mensis, February, the month on 
the :5th day of which this feast was cel- 
ebrated. 
Fecundus, a, um (*/eo), adj., fruitful, fer- 
tile, abounding ; frequent, plentiful, rich, 
abundant, copious. 
Feflcita*, atis, f. (felir), fruitfulness ; feli- 
city, happiness ; good fortune, luck, suc- 
cess. 
Felix, Icis (feo ; akin to plenus), adj., fertile, 
productive; rich, wealthy; happy, for- 
tunate, felicitous, blessed ; auspicious, 
advantaceous, favorable, propitious; 
adv., fzliciter. 
FcmV.w, ae, f , a female, woman- 
Fengrator, oris, m. (fenero), one that 



FEN 



660 



FIG 



lends money on interest, a banker; a 
usurer. 

Fenus, and foenus, Sris, n. (/so), what is 
produced, the produce, interest; gain, 
advantage, profit. 

FSra, ae, f. (ferus), sc. bestia, a wild ani- 
mal, beast, game. 

FSrax, acis {fero), adj., fertile, fruitful, 
abundant; with gen. and abl. 

FSre {fero), adv. (bring near), nearly, 
wellnigh, almost, within a little ; about; 
for the most part, generally, commonly ; 
just. 

FSrentarius, ii, m. {fero), a light-armed 
soldier. 

F&rio, 4, v. a., I strike, smite, beat, hit, 
knock, cut, thrust, push. 

FerniS {fere), adv., nearly, almost; for the 
most part, generally, commonly; about. 

F8ro, tuli, latum, ferre, v. a. and n., I bear, 
bring, carry ; I bear, generate, produce ; 
I bear, tolerate, endure, support; I bear, 
carry, take away ; I receive, obtain, ac- 
quire, gain, get; I offer, proffer, tender; 
I carry about ; I say, tell, relate ; I raise ; 
I bring, procure, make, cause; signa 
ferre, to march ; prae se ferre, to show, 
boast of ; facile ferre, to endure willingly ; 
graviter ferre, to be mortified, grieved ; 
tempus itafert, time requires it ; si animus 
fert, if you please ; ferunt, fertur, it is 
said, people say ; ferre legem, to make a 
law. 

FSrOcia, ae, f. {ferox), ferocity, fierceness, 
savageness ; valor, bravery, courage; 
harshness. 

FSrucitas, atis, f. (ferox), ferocity, fierce- 
ness, savageness, impudence, insolence ; 
courage, intrepidity. 

¥%rox, ocis {ferus), adj., wild, untame- 
able, unrestrained, insolent ; courageous, 
brave, warlike ; savage, cruel, ferocious ; 
ad v., fSrociter. 

Ferreus, a, um {ferrum), adj., of iron ; cruel, 
hardhearted, unfeeling, barbarous. 

Ferrum. i, n., iron ; any iron instrument ; 
a sword. 

Fertllis, e {fero), adj., 1, fertile, fruitful, 
abundant, copious, rich; c. gen. or abl.: 
2, making fruitful. 

Fertllitas, atis, f. (fertilis), fertility, fruit- 
fulness, abundance, richness. 

FSrus, a, um, adj. (free), wild, not tame, 
not domestic, living in the wilderness, 



growing wild, not cultivated ; wild, not 
polished, rude, uncivilized ; fierce, hard, 
severe, harsh, cruel. 

Fessus, a, um, adj., wearied, tired, fa- 
tigued; debilitated, feeble, weak, infirm, 
faint. 

Festlno, 1 {festinus), v. n. and a., I hasten, 
make haste, am in a hurry; 1 hasten, 
accelerate, hurry, do speedily. 

Fibra, ae t f., a filament of a root or plant, a 
fibre. 

Fibula, ae, f., a clasp, buckle, pin, brace, 
nail peg. 

Fictus, a, um, part. {Jingo) ; adj., fictitious, 
feigned, false. 

Flcus, i, f., a fig-tree ; a fig. 

Ftdelis, e {fides), adj., faithful, sincere, 
trusty, sure, that may be relied on, to be 
depended upon ; Jidelis, subst , a confi- 
dant, an honest person, one who may be 
trusted. 

Fides, Hi, f., firmness, faithfulness fidelity, 
conscientiousness, uprightness honesty ; 
help, aid, assistance; confidence, faith, 
belief, credit ; promise, engagement, 
word ; proof, instance ; protection, de- 
fence ; Jidem alicui dare, to give one one's 
word ; Jidem fallcre. to break, or not to 
keep one's word ; Jidem servare. solvere, 
liberare, or in fide inanere. to keep one's 
word, to perform one's promise; venire 
in Jidem alicujus, to surrender uncondi- 
tionally. 

Ftdes, and fldts, is f., a thread; a string of 
a musical instrument ; pi , fides, ium, a 
stringed instrument of music, a lute, 
lyre. 

Fido,flsus sum, 3 {jldv^s), v. n., c. dat. or 
abl. : I trust in, rely upon, put confidence 
in. 

Fiducia, ae, f. {fdus), firmness ; security ; 
assurance, self-confidence courage, bold- 
ness ; confidence, trust, reliance, depend- 
ence. 

Fldus, a, um {fdes), adj.*. firm. faifhful, 
trusty, certain, safe, sure, secure. 

Ftgo fxi. fixum 3, v. a., I fasten, fix, stick, 
thrust in ; I affix, post, or set up ; I make 
fast, durable, or lasting; I hit, pierce, 
transfix, shoot. 

Figaro, ae f. {fingo), a make, form, shape, 
fashion, figure, image, likeness; kind, 
nature, quality ; kind, species, manner, 
way, method. 



FIL 



661 



FOC 



Fllia, ae, f. (Jilius), a daughter. 

Fuiola, ae, f. (filia), dim., a little daughter. 

Flllusy it, m., a son. 

Fingo, finxi, fictum, 3 (akin to facio). v. a.. 
I make, fashion, form, frame, model ; I 
form, improve, teach, instruct; I adorn, 
dress, trim ; I regulate, adapt, accommo- 
date ; I alter, change; I imagine, con- 
ceive, think ; I devise, contrive, feign ; I 
dissemble ; I intend, design. 

Flnio, 4 (finis), v. a., I confine in limits ; I 
circumscribe, limit ; I fix or determine 
by limits ; I bound, restrain, check ; I 
determine, prescribe, assign, appoint; I 
finish, terminate, end, put an end to. 

Fini*, is, m., and sometimes f , a limit, 
boundary, bound; a measure, duration, 
length ; end, conclusion ; [A., fines, terri- 
tory. 

Flntttmus, a, um (finis), adj., neighboring, 
bordering upon, adjoining; nearly relat- 
ed, connected, closely allied. 

Flo, factus sum, fieri, v. n., to be, to be- 
come, grow ; to occur, happen, fall out, 
come to pass ; to be done, made, com- 
mitted ; to be made, chosen, created; to 
be esteemed, valued ; ut fit, ita ut fit, ut 
fieri solet, as it happens, as is usually the 
j*ase ; fieri potest, it is possible. 

Firmamentum, i, n. (firmu), anything used 
for fortifying ; stay, support, strength ; 
proof, reason, main point. 

Fimiitudo, viis, f. (firm us), firmness, con- 
stancy, strength, vigor. 

Firmo, 1 (firmus), v. a., I make firm or 
fast; I fortify, strengthen, secure; I 
make stable, durable, firm ; I strengthen, 
invigorate, recruit, refresh; I confirm, 
show, prove. 

Firmus, a, um, adj., fast, firm, immovable ; 
constant, steady, steadfast, persevering, 
inflexible ; faithful ; strons, stout, ro- 
bust ; powerful, considerable; able, fit 
apt, capable, qualified ; adv., firme and 
firmUer. 

F.stuca, ae, f., a mallet, commander; a 
rammer. 

FlarUiusus. a, um (fla?itum), adj , shame- 
ful, infamous, wicked, profligate, aban- 
doned, flagitious. 

FlagUium, i/, n. (flanrito), a shameful ac- 
tion ; shame, disgrace, dishonor, infamy, 
reproach. 

FlQgito, 1 (volens agito), v. a., I demand t.s 



due, I dun ; aliquem, aliquid ah aliquo, and 
aliquem aliquid, I ask, demand with im- 
portunity, solicit earnestly. 

Flagrans, tis, part, (flagro) ; adj., burning, 
glowing, blushing, ardent, glittering,, 
shining. 

Flagro, 1, v. n., I burn, am on fire ; figur. : 
I am carried on with eagerness, ardor, 
vehemence ; I am in commotion, in a 
passion, turbulent; I burn, flush, glow, 
sparkle, shine ; /. invidia, to be inflamed 
with envy. 

Flumen, viis, m. (for filament, from filum), a 
diademed priest, he that wears a fillet 
round his head. 

F'amma, ae, f., a flame, blaze, flaming fire ; 
ardor, vehemence, impetuosity, ardent 
love. 

Fleeto, fiexi, fiexum, 3, v. a., I bend, bow, 
turn ; I turn, direct, guide ; I change, al- 
ter ; I move, touch, persuade, prevail 
upon, appease. 

Fleo, flevi, fictum, 2, 1, v. n., I weep, shed 
tears ; 2, v. a., I weep over, lament, be- 
wail. 

Fletus, us, m. (fieo), weeping, wailing, la- 
menting, tears. 

Fiorens, tis, part, (floreo) ; adj., flourishing, 
blooming, prosperous, successful, bright, 
glittering. 

Floreo, ui, 2 (flos), v. n., to bloom, blos- 
som, flower; figur.: I flourish, am ia 
prosperous circumstances, am distin- 
guished, I excel, shine. 

Flos, oris, m., a flower, blossom ; figur.: 
the most excellent part of anything; 
flourishing condition. 

Fi'uctus, us, m. (flue), a wave, billow. 

Flumen, inis, n. (fluo), a flowing or run- 
ning of water, running water ; a river, 
stream. 

Fluo, fluri, fluxum, 3, v. n., to flow ; to be 
fluid ; to flow over, to be very wet, to 
drip or drop with, c. abl. ; to go on, suc- 
ceed, prosper ; to come on, arrive at, end 
in ; to spread ; to flow or pass away, per- 
ish, disappear; to be derived, to flow, 
sprins, take ri*e from. 

F J uvius, it, m. (fluo), a river. 

Fluxus, a, um (fluo), adj., flowing, leak- 
ins; weak, soft, slack, loose ; frail, per- 
ishable ; Ioosp, dissolute. 

Focus, i, m., fire; a hearth; an altar ; a 
house- 



FOE 



662 



FRI 



Foecundus. See fecundus. 
Foedus, a, um, adj., foul, filthy, loathsome, 
nasty, ugly, deformed, unseemly ; base, 
vile, mean, disgraceful, shameless ; hor- 
rible, cruel, dreadful, abominable, detest- 
able. 
Foedus, eris, n., bond, confederacy, alli- 
ance, league, treaty ; contract, agree- 
ment, compact. 
Fvr,fdtus sum, fari 9 v. dep. n. and a., I 

say, speak. 
FVras (Juris), adv., out of door*, forth. 
Fore (from/Mi) z=.futurum esse jfurem = es- 

sem. 
FSrensis, e (forum), adj., pertaining to the 
forum, being at the forum ; being out of 
doors, used in public ; relating to courts, 
forensic judicial. 
Furi>; is, f., a door, gate ; fores, turn, a 
door consisting of two folds ; any en- 
trance inlet, or opening. 
FSrls (foris), adv , without doors, without, 
out, not at home ; out of the city or state, 
out of Rome, abroad. 
Forma, ae, f., form, figure, shape ; beauti- 
ful form, beauty ; figure, image, picture. 
Formllo, i (formido), v. a., 1 fear, dread. 
Formido, tnis, f , fear, terr <r, dread ; timid- 
ity ; a dreadful thins*, a scarecrow. 
Formido! 6 <us, a, urn (furmido), adj., timo- 
rous, afraid ; causing fear, terrible, for- 
midable. 
Fornix, Icis, m. (furuus), a furnace-like 
ceiling, an arch, vault; a triumphal arch. 
Fors, tis, f. (fore), what is, becomes, hap- 
pens ; hap, chance, luck, fortune; ahl. : 
forte, by chance, casually, accidentally, 
just, perhaps. 
ForsVan ( fors &t an), adv., perhaps. 
Fortasie and fortassis (forte an sit), adv., 

perhaps ; about. 
Forte, adv. Pee fors. 
Fortis e, adj., f II, firm, strong; bnve, 
gallant, valiant, courageous, intrepid ; 
good, excellent, noble, fine ; adv., for- 
mer. 
FortV.*do, Vnis, f. ( fort ; -), strength, stout- 
ness ; fortitude, bravery, courage, intre- 
pidity. 
Fert-'ma, ae f. (fors), hap, chance, luck, 
fortune ; condition, situation circumstan- 
ces ; good fortune; a fortune, estate; 
possessions, property, effects, wealth, 
riches. 



Fortunatus, a, um, part, (fortuno) ; adj., 
happy, fortunate, lucky, bles-t ; in good 
circumstances, opulent, wealthy, rich. 
Forum, i, n. (akin to foris), a street; a 
public place, market-place ; a public 
place where justice was administered. 
Fossa, ae, f. ( fodio), a ditch. 
Fossio, dnis, f. (fodio), a digging ; a hole, 

pit. 
Fractus, a, um, part, (frango) ; adj., weak, 

feeble, faint. 
Frdgilis, e (frango), adj., brittle, frag- 
ile ; frail, perishable, inconstant ; feeble, 
weak. 
Frango, fregi, fractum, 3, v. a.. I break, 
dash to pieces ; I diminish, lessen, abate, 
weaken ; I tame, render tractable, break, 
restrain ; I subdue, suppress, quench, de- 
stroy, hinder; 1 dishearten, discourage, 
depress, humble ; I soften, move, affect ; 
I conquer, overcome, overpower ; I 
break, violate, infringe, injure. 
Frater, tris, m., a brother. 
Frattrnus, a, um {frater), adj., of a broth- 
er, brotherly, fraternal. 
Fraus- dcs, f., an error, mistake; a fraud, 
deceit, gui e, treachery; a fault, cfFence, 
trespass, crime ; loss, damage, detriment, 
harm, injury ; sinefraude, without frautf, 
honestly. 
Fremitus, us, m. (fremi), a grumbling, 
murmuring ; any loud noise, chug, clash- 
ing, growling, barking, neighing, thun- 
der, clamor. 
Fremo, ui, itum, 3, v. n., F murnmr, mutter, 

grumble; I complain loudly. 
Frequens, tis, adj., repeated, coming often, 
frequent ; that often happens, common, 
usual; much frequented, frequently vis- 
ited numerous, many ; crowded, full. 
Fr&quentia, ae, f. (frequens), frequency, 
multitude, great number; a crowd, 
throng, concourse, multitude, numerous 
attendance, or assembly. 
Fr&qnento, 1 (frequens),y. a., I frequent, 
go offpn to, resort no rh to; to visit in 
great numbers, to celebrate ; I pe< pie, 
fill with iiihaMtafit*, f rrowd, fill ; I 
hoap together, amass ; I collect, assem- 
ble. 
FrShis, a, vm (for fortvs : akin to fortis), 
adj , strong by, trusting to, nlying or de* 
pending on, c. ahl 
Frlgidus, a, um (frigeo), adj., cold, cool; 



FRI 



663 



GAIT 



figur. : flat, dull, insipid, frigid ; inac- 
tive, indifferent, remiss ; without feeling 
or affection. 

Frtgus, oris, n., cold ; coldness. 

Front, tis, f., the brow, forehead : the fore- 
part, front ; exterior, outside ; a f route, in 
/route, in front, on or from the front side. 

Fructuusus , a, um (fructus). adj., bearing 
fruit, fruitful ; profitable, advantageous, 
gainful. 

Fructus, us, m. (fruor), fruit, produce of 
fields and trees ; fruit, profit, benefit, ad- 
vantage ; interest, income, revenue, rent ; 
use, enjoyment ; pleasure. 

FrusaVas, atis, f. (frngalis), temperance, 
moderation, Ihriftiiiess, frugality, parsi- 
mony ; honesty, probity, integrity. 

Frngcs,frugi. See frux. 

Frumeiitar u.s, a. um (frumentum), adj., of 
or belonuing to corn ; concerning corn ; 
res framentaria, provisions, corn. 

Frument.or, 1 (frumentum), v. dep. n., I 
collect com, 1 purvey, forage. 

Frumentum, i, n. (fruor), corn or grain of 
all kinds, particularly wheat and barley. 

Fruor, fruitus and fructus sum,frui (fern), 
v. dep. n., c. abl. : I take the fruit or 
produce of, I have the use or profit of, I 
enj »y the benefit of, I enjoy, am delight- 
ed with, take pleasure in. 

Fru-strd (frau±), adv. : deceitfully; to no 
purpose, in vain. 

Fruc, frugis, f. (fruor, fern), produce, 
fruit ; produce of the fields, ct.rn or grain, 
pulse ; fruit of trees.; figur.: profit, use, 
advantage. 

Fucoslls, a, um (fucus)* adj., painted, col- 
ored, counterfeit, showy, seeming. 

Fuga, ae, f., a fleeing, flight, running 
away ; fiostes in fugam dare, to put the 
enemy to flight. 

Fugio, fn/i, fl.ntum. 3, 1, v n., I flee, 
fly; I fly, pass away, vanish, disappear, 
decay ; I go or run away ; 2, v. a., I fly, 
seek to avoid, shun ; I escape. 

FugVvnis, a, un (fujio), ?«dj., fugitive, run 
nirfg aw iv, with a, or genit. ; a deserter. 

Fugo, 1 (faj'o) 1 v . a.. I put to flight, I 
rout, discomfit ; I drive away, remove. 

Fulcin, si, iwv, 4, v. a., T prop, SMpport by 
pales, stays, or any kind of support ; 
fig'ir. : I support, sustain, uphold, assist 
in di^tres* 

Fulgeo, falsi, 2,. v. 11., to flash, lighten ; to 



shine, be bright, glitter, glisten ; figur.: 
I shine f.*rth, am prominent or eminent. 

Fumus, i, m., smoke, fume. 

Funda, ae, f. (fundo, 3), a sling; a kind of 
net, casting-net, drag-net. 

Funditor, oris, 111. (fundo, 3), one that 
fights with a sling, a slinger. 

Fundo, 1 (fundus), v. a , I found, lay the 
foundation or groundwork; 1 make fast, 
firm, or durable, I fasten, fortify. 

Fundo, fiidi, fusum, 3 (uuda, udus), v. a., I 
shed, pour, pour out; 1 fuse, mek ; I 
make by pouring, I cast, found, make; I 
produce, bring forth, pour forth, utter ; I 
enlarge, extend, spread ; I lay prostrate, 
I overthrow ; 1 hurl, cast, throw. 

Fungor, functus sum, 3 (akin to facio), v. 
dep. n , c. abl., or v. a , c. ace: [ do, 
execute, perform, discharge, conduct, 
administer. 

Funis, is, hi., a rope, cord, cable. 

Fvr, uris, m., a th ef ; cheat, knave. 

Furibundus, a, um (furio), adj., mad, rag- 
ing, furious: inspired, enthusiastic. 

Furor, 1 (fur), v dep. a., ^ steal, pilfer; I 
obtain by stealth. 

Furor, oris, m. (faro), fur}', madness, rage, 
distraction; inspiration, foolishness, ex- 
travagance. 

Furtum, i, n. (fur), a thing stolen ; theft, 
stealth. 



G 



Oaesum, i, n., a javelin used by the ancient 
Gauls. 

Galea, ae, f., a helmet, helm. 

Gallicus, a, um, adj., of or belonging to the 
Gauls, Gallic. 

Gallus, i, m., a Gaul, an inhabitant of 
Gaul, especially of Celtic Gaul. 

Gallus, a, um, adj., same as Gallicus, 

Gallus, i, m., the name of a Roman family. 

Ganea, ae, t\, and ganeum, i n., a cook- 
shop or ordinary ; a brothel; debauchery, 
ri'.t, revelling, gluttony. 

Ganeo, onis, m. (ranea), a frequenter of 
brotheN, rioter, reveller, glutton, de- 
bauchee. 

Gaudpo, gavisus sum, 2, v. n., I shout, re- 
j ire, am glad 

Gaudum % t», n. (raudeo), joy, gladness; 
pleasure ; delight- 



GEM 



664 



GRA 



Gimftusy us, m. (gemo), a groan or sigh ; 
pain, sorrow, sadness. 

Gemma, ae, f., a gem, jewel, precious 
stone ; ornament, adornment ; an eye or 
bud of a vine or tree. 

Gimo, ui, ttum, 3, v. n. and a., I groan, 
mourn, sigh ; I sigh at, lament, deplore. 

GSner, Zri, m. (geno, gigno), a son-in-law, 
daughter's husband. 

GSn&rdtim (genus), adv., generally, in gen- 
eral ; by kinds, sorts, divisions ; by na- 
tions or tribes. 

GSnSrOy 1 (genus), v. a., I beget, produce, 
procreate, engender, generate, bear, bring 
forth ; I produce, make, invent. 

G2n8r5sus, a, um (genus), adj., born of a 
noble race, descended from illustrious 
ancestors, noble; noble-minded, noble- 
hearted, magnanimous, generous. 

G&rilculatus, a, um (geniculum), adj., what 
has many joints or knots, knotted, 
jointed. 

Gens, tis, f. (geno, gigno), a clan among 
the Romans, of which familia or stirps is 
only a part ; a nation. 

GZnus, eris, n , those of common birth or 
gender, a race, family, stock ; a species, 
kind, sort, quality, description ; kind, 
nature, manner, condition; nation, peo- 
ple, race, tribe. 

Germariicus, a, um, adj., of or belonging to 
the Germans, Germanic, German. 

Germani, drum, m., the Germans. 

Germ&nus, a, um (germen), adj., of brothers 
and sisters by the father's side ; sincere, 
true, real, right, proper, genuine, 

G&ro, gessi, gestum, 3, v. a., I produce, bear ; 
I carry, bear ; I wear, bear, have ; I do, 
make, perform ; I administer, manage, 
conduct, regulate, rule, govern, carry on ; 
se gererc t to act, carry, or conduct one's 
self, to behave; rem bene g., to be suc- 
cessful, to carry on a thing with success ; 
res gestae, or gesta, orum, warlike deeds : 
negotium g. to carry on business ; inimi- 
eitias g., to have a grudre against. 

Gladiator, Cris, m. (rrladius), a public 
fighter, gladiator ; a bandit, thief, robber. 

GlddiatDrius, a, um (gladiator), adj., of a 
gladiator, relating to eladiators ; g. ludus, 
a school of gladiators. 

Glddius, ii, m., a sword. 

Gloria, ae, f (akin to clarus), glory, re- 
nown, fame. 



Glurior, 1 (gloria), v. dep. a. and n., I 
glory, boast, brag, vaunt, pride myself. 

Grdciiitas, ads, f. (gracilis) blenderness j 
leanness, meagreness. 

Grddus, us, m. (gradior), a step ; step, 
stair ; step, degree, condition, rank ; post, 
office, post of honor, character. 

Graece (graecus), adv., in Greek. 

Graecia, ae, f., Greece. 

Graecus, a, um, adj., of or belonging to the 
Greeks, Greek, Grecian. 

Grandis, e, adj., grown, great, large, big, 
tall ; noble, brave ; grand, lofty, sub- 
lime ; g. natu, advanced in age. 

Grdnum, i, n., a grain of corn ; a seed, a 
kernel. 

Gratia, ae, f. (gratus), pleasantness, agree- 
ableness, grace; favor, grace with oth- 
ers; good terms, friendly relations, 
friendship ; power, authority, influence ; 
a kindness, favor, service, obligation; 
thanks, gratitude, acknowledgment of 
kindness, return, requital; abl.: gratia, 
for the sake of, on account of; mea gra- 
tia, on my account ; exempli gratia, for 
instance ; gratias agere, to give thanks 
in words ; referre gratiam, or gratias, to 
make a requital. 

Gratiusus, a, um (gratia), adj., in great 
favor, agreeable, beloved ; pleasant ; 
enjoying favor, favored, protected; gra- 
cious, condescending, complaisant, oblig- 
ing. 

Gratis (contracted from gratiis, abl. pi. of 
gratia), adv., without recompense or re- 
ward, for nothing, gratis. 

Gratuito (gratuitus), adv., for naught, 
without a recompense ; without cause 
or reason. 

Gratulatio, onis, f. (vratulor), a wishing 
one joy, congratulation, gratulation ; 
public joy ; a public festivity, public 
thanksgivings. 

Gratulor, 1 (gratus), v. drp. n., c. dat. : I 
congratulate, wish one joy. 

Gratus, a, um, adj.. pleasing, acceptable, 
agreeable; pn curing or gamins favor, 
makine pleasant er beloved ; deserving 
acknowledgment or thanks ; worthy of 
approbation ; grateful ; gratum, i, n., a 
favor: gratum facrre a! icut, to do what 
shall please one ; adv., «r<5.'c. 

Gravis, e, adj., heavy, weighty, ponderous; 
important; great, eminent, venerable, 



GRA 



665 



HIC 



credible; great, violent ; severe, violent ; 
grave, serious, sober, considerate, dis- 
creet; heavy, hard, oppressing, harsh, 
grievou?, rigorous, troublesome, burden- 
some, sad, afflicting, disagreeable; adv., 
grdv^iter. 

Grdvitas, dtis, f. (gravis), heaviness, weight- 
iness ; impressiveness ; importance, pow- 
er ; severity, violence, virulence ; cru- 
elty ; gravity, seriousness. 

Gtravo, 1 (gravis) , v. a., I burden, load, 
weigh down ; gravari, to be reluctant, 
to hesitate, doubt, make difficulties. 

GrSgdrius, a, um (grex), adj , of a flock : 
common, private ; mean, indifferent, bad ; 
miles g. t a common soldier. 

Gremium, ii, n., the lap, bosom. 

Orez, grSgis, in., a herd, flock, drove ; a 
company, assembly ; the crowd. 

Guberndtio, onis, f. (guberito), the steering 
or piloting of a ship; the art of steering 
a ship ; figur. : the management or direc- 
tion of anything. 

Gubcrndtor, oris, m. (guberno), a pilot, 
steersman ; figur. : a governor, director, 
ruler. 

Gula, ae, f., the gullet ; the neck ; gluttony, 
appetite. 

Gustdtus, its, m. (gusto), the sense of taste ; 
a tasting; the taste of a thing. 

Gusto, 1, v. a., I taste ; I enjoy, partake of 
a thing, understand, hear, learn, see. 



H 



Hdbeo, ui, itum, 2, v. a., I have, hold, keep, 
possess, enjoy ; I have, contain ; I occu- 
py, captivate ; I know, have heard ; I 
use, make use of; I make, occasion, 
cause ; I hold, make, do, pronounce ; I 
do, perform ; I keep, detain, suffer to be 
somewhere ; I treat, use well or ill; I 
account, judge, esteem, think, believe, 
consider ; I reckon or number amongst ; 
I suffer, bear, endure, support ; c. dat. : 
aliquem ludibrio habere, to ridicule one ; 
c. inf. : dicere habui, I had to say ; satis 
habeo, I am content ; habere allcui grati- 
am, to feel one's self obliged or indebted 
to one ; habere orationem^ to make a 
speech ; aliquid pro certo habere, to be- 
lieve a thing ; A. aliquem in numero ora- 
torum, to reckon one amongst the ora- 



tors ; se male habere, to be ill ; aliquid in 
metu A., to be afraid of a thing ; bene ha- 
bet, it is good. 

Hdbito, 1 (habeo), v. freq. a. and n., I in- 
habit ; I am somewhere, I live, dwell, 
abide, reside. 

HdHtus, a, um, part, (habeo) ; adj., affected, 
inclined, disposed. 

Habitus, us, m. (habeo), habit, plight, con- 
dition, state, manner, fashion ; state of 
health ; dress, attire. 

Hdc (abl. of haec), sc. parte or via, adv., 
here, by this place, this way. 

Haereo, haesi, haesum, 2, v. n., I hold, 
stick, adhere, am fixed . fastened, or unit- 
ed ; I hesitate, am embarrassed, confused, 
retarded. 

Harpdgo, onis, m., a hook for pulling down 
or towards a person, a grappling-hook, 
grapple, drag. 

Hdruspex, tcis, m., one who foretells future 
events by inspecting the entrails of vic- 
tims ; a soothsayer, diviner. 

Hasta, ae, f., a spear, lance, pike, javelin. 

Hastdtus, a, um (hasta), adj., armed with a 
spear ; hastati, sc* milites, a part of the 
Roman infantry, forming the first line in 
battle. 

Haud, adv., not ; haud dum, not yet ; haud 
scio an (for annon), I do not know 
whether, I should think, according to 
my opinion, perhaps. 

Haudqudjuam, adv. (haud and qudquam, se. 
riiione), by no means whatever, not at 

all. 

Hebesco, 3 (hebeo), v. n., I grow blunt, 

dim, or languid. 
Helvctius, a, um, adj., belonging to the 

Helvetians, Helvetian. 
Hem! interj., ah! oh! alas! well! only 

see ! just look ! 
Herbesco, 3 (herba), v. n , to become full of 

herbs or grass ; viriddas herbescens, green 

corn springing up. 
Ucredttas, dtis, f., heirship, inheritance. 
Ileres and haeres, edis, m. and f. (herus), 

an heir or heiress. 
Hlberna, drum. See hibernus. 
Illbemus, a, um (hiems), adj., of or belong- 
ing to winter, wintry ; hiberna, sc. cas- 

tra, winter-quarter^. • 
Tile, haec, hCc, demonstr. pron. of the first 

person, pointing to the speaker, or to 

that which is connected with or near 



HIC 



666 



HUM 



him : this ; of this time, now customary, 
present at or of our time now living; 
the same, this, that, it ; such, of sue h a 
kind ; hie — Me, the latter — the former, 
see die ; abl. : hoc, on this account, for 
this reason, hy this means, therefore; 
hoc libentins, so much the more will- 
ingly. 

Jllc or *heic (hie), adv , here, in this place ; 
in this particular, on this; under these 
circumstances, upon this occasion. 

Hiemn, I (hi ems), v. n , I winter, pass the 
winter; I am in winter-quarters. 

Hiems, Smis, f., rainy, stormy weather; a 
storm, tempest ; the rainy season, win- 
ter. 

Hlldris, e, and htlarui. a, um. adj., cheer- 
ful, merry, gay, jovial, pleasant. 

Hildfitas, atis, f. (hilaris), cheerfulness, 
mirth, gayety, merriment, hilarity. 

Ilinc (he), adv , hence from this place ; 
thence ; on this side ; from this cause ; 
from this time. 

Hispania, ae, f., Spain and Portugal. 

Hispanus. a, um, adj., Spanish; Hispani, 
orum, m. the Spaniards. 

Hjdie (for hoc die), adv., to-day. 

Hodiernus, a, um (hodie), adj., of this day ; 
hod'erno di*>, to-day. 

HomU, inis, m. and f., a human being, a 
man or woman ; a man. 

HZnestas, atis, f. ('mnestus), respectabili- 
ty, honor, reputation, credit; decency, 
propriety of conduct; honesty, prob- 
ity, goodness ; dignity, good grace, 
beauty. 

Hjncsto, I (houest.us), v. a., I make honora- 
ble or respectable, I adoni, dignify, grace, 
set off, embellish. 

Hjnestus. a, um (honor), adj .., honorable, 
conferring honor, respectable, eminent, 
decent, proper, becoming; honored, re- 
spected ; honestum, honesty, virtue, mo- 
rality ; adv., hjnrstS. 

Honor and hSnos, Oris, m., honor ; value, 
esteem, worth ; regard, respect ; a pub- 
lic orfiVe, magistracy, dignity ; reward, 
recompense. 

HonCrdtns, a, um, pnrt. (bnvoro) ; adj., 
honored, respected ; honorable, respect- 
able, di tinguished. 

IIjiiC rifle us, a, um (honor. fac ; o), adj., 
causing or bringing honor, honorable ; 
adv., honorific^. 



Hora, ae, f., time ; an hour. 

Horrendus, a, um, part, (horreo) ; adj n 
horrible, terrible. 

Horrens, tis, part, (horreo) ; adj., dreadful, 
frightful, burn tic. 

Horreo, ui, 2, v. n. and a., I tremble, shud- 
der, fear; I am affrighted or unified; 
I shudder for tear; i am astonished, 
amazed ; I am affiighted or terrified at a 
thing. 

Hortor, 1, v. dep. a., I bid, urge on, excite, 
exhort, encourage, incite, instigate, em- 
bolden, cheer. 

Hortus, i, m., any place surrounded with a 
fence < r an enclosure ; a garden. 

Hospes Its, m. and f., a host or guest; a 
visitor, stranger, foreigi er, s( joiirner. 

HospVinm, ii, n. (httspes), a chamber for 
guests, place to receive guests in, a lodg- 
ing ; a reception, a putting up at an inn-; 
hospitality. 

Flostis, is, m. and f. (akin to hospes), a 
stranger ; an enemy. 

Flue (hir) : adv., hither, to this place: t« 
this, for this, to this issue or point; hue, 
illuc. or hue et illuc, this way and that, 
hither and thither ; hue urrugantlae ve- 
nerat, he had come to such a pitch of ar- 
rogance. 

Hue-usque, adv., hitherto, up to this time, 
as far as this, so far. 

Hvjnsccmodi and hujusmSdi, adv , of this 
kind or sort, such. 

Humairitas, atis, f. (hnmanus), human na- 
ture, humanity; human feelings; duty 
of man ; humanity, benevolence, gentle- 
ness, kindness, politeness ; learning, eru- 
dition, education, liberal knowledge, pol- 
ished manners. 

TJvmanus, a, um (homo) adj., human, 
of or belonging to a man ; humane, 
kind, gentle, courteous, good-natured ; 
polite, well-educated, learned, well in- 
formed, refined ; adv., humane, human- 
Iter. 

Tlumt. See humus. 

Ilumilis, e (humu), adj., near the ground, 
low, not. high ; humble, mean, poor, ob- 
scure ; base, abject, vile, sordid ; adv., 
hnmliVrr. 

Humor, iris m. (humeo), moisture, damp, 
ness, humidity. 

Humus, i, f , the rround, earth, soil ; hum\ 
or in humo, on the ground. 



IBI 



667 



1MB 



Ibi (is), adv., there, in that place ; in that, 
therein, ua that ; thereupon. 

Ibl-dcm, alv., in the same place 3 in the 
same thing or matter. 

Ico, lei, ictum, 3, v. a., I strike, smite, hit, 
stab, ^timr, slay ; icere fuedus, to strike or 
make a compact, league ; figun : I strike, 
move, touch, disquiet, agitate ; part., 
ictus, a, um, struck, touched; coelo ictus, 
struck by lightning. 

Ictus, us, m. (<co), a stroke, blow, stab, hit, 
thrust, cast. 

Marco and iccirco (id, circa), adv., on that 
account, therefore, for that reason ; there- 
in, so far. 

Idem, eddem, idem (is, dem), pron., the same, 
just that, just tjie : idem ac or atque, the 
same as ; idem qui, the same who ; idem 
guam si or quasi, the same as if ; eddem, 
sc. via, tlie same way ; et idem, or idem- 

. que, and indeed, and — too, and that ten) ; 
idem — idem, at once, as well — as, at the 
same time — and. 

Identidem (for idem et idem), adv., now and 
then, ever and anon, repeatedly, at inter- 
vals. 

Idoneus, a, urn (ad, onus), adj., fit for the 
burden, able to bear; apt, able, fit, meet, 
proper, suitable, convenient, becoming, 
well suited, well adapted, opportune, 
advantageous ; worthy, deserving ; suffi- 
cient, able, trustworthy, satis factory, 
credible, sure. 

Jdus, uum, f. (di-vido), the ides, division ; 
half of a month, viz., the 15th day of 
March, May, July, and October, and the 
13th of the other months 

Igitur (aritur), conj , therefore, then, ac- 
cordingly ; as I was saying, I say, then ; 
at length, at last, finally. 

Igndrus, a, um (in-gnarus), adj., ignorant, 
not experienced in, unacquainted with, 
unaware. 

Igndoia, ac, f (ignavus), inactivity, idleness, 
laziness, sluggishness, sloth ; cowardice. 

Ignavus, a, um (in-gnavus), adj , inactive, 
lazy, slothful, remiss, sluggish, indolent; 
cowardly, dastardly, timid. 

Ignis, is, m , fire ; a watchfire ; a torch, a 
burning piece of wood ; liirhtning. 

Ignobllis, e (in-^nobilis), adj., unknown to 
fame, not noted, undistinguished, inglo- 



rious, ob?cure ; of low birth and parent- 
age, meanly born ba-e bor.i, ignoble. 

IgnCmiiiia, ae, f. (in, vomen), the loss of a 
good name ; ignominy, disirraco, dis- 
honor ; ignominiam acapere, to suffer a 
disgrace. 

IgnZro, 1 (ignarus), v. a., I am ignorant of, 
have no knowledge of, do not know ; ig- 
noratus, a, um, unknown; unobserved, 
unrecognized, undiscovered. 

lgno.-ico, ovi, otum, 3 (in, gnusco), v. n. and 
a., I do not inquire, I seem not to know, 
I overlook, pardon, forgive, remit, ex- 
cuse, c. dat. 

Ignotus, a, um. part, (ignosco), adj., unrec- 
ognized, unknown. 

Ille, ilia, illud, dem. pron. of the third per- 
son, referring to the person or thing spo- 
ken of, or to anything at a distance : that, 
that man (he), that woman (she), that 
thing (it) ; hie — ille, this one — that one, 
the latter — the former; hi. — illi, these 
— tho-e, some — others; ille Cuto, the 
ancient, well-known, notorious, famous 
Cato. 

Rleccbrd, ae, f. (llicio), what entices, a 
lure ; an enticement, allurement, attrac- 
tion, charm, inducement, reduction, stim- 
ulant. 

Illlc (dlic), adv., thore. in that place; in 
that matter, in an affair of that nature; 
at that time, then. 

Il-lfcio, lexi, ledum, 3 (in, lacio), v^ a., 1 
draw in, allure, entice, decoy, inveigle, 
attract, invite, induce. 

U-licitator , oris, m. (in, lie), a nominal, 
purchaser, one who bids at an auction. 

II-icj (in, locu) : adv., in the place, on 
the spot; straightway, instantly, imme- 
diately. 

Il-tigo, l (in, ligo), v. a., I bind, tie ; I join, 
fasten, fix, connect to; I bind together, 
combine, construct. 

Illo (iile), adv., to that place, thither; 
thereto, to that, to that end. 

Illuc (Ulic), adv., to that place, thither. 

Il-lustris, e (hi, lustro), adj., filled with 
light, light, clear, bright, luminous ; man- 
ifest, clear, evident, open, known; im- 
portant, considerable, prominent ; re- 
markable, notable, distinguished, illus- 
trious famous, renowned, noted. 

Im-becillis, e, and im beciilus, a, um (in, 
bacdius), adj., weak, feeble, faint; im- 



1MB 



668 



IMP 



becile. inefficient, weak-headed, faint- 
hearted. 

Im-beciUttas, atis, f. (imbecillis)^ weakness, 
infirmity, feebleness. 

Imber, bris, in., a heavy or violent rain, 
shower of rain, pelting rain. 

Jm-buo, bui, butum, 3, v. a., I fill with 
moisture ; I wet, dip, soak, steep, satu- 
rate, moisten; I dip, imbue, stain, taint, 
infect, fill ; I inspire or impress with, 
accustom, inure to, imbue, instruct, give 
a taste for; I initiate, consecrate, dedi- 
cate. 

Imltor, 1, v. dep. a., I imitate, copy, coun- 
terfeit; I resemble, am like, have the 
appearance of; I express, portray, repre- 
sent, copy. 

Im-manis, e (in, humanus), adj., inhuman, 
monstrous, wild, savage, cruel, fierce, 
ruthless, frightful ; immense, enormous, 
huge, vast. 

Tm-manltas, atis, f. (immanis), inhuman 
manners or conduct, fierceness, barbarity, 
cruelty, stern insensibility, savage apa- 
thy ; monstrous size, enormity, vastness. 

Im-mansuetus, a, um (in, m.) adj., untamed, 
wild, savage. 

Im-minuo. ui, utum, 3 (in, minuu), v. a., I 
diminish, lessen, reduce, shorten, con- 
tract, impair, abate, take from ; I weaken, 
enfeeble, debilitate ; I derojrate from, en- 
croach upon, bring down, break, violate, 
subvert, overthrow. 

Im-missio, onis, f. (immitto), a letting in, 
introduction ; i. sarmentorum, the letting 

> the sprouts grow. 

Im-mitto, mlsi, missum, 3 (in. mitto), v. a., I 
send or let in, despatch into or against, 
discharge into or at; let loose upon; 1 
set on, set to work, employ, suborn, in- 
stigate. 

Immo or imo (probably for in modo), adv., 
in a manner ; hence sometimes * yes,' 
and sometimes 'no,' even, yes, yea; nay 
rather. 

Im-modcrutus, a um (in, mnderatus), adj., 
immoderate, excessive, intemperate, un- 
restrained ; boundless, endless, immeas- 
urable. 

Im-mvrtu.'u, c (/n, mortalis), adj., undying, 
immortal imperishable, everlasting. 

Im-mortafita-!, atis, f. (irmnortalis), immor- 
tality, Infinite durability, imperLliable- 
riess ; immortal remembrance. 



Im-mutatus, a, um, part, (immuto) ; adj., un« 
changed, constant, steadfast, immutable. 

Im-muto. 1 (in, muto), v. a., I change or 
alter ; I exchange. 

Im-paratus, a, um (in, paratus). adj., not 
ready, unprepared, unprovided, unfur- 
nished. 

Im-p&dimentum, i, n. (impedio), that which 
entangles or hampers one, a shackle, 
burden, impediment ; baggage, luggage ; 
the beasts of burden ; the men attached 
to the baggage ; a hindrance, obstruc- 
tion, bar, obstacle. 

Im-pedio, Ivi and ii, itum, 4 (in, pes), v. a., 
I entangle, hamper, shackle ; I involve, 
embarrass, perplex ; I hinder, prevent, 
stop, obstruct, impede. 

fm-pcdltus, a, um, part, (impedio) ; adj., im- 
peded, involved, obstructed, burdened, 
retarded, intricate, confused, embar- 
rassed, difficult ; loaded with baggage. 

Im-pello, puli, pulsum, 3 (in, pello), v. a., 1 
push, drive, press, force against, into or 
forward, I urge on or against, I set in 
motion, propel, impel ; I overthrow, 
overturn, precipitate ; I induce, impel, 
incite, instigate, urge, persuade, stimu- 
late. 

Im-pendeo, 2 (in, pendeo), v. n., to hang 
over or above, to overhang ; to impend, 
hover over, threaten, to be near, to be 
imminent, with in, or c. dat. 

Im-pendo, di, sum, 3 (in, pevdo^ , v. a., T lay 
out or expend fi.r somo thing or use ; 
figur. : I expend, lay out, bestow, em- 
ploy, apply. 

Im-pensa, ae, f. (hnpensus), outlay, expense, 
charge, co~t ; employment, application, 
consumption, use. 

Im-pensus, a, «w, part, (impendo) ; adj., 
large, great, earnest, fervent, urgent ; 
impenso pretio, at a hij^h price. 

Ini-pcrdtar, oris, in. (iwpcro), commander, 
chief, overseer, director ; the commander- 
in-chief of an army. 

Im-pSratum, i, n. (imp:m), a command, 
order ; ad impcratttm, according to com- 
mand. 

Ln-pSrltus, a, Ml (in, vnitus), adj , c. gen.: 
ignorant of, unacquainted with, inc.xpc. 
rienced, unskilled in a thing ; unprao 
tised, unskilful, injudicious, dull, simple. 

Irn-pPrinrrt, ii, n (mincro), an order, emu. 
mand, injunction ; tho power to com- 



IMP 



669 



IMP 



mand, power, control ; supreme power, 
rule, sovereignty, sway, government, 
dominion, empire, military power as dis- 
tinguished from civil ; the title of com- 
mander ; empire, dominion, realm: pi., 
imperia, the commanding officers, com- 
manders, generals. 

Jm-pero, 1 (in, paro), v. a., I order, com- 
mand, enjoin, give an order or com- 
mand ; I rule over, govern, command, 
manage : with an accus. of the thing : I 
command or order, I order to be fur- 
nished or provided, I give orders for, I 
dictate, impose by command, I lay upon ; 
imperatum, i, n., that which is ordered, 
an order, command. 

Im-petro, 1 (in, patro), v. a. and n., I bring 
about, accomplish, go through with, ef- 
fect ; I obtain, get, procure, bring about, 
bring to pass ; I obtain, get, gain, win, 
procure, cam' by entreaties. 

Im-petus, us, m. (impeto), an attack, as- 
sault, shock, onset ; a motion forward, a 
rapid or impetuous motion ; impetuosity, 
vehemence, ardor, exertion, heat, fire, 
vigor, force, desire, strong passion, im- 
pulse, zeal, eagerness. 

Im-pius, a, urn (m, pius), adj., impious, 
irreligious, irreverent, undutiful ; bar- 
barous, savage, cruel, wicked. 

Im-plGro, 1 (in, pioro), v. a., I call upon 
with tears, beseech earnestly, implore,, 
invoke, entreat, pray for. 

Im-pona, posui, pusitum, 3 (in, pona), v. a., 
I piace, put, set or lay into or in a place ; 
I put or place upon, set upon, lay upon ; 
I lay upon, impose, enjoin, assign; I im- 
pose upon, deceive, trick. 

Jm-purtu, I (in, porta), v. a., I carry or con- 
vey into, bring in, introduce, import. 

Im-partunituj, atis f. (importunus), unsuit- 
ableness, inconvenience ; unseasonable- 
ness, importunity, incivility, boldness, 
licentiousness. 

Im-portxinus, a, um (in, porta), adj., unsea- 
sonable inconvenient, unsuitable ; trou- 
blesome, grievous, distressing, painful, 
oppressive 5 vexatious, rude, haras>iiiL', 
importunate, uncivil, churli.-h, peevish, 
morose; restless, unquiet, violent ; bad, 
vicious, worthless. 

Im-putcns, Us ( 'n, patens), adj., powerless, 
weak, feeble, unable, impotent ; c. «?en.: 
ba\ing no power over, not master of; 



Without case : passionate, violent, furi- 
ous, outrageous, tyrannical, despotic ; 
immoderate, ungoverned, unbounded, 
excessive, intolerable. 

Im-pr'unis (in, primus), adv., especially, em- 
inently, particularly. 

Im-prlmo, pressi, pressum, 3 (in,premo), v. 
a., I press into, stick or stamp into 3 I 
press upon, impress, imprint, stamp. 

Im-probus, a, um (in, probus), adj., bad, 
wicked, dishonest, knavish, villanous, 
malicious, depraved, ungodly, unprinci* 
pled, unjust, unfair, not equitable. 

Im-pruvidus, a, um (in, providus), adj., 
not foreseeing, not anticipating ; im- 
provident, incautious, heedless, careless, 
thoughtless, inconsiderate. 

Imprurlnis, a, um (in, pror>isus), adj., un- 
foreseen, unlooked for, unthought of, un- 
expected, sudden; de or ez improviso, or 
simply improviso, unexpectedly, on a 
sudden, without warning. 

Im-prudens, tis (in, prudens), adj., not fore- 
seeing, not expecting, not meaning, un- 
aware, unconscious ; c. gen. : ignorant 
of, unacquainted with, not knowing; 
unwise ; improvident, imprudent, incon- 
siderate. 

Im-prudentia, ae, f. (imprudens), want of 
knowledge, ignorance ; chance, accident, 
mistake, error ; want of foresight, im- 
prudence, indiscretion, iuconsiderate- 
ness. 

Im-pudens, tis, (in, pudens), adj., shameless, 
impudent, barefaced. 

Im-pudicus, a, um (in, pudicus), adj., shame- 
less : unchaste, immodest, lewd, lustful, 
sensual. 

Im-pugno, 1 (n, puguo), v. a., I fight 
against, attack, assail by fighting; fig- 
ur. : I assail, attack, oppose, impugn. 

Im-pvlsus, {is, m. (impello), a setting In mo- 
tion, a moving, impelling ; an impres- 
sion, impulse ; instigation, incitement; 
an inward impulse, violent affection or 
passion. 

Im-pune (impunis), adv., without punish- 
ment or penalty, without fear of punish- 
ment, with impunity ; without danger, 
harm, hurt, or loss, safely. 

Im-punttus, at>s, f. (impunis), impunity, 
freedom or security from punishment, re- 
mission of punishment ; fill! Iirensp > un- 



IMP 



670 



INC 



in speech: redundancy, diffusiveness, 
excess of ornament. 

Im-piinitus, a, um (in, punitus), adj., un- 
punished, exempt from punishment ; un- 
restrained, excessive ; secure, safe, unim- 
paired. 

Jm-purus, a, um (in, purus), adj., unclean, 
impure, foul, nasty, filihy ; defiled, con- 
taminated ; baleful, abominable, loath- 
some, infamous, wicked, execrable, ac- 
cursed. 

Jmus, a, um (for infimus, superl. afinferus), 
adj., lowest, undermost, deepest, inmost. 

/», prp. c. ace. and abl. : 1, with the accus. : 
to a place or point, (o, unto, into, upon ; to- 
wards ; according to, after ; for ; through ; 
up to, down to, as long as; in relation 
to, about ; in dies, for every day, daily ; 
2, with the ablat. : in, on, upon, at ; 
among, wilh, by ; in regard to, in the 
case of ; in tempore, at the right time, at 
the proper moment. In composition, in 
signifies into, upon, against, in ; above or 
over; sometimes it is intensive. 

I91-, inseparable particle, prefixed to adjec- 
tives ; answers to un- in English, adding 
a negation to or expressing the opposite 
of the simple word to which it is pre- 
fixed — as infans, not speaking ; indoctus, 
not learned ; immitis, not mild ; illibercdis, 
not liberal, &x. 

In-ambulu, 1, v. n., I walk up and down in 
a place, 1 pace to and fro. 

Inanis, e, adj., empty, void; figur. : use- 
less, fruitless, vain, frivolous, ground- 
less, powerless, ineffectual ; vain, boast- 
ful, ostentatious. 

In-cedo, cessi, cessum, 3, v. n., I go, go 
along or on ; I walk slowly and with an 
air of dignity ; I am, appear to be ; I pro- 
ceed, advance, move on, march ; I rush 
upon ; figur. of inanimate things: to 
come on, to come upon any one, attack, 
fall upon, befall, seize ; to appear, arfce ; 
rumor inccdebat, a rumor was abroad, 
was spreading. 

In-cendiurn, ii, n. (incendo), a fire, confla- 
gration. 

In-cendo, di, sum, 3 (in, candeo), v. a., I 
kindle, set fire to ; figur.: I inflame, stir 
up, animate, incite, excite, irritate ; I in- 
stigate ; incpnsus, a, um, lighted, kindled, 
burning ; figur. : incensed, exasperated. 

In-ceptum, i, n. (incipio), a beginning, 



attempt, enterprise, undertaking, de- 
sign. 

In-eertus, a, um, adj., uncertain, doubtful, 
doubting, dubious ; having no certain in- 
formation ; uncertain, not sure, not to 
be relied upon ; in re incert.a, in need, dis- 
tress ; vultus incertus, an uneasy, anx- 
ious countenance. 

In-cessus, us, in. (incrdo), a gait, walking ; 
an irruption into, or invasion of, a coun- 
try. 

In-cestum, i, n (incestus), impurity, incest. 

ln-culo, cidi, casum, 3 (!», cade), v. n., I 
fall into or upon ; to fall on a time, to 
come to pass, to happen, occur ; I attack, 
assault, assail ; to meet with, to happen 
to, befall. 

In-cido, cidi, clsum, 3 (in, caedo), v. a., I 
cut into, make an incision in ; I make by- 
cutting 3 I clip, lop. 

In-ctpio, cepi, ceptum, 3 (in, enpio), v. a., I 
take in band, undertake, attempt ; I be- 
gin, commence ; v. n., to begin, com- 
mence. 

In-citatus, a, um, part (incite-) ; adj., run- 
ning, flying, going, flowing, sailing 
swiftly ; equo incttatu, riding at full gal- 
lop. 

In-cVo, 1 (incieu), v. freq. a., I set in rapid 
motion ; I excite, stimulate ; I incite to a 
thing, encourage ; i. se, or incitari, to put 
one's self in rapid motion, to hasten, run, 
fly, go swiftly, flow, sail. 

In-clamo, 1, v. a., I call upon with a loud 
voice, 1 cry out to ; I call upon for assist- 
ance ; I assail with harsh language, I 
abuse, chide, rebuke. 

Incli.vat.us, a, um, part, (incline-) ; adj., in- 
clined, prone, favorably disposed. 

In-ctino, 1, v a., I incline, bend, curve ; I 
bend, turn, direct; inclinari, to incline, 
be inclined to. 

In-cludo, si, sum, 3 (in, claudo), v. a., I 
shut up, confine, keep in ; I put in, in- 
sert ; I confine, restrain ; I block up, ob- 
struct, hinder ; I bound, limit; includere 
orationem in epistola, to insert a speech in 
a letter : t. aliquid orationi, to put in 
something in a speech. 

In-cotrnltus, a. um, adj., not examined, un- 
tried ; unknown ; unclaimed ; incognito, 
abl., without knowledge, unknowingly. 

In-cola, ae, m. and f. (inado), an inhabi- 
tant ; a native, countryman. 






INC 



671 



IND 



tn^c&lo, c8lui, cultum, 3, v. a. and n., I 
abide or dwell in a place ; I inhabit. 

In-coLumis, e, *<!)., unimpaired, uninjured, 
in good condition, safe, sound, whole, 
entire ; unconquered. 

iK-columitas, atis, f. (incolumis), good con- 
dition, safety, preservation, soundness. 

f '-tommodum, i, n. (incommodus) , incon- 
venience ; trouble, disadvantage, detri- 
ment, loss, misfortune ; ferre alicui in- 
commodum, to occasion disadvantage to 
any one. 

ti-co'mmodus, a, urn, adj., inconvenient, 
troublesome, incommodious, unsuitable, 
unseasonable ; adv., incommode. 

bi-consid^tatus, a, um, adj., inconsiderate, 
unthinking, heedless, thoughtless, unad- 
vised, injudicious. 

In-constans, tis, adj., inconstant, wavering, 
fickle, changeable'. 

In-consultus , a, um, adj., imprudent, incon- 
siderate, unadvised, indiscreet, thought- 
less, injudicious, rash, foolish ; adv., in- 
consults. 

In-cottuptus, a, um, adj., uncorrupted ; not 
destroyed, not injured ; uninjured, una- 
dulterated, pure, genuine, not seduced, 
not bribed. 

fn-crebresco or in-ctebesco, bui, 3, V. n., I 
become strong, I increase, am augment- 
ed, grow frequent, prevail, spread. 

In-ctedtbilis, e, adj., not to be believed, in- 
credible ; wonderful, strange ; adv., in- 
crcdibiliter. 

In-cremenlum, i, n. (inctesco), growth, in- 
crease. 

In-ct2pito, 1 (inctepo), v. freq. a., I cry or 
call out to any one ; I assail with harsh 
language, I chide, rebuke ; I blame, cen- 
sure. 

In-ctcpo, pui, pitum, ], v. n., I sound, re- 
sound, make a noise ; v. a., I assail with 
harsh words, chide, reprove ; I excite, 
stimulate ; I shake, move, disturb. 

In-ctuentus, a, um, adj., not bloody, blood- 
less, without bloodshed. 

Tn-cultus, a, um, adj., uncultivated, unpol- 
ished, undressed, unadorned, inelegant, 
rude, neglected, uninhabited, desert, 
wild. 

In-cultus, us, m., a neglecting or omitting 
to take care of a thing ; a want of culti- 
vation ; filthiness, squalor. 

In-cumboy cubui, cubitum, 3, v. n., c. dat. 

29 



or in : I lay myself upon, lean or recline 
upon ; figur. : I exert myself, take pains, 
apply myself to, attend to. 

In-curro, cutti and cucutti, cutsum, 3, v. n» 
and a., I run in, to, or upon ; I assail, 
assault, attack, rush upon ; I make an 
incursion, invasion, inroad, irruption 
into ; I fall upon, meet with ; to happen, 
occur, befall. 

In-cutsus, us, m. (incutto), an attack, in- 
road, invasion, irruption. 

In-cuso, 1 (in, causa), v. a., I accuse, 
blame, complain of. 

In-dago, 1 (in, *dago), v. a., I search or 
trace out ; I explore, investigate. 

Inde (is, ea, id), adv., thence, from thence, 
from that place ; from that, therefrom ; 
on that side ; from that time, then, after- 
wards. 

In-demnatus, a, um (in, damnatus), adj., 
uncondemned. 

In-dex, dicis, m. and f. (indicate), a discov- 
erer, informer ; a sign, mark, index. 

In-dtcium, ii, n. (index), a discovery or dis- 
closure ; an accusing, informing in a 
court of justice ; an evidence, deposition 
in a court of justice ; a sign, symptom, 
mark, token, proof, indication. 

In-dico, 1, v. a., I show, discover, reveal, 
disclose, declare, inform, indicate • I 
show briefly, touch upon ; I give evi- 
dence, depone ; I tell or set the price, I 
value, put a price upon ; indicate se, to 
show one's self in one's true character; 
indicate de conjutatione, to betray a con- 
spiracy, to inform against it. 

In-dlco, dixi, dictum, 3, v. a., I denounce, 
declare, proclaim, publish, appoint ; I 
order by proclamation, I impose, enjoin. 

In-dictus, a, um, part, (indlco), notified, ap- 
pointed ; adj. (in, dictus), not said, un- 
said; not mentioned, not celebrated; 
indicta causa, without being tried or 
heard. 

Ind-igens, Us, part, (indigeo), adj., c. gen. : 
wanting, needy. 

Ind-igeo, ui, 2 (*indu, egeo), v. n., c. gen. 
or abl. : I want, need, stand in need of, 
require ; I long for, desire; I am poor or 
needy. 

In-dignatio, onis, f. (indignot), disdain, in- 
dignation, rage. 

In-dignitas, litis, f. (indignus), unworthi- 
ness ; indecorum, indecent behavior; 

QQ 



IND 



672 



INF 



unsuitableness, unfitness; unworthy or 
shameful treatment ; heinousness, atroci- 
ty ; indignation. 

In-dignus, a, um, adj., unworthy, un- 
deserving ; not deserved, undeserved ; 
rough, cruel, harsli, severe ; indecent, 
shameful, unbecoming, unfit. 

In-diligens, tis, adj., negligent, careless, 
heedless ; adv., indiligentcr. 

In-doctus, a, um, adj., untaught, unlearned, 
illiterate, ignorant, rude, unskilful, un- 
trained. 

Induciae. See indutiae. 

In-duco, duxi, ductum, 3, v. a., I lead in, 
bring in, lead into, introduce; I put on, 
draw on, clothe ; I introduce or bring 
forward as a speaker ; I represent, ex- 
hibit, bring forward a play or game ; J 
lead, command ; I deceive, cajole, take in ; 
I bring forward, mention, relate ; I draw 
or put one thing over another; I over- 
lay with anything ; I derive ; inductus, a, 
um, induced, moved, persuaded, incited. 

fn-ductus, us, m. {induco), an inciting, mis- 
leading. 

In-dulgeo, dulsi, dultum, 2 (in, dulcis), v. 
n., c. dat. : I delight in, indulge, yield to. 

Ind-uo, ui, utum, 3, v. a., I put on, clothe ; 
I cover, surround, furnish with ; I im- 
part, give. 

Indu-stria, ae, f. (industrius) , industrious- 
ness, industry, carefulness, diligence, ac- 
tivity. 

Indutiae and induciae, arum, f. (in, ducol), 
a truce or cessation from hostilities, an 
armistice. 

fn-cdia, ae, f. (in, edo), an abstaining from 
eating, a fasting. 

in-eo, Ivi-or ii, itum, ire, v. n. and a., I go 
into, I enter ; I begin, commence, take a 
beginning ; I begin, make a beginning ; 
I enter upon, assume the badges and 
power of; I devise, contrive. 

In-eptia, ae, f. (ineptus), silliness ; a silly 
story ; a witty jest. 

In-eptus, a, um (in, aptus), adj., unsuitable, 
unfit, impertinent, improper, absurd, fool- 
ish, silly ; acting absurdly, foolishly, im- 
properly ; inepti, persons carrying every- 
thing too far, pedants, fools. 

In-ermis, e, and vt-crmus, a, um (in, arma), 
adj., without arms, unarmed, weapon- 
less, defenceless; figur. : unarmed, not 
practised, unwarlike, harmless. 



¥n-ers, tis (in, ars), adj., without art, with- 
out skill; inactive, idle, lazy. 

in-ertia, ae, f. (iners), unskilfulness, igno- 
rance ; sloth, laziness, inactivity. 

In-famia, ae, i.(infamis), ill fame, bad report, 
bad repute, disgrace, dishonor, infamy. 

Inferi, orum. See inferus. 

In-fcro, tuli, illatum, 3, v. a., I bring or 
carry into, or to a place, I throw, brin%, 
put, place upon a thing ; i. signa, to 
bear the standards against the enemy, to 
march against the enemy in battle-array ; 
i. helium alicui, to make war against one ; 
i. causam, to allege an excuse or pretext; 
i. alicui causam belli, to seek a pretence 
for making war upon one ; i. manus ali- 
cui, to lay hands on one ; i. vim alicui, to 
offer violence to one ; i. alicui terrorem, 
to cause a fright to any one ; i. se,.to go ; 
to go into, enter, rush into ; i. se inperic- 
ulum, to expose one's self to danger. 

In-ferus, a, um, adj., compar., inferior, su- 
perl., infimus or Imus ; inferus, a, um, 
being in or below the earth, subterranean 
dii inferi, the infernal gods ; inferi, the 
dead ; the infernal regions ; inferior, ius, 
lower ; latter ; later, younger ; inferior 5 
infimus, a, um, the lowest, last; the 
meanest, poorest, basest, worst. 

In-festus, a, um (in, fendo), adj., treated in 
a hostile manner, disturbed, annoyed, in- 
secure, unsafe, troublesome ; hostile, in- 
imical, vexatious, troublesome, spiteful, 
dangerous. 

In-ficio , f cci, fectum, 3 (in, f ado), v. a., I 
put into ; I mix ; I dip into, moisten, dye, 
color, tinge, paint ; I season ; 1 spoil, in- 
fect, taint, corrupt, poison ; inficere ali- 
quem artibus, to instruct any one in arts ; 
i. aliquem vitiis, to infect any one with 
vices. 

In-fidelis, e, adj., unfaithful, faithless, per- 
fidious, treacherous, deceitful, false. 

ln-fldus, a, um, adj., unfaithful, faithless, 
false, perfidious, treacherous. 

In-fimus, a, um. See inferus. 

In-finitus, a, um, adj., unlimited, bound- 
less, infinite; endless; ample, large, 
great, diffuse. 

In-firmitas, atis, f. (infirmus), weakness, 
feebleness ; disease, sickness ; fickleness, 
levity, inconstancy. 

In-firmvs, a, um, adj., not strong, weak, 
feeble, infirm ; tired, weary. 



INF 



673 



INN 



ln-flammo, 1, v. a., I set on fire, kindle, 
light ; I burn ; figur. : I inflame, kindle, 
rouse, incite, excite, stir up, stimulate. 

In-jlecto, flezi, flexum, 3, v. a., I bend, bow, 
curve; I bend, soften, move, mitigate, 
appease ; I alter, change, lessen. 

In-flexus, a, um, part, (inflecto) ; adj., soft, 
melancholy, mournful, plaintive. 

In-fi'igo, fiixi, flictum, 3, v. a., I strike one 
thing on or against another ; I cause, in- 
flict, attach. 

In-fiuo, fluxi. fiuxum, 3, v. n., to flow or run 
into ; to stream in, rush into, invade in 
great numbers. 

Infra (for infera, sc. parte), 1, adv., below, 
beneath ; compar., inferius, lower, farther 
below, deeper ; 2, prp. c. ace. : below, 
under, inferior to. 

In-fundo,fudi,fusum, 3, v. a., I pour in or 
into; I communicate, impart; infundi, 
to spread over, to come to ; to enter, break 
into. 

In-genium, ii, n. (in, geno or gigno), natural 
or inborn quality; natural capacity, 
genius, understanding, parts, abilities; 
genius, acuteness, talent, mind, wit; cum 
ingenio, with discernment, discrimina- 
tion, or sense. 

Ingens, tis, adj., gigantic, giant-like, very 
tall ; great, strong, powerful ; very great, 
vast, huge, big, large, prodigious, im- 
mense. 

In-genuus, a, um (in, geno or gigno), adj.. 
inborn, innate, natural ; native, natural, 
not foreign ; freeborn ; liberal, ingenuous, 
not servile, noble, respectable, genteel ; 
frank, open, candid, ingenuous, noble, 
sincere. 

In-gigno, gSnui, g&riitum, 3, v. a., I instil 
by birth or nature, I implant ; ingenitus, 
a, um, inborn, innate, implanted. 

In-gratus, a, um, adj., unpleasant, disagree- 
able, offensive, unacceptable ; ungrateful, 
unthankful; not acknowledged, thank- 



In-gredior, gressus sum, 3 (in, gradior), v. 
dep., 1, v. n., I enter, go into; I engage 
in, apply myself to; I go, walk, step, ad- 
vance ; 2, v. a., I enter, go into, undergo, 
encounter; I tread upon, enter upon; I 
commence, begin, apply myself to ; I 

attack. 

i 

¥n-honestus, a, um, adj., dishonorable, dis- 
graceful, shameful, base, foul ; unsightly, 



unseemly, dirty, nasty, filthy, ugly, de- 
formed. 

in-humanus, a, um, adj., inhuman ; rude, 
discourteous, uncivil, ill-bred, unsociable. 

in-imlcitia, ae, f. (inimicus), enmity, hos' 
tility. 

Tn-imicus, a, um, adj., hostile, inimical, 
contrary, adverse, spiteful, injurious, 
prejudicial ; hurtful, useless. 

In-lquitas, atis, f. (iniquus), inequality; 
unevenness; steepness; difficulty, dis' 
advantage; injustice, unfairness, un- 
reasonableness. 

in-lquus, a, um (in, aequus), adj., unequal: 
inconvenient, difficult, troublesome, hurt- 
ful, injurious; immoderate, excessive; 
unfair, unreasonable, unjust ; disinclined, 
unkind, hard, adverse, hostile; impa- 
tient, unwilling ; calamitous, unfortu- 
nate, unhappy, unseasonable. 

in-itium, ii, n. (inire), a going in, entrance; 
commencement, beginning ; i. dicendi fa- 
cere, to begin to speak; initio, abl., in the 
beginning, at first. 

In-jtcio, jeci, jectum, 3 (in, jacio), v. a., I 
throw, cast, or put into or in; I cause, 
occasion, inspire with ; I throw at, to, or 
upon, I lay or put on ; I mention, suggest. 

In-juria, ae, f. (injurius), anything done 
unjustly, injury, injustice, wrong; un- 
just, unlawful conduct, injustice ; injuria, 
abl., unjustly, undeservedly, without 
reason, without cause. 

In-jussus, a, um, adj., not ordered, unbid- 
den, voluntary. 

In-jussus, us, m., only abl. injussu, with- 
out being ordered or commanded. 

In-justus, a, um, adj., unjust, wrongful, in- 
iquitous, unreasonable ; oppressive. 

In-nascor, natus sum, 3, v. dep. n., I grow 
in, spring up or am born in a place ; I 
arise, am produced in or with. 

In-natus, a, um, part, (innascor), adj., in- 
born, innate, inbred, natural. 

In-nltor, nlsus or nixus sum, 3, v. dep. n., I 
lean or rest upon, recline upon ; figur. : 
I rely, depend upon, c. dat. or abl. 

In-nocens, tis, adj., that does no harm, 
harmless, innocent, guiltless, disinter- 
ested. 

In-nocentia, ae, f. (innocens), harmlessness; 
honesty, integrity, probity ; innocence. 

In-noxius, a, um, adj., harmless, not hurt* 
ful, innoxious ; not injured, unhurt. 



INN 



674 



INS 



In-nUmerabilis, e, adj., what cannot be 
numbered, numberless, infinite, count- 
less, innumerable. 

ln-opia, ae, f. (inups), a want of necessa- 
ries ; want of property, wealth, or riches ; 
want of provisions ; scarcity of friends ; 
want, poverty. 

In-optnans, tis, adj., not expecting, una- 
wares. 

Inquam and inquio, &, it, v. defect., I say. 

In-quilinus, i, m. (for incolinus, from in- 
colo), an inhabitant of a place which is 
not his own property, a dweller in a 
strange place, tenant, alien. 

Tn-quinatus, a, urn, part, (inquino), adj., 
polluted, defiled, contaminated, sullied, 
foul, base. 

ln-quino, I (in, cunire), v. a., I pollute, de- 
file, contaminate. 

fn-sanio, Ivi and ii, Itum, 4 (insanus), v. n., 
I am mad, insane, furious, or outrageous ; 
figur. : I act like a madman. 

fn-satiabilisi e, adj , one that cannot be sa- 
tiated, insatiable. 

In-sciens, tis, adj., not knowing, not think- 
ing, unheeding ; ignorant. ■ 

In-scientia, ae, f. (insciens), ignorance, want 
of knowledge, inexperience, unskilful- 
ness. 

In-scius, a, urn (in, scio), adj., not knowing, 
ignorant, unskilful, rude ; t*. culpae, un- 
conscious of guilt. 

In-scrlbo, ipsi, iptum, 3, v. a., I write in, 
at, or upon, I inscribe. 

In-sZquor, quutus or cuius sum, 3, v. dep. 
n. and a., I follow after, follow ; I pur- 
sue closely, press upon, harass, perse- 
cute ; I proceed, continue in ; I take 
pains, endeavor. 

In-s&ro, strui, sertum, 3, v. a., I put, bring, 
or introduce into, insert. 

In-sideo, sedi, sessum, 2 (in, sedeo), v. n. 
and a., I sit or rest in or upon ; I am 
fixed in, adhere to, rule or govern in ; I 
keep possession of, occupy. 

In-sidiae, arum, f. (insideo), an ambush, 
ambuscade ; a plot, artifice, crafty de- 
vice, snares ; per insidias, insidiously, 
craftily, slyly, treacherously. 

Jn-signe, is, n. (insignis), a mark, sign, 
signal ; pi., insignia, the badges of an 
office, insignia ; public ornaments, en- 
signs, badges of honor, marks of distinc- 
tion. 



In-signis, e (in, signum), adj., marked, dis- 
tinguished by some mark ; remarkable, 
noted, striking, prominent, extraordinary. 

In-silio, lui, sultum, 4 (in, salio), v. a. and 
n., I leap into or upon. 

Insinuo, 1 (in, sinus), v. a., I cause one to 
make his way anywhere, I bring into 
favor ; insinuare se, to make one's way 
into, to get or steal into ; i. se alicui, to 
ingratiate one's self with one. 

In-sipiens, tis (in, sapiens), adj., unwise, 
foolish, silly, sottishj witless. 

In-sisto, stiti, stitum, 3, v. n. and a., 1 step 
towards ; I arrive, appear, come ; I 
tread upon, set foot upon, tread, step ; I 
stand upon ; T stand still, stop, halt, 
pause ; I persevere, continue, persist in ; 
I press upon, pursue closely ; I attend 
to, bestow pains upon, apply myself to. 

In-sitio, onis, f. (insero, evi), an engrafting, 
grafting. 

In-solens, tis, adj., contrary to custom ; 
unaccustomed to; unusual, not in use, 
strange, rare, new ; too great, exces- 
sive, exceeding, immoderate ; arrogant, 
haughty, presumptuous, insolent ; adv., 
insulenter. 

In-solentia, ae, f. (insolens), the not being 
accustomed to a thing ; unusualness, 
novelty, strangeness ; excess, want of 
moderation ; pride, haughtiness, inso- 
lence, arrogance. 

In-solcsco, 3, v. n., I grow haughty or inso- 
lent. 

In-solitus, a, um, adj., unaccustomed to, 
unacquainted with, not inured to j unus^ 
ual, strange. 

In-somnia, ae, f. (insomnis), sleeplessness, 
want of sleep. 

In-so7is, tis, adj., innocent, guiltless. 

In-stabllis, e, adj., unsteady, movable, not 
firm, tottering ; inconstant, fickle, waver- 
ing, changeable. 

Instar, n., image, likeness, resemblance, 
kind, manner ; form, figure, appearance. 

In-stauro, 1, v. a., I renew, repeat, cele- 
brate anew ; I erect, make ; I repay, re- 
quite. 

In-stituo, tui, tutum, 3 (m, statuo), v. a.,. I 
set, put, or place into ; I begin, com- 
mence ; I make, give ; I establish, in- 
troduce, appoint; I erect, build, make, 
fabricate, construct ; I institute, form, 
fashion, regulate, arrange ; I ordain, ap- 



INS 



675 



INT 



point ; I decree, pronounce, declare 5 I 
procure, hire, collect ; I form, teach, in- 
struct, bring or train up, educate. 

InstUutum, i, n. (instituo), purpose, plan, 
design ; a regulation, custom, way, prac- 
tice, manner, fashion, institution. 

In-sto, stiti, station, 1, v. n., I stand in or 
upon anything, c. dat. or in; I am near 
or at hand, I draw nigh, approach, im- 
pend, threaten; I push or press upon, 
urge, harass, attack, pursue 3 I request 
strongly, demand, insist ; I work, take 
pains 3 I maintain, insist ujkui, persist 
in. stick to my opinion. 

In-strumentum, i, n. (instruo), furniture, 
tool, instrument ; effects, goods, pro- 
visions, household stuff, utensils, im- 
plements, equipage ; stock, materials ; 
means, furtherance, promotion, assist- 
ance; ornament, embellishment, 

In-struo, uxi, uclum, 3, v. a., I put together, 
set in order, arrange, compose ; I con- 
struct, build 3 I draw up in battle-array ; 
I prepare, make ready ; I furnish, pro- 
vide, equip, fit out, accoutre, furnish with 
necessaries } I instruct, teach 3 I put into, 
insert. 

In-sue-fdcio, feci, factum, 3 (in, sueo, facio), 
v. a., I accustom or habituate to ; insue- 
factus, a, um, accustomed or inured to 
anything. 

[n-suesco, suevi, suetum, 3 (in, sueo), v. 
inch. n. and a., I am accustomed, am in 
the habit of 3 insuetus, a, urn, accus- 
tomed. 

In-suetus, a, um, adj., unaccustomed to, not 
accustomed to, c. gen. 3 not experienced 
in, unacquainted with ; unusual. 

Insula, ae, {., an island. 

In-sulsus, a, um (iii, salsus), adj., without 
salt ; insipid ; absurd, silly, foolish, flat, 
dull, stupid, insipid, sottish. 

In-sum,fui, esse, to be in or upon, c. dat. or 
in. 

In-suptr, adv., upon, above 3 over and 
above, besides, moreover. 

In-teger, gra, grum (in, tango), adj., un- 
touched, unhurt, uninjured 3 unchanged ; 
uncorrupted, untainted, undefiled, unpol- 
luted, pure ; undiminished; fresh, vigor- 
ous, active, lively, not exhausted 3 whole, 
entire ; upright, honest. 

)in-tSgrttas, atis, f. (integer), unimpaired 
condition, soundness, healthfulness 3 com- 



pleteness 3 vigor, freshness ; purity, cor- 
rectness 3 integrity, uprightness, probity, 
honesty, innocence. 

Intel- Hgo and intel-lego, lexi, ledum, 3 (in- 
ter, lego), v. a., I understand, compre- 
hend, know 3 I see, perceive 3 1 perceive, 
feel. 

In-temperans,tis, adj., intemperate, immod- 
erate, excessive ; profligate, debauched. 

In-temperantia, ae, f. (intemperans), intem- 
perateness, inclemency 3 intemperance, 
excess, incontinence ; haughtiness, arro- 
gance, insolence, impudence. 

In~tempestus, a, um, adj., unseasonable j 
i. nox, midnight. 

In-tendo, di, turn and sum, 3, v. a., I stretch 
out ; I spread out, bend (a bow), pitch (a 
tent) ; I exert, strain ; I direct, turn ; I 
pretend, assert, maintain 3 I endeavor to 
bring upon. 

In-tentus, a, um, part, (intendo), adj., in- 
tent upon, fixed, attentive. 

Inter, prp. c. ace. : between, betwixt j 
among, amongst, during 5 i. riam, on the 
way ; inter se, among themselves, with 
each other. Inter, in composition, means 
sometimes down — as, intereo, interjicio. 

Inter -calaris, e (intercalo), adj., inserted be- 
tween, interposed, interpolated, interca- 
lary. 

Inter-caZarius, a, um, adj., same as intercom 
laris. 

Inter-calo, 1, v. a., I proclaim that any- 
thing has been intercalated 3 I interpose, 
interpolate, intercalate. 

Inter-cedo, ccssi, cessum,3, v. n. , I go or 
come between, I intervene ; I contradict, 
oppose, withstand, hinder, prevent, c. 
dat. ; I interpose my credit, become sure- 
ty for, pro aliquo ; I come to or up 3 t® 
occur, happen, take place 3 to stand or 
lie between. 

Inter-cipio, cepi, ceptum, 3 (capio), v. a., I 
catch up, intercept j I capture, make 
prisoner, surprise, cut off ; I snatch away, 
take away. 

Inter-cludo, si, sum, 3 (claudo), v, a., I shut 
or block up, stop the passage, prevent, 
hinder 3 I am cut off from, separate from ; 
I shut in, hem in 3 intercludere fugam 
alicui, to prevent any one's flight. 

Inter-dico, dixi, dictum, 3, v. a., I forbid, in- 
terdict, prohibit, alicui aliquid, or aliqua 
re, or ne, ut ne ; interdicere alicui aqua el 



INT 



676 



INT 



igni, to forbid one the use of fire and 
water, to banish one ; interdictus, a, um, 
forbidden, prohibited. 

Inter-diu, adv., in the day-time. 

Inter-dum, adv., sometimes, now and then, 
occasionally. 

Inter-ea, adv., in the mean time, mean- 
while, in the interim. 

Int2r-eo, ii;ttum, ire (inter, eo), v. n., I go 
down, sink, perish, go to ruin or decay, 
am destroyed, am slain, die. 

Inter-est. See inter-sum. 

Inter-ftcio,feci, fectum, 3 (facio), v. a., 1 
make or strike down, I slay, kill, de- 
stroy, murder. 

Interim (inter), adv., in the mean time, 
meanwhile, in the interim. 

Interior, us, oris (compar. of Hnterus, a, 
urn), adj., inner, interior; inland, distant 
from the sea ; nearer ; nearer to the wall, 
farther from the street; superior; more 
hidden, secret, or unknown; more inti- 
mate ; smaller, shorter ; superl., intimus, 
a, um, the inmost, innermost; the most 
rare, most difficult, greatest; the most 
intimate, most secret ; subst., a most in- 
timate friend. 

Inter-ttus, us, m. (intereo), decay, ruin, 
destruction, extinction, death. 

Interius {interior), adv., more innerly, 
nearer to the goal; more shortly, too 
shortly. 

Inter-jectus, a, um, part, (interjicio), put or 
placed between, lying between. 

Inter-jicio, jeci, jechim, 3 (jacio), v. a., I 
throw between, place or put between; I 
join or add to, intermix. 

Inter-missus, a, um, part, (intermitto) ; adj., 
interrupted, not continued, broken, open. 

Inter-mitto, mlsi, missum, 3, v. a., I give over 
for a time, leave off, intermit, discontinue, 
omit, neglect ; I suffer to pass ; I omit, 
pass by, exclude from participation ; I 
interrupt; I leave an interval, I cease, 
break off, stop. 

Inter-necio, onis, f. (intemeco), a massacre, 
general slaughter, carnage, extermina- 
tion. 

In-tgro, trlvi, trltum, 3, v. a.. I rub, crum- 
ble, bruise. 

Inter-pello, 1 (pellare),v. a., I call between ; 
I interrupt by speaking ; I speak between, 
speak, say ; I address, accost ; I inter- 
rupt, disturb, prevent, hinder, stop, ob- 



struct ; interpellare aliquem injure sue, to 
hinder one in enjoying his right. 

Inter-pono, posui, positum, 3, v. a., I put 
in between or amongst; I intermix, in- 
termingle; I interpose; I oppose; I api 
ply, use ; I add ; I make, ordain, decree ; 
I falsify ; interponere se, to interfere ; u 
se in rem, to intermeddle ; i. se hello, to 
join in war; i. spatium, to give time; i. 
Jidem, to pledge one's credit, engage one's 
word ; i. verbum, to bring forward, utter, 
say a word ; i. causam, to allege, pretend 
a reason. 

Inter-pres, etis, m. and f., an intermediate 
agent between two parties in making a 
bargain or transacting business ; agent, 
mediator, negotiator; explainer, ex- 
pounder ; translator ; interpreter, drago- 
man. 

Inter-pretor, 1 (interpres), v. dep. a. and n., 
I interpret, expound, explain; I under- 
stand, comprehend. 

Inter-regnum, i, n., the space of time in 
which a throne is vacant; the office of 
an interrex. 

Inter-rex, regis, m., one invested with vica- 
rious royalty, a regent, protector, interrex. 

Inter-rogo, 1, v. a., I ask, question, de- 
mand, inquire, interrogate; I examine 
judicially ; interrogare aliquem aliquid, or 
de re, to ask one something or about any- 
thing ; i. aliquem legibus, or lege, to go to 
law with one, to take legal measures 
against one, to accuse one. 

Inter-scindo, scidi, scissum, 3, v. a., I tear 
asunder, hew asunder, cut down; I sep- 
arate, interrupt. 

Inter-sum, fui, esse, v. n., I am in the midst, 
come or lie between ; I differ, am differ- 
ent, c. dat. ; I am present, c. dat. or in; 
interest, it imports, concerns, is of impor- 
tance, alicujus, to a person ; interest mea, 
tua, sua, nostra, vestra, it concerns me, 
you, him, us, &c. ; multum, tantum, ni- 
hil interest, it imports much, so much, 
nothing ; magni interest, it is of great im- 
portance. 

Inter-vallum, i, n. {inter, vallus), the space 
between the stakes of the rampart of a 
camp ; a space, distance, interval ; an 
interval of time ; difference, dissimili- 
tude ; pari intcrvallo, at an equal dis- 
tance ; ex intervallo. from afar, at a dis- 
tance ; longo intervallo, after a long time. 



INT 



677 



INV 



fnter-ve'nio, vSni, ventum, 4, v. n., c. dat. : 
I come between, come in the midst, come 
in while anything is doing 3 I come in 
one's way, fall in with 3 to happen, occur, 
meet with ; I stand in the way, oppose, 
resist, hinder, prevent. 

Inter-ventus, us, m. (intervenio), a coming 
between, intervention, interposition, in- 
terruption 3 interference, mediation, as- 
sistance. 

Inter-vlso, si, sum, 3, v. a., 1 look after, go 
to see 3 I visit now and then. 

Intestinus, a, um (irttus), adj., internal, in- 
ward, intestine, domestic, civil. 

Jn-texo, texui, textum, 3, v. a., I weave into, 
inweave 3 I join into, add to 3 I inter- 
weave ; I plait, interlace, intermingle 3 I 
put together, construct. 

InUmus, a, um. See interior. 

In-tolerandus, a. um, adj., not to be borne 
or endured, intolerable. 

In-tolerans, tis, adj ., unable to bear, intol- 
erant ; intolerable. 

Intra (*interus), adv., within, on the in- 
side ; prp. c. ace. : within, on the inside 
of ; into, in. 

In-tritus, a, um, adj., not worn away, not 
weakened, perfect, complete. 

Intro, 1 (intro), v. a. and n., I go into, 
enter ; figur. : I enter, penetrate. 

lnlro-duco, duxi, ductum, 3, v. a., I lead or 
bring into, conduct within j I introduce, 
bring into practice 3 I bring forward, 
maintain. 

Intro-eo, Ivi or ii, itum, ire, v. n. and a., I 
enter, go into j i. ad aliquem, I call upon 
one. 

Intro-itus, us, m. (introeo), a going in, en 
trance 3 a place of entry, an entrance j a 
beginning, introduction, preamble, prel- 
ude. 

Intro-mitto, mlsi, missum, 3, v. a., I let in, 
permit to enter 3 I send in, into, or to. 

Introrsum and introrsus (for intr over sum), 
adv., inwards, into ; inwardly, internally, 
within. 

Intro-rumpo, rupi, ruptum, 3, v. n., I break 
or burst into, break in, rush in, enter by 
force. 

In-tueor, tuitus sum, 2, v. dep. a. and n., I 
look at or upon ; figur. : I pay attention to, 
I regard, observe, contemplate, consider. 

Intus (iv), adv., within; into in, c. ace. 3 
inwards. 



in-ultus, a, um, adj., unrevenged, not r©* 
venged 3 unhurt, safe, secure 3 unpun- 
ished. 

in-usltatus , a, um, adj., unusual, uncom- 
mon, unwonted, extraordinary, strange. 

in-utilis, e, adj., useless, unserviceable, 
unprofitable, vain 3 hurtful, injurious, 
prejudicial. 

In-vado, si, sum, 3, v. n. and a., I go, come 3 
I enter upon, set foot upon 3 I fall upon, 
invade, attack, assail ; I undertake, at- 
tempt 3 i. in hostem, hostem, to attack 
the enemy. 

In-veho, vexi, vectum, 3, v. a., I bring or 
carry into or to a place 3 I occasion, pro- 
duce j invehere se, to rush on, to advance j 
inveki in aliquem, to inveigh against a 
person, to attack one with words. 

In-venio, veni, ventum, 4, v. a., I find, meet 
with 3 I see, find out, discover 3 I detect, 
bring to light 3 I find out, contrive, de- 
vise, invent, hit upon 3 I procure 3 I ob- 
tain information of; I effect, bring to 
pass 5 I acquire, earn, gain, get. 

In-ventum, i, n. (invenio), an invention, dis- 
covery, contrivance. 

In-vestlgo, 1, v. a., I trace or find out by 
the prints of the feet or by the smell 3 I 
search for or after, search diligently, in- 
vestigate. 

In-veterasco, ravi, 3, v. n., I grow old ; I be- 
come firmly seated, predominate, prevail. 

In-vicem (in, vicis), adv., by turns, one af- 
ter another, alternately. 

In-v ictus, a, um, adj., unconquered, unsub- 
dued ; invincible, unconquerable ; irre- 
futable. 

In-video, vldi, visum, 2, v. n. and a., c 
dat.: I envy, grudge; I am reluctant, 
am not willing, c. inf. 3 I hinder, pre- 
vent, refuse, deny ; i. alicui aliquid, I en- 
vy one for anything. 

In-vidia, ae, f. (invidus), envy, grudg- 
ing, jealousy ; hatred, particularly ha- 
tred of the people, evil report, bad char- 
acter. 

In-v'idus, a, um (invideo), adj., envious, in- 
vidious, malignant, spiteful 3 unfavora- 
ble ; c. dat. ; c. gen. : i. laudis, envious 
of praise. 

In-violatus, a, um, adj., uninjured, unhurt, 
untainted, uncorrupted, pure, inviolate \ 
inviolable. 

In-visus, a, um, adj., not seen, unseen* 



INV 



678 



JAC 



odious, hated, hateful, offensive, disliked, 
loathed, detested ; hostile. 

In-vltatus, iis, m. (invito), an invitation. 

In-vlto, 1, v. a., I call in, invite; I bid to 
an entertainment ; I treat, entertain with 
a feast ; I invite, attract, allure, incite, 
induce. 

Ih-vitus, a, um, adj., unwilling, involun- 
tary, reluctant j me invito, against my 
will. 

Ipse, a, um (for is-pse, from is and pse), 
pron., himself, herself, itself; the very, 
just, exactly; even, even himself ; ea 
ipsa hora, at the very same hour. 

Mra, ae, f., wrath, anger, passion, displeas- 
ure, ire, rage, resentment, pique ; fury ; 
vehemence. 

Irdcundia, ae, f. (iracundus), irascibility, 
hastiness of temper 3 wrath, rage, pas- 
sion. 

Iracundus, a, um (ira), adj., irascible, chol- 
eric, angry, passionate, raging, ireful. 

irascor, Iratus sum, 3, v. dep. n., I am an- 
gry or enraged, am in a rage, am hot with 
anger, c. dat. 

Iratus, a, um, part, (irascor), adj., angry, 
enraged, displeased, ireful, furious. 

Ir-rideo and in-rldeo, rlsi, rlsum, 2, v. n. 
and a., I laugh at ; I mock, ridicule, scoff. 

Ir-rldicule (in, ridiculus), adv., unwittily, 
unpleasanily. 

Ir-rigdtio, onis, f. (irrigo), a watering, 
moistening, irrigation. 

Ir-rumpo, rupi, ruptum, 3 (in, rumpo), v. a. 
and n., I break in violently, enter or rush 
in by force, rush furiously in, burst into. 

Is, ea, id, pron., he, she, it; that; such ; 
id quod, the which, the very thing 
which, which indeed ; on that account, 
because ; id temporis, at such a time ; id 
aetatis, of such an age : et id, atque id, 
idque, and that, and that too, and in- 
deed, and besides, and what is more; 
in co, at the point, at that pass. 

Iste, istd, istud (is, te), demonst. pron. of 
the second person, referring to the per- 
son spoken to, and anything connected 
with that person: you there, that one 
there ; this, that ; such ; he, she, it, 
when referring to a person previously 
spoken to. 

istlc or isthlc (istic), adv., in that place, 
there ; here ; in this affair, on this occasion. 

Ita (is), adv., thus, in this manner, so; ay, 



yes ; so, so much, thus, to such a degree ; 
so very, so very much, very, with non or 
neque ; with such result or effect ; on 
this condition ; go far, in such a manner, 
with this restriction ; therefore, for that 
reason ; est ita, it is even so, you are 
right, it is true ; quae quum ita sint, 
things being so, such being the case ; 
quid ita 7 how so ? why so ? 

Italia, ae, f, Italy. It sometimes includes 
Gallia Cisalpina. V. Caes. I. 10, n. 9. 

Italicus, a, um, adj., of or belonging to It- 
aly, Italian. 

Itd-que, conj., and so, and thus ; hence, 
accordingly, therefore. 

item (is), adv., likewise, in the like man- 
ner ; also, as well. 

iter, itineris, n. (ire, Itum), a going along, 
a walk, way ; a journey, way, march ; a 
road, way, path; figur. : a way, course, 
method, plan, custom ; iter facer e, to go 
on a journey, tiavel, march ; in itinere, 
on the way, on the march ;ferro iter ape- 
rire, to cut one's way. 

iterum (iter), adv., again, a second time, 
anew ; on the other hand, on the con- 
trary. 



Jdceo, cui, citum, 2, v. n., I lie, lie down, 
recline ; I lie dead ; to lie, to be situated ; 
to be placed, to rest; figur.: I lie pros- 
trate, am hopeless ; I remain inactive ; I 
lie conquered, subject ; I am dejected, 
depressed. 

Jdcio, jeci, jactum, 3, v. a., I throw, cast, 
hurl ; I emit, send forth, shed ; I scatter, 
strew ; I throw out, hint, utter, say, pro- 
claim ; I lay, place, erect, raise, th^w 
or cast up ; I throw away. 

Jacto, 1 (jacio), v. freq. a., I throw, cast, 
fling, hurl, discharge ; by words : I 
throw out, hint, intimate, speak, utter, 
discuss ; I extol, celebrate, make a boast 
of; I throw to and fro, toss about, shake, 
swing, flourish ; I throw away, off, or 
down ; jactare se, to display one's self, to 
make a show, to pride one's self, to 
boast. 

Jdculor, 1 (jaculum), v. dep. a., I throw a 
javelin, fight with a javelin ; I hurl, 
throw, cast, dart, fling. 



JAC 



679 



JUS 



J&culum, i, n. (jacio), a javelin, dart. 

JdcuLus, a, um (jacio), adj., what is cr 
may be thrown. 

Jam (for iam, from is, as clam, coram, 
palam), adv., now, instantly, already, 
presently, shortly ; jam — jam, now — 
now, at one time — at another ; jamjam, 
just now, instantly, forthwith ; jam 
jamque, immediately, a3 soon as possible ; 
jam primum, even first of all, in the very 
first place ; jam tandem, now at length, 
after all ; jam ante or antea, already be- 
fore ; jam pridem, long since, for a long 
while ; jam nunc, even now ; non jam, 
no more, no longer ; jam nemo, no one 
besides, not another ; jam vero, and now, 
and furthermore ; jam porro, now fur- 
ther ; jam dud tun, long since, long ago. 

Jdnua, ae, f. (janus), a passage, entrance, 
door, house-door. 

Januarius, a, um, (Janus), adj., of or be- 
longing to Janus : januarius mcnsis, or 
abs., januarius, i, m., January. 

Jejunus, a, um, adj., empty, void; fasting, 
hungry, famished ; dry, droughty, bar- 
ren, meagre, unproductive ; fruitless ; 
frigid, spiritless, slender; small, miser- 
able, contemptible, vile, worthless, 
mean, low. 

Jocor, ] (jocus), v. dep. n., I jest, joke ; v. 
a., I say in a jocular manner. 

Jocosus, a, um (jocus), adj., merry, sport- 
ive, frolicsome, humorous, witty, face- 
tious, jocose. 

Jocus, i, m., a laughing ; a joke, jest ; pi., 
joci, jests ; joca, jesting, talk. 

Juba, ae, f., the mane of a horse or other 
beast ; a tuft of feathers, a crest; the 
crest of a helmet. 

Jubeo, jussi, jussum, 2, v. a., I bid, com- 
mand, charge, enjoin, wish, desire, in- 
treat, advise, tell ; I approve, ratify, de- 
cree, order ; jubeor, 1 am desired or com- 
manded ; jussus, a, um, xme who has 
received a command, or is desired, 
ordered ; appointed, decreed, ordered ; 
jussum, a command, order, decree ; jussa 
capessere, to perform the orders. 

Jucundus, a, um (juvo), adj., pleasant, 
agreeable, delightful, grateful, pleasing, 
joyful, jovial, merry, jocund ; adv., 
jucunde. 

Judex, ids. m. and f. (judico), a judge. 

Judicium, ii, n. (judex), judgment; trial; 

29* 



examination, inquiry ; a process, suit at 
law ; any sentence or decision, a judicial 
sentence; a court of justice ; a body of 
judges ; any judgment, decision, opin- 
ion ; a power of judging, judgment, dis- 
cernment ; an acting, proceeding, course, 
conduct; consideration, discretion ; ju- 
dicio aliquid facer e, to do a thing deliber- 
ately, with a set purpose. 

Judico, 1 (jus, dico), v. a., I examine judi- 
cially ; I give sentence, pass judgment, 
decide as a judge ; I judge, think ; c. 
ace. ; I conclude, resolve, think fit. 

Jugatio, onis, f. (jugo), a binding, as of a 
vine to rails. 

Jugulo, 1 (jugulum), v. a., I cut the throat, 
butcher, kill, slay. 

Jugum, i, n. (jungo), a yoke to keep two 
oxen together ; yoke, collar, team ; a 
pair, couple ; a chariot ; height, or the 
summit of a mountain ; sub jugum 
mittere, to pass vanquished enemies un- 
der a yoke, to subdue. 

Jumentum, i, n. (for jugmentum, from 
jungo), a beast used for carrying or 
drawing, a beast of burden. 

Junctura, ae, f. (jungo), a joining, uniting; 
a joint, seam. 

Jungo, nxi, nctum, 3, v. a., I join, unite, 
bind, or tie together; I join, make; I 
add to, unite with anything ; I connect, 
continue, pursue ; amicitiam cum aliquo 
jungere, to make friendship with one. 

Junius, a, tim, adj., Junian : sc, mensis, the 
month of June. 

Juratus, a, um, part, (juro), adj., having 
sworn, bound by oath, under oath. 

Jurgium, ii, n. (jurgo), a dispute, quarrel, 
altercation, strife, contention. 

Juro, 1 (jus), v. n., I swear ; v. a., I take 
an oath; I confirm by oath, swear any- 
thing; I abjure, swear not to do or to 
have, renounce upon oath. 

Jits, juris, n., broth, soup. 

Jus, juris, n. (akin to jubeo), justice, right, 
law ; authority, leave, power ; rights 
and privileges, state, condition, circum- 
stances ; summum jus, the utmost rigor 
of the law ; jus dicere, to administer 
justice ; de jure sua cedere, to yield one's 
right ;jure, justly, reasonably, naturally ; 
in jus ire, to go to law ; in jus vocare 
aliquem, to summon one to court. 

Jus-jurandum, jurisjurandi s n., an oath t 



JUS 



680 



LAE 



adigere aliquem ad jusjurandum, to bind 
one by an oath. 

Jussum, i, n. See jubeo. 

Jussus, us, m. (jubeo), a command. 

JustUia, ae, f. (Justus), justice, impartiality ; 
mildness, gentleness, clemency, mercy ; 
equity, love of justice. 

Justus, a, um (jus), adj., just ; lawful, 
true ; regular, proper, right ; proper, 
suitable ; justum, that which is right or 
just, justice, equity. 

Juvenilis, e (juvenis), adj., youthful, juve- 
nile. 

JuvSnis, is, m. and f., young, youthful ; a 
young man, a youth ; compar. : junior, 
younger. 

Juventus, utis, f. (juvenis), youth, the age 
of youth ; youth, young people. 

JUvo,juvi, jutum, 1, v. a., I help on, pro- 
mote, help, aid, assist, succor; I please, 
delight, amuse ; /. hostes frumento, to 
succor the enemy with provisions ; juvat 
me, it delights me. 

Juxta (for junxta, from jungo), adv., nigh, 
near by, hard by ; equally, alike, in like 
manner j prp. c. accus.: by, next to, 
close to, hard by ; like, even as, nearly 
as; immediately after, next after, next 
to. 



K, 



the Greek form of the letter C, was an- 
ciently written in the beginning of Greek 
v^'ords, as Kalendae ; but as they were 
afterwards written with C, the words 
beginning with K may be seen under C. 
The only Latin words properly written 
with K are Kalendae, the praenomen 
Kaeso, and Karthago. 



L, as a cipher, the sign of the number 
fifty ; also for the praenomen Lucius. 

Labc-facto, 1 (labefacio), v. freq. a., I loosen, 
shake, cause to totter or fall ; I hurt, 
injure, impair ; I lessen, disparage ; I 
weaken, overthrow, destroy, ruin ; I 
corrupt, bribe. 

Labor, lapsus sum, 3. v. dep. n., I glide 
down, slip down ; •! fall, go to ruin, 



come to an end, sink; I miss, err, com- 
mit a fault or error. 

Labor, anciently labos, oris t m., labor, toil, 
fatigue ; activity, industry ; need, dis- 
tress, trouble, misfortune, hardship, dif- 
ficulty. 

Laboro, 1 (labor), v. n., I labor, exert my- 
self, strive, take pains; I grieve, care, 
trouble myself, am sorrowful, anxious, 
solicitous, or concerned about, c. abl., or 
ut ne 1 I am in want, need, difficulty, 
trouble ; I am oppressed, afflicted, or 
troubled with ; I am in distress or dan- 
ger; of inanimate things: to be in a bad 
condition ; v. a., I work, labor, fashion, 
form, make with pains ; Z. morbo, to be 
sick. 

Labrum, i, n. (labium), a lip ; Z. in balinso, 
the basin of a bath. 

Lac, ctis, n., milk. 

Lacedaemonius, a, um, adj., Lacedaemon- 
ian, or Spartan ; Lacedemonius, i, m., 
an inhabitant of Lacedaemon, or Sparta, 

Lacero, 1 (lacer), v. a., 1 hew, cut, tear, 
rend, mangle, lacerate, I asperse, rail at, 
carp at, censure ; I ruin, dissipate, waste, 
consume. 

Lacertus, i, m., the upper muscular or sin- 
ewy part of the arm between the shoul- 
der and the elbow ; the arm ; figur. : la- 
eerti, muscular arms, muscles, nerves, 
strength, force, vigor. 

Lacesso, ivi and ii, itum, 3, v. a., I irritate, 
provoke, exasperate, excite, incite, stim- 
ulate ; I challenge, invite ; I attack, assail. 

L&crima, l&cruma, ihcryma, ae, f., a tear. 

Lacunar, aris, n. (lacuna), the empty space 
in ceilings ; a carved or fretted ceiling. 

Lacus, us, m , a lake. 

Laetitia, ae, f. (laetus), joy, gladness, mirth, 
joyfulness. 

Laetor, 1 (laetus), v. dep. n., I rejoice, am 
glad or joyful, re, dc re, in re. 

Laetus, a, um, adj., glad, joyful, cheerful ; 
doing anything with joy, ready, will- 
ing; delighting, taking pleasure in, c. 
abl. ; pleased, contented, satisfied, c. abl. ; 
making cheerful, delighting, gladdening, 
pleasing, acceptable, grateful, welcome; 
propitious, favorable, auspicious, lucky; 
joyous in appearance, looking cheerful, 
pleasant; fertile, fruitful, rich, fat; of an 
orator or speech : fertile, rich, florid, 
flowery ; abundant, copious. 



LAE 



681 



LEG 



Laevus, a, um, adj., low, lying, left ; laeva 
manus, the left hand ; ad laevam, sc. ma- 
num, in laevum, sc. latus y on or towards 
the left. 
Lancea, ae, f., a lance, spear, javelin, dart. 
Languens, tis, part, (langueo), adj., faint, 
feeble, languid, drooping, weak, inac- 
tive. 
Langueo, gui, 2, v. n., I languish, am fee- 
ble, weary, or faint 5 I am languid, dull, 
heavy. 
Languidus, a, um (langueo), adj., faint, dull, 

weak, feeble, languid, sluggish. 
Ldnio, 1, v. a., I tear or cut in pieces, cut 

up, lacerate, mangle. 
Ldpideus, a, um (lapis), adj., of stone, hard 
as stone, stony, like stone 3 full of stones, 
stony. 
Lapis, idis, m., a stone 3 a precious stone, 

gem, jewel. 
Lapsus, us, m. (labor) a sliding, slipping, 
falling, fall j a fault, error; a gliding 
running, course. 
Ldqueus, i, m., a noose, halter, snare, trap, 

gin. 
Lar, dris, m., pi., Lares, ium and um, a 
kind of guardian gods of towns, ways, 
and houses 3 house, dwelling, home. 
Largior, itus sum, 4 (largus), v. dep. a., I 
give in abundance, give or grant liberally, 
bestow largely, lavish 3 I give, grant, be- 
stow 3 I bribe ; figur. : I grant, concede, 
yield. 
Largltio, onis, f. (largior), a giving freely, 
bestowing liberally, bounty, liberality ; 
an imparting, presenting, granting ; a dis- 
tributing of money, corruption, bribery; 
profusion, prodigality. 
Largus, a, um, adj., plentiful, copi- 
ous, abundant, large, extensive ; liberal, 
profuse, prodigal j adv., large, and lar- 
giter. 
Lasclvia, ae, f. (lascivus), lustfulness, las- 
civiousness, wantonness ; playfulness, 
sportiveness, frolicsomeness 3 licentious- 
ness, insolence, impudence. 
Lascivus, a, um, adj., lustful, lascivious, 
wanton, sportive, frolicsome, playful 3 
insolent. 
Lassiludo, inis, f. (lassus), weariness, faint- 

ness, lassitude, fatigue. 
JMeo, ui, 2, v. n., I am low or hidden, I lie 
hid, am concealed, I lurk, skulk ; I am 
in retirement, live retired from public af- 



fairs; v. a., I am concealed from, un- 
known to. 
Latlne (Latium), adv., in Latin. 
Latinus, a, um (Latium), adj., of or belong- 
ing to Latium, Latin. 
Ldtltudo, inis, f. (lotus), breadth, width, 

size, extent. 
Latro, onis, m., a robber, highwayman. 
Ldtus, a, um, adj., flat ; broad, wide; large, 
spacious, of great extent; figur.: copious, 
diffuse, detailed ; adv., late, 
Latus f eris, n., the side, flank 3 of orators : 

the lungs. 
Laudo, 1 (laus), v. a., I praise, commend, 

extol, laud. 
Laus, dis, f., praise, commendation, glory, 
honor, good report, fame, renown, es- 
teem. 
Ldvo, Idvdvi and lavi, Idvdtum, lautum, and 
latum., 1 and 3, v. a. and n., I wash, 
bathe. 
Lazo, 1 (laxus), v. a., I enlarge, widen, let 
out, dilate, expand ; I loosen, disengage j 
I slacken, relax, unbend ; I loosen, open 3 
I lighten, relax, relieve ; I lessen, remit, 
abate ; I deliver, free, release 3 I length- 
en, prolong, delay, defer. 
Lectlcula, ae, f. (lectica), dim., a small 

chair or sedan ; a sofa, couch, settee. 
Lectiuncula, ae, f. (lectio), dim., a short 

reading. 
Lectulus, i y m. (lectus), dim., a small couch 
or bed 3 a couch, sofa, or settee to study 
on 3 a couch to recline on at table. 
Lectus, a, um, part, (lego), adj., chosen, 

selected, choice, excellent. 
Lectus, i, m. (lego), a bed or couch to sleep 

on. 
Legdtio, onis, f. (legare), a sending of an 
ambassador 3 an embassy, the office of an 
ambassador 3 an embassy, the persons em- 
ployed as ambassadors ; the office of a 
legate or lieutenant of a general, procon- 
sul, or propraetor. 
Legdtus, i, m. (legare), an ambassador, en- 
voy, legate 3 a deputy, lieutenaut of a 
general. 
Legio, onis, f. (lego), a legion. 
Legionarius, a, um (legio), adj., of a legion, 

legionary. 
Legifimus, a, um (lex), adj., according to 
law, appointed by law, legal, lawful, le- 
gitimate. 
Lego, legi, ledum, 3, v. a., I lay together, 



LEM 



682 



LIC 



collect, gather, cull, pick up ; I run over, 
read, peruse ; I choose, select, elect. 

Lemannus, i, m., or Lemanuus lacus, the 
Lake of Geneva. 

Lenio, 4 (lenis), v. a., I soften, mitigate, 
calm, assuage, allay, appease, soothe ; 
I still, quiet j I render tolerable ; I en- 
deavor to relieve or pacify. 

Lenis e, adj., melting, mild, soft, gentle, mer- 
ciful, indulgent ; adv., lene and leniter. 

Lenitas, atis, f. (le?iis), softness, mildness, 
gentleness; slowness. 

Lcntus, a, um (lenis), adj., melted, softened ; 
viscous, tenacious ; tough ; pliant, flexi- 
ble ; slender; slow, sluggish; that ren- 
ders slow, heavy ; phlegmatic, insensi- 
ble, unfeeling, unconcerned, unaffected, 
calm, cool; easy, fearless. 

Lepor and lepos, oris, m., liveliness ; pleas- 
antness, agreeableness ; politeness, ur- 
banity ; pleasantry, mirth, facetiousness ; 
wit, humor. 

Ltvatio, onis, f. (levo), a lifting or raising 
up; alleviation, mitigation, relief; les- 
sening. 

LZvis, e, adj., light, small, little, slight ; of 
small moment, of little worth, trifling, 
trivial; easy to do; light, gentle, soft, 
mild ; agreeable, pleasant, complaisant, 
obliging ; light, inconstant, fickle, un- 
steady, wavering; adv., leviter. 

LSvitas, atis, f. (levis), lightness ; agility, 
swiftness, velocity ; movableness ; fri- 
volity ; levity, changeableness, inconstan- 
cy, fickleness, unsteadiness, inconsider- 
ateness ; insignificance, groundlessness, 
vanity. 

L$vo, 1 (leois), v. a., I lift up, heave, raise ; 
I lighten, alleviate, ease, relieve ; I free, 
liberate, release, disburden ; I refresh, 
relieve, set up, strengthen, restore. 

Lex, legis, f. (legSre), a law ; a rule ; a pre- 
cept, canon ; a condition ; leg-em fcrre or 
rogare, to propose a law ; legem perferre, 
to carry a bill ; lege, by law, by virtue of 
the law. 

Libens or lubens, tis (libet or lubet), adj., 
willing ; glad, merry, cheerful, joyful ; 
willingly, readily ; adv., lib enter or liiben- 
ter. 

Liber, libri, m., the bark, especially the in- 
ner bark or rind of a tree ; hence, as the 
ancients wrote upon paper made of bark, 
any writing, a book. . 



Liber, Zra, Zrum, adj., free ; freeborn, inde- 
pendent, manly ; unimpeded ; c. ahl. : 
free from ; adv., liber e. 

Liberalis, e (liber), adj., of a freeman, per- 
taining to freedom ; befitting a freeman, 
noble, decorous, genteel ; gracious, kind ; 
bountiful, generous, munificent, liberal ; 
copious, plentiful, large; adv., libera- 
liter. 

Libcralttas, atis, f. (liberalis), nobleness of 
spirit or disposition ; graciousness, kind- 
ness, obligingness, afTabilify, openness; 
liberality, munificence, generosity. 

Liberi, drum, m. (liber), freeborn children. 

Libero, 1 (liber), v. a., I free, make free, 
set at liberty, liberate ; I deliver, release, 
extricate ; 1 free from taxes ; from an ob- 
ligation ; I free from difficulties, clear up, 
put in order, adjust; I discharge, acquit, 
absolve ; c. abl., or with ab. 

Libertas, atis, f. (liber), the condition of a 
freeman, liberty, freedom; want of re- 
straint, indulgence, excess. 

Liber tinus, a, um (libertus), adj., a freed- 
man. 

Libertus, i. m. (for liberalus), a freedman, 
slave made free, in reference to his mas- 
ter. 

Libet or lubet, libitum est, 2, it is agreeable, 
c. dat. 

Libidinosus, a, um (libido), adj , wilful, ca- 
pricious, wanton ; lustful ; licentious, 
dissolute, luxurious ; adv., Ubidinosc. 

Libido or lubido, tnis, f. (libet), desire, in- 
clination, will, longing appetite, passion 
for, thirst after anything, c. gen.; im- 
moderate, unrestrained desire, caprice, 
wilfulness, wantonness ; sensuality, de- 
bauchery ; libidines, bad desires, lusts. 

Licens, tis (licet), adj., free, wanton, un- 
restrained, loose. 

Licentia, ae, f. (licens), freedom, liberty, 
leave, permission, license, power ; bold- 
ness, presumption ; excess, unruliness, 
licentiousness, dissoluteness. 

Liceo, cui, citum, 2, v. n., to be put up to 
sale to be exposed at auction. 

Licror. licitus sum, 2, (liceo), v. dep. n. and 
a., I bid money for, offer a price for ; con- 
tra liceri, to make a higher offer. 

Licet, Ucuit and Urttum est, 2 (liquet, it 
flows), v. impers. (it goes, may go), it is 
allowed permitted, lawful, right c. dat. ; 
per me licet, I. allow it ; licet, conj., 



LTG 



683 



LUS 



though, although, notwithstanding, with 
subj. 

Ligula and lingula, ae, f. (lingua), dim., 
a little tongue ; a tongue of land. 

Lingua, ae, f. {lingo), the tongue ; lan- 
guage, speech ; a tongue, language ; a 
dialect ; a tongue of land ; a promon- 
tory. 

Lingula. See ligula. 

Linter, tris, f., a small boat, skiff. 

Llnum, i, n., flax, thread. 

Lltera, or better littera, ae, f. (lino), a stroke 
with the pen, a letter; pi., literae, the 
letters; writing; whatever is drawn up 
in writing ; a writing, writings, docu- 
ments, papers ; a letter or epistle ; writ- 
ten memorials, literature ; the liberal 
arts, belles-lettres, letters, learning, the 
sciences, studies ; philology, grammar. 

Litcrula, ae, f. (Utera), dim., a small let- 
ter ; pi., literulae, a short letter or epistle ; 
learning, studies, literary or philological 
knowledge. 

Lltus or littus, oris, n., the sea-shore. 

Loco, 1 (locus), v. a., I place, set, lay, dis- 

' pose, arrange, station ; I let out, lease ; 
I let a thing out to be done for a certain 
price, let to farm. 

Locfiples, etis (locus, plenus), adj., rich in 
lands, landed ; rich, wealthy, opulent ; 
rich, ample, sumptuous, copious ; richly 
stored, stocked; credible, trusty, faith- 
ful, sufficient. 

Locus, i, m., pi., loci, m., and loca, n., a 
lodge, place ; figur. : place, room, stand- 
ing ; place, pest of honor, dignity, office, 
rank ; post, position, posture, attitude ; 
a passage, portion, head of a book or 
science; the subject, matter; opportu- 
nity, occasion, fit season, cause; situa- 
tion, condition, state, footing, circum- 
stances ; standing, rank, station, degree ; 
a point, particular, article, part ; loco 
cedere, to give way ; in fratris loco, as a 
brother ; in eo loco, in that situation ; 
aliquem nullo loco numerare, to hold one 
in no esteem ; esse equestri loco, to be of 
equestrian rank ; movere loco, to dis- 
lodge. 

Longe (longus), adv., long, to a great 
length ; far, afar, a long way off, at a 
distance; to a great distance, to a great 
length of time, long ; at great length, 
with prolixity, diffusely ; much, very 



much, greatly, a great deal; longe late- 
que, far and wide ; longius progredi, to 
go farther on. 

Longinquus, a, um (longus), adj., long; of 
long duration ; far off, remote, distant ; 
old, ancient. 

Long'itudo, tnis, f. (longus), length ? patet 
in longitudinem, it extends in length. 

Longurius, ii, m. (longus), a long pole, rod, 
perch, or rail. 

Longus, a, um, adj., long; of long dura- 
ration or continuance; tedious, prolix; 
navis longa, a long ship, a ship of war. 

Loquax, acis (loquor), adj., talkative, 
wordy, loquacious. 

Loquor, I o cuius sum, 3, v. dep. n. and a., I 
speak, converse, discourse, say ; c. ace. : 
I speak, say, tell, speak out, utter ; I tell 
of, make mention of, sing of, celebrate, 
talk about; figur. : I declare, show, indi- 
cate clearly, manifest. 

Lubens, lubenter, lubet, lubido. See Hbens, 

&LC. 

Lucisco, 3 (lucco), v. inch, n., I begin to 
shine ; to grow light, break, dawn j 
impers. : luciscet, the day is breaking. 

Luctuosus, a, um (luclus), adj., full of 
mourning, mournful, sorrowful, lament- 
able, sad, doleful, afflictive; over- 
whelmed with grief and mourning, 
covered with sorrow. 

Lucius, us, m. (lugeo), mourning, affliction, 
grief, lamentation, wailing; sorrow, af- 
fliction ; mourning apparel, mourning, 
weeds. 

Luculentus, a, um (lux), adj., full of light, 
bright ; beautiful, fair, handsome, comely, 
fine; splendid, ample, rich, wealthy; 
illustrious, brilliant, notable ; luculenia 
oraiio, a finished, elegant, well-written 
speech. 

Ludlbrium, ii, n. (ludus), a mocking, deri- 
sion, scoff, jest, sport. 

Ludus, i, m. (ludo), play, sport ; jest, joke ; 
a school ; ludi, games, spectacles, sights, 
shows, exhibitions; ludos facer e, to ex- 
hibit games. 

Luna, ae, f., the moon. 

Lustro, 1 (lustrum), v. a., I purify by a sac- 
rifice ; I review, survey, view, examine ; 
I go round, go through, traverse, wander 
over. 

Lustrum, i, n. (luo), a purifying sacrifice 
offered in behalf of the whole people aX 



LUX 



684 



MAL 



the end of every five years ; the space of 
five years. 

lux, lucis, f., the light, daylight, sunlight; 
brightness, brilliancy ; life. 

Luxuria, ae, and luxuries, ei, f. (luxus), ex- 
cessive vegetation, overgrowth ; luxury, 
profusion, dissipation, extravagance. 

JLuxuriusus, a, um (luxuria), adj., exuber- 
ant, over-fruitful, rank, luxuriant, grow- 
ing excessively ; wanton, excessive, im- 
moderate, insolent ; profuse, extravagant, 
luxurious, voluptuous ; adv., luxuriose. 

Luxus, iis, m. (luxo), immoderate expense, 
luxury, revelling, profuseness; sensual 
delights, voluptuousness; sumptuous- 
ness, costliness, magnificence, splendor. 

Lycurgeus, a, um, adj., Lycurgan, i. e. 
strict, inflexible. 



M 



M. is the praenomen Marcus, but M. sig- 
nifies Maniu-s. 

Macedonia, ae, f., Macedonia. 

Macedonicus , a, um, adj., pertaining to Ma- 
cedonia, Macedonian. 

Mdcellum, i, n., the shambles. 

Machtnatio, onis, f. (machinor), artificial 
construction, mechanism, mechanical de- 
vice, contrivance, skill ; a machine, en- 
gine ; artifice, craft. 

Machinatus , a, um, part, (machinor), adj., 
framed, devised, contrived. 

Macltinor, 1 (machina), v. dep. a., I make, 
frame, build, contrive, devise, design; I 
plot, scheme maliciously. 

Maerens, macreo, maestus. See moereo, 
viocstus. 

Magis (akin to magnus), adv., more ; 
rather ; eo magis, so much the more. 

Mdgister, tri, m. (magis), a master, ruler, 
chief ; a master, teacher ; figur. : an 
author, adviser. 

Mdgistrdtus, us, m. (magister), the office 
or place of a magistrate, a magistracy ; 
a person invested with public authority, 
a magistrate. 

Magncs, ctis, adj., of Magnesia ; subst., 
a Magncsian. 

Magni-flccntia, ae, f. (magnificus) , grand- 
eur, magnificence ; splendor, costliness. 

Jffbgnt-flcnS) a, um (magnus, facio), adj. ; 
compar., -fcentior, us ; superl., -Jicentis- 



simus, a, um; making one's self great, 
august, glorious; magnificent, splendid; 
rich, costly, sumptuous ; lofty, grand ; 
adv., magnifies. 

Magiiitudo, inis, f. (magnus), greatness, 
magnitude, multitude, great number, 
plenty, abundance ; dignity ; m, animi, 
magnanimity, high spirit. 

Magn-opere (magno opere), adv., very 
much, much, greatly. 

Magnus, a, um, adj. ; compar., major, us; 
superl., maximus, a, um; great, large; 
considerable, much ; momentous, im- 
portant ; high, dear; long; magna vox, 
a loud voice ; magnus casus, a singular 
incident ; magnum est, it is a great thing ; 
magni, sc. pretii, at a high price, dear ; 
magni facere, aestimare magni or magno, 
to esteem highly ; magno emere, to buy 
at a high price. 

Mains, a, um, adj. (sc. mensis), the month 
of May. 

Majestas, atis. f. (majus), greatness, grand- 
eur, majesty, dignity ; supreme power, 
sovereignty ; crimen majestatis, high 
treason. 

Majores, um, m. (magnus), ancestors, fore- 
fathers. 

Mdldcia, ae, f., a calm at sea, dead calm. 

Male (mains), adv. ; compar., pejus ; superl., 
pessime ; badly, ill, wrongly, amiss, wick- 
edly ; ill, unfortunately. 

Mdlc-dictum, i, n. (maledico), a reproach ; 
abusive language ; an imprecation, curse ; 
mischievous talk. 

Mdle-f actum, i, n. (malefacio), an ill turn or 
deed, an injury. 

Mdle-ficium, ii, n. (maleficus), a bad action ; 
mischief, wickedness; the iufliction of 
injury or harm. 

Mdlc-volentia, ae, f. (malevolcns), ill-will, 
hatred, disaffection, envy, spite, malice, 
malevolence. 

Malledlus, i, m. (malleus), a small mallet 
or hammer ; a kind of fire-dart. 

Malo (for mavolo or magis volo), malui, 
malle, v. irreg. a., I will rather, choose 
rather, like better, prefer, c. ace. c. inf., 
c. ace. c. inf., or ut ; quod mallem, I would 
rather, I should rather wish. that. 

Malum, t; n. (mains, a, um), anything evil, 
an evil ; misfortune, calamity ; punish- 
ment ; torment, torture ; injury, preju- 
dice, disadvantage ; an evil action, crime. 



MAL 



685 



MED 



Malus, a, um\ compar., pejor, us ; super!., 
pessimus; adj., bad, evil, wicked ; poi- 
sonous, noxious ; unsuccessful, unfavor- 
able, adverse 3 ill, sick 3 cunning, crafty, 
artful, mischievous. 

Malus, i, m., a pole ; the mast of a ship. 

Manddtum, i, n. (mando), a command, com- 
mission, order, charge, mandate, mes- 
sage; mandatum referre, to deliver one's 
message. 

Mando, 1 (manus, do), v. a., I give in hand, 
commit to one's charge, I bid, enjoin, 
order, command ; I commit, consign, 
commend, confide, intrust 3 m. se fugae, 
to betake one's self to flight. 

Mane, adv., in the morning. 

Mdneo, mansi, mansion, 2, v. n. and a., I 
remain, stay, abide, sojourn, lodge 3 I re- 
main, subsist, last, endure, continue 3 m. 
aliquem, to await any one, to wait for one. 

Mdni-festus, a, um (manus, *fendo), adj., 
found or touched with the hand 3 mani- 
fest, clear, evident, plain, apparent ; m. 
mendacii, convicted of a lie. 

Mdnt-pulus, i, or mdniplus, i, m. (manus, 
pleo), a handful ; a band of soldiers, a 
company, maniple. 

Manlidnus, a, um, adj., of or pertaining to 
Manlius, Manlian. 

Man-suetudo , tnis, f. (mansuetus), tame- 
ness 3 softness, gentleness, mildness, 
lenity, clemency. 

Manus, us, f., a hand 3 art, labor, industry ; 
power 3 workmanship, style, character, 
handwriting; an armed force, army, 
multitude, troop, band of men ; conserere 
manum or manus, conferre manum, to 
fight; in alicujus manu esse, to be in 
one's power 3 in manibus esse, to be in 
one's hands 3 to be in hand, preparing 3 
to be close by, near, at hand 3 to be pres- 
ent, just now transacted 3 ad manum, at 
hand, in readiness. 

Marcus, i, m., a Roman praenomen. 

Mare, is, n., the sea 3 m. nostrum, the 
Mediterranean ; tk. superum, the Gulf 
of Venice 3 m. inferum, the Tuscan Sea. 

Mdritlmus or mdritumus, a, um (mare), 
adj., of the sea, relating to the sea, being 
in or upon the sea, maritime 3 m. cursus, 

. a voyage 3 m. helium, a maritime war 3 
77i. civitas, a town lying on the sea 3 
maritima, sc. loca, countries or places 
adjoining to the sea. 



Mdritus, a, um (mas), adj., of or belonging. 
to marriage 3 subst., maritus, a husband. 

Marsicus, a, um, adj., belonging to the 
Marsi, sc. helium : belonging to the Mar- 
sic or Social war, B. C. 91 - 88. 

Martius, a, um (Mars), adj., of or belong- 
ing to Mars. Campus Martius, a grassy 
plain in Rome along the Tiber, conse- 
crated to Mars, in which the comitia 
centuriata were held for the making of 
laws and the election of magistrates. 

Matdra. ae, f. (a Celtic word), a Celtic jave- 
lin, pike. 

Mater, tris, f., a mother 3 m. familias or 
familiae, the mistress of a family, the lady 
of the house. 

Materia, ae, and materies, ei, f. (mater), 
matter, stuff, materials 3 timber 3 wood 3 
the subject or argument of a book, the 
theme of a discourse 3 occasion, cause, 
source; natural disposition, abilities. 

Matrimonium, ii, n. (mater), marriage, wed- 
lock, matrimony. 

Maturo, 1 (maturus), 1, v. n., to ripen, 
grow ripe 3 I hasten, make haste ; 2, v. 
a., I ripen, make ripe, mature 3 I bring to 
perfection 5 I accelerate, hasten, quick- 
en, despatch, expedite ; I act rashly, am 
in a hurry. 

Maturus, a, um, adj , ripe, mature ; figur. : 
early, speedy ; hiems matura, an early 
winter ; adv., mature. 

Mdtutlnus, a,um, adj., in the time of dew, 
in the morning, early, early done or hap- 
pening, matutinal, matin ;matutinum tem- 
pns, the morning time, the morning, morn. 

Mazime (superlat. of magis), adv., in the 
highest degree, most, most of all, much, 
very eminently 3 chiefly, especially, par- 
ticularly; just 3 in answers: yes, well, 
certainly, assuredly j quam mazime, very 
much, extremely. 

Medeor, 2, v. dep., c. dat. : I heal, cure, 
remedy, help, am good for or against : 
figur. : to apply remedies, amend, cor- 
rect, reform, relieve. 

Mediclnus,a, um (medicus), adj., relatingto 
medicine or the cure of a disease ; me* 
dicina, sc. ars, the art of physic, medi- 
cine 3 medicina, sc. res, physic, medicine ; 
a remedy. 

Medicus, a, um (medeor), adj., healing, 
medicinal, medical ; subst., medicus, si 
physician, surgeon. 



MED 



C86 



MET 



Mfediocris, e (medius), adj., middling, mod- 
erate, tolerable ; common, indifferent, 
mean, low, unimportant, insignificant ; 
adv., mediocriter. 

Meititor, 1, v. dep. a. and n., I muse or 
think, meditate, consider, weigh ; I de- 
sign, intend, purpose ; I study, prepare. 

Medium, ii, n. (medius), the middle ; the 
public, community ; in medio,' in the 
midst. 

Medius, a, um, adj., mid, middle, in the 
midst, in the middle ; neutral. 

Me-dius-fidius, m , by the god of truth, as 
true as heaven, most certainly. 

Medulla, ae, f., the marrow of bones ; the 
inmost, innermost part. 

ffe-hercle, mehercule, mehercules, interj., by 
Hercules ! in very truth ! 

Mellltus, a, um (mel), adj., of honey, or 
sweetened with honey ; figur. : sweet, 
delicious, charming. 

Membrum, ?', n., a member, limb. 

Memiiii, isse, v. defect, n. and a , I recall to 
my mind, I have retained in my mem- 
ory, I remember, recollect, call to mind, 
think of, bear in mind, am mindful of, 
consider, reflect on. 

Memor, oris (memini), adj., mindful, re- 
membering; grateful. 

Memorabilis, e (memoro), adj., worthy of 
being mentioned, memorable, remark- 
able. 

Memoria, ae, f. (memor), memory, remem- 
brance; time, as far as it is remem- 
bered ; a story or thing remembered ; 
history, story, account, relation, report ; 
a thinking of, consideration, reflecting; 
memoriae mandare, to commit to memory ; 
in memoriam redlgere or reducer e, to re- 
member, recollect, bethink one's self of; 
memoriam rei deponere, to forget ; memo- 
riae prodere or tradere, to hand down to 
posterity, to leave in writing, to record, 
relate. 

MSmoro, 1 (memor), v. a., I mention, re- 
count, tell, relate, say. 

Mendosus, a, um (menda), adj., full of 
wants, faults, or blunders, faulty, excep- 
tionable, incorrect, erroneous ; making 
faults, blunders, mistakes ; adv., men- 
dose. 

Mens, tis, f. (akin to memini), mind, dispo- 
sition, heart, soul ; consideration, reflec- 
tion, recollection, judgment; courage, 



bravery, fortitude, spirit; thought, mem- 
ory, recollection ; opinion, view; inten- 
tion, purpose, design, plan ; mente captus, 
out of his senses, beside himself, mad. 

Mensa, ae, f., a plate ; a table to eat on, a 
table. 

Mensis, is, m., a month. 

Mentio, dnis, f. (memini). mention, a speak- 
ing of; mentionem facere rei, or de re, to 
mention, make mention of. 

Mentior, tltus sum, 4 (mendax, mens), v. 
dep., 1, n., I lie ; I deceive, impose upon ; 
I do not keep my word, break my word ; 
2, v. a., I forge by lying, I invent, feign, 
counterfeit, pretend ; figur. : I belie, dis- 
appoint, deceive, delude, beguile. 

Mentltus, a, um, part, (mentior), adj., 
feigned, invented, false. 

Mercator, oris, m. (mercor), a merchant, 
trader. 

Mercatus, us, m. (mercor), a buying and 
selling ; a place of public traffic, a mart, 
market-place. 

Merces, edis, f., hire, wages, pay, reward ; 
punishment ; trouble, cost, loss ; cost, 
pains ; profit, gain, rent, revenue, in- 
come, interest. 

Mercor, 1 (merx), v. dep., 1, n., I trade; 2, 
v. a., I buy, purchase. 

Mereo, ui, itum, 2, and mgreor, ttus sum, 2, 
v. a., I deserve, merit ; I gain, earn ; v. 
n., I deserve of, do good or ill to, be- 
have towards a person, erga aliquem, de 
ahquo. 

Merldies, ei, m. (medius, dies),, midday, 
noon ; the south. 

Meritum, i, n. (mereo), merit, any action 
deserving thanks or reward ; a benefit, 
kindness, favor; demerit; offence, trans- 
gression. 

Mcritus, a, um, part, (mereo), adj., merited, 
deserved, earned, due, fit, just, right. 

Merus, a, um (= purus), adj., pure, un- 
mixed ; mere, bare, naked ; pure, true, 
genuine. 

Merx, cis, f. (merces), any kind of ware or 
merchandise ; goods, commodities. 

Metellinus, a, um, adj., of or belonging to a 
Metellus, Metelline. Epp. Cic. III. 5. 

Metior, mensus sum, 4, v. dep. a., I mete, 
measure, take measure of, survey ; I. 
measure by walking, wander, go or pass 
through, traverse ; f end, finish, perform, 
make ; figur. : I estimate, judge of, value ; 



MET 



687 



MIS 



I mete or measure out, parcel out, dis- 
tribute. 

Mcto, messui, messum, 3, v. a., I mow, reap, 
crop, gather, cut. 

Mctuo, ui/3 (metus), v. n., I fear, am afraid ; 
v. a., I fear, apprehend, ahquid ab aliquo ; 
vidua ne, 1 fear, lest. 

Metus, us, rn., fear, dread, apprehension, 
anxiety ; in metu esse, to fear ; metum ali- 
cui injicere, to put one in fear, to make 
one afraid. 

Mens, a, um, adj., belonging, to me, my, 
mine, my own ; mine, my properly 5 mei, 
my friends or relations. 

Mi., \, for miki; 2, vocat. of mens. 

Migratio, oiiis, f. (migro), a removal, mi- 
gration. 

Mlgro, 1, v. n. and a., I quit or leave a 
place, I depart, remove, leave my habi- 
tation ; I move or remove to a place ; I 
go beyond, transgress, violate, break. 

Miles, ids, m. and f., a soldier ; foot-sol- 
dier. 

Milia, for millia. See mille. 

Mllitaris, e (miles), adj., of or belonging to 
a soldier, pertaining to war, military, 
warlike, martial ; vir m. 9 a warlike man, 
a brave soldier. 

Mititixi, ae, f. (?ndcs), military service, war- 
fare ; military concerns ; domi et militiae, 
both in peace and in war. 

Mille, mimer , a thousand ; mille passuum, 
one thousand paces, a Roman mile; pi., 
millia or milia. 

Mimus, i, m., a kind of actor who repre- 
sented characters by gestures, a buffoon, 
mime ; a mimic play, a mime ; a comedy, 
farce; hypocrisy, dissimulation. 

Mina or mva, ae, f , a Grecian coin, of gold 
or of silver, worth a hundred Roman de- 
narii. 

Mviae, arum, f., threats, menaces. 

Mxnax, acts (minor), adj., threatening, full 
of threats. 

Minime (superl. of parve), adv., least, least 
of all, very little ; in negation, not at all, 
not in the least, by no means. 

Ministrator, oris, m. (ministro), a servant, 
attendant. 

Ministro, 1 {minister), v. a., I attend, wait 
upon, serve, c. dat.; I supply, provide, 
furnish, give, afford. 

Minitor, 1 (minor, art), v. dep. freq., c. dat. : 
I threaten, menace. 



I Minor, 1, v. dep., 1, v. a. (1, minae), I 
threaten, menace ; 1 intend, purpose, pro- 
fess, promise; 2, v. 11. (2, minae), to pro- 
ject, reach upwards, tower. 

Minor, us, oris, adj., comparat. of parvus i 
less, smaller ; hence superlat , minimus. 
See parvus. 

Minores, descendants, posterity. 

Minuo, ui, fitum, 3, v. a., I make less, 
lessen, diminish, abate, lower, impair, 
weaken; I destroy; I restrict, restrain; 
minuente aestu, at the ebbing or reflux of 
the tide. 

Minntus, a, um, part, (minuo), adj., minute, 
small, little; light, frivolous, trifling. 

Mlrabilis, e (miror), adj., to be wondered 
at, wonderful, marvellous, astonishing, 
amazing, stupendous; admirable, ex- 
traordinary. 

Miri-ficus, a, um (mirus.facio), adj., caus- 
ing wonder or admiration, marvellous, 
wonderful, astonishing, amazing, ex- 
traordinary, strange; adv., mirlfi.ee, 

Mlriir, 1, v. dep. a. and n., I look at, won- 
der at, admire, marvel, think strange, am 
amazed or astonished. 

Minis, a, um (miror), adj., striking the 
view, admirable, remarkable, wonderful, 
marvellous, prodigious, great, very great; 
non mirum est, it is no wonder. 

Misceo, miscui, mhtum or mistum, 2, v. a«, 
I mix, mingle, intermix; figur. : I min- 
gle ; I disturb, confound. 

Misellus, a, um (miser), adj., dim., poor, 
wretched, miserab.e, unfortunate. 

Miser, era, erum, adj., poor, miserable, 
wretched, unfortunate; distressing, sad; 
bad, indifferent. 

Miserabilis, e (miseror), adj., to be pitied, 
pitiable, deplorable, miserable, lament- 
able, wretched. 

Miser eo, ui, itum, 2, and miser eor, ertus 
and eritus sum, 2, v. dep. (yniser), n., c. 
gen.: I pity, have compassion on, com- 
miserate, deplore; mueret me tui, or mi~ 
seretur me tui, I have pity on you, I pity 
you. 

Miseria, ae, f. (miser) poverty, misfortune, 
trouble, calamity, misery, wretchedness. 

Misert-cordia, ae, f. (miserievrs), mercy,, 
compassion, pity; lamentation, sadness, 
distress, misfortune. 

Miseri-cors. dis (miser eo, cor), adj., merci- 
ful, compassionate, pitiful. 



RR 



MIS 



688 



MOL 



MlsZror, 1 (miser), v. dep. a., I deplore, 
lament, mourn over; I pity, commiserate, 
compassionate ; gerundive, muerandus, 
a, urn, lamentable, pitiable. 

Mithridaticus, a, ma, adj., of or belonging 
to a Mithridates, Mithridatic. 

Mitis, e, adj., mild, soft, tender, ripe ; calm, 
stiir, tranquil, placid ; gentle, kind, hu- 
mane, easy, light, mild, tolerable ; tame, 
gentle. 

Mitto, mlsi, missum, 3 (meo), v. factit. a., I 
make go, let go, let run, cause to go ; I 
let be, omit, pass over, waive, forbear, 
cease, give over ; I do not care for, I 
slight ; I throw away, lay aside, dismiss, 
drop, put an end to ; I let go, dismiss, dis- 
charge, disband ; I set at liberty, dis- 
charge, release ; I send forth, emit, utter, 
show ; [ send, despatch ; I send word to, 
write, inform ; I throw, cast, hurl, dis- 
charge, shoot. 

Mobllis, e (for movibilis, from moveo), adj., 
easy to be moved, movable, light, agile, 
nimble; fickle, inconstant, changeable, 
variable; adv., mo bititer. 

Mobllttas, atis, f. (mobilis), mobility ; incon- 
stancy, fickleness, levity, mutability, 
changeableness ; m. linguae, volubility, 
fluency of speech ; m. equitum, quick- 
ness, agility of the horsemen. 

MSdSratio, onis, f. (moderor), a moderating, 
moderation ; temperateness, moderate- 
ness ; regularity ; rule, direction, gov- 
ernment. 

Moderator, oris, m. (moderor), governor, 
ruler, director. 

Modcratus, a, urn, part, (moderor), adj., 
moderate, discreet, temperate. 

Jfode'ror, I (modus), v. dep. a. and n., c. 
dat. : I moderate, restrain, mitigate, allay, 
soften ; I regulate, govern, rule, guide. 

MSdestia, ae, f. (modestus), moderation in 
one's desires ; modesty, decency, discre- 
tion, discreetness ; humility ; love of hon- 
or, dignity. 

Modestus, a, um (modus), adj., moderate in 
one's desires, modest ; temperate, calm, 
gentle ; sober, discreet, virtuous ; adv., 
mSdestc. 

Modicus, a, ?/7n (modus), a.d]., having or keep- 
ing a proper measure, moderate, temper- 
ate, sober ; modest ; middling, ordinary. 

Mo~<U (modus), adv., only, but; simply, 
merely ; a short time since, lately ; now, 



just now; si modo, if only, provided 
that; dum modo, provided that, if but,- 
non modo, not only, not merely ; modo — 
modo, now — now, at one moment — at 
another. 

Modus, i, m., measure, quantity, size, 
length, circumference ; due measure ; 
moderation ; limits, bounds, end ; man- 
ner, way, method, fashion ; modo, in mo~ 
dum, ad modum, c. gen. : like, as, in the 
manner of ; nullo modo, by no means ; 
0771711 modo, by all means ; quodam modo, 
in a certain measure. 

Moenia, ium, n.(moenio, for munio), the wall 
or walls of a town ; the buildings of a 
town, the town itself. 

MOereo and maereo, ui, 2, v. n. and a., I la- 
ment, mourn, am sad, grieve ; I mourn 
over, bemoan, bewail, lament. 

Moeror, oris, m. (moereo), mourning, sad- 
ness, lamentation, grief. 

Moestitia or maestttia, ae, f. (moestus), sad- 
ness, grief, sorrow. 

Moles, is, (., a mass, heap, lump of hug© 
bulk or weight ; a huge building, a dam 
in the sea ; burden, trouble, pains, la- 
bor, difficulty, distress, misfortune, ca- 
lamity; greatness, weight; vehemence, 
violence. 

Molestia, ae, f. (molestus), troublesomeness, 
uneasiness, discontent, dissatisfaction, 
molestation, annoyance. 

Molestus, a, um (moles), adj., troublesome, 
painful, offensive, irksome, importunate, 
teasing ; injurious, hurtful, dangerous ; 
affected, labored; adv., molests ; moleste 
ferre, to suffer with reluctance, to be dis- 
pleased with, to take unkindly. 

Molior, Itus sum, 4 (mulct), v. dep. n. and 
a., I attempt something difficult, make a 
powerful effort, take pains and labor, 
struggle, strive, labor, toil ; I intend, de- 
sign, plot ; I excite, cause, occasion. 

Mdlltus, a, um, part, (molior), moved with 
labor, labored, built. 

Mollio, Ivi and ii, Hum, 4 (mollis), v a., I 
make soft or flexible, supple or pliant j 
1 ease, alleviate; I make effeminate. 

Mollis, e, adj., soft; tender, delicate; 
pliant, flexible; effeminate, voluptuous • 
mild, gentle; smooth, pleasing; not 
steep, sloping ; adv.. molt1tfir 

Mol'rititi, ac, and moltities, Si, f. (mollis)^ 
softness, suppleness, flcxibleness ; sensi- 



MOL 



689 



MUN 



trility, weakness ; tenderness ; effemina- 
cy, voluptuousness. 

Molo, ui, itum, 3, v. a., I grind. 

Moneo, ui, Itum, 2, v. a., I remind, put in 
mind : I admonish, advise, warn ; I teach, 
instruct, inform, tell ; res monet cavere, 
circumstances warn to be cautious; eos 
hoc moneo, I advise them to do this. 

Mons, tis, m., a mountain, high hill. 

Monstrum, i, n. (moneo), anything shown, 
omen, sign ; a monster ; anything 
strange ; a wonder, prodigy. 

Monumentum and monimentum, i, n. (mo- 
neo), anything that preserves the remem- 
brance of a thing or person, a monument, 
memorial, record ; a temple ; a tomb, 
sepulchre, cenotaph. 

Mora, ae, f. (moror), a hindrance, stop, de- 
lay, stay ; a pause or stop in speaking ; 
a space of time ; impediment, obstruc- 
tion, barrier, encumbrance ; difficulty. 

Morbus, i, m. (akin to mors), a disease, 
sickness, malady. 

Morior, mortuus sum, mdri and moriri, V. 
n., I vanish, pass away, perish, die. 

Moror, 1 (mora), v. dep. n., I delay, tarry, 
stay, linger, loiter; v. a., I detain, re- 
tard, hinder, impede, delay, stop; nihil 
moror, I do not care for, do not value 
or regard. 

Morosus, a, um (akin to moereo), adj., mur- 
muring, fretful, froward, peevish, testy, 
morose; stubborn, obstinate; vexatious, 
disagreeable. 

Mors, tis, f., death ; a dead body ; mortem 
sibi consciscere, to destroy one's self. 

Morsus, us, m. (mordeo), a bite, biting. 

Mortdlis, e (mors), adj., subject to death, 
mortal ; perishable ; mortales, mortals, 
mankind, men. 

Mortuus a, um, part, (morior), adj., dead. 

Mos, moris, m., manner, custom, way, 
fashion, usage, practice ; demeanor, be- 
havior, conduct ; law, precept, rule ; pi., 
mores, manners, character, morals. 

Moto, 1 (moveo), v. freq. a., I move or move 
often. 

Motus, {is, m. (moveo). a motion, moving, 
movement ; of the mind : thinking, 
thought, idea; of the heart: emotion, 
agitation; impulse; commotion tumult 

Mdceo, movi, motum, 2, v. a. and n , I 
move, stir, put in motion ; T move, make 
an impression upon, affect, delight, 



charm ; I move from its place, remove •, I 
excite, occasion, cause, bring on ; I be- 
gin, commence ; I make, do ; v. n., I 
move, decamp, set out, depart ; bellum 
movere, to stir up war. 

Mulicbris, e (mulier), adj., of a woman or 
women, feminine, female, womanly: 
womanish, effeminate. 

Mulier, eris, f., a woman, whether married 
or not. 

Multl-plex, icis (multus, plico), adj., having 
many folds, having many parts, numer- 
ous ; fickle, inconstant, changeable, 
manifold, various, different. 

Multitudo, tnis, f. (multus), a multitude, 
great many, great number or quantity. 

Multo (multum), adv., by much, by far, 
much, a great deal. 

Multo or mulcto, 1 (mulco), v. a., I punish, 
fine. 

Multus, a, um, com par., plus, ris ; pi., 
plures, a ; superl., plurimus ', adj., many, 
much, numerous, irequent ; great, large; 
multi, many, many persons ; multa, many 
things, much; multi, the many, the great 
mass, the populace, common people ; 
multum, much, a large amount, a great 
part ; multum diei, a considerable part of 
the day ; muita node, late at night ; 
multus adesse, to be frequently present ; 
adv., multum. — Compar., plus ; pi., 
plures, a, more ; c. gen. : plus pecuniae, 
more money ; non plus guam, no more 
than ; pluris emere, to buy dearer ; pluris 
putare, to esteem higher ; plures, more 
than one, several. — Superl., plurimus, 
a, urn, very much, most; plurimum, the 
most, very much ; plurimum, adv., very 
much, most, especially. 

Mulus, i, in., a mule. 

Mulvius, a, um, adj., Mulvian. V. Cic. in 
Cat. Ill 2, n. 21. 

Mundanus, a, um (mundus), adj., of or be- 
longing to the world ; subst., a cosmop- 
olite, a citizen of the world. 

Mundus, i, m. (mundus, a, um), the heav- 
ens ; the world, the universe ; th« 
world, earth inhabitants of the earth. 

Muvl-cipium, ii n. (municeps), a town out 
of Rome, particularly in Italy, having 
its own laws and magistrates, and the 
right of Roman citizenship. 

Muni flcevtia, an, f. (mnvificus), honntiful- 
ness, liberality; generosity, munificence. 



MUN 



690 



NE 



Muri-ficus, a, um (munus, facio), adj., 
willingly making presents to others, be- 
nevolent, liberal, bountiful, bounteous, 
generous, munificent. 

Muiiliiieiituin, i, n. (m.unio), a fence, de- 
fence, shelter, protection, fortification, 
rampart, bulwark 

JWunio, Ivi and ii, ttum, 4, v. a., I make a 
wall ; I fortify, defend, secure, strength- 
en, put in. a posture of defence ; I secure, 
protect, cover ; figur. ; I secure put in 
safety ; I make passable, pave, make, re- 
pair ; viam munire, to make or open a way. 

JHunttiuy onis, f. (munio) t a fortifying, 
strengthening, defending, securing, an 
erecting a strong place ; a making pass- 
able ; a fortification, rampart, bulwark. 

Munus, en's, n., the work of a man, his 
function, employment, office, post, 
charge ; duly, part ; service, favor ; a 
present, gift ; a public exhibition, par- 
ticularly of gladiators. 

Miiralis, e (murus), adj., of or belonging to 
a wall, mural. 

Murus, i. m., a wall : figur. : wall, de- 
fence, protection, security. 

Miis, uris, m and f., a mouse. 

Muto, I (contr. from movito), v. a., T move, 
move away ; I alter, change ; I exchange, 
interchange, barter, traffic. 

Mutuus, a, um (muto), adj., borrowed, 
lent ; mutual, reciprocal ; adv., mutueauid 
mdtud. 



N 



JVae, inter}., indeed, yes, certainly, truly, 

surely. 
Nam (= enim, nempe t akin to novr-m), conj., 

namely ; for ; quisnam ? who then ? 
JVttm-'/we, conj , same as warn, for, for cer- 
tainly ; but, yet. 
Nanciscor, nactus sum, 3, v. a., I meet with, 

find, fall on, light or stumble upon ; I 

get, obtain, reach, gain. 
Narro, 1 (narus or gnarus, v. a. r I acquaint 

wpfh, make known, tell, recount, relate, 

report, recite, narrate ; I say, speak. 
Jfasnor, nahis sum, 3 v. dep. n., T am born ; 

I rise, spring up, grow, am produced ; 

figur. : to follow, proceed from. 
JTcttd'is, e (natus) adj., of a man's birth or 

nativity, natal, native ; natalis, sc. dies, a 

birthday. 



Natio, onis, f. (nascor), the being borrn 
birth ; a race of people, nation ; figur. : 
a race, tribe, sect, set. 

Natura, ae, f. (nascor), birth : the nature, 
natural constitution of a thing ; disposi- 
tion, genius, temperament, character; 
natural feeling, instinct ; course of na- 
ture, order of things ; the universe ; 
what is allowed by nature, possibility ; a 
thing, substance ; shape ; n, rerum, the 
natural state of things. 

JVaturalis, e (natura), adj., natural, by 
birth ; produced by nature, implanted by 
nature, conformable to nature ; of or 
pertaining to nature. 

Natus, a, um, part. (vascor)y born, brought 
forth, sprung ; bom to, naturally adapted 
to, c. dat., or with ad. 

Natus, its, m. {nascor), birth ; abl. sing., 
natu, by birth, in age ; major natu, elder; 
natu minimus, the younge&t. 

Nausea, ae, f., sea-sickness. 

JVauta and navita, ae, m. (navis), a sailor. 

NauHcus, a um (nauta), adj., of or be- 
longing to mariners or ships, nautical, 
naval. 

Nacatis, e (navis), adj., of or belonging to 
ships, naval. 

Navicula, ae, f. (navis), dim., a little ship, 
skiff bark. 

Navigatio, onis, f. (navigo), a sailing, navi- 
gating ; navigation ; a voyage. 

Naoigium, ii, n. (navigo), a ship, vessel. 

Ndntgo, 1 (navem, ago), v. a., I sail over, 
navigate ; I gain by navigation ; v. n., I 
sail, set sail, sail in or upin. 

Navis, is, f., a ship, bark, vessel ; w. Tonga, 
a man-of-war ; n. praetoriay the admiral's 
ship; armare navem y to fit out a ship j 
deducere navem, to launch a ship ; solvere 
navem,, to get under sail ; navem con- 
scendere y to go on board, to embark. 

NcLvo, 1 (nanus), v. a., I perform vigorously 
or diligently; I show, exhibit; operant 
navare alicui, to serve, assist any one. 

Ne, adv., not ; dum ne r provided that not; 
ne quidem, not even, not so much as; 
modo ne.y dummodo ne, only not, provided 
that not ; ne. for nedum, much less ; we, 
for nap, certainly, truly. 

NS, conj., with subj., that not, lest ; ne 
dicam, that I may not say, not to say ; 
timeo, up now imprtrrm, I fear, that I 
shall not obtain j videamus, ne hoc ejjici 



NE 



691 



NI 



possil, let us see, whether it maybe effect- 
ed or in t; senttntiam ne diceret, recusacit, 
he refused to pronounce his opinion 

-JVe, interrogative enclitic particle ; jamne 
videsl do yon now see ? quaerltur, shitne 
dii, nee ne sint, it is the question, whether 
there he g«d^ or none. 

JVec or neque, adv., and not ; not ; not even ; 
but not; ncc — nec or neque — neque, as 
well not — as not, not only not — but also 
not, neither — nor ; vec — et or ac, not 
only not — but ; et — nee or neque, not 
only — hut also not j neque — et non, 
neither — nor. 

JVccessarius, a, um (necesse), adj., neces- 
sary, unavoidable, inevitable ; urgent, 
pressing ; necessary, forced : needful, in- 
dispensable ; closely connected by re- 
lationship or friendship, a friend, rela- 
tion ; adv., ncces>dr<e and nccessario. 

Jfccesse (ne-cessum, from cedo), adj , n. in- 
declin., necessary, inevitable ; needful. 

JTScessifcui) ahs, f. (necesse), necessity, 
needfulness, constraint, compulsion, 
fate ; neeliuess, want ; relation, con- 
nection, acquaintance, intimacy ; ex ne- 
cessitate, of necessity ; necessitates, neces- 
sary things, wants, interests. 

Nece.isitvdiu inis, f (necesse), necessity ; 
need, want, distress; u necessary con- 
nection, natural bond, the tie of relation- 
ship, bond of friendship, acquaintance, 
intimacy ; relations, connections, friends. 

Jfecne~ or nee ne, cotij., or not, used after 
utrum, ne, or quid. 

Nee non or nee non, neque non, and also, and 
besides, ai.d. 

Jfeco, I (nee), v. a., I put to death, I slay, 
kill, destroy. 

Jfec-oplnans or neque dplnans, adj., not 
expecting, little thinking of. 

Necubi (ne, alicubi), adv., lest anywhere, 
that nowhere. 

Jfe-dum, adv , not to say, not only ; much 
less. 

Nc-fandus, a, um (ne, fari), adj., not to be 
named or mentioned, unspeakable, im- 
pious, heinous, execrable, abomiu >ble. 

Jfc-farius, a, um (nefas), adj., wicked, im- 
pious, heinous, abominable, execrable 
neftrious. 

Jv£-/av, n indeel , not lawful, unlawful, 
cntmual ; a crime, wicked deed ; im- 
piety, wickedness, villany. 



JVeg-Tl?rntia. ae, f (negligent*), negligence, 
neglect, carelessness, heedlessness, inac- 
tivity, remissness, disrenpect ; n. deorum, 
contempt of the gods. 

Neg-!\go or neg-lcgo, teri, lectum, 3 (net, 
lego), v. a., I heed not, slight, nejilect ; I 
despise, contemn ; I overlook, pass over. 

Ncgo, 1 (ne-ajo), v. n., I say no, deny; 
v. a., I deny, affirm that it is not so. 

Neg-Ct ator, ens, in. (negotiur), a trader, 
merchant, factor, banker. 

Jfgg-Ctiolum, i, n. (negotium), dim., a little 
business or matter. 

Neg-otiur, I (negotium), v. dep. n., I trade, 
iraffic, transact business. 

Ne* r-Ztiusus, a, um (negotium), adj., full of 
b isiness, busy ; active in public affairs. 

JVc?-otium, ii, n. (nee, otium). a business, 
employment, occupation ; an affair, trans- 
action ; anything to be done: difficulty, 
trouble, pains ; vexation ; distress ; trade, 
affiir of merchandise ; a matter, thing, 
fact; cause, reason; altcui negotium fa- 
cessere, to give one trouble ; tiegotio de- 
sifttere, to delist from the attempt. 

Ne-nio, Inis, m. and f. (ne, homo), no man, 
no one, nobody ; non nemo, many, some 
one ; nemo non, all, every one. 

Ne-quaquam, adv., in no wise, by no means. 

Nc juc. See nee. 

Ne-queo, ivi and ii, Itum, 4,jy. n., I cannot 
am not. able, it is impossible forme. 

Ne-quicquam and ne-quidquam, adv., 
vain, to no purpose, fruitlessly, without 
effect ; without ground or reason. 

Nercicus, a, um. adj., cf or pertaining to 
the Nervii, Nervian. 

Nrrvus, i, m.. a nerve, sinew ; cord, string ; 
figur : force, strength, vigor, power, 
support. 

JVe-scio, loi and ii, Itum, 4, v. a , I am igno- 
rant, I know not ; I am unacquainted 
with ; I am not able, I am unable; nescio 
quid, something extraordinary. 

JVru, adv. See neve. 

Ne-utgr, tra, trum, adj., neither the one nor 
the other, neither of the two, neither. 

Neve* or neu (ne, ve), ad"., nor, neither ; and 
not; neve — nevp, neither — nor; stands 
in the same relation to ne as neque does 
to non. 

JVfer, nScis, f., violent death, slaughter, 
murder. 

JVi (contr. for nisi), conj., if not, unless. 



NIG 



692 



NOT 



Niger, gra t grum, adj., black, sable, dusky, 
dark ; figur. : bad, wicked ; ill-boding, 
unlucky, inauspicious, ominous. 

Nl-hil, contr. nil, or rii-hilum, i, n. (ne, hi- 
lum), not tbe least, nothing, naught ; 
adv., in nothing, not a whit, not ; nihil 
non, everything ; non nihil, something ; 
nihil nisi, nothing else than, nothing but ; 
nihil praetermisi quin, I omitted nothing, 
that ; nihil est quod, cur, quamobrem, there 
is no reason why ; nihilo, in nothing, by 
nothing ; nihilo minus, no less ; nihilomi- 
nus, nevertheless. 

Ni-mlrum (we, mirum), adv., no wonder ; 
truly, surely, certainly. 

Nt-mis (ne, mis ; akin to meta, modus, me- 
tior), adv., no measure ; beyond measure, 
too much, overmuch, too, extremely, ex- 
ceedingly ; won nimis, not too much, not 
very. 

Ni-mius, a, um (nimis), adj., above 
measure, too much, too great, super- 
fluous, excessive ; immoderate, intem- 
perate ; adv., nimlum. 

Nt-s^i (ne, si), conj., if not, unless ; except, 
save only ; nisi quod, except that ; non 
nisi, only. 

Nisus and nixus, us, m. (nitor), effort ; as- 
cent, climbing. 

Nitor, oris, m. (niteo), brightness, splen- 
dor j beauty, elegance ; neatness of 
dress, elegance of living ; excellence, 
nobleness, beauty of style, gracefulness, 
elegance. 

Nltor, nlsus and nixus sum, 3. v. dep. n., I 
sit, rest upon, lean upon, am supported 
by ; I insist upon, strive, endeavor, 
labor ; figur. : I rely upon, depend upon, 
trust to, c. abl. 

Nixus, us, m. See nisus, us, 

Ndbilis, e, adj., notable, remarkable ; 
known, well-known ; famous, illustri- 
ous, glorious, renowned, celebrated, dis- 
tinguished ; noble, high-born. 

NobtUtas, dtis, f. (nobilis). notableness, no- 
bleness, excellence ; fame, reputation, 
renown ; nobility, high birth j the no- 
t bility, the nobles. 

NSceo, cui, cltum, 2, v. n., c. dat. : I hurt, 
injure, harm, do harm or mischief. 

JVuctu, adv., by night, in the night-time. 

Nocturnus, a, um (noctu), adj., of night, 
nocturnal. 

hTolb', nolui, nolle (ne, volo), v. n., I will 



not, am unwilling ; I do not wish well, 
am unfavorable, c. dat. j noli putare, 
do not think, never think. 

Nomen, viis, n., a name, appellation ; the 
name of the gens or clan, as M. (praeno- 
men) Tullius (nomen) Cicero (cogno- 
men) ; reputation, renown, fame, char- 
acter, name ; a person, thing ; a pretext, 
pretence, alleged name or title, account, 
reason, excuse ; meo nomine, on my ac- 
count, in my behalf 3 suo nomine, person- 
ally, individually. 

Nomen-clator, oris, m. (nomen, calo), one 
who tells the names of persons or things, 
a nomenclator. 

Nominatim. (nomen), adv., by name, ex- 
pressly, particularly, especially. 

Nomtno, 1 (nomen), v. a., I name, call by 
name ; I nominate ; nominari, to be cele- 
brated ; nominatus, a, um, adj., cele- 
brated. 

Non, adv., not ; no ; nonnihil, something ; 
nonnullus, non nemo, some one, some- 
body ; nullus non, every one ; nunquam 
non ; non possum non, non possum quin, I 
cannot but, I cannot refrain from, I must. 

Non-dum, adv., not yet, not as yet. 

Non-ng, adv., whether or not, not? is it not 
true ? is it not so ? 

Non-nihil, See nihil. 

Non-nullus, a, um, adj., some ; pi., nonnulli, 
some, some persons. 

Non-nunquam, adv., sometimes, now and 
then, occasionally. 

Nonus, a, um (for novenus, from novem), 
adj., the ninth. 

Nonae, arum, f. (nonus), the fifth day in 
every month of the year, except March, 
May, July, and October, in which it was 
the seventh ; the nones, so called because 
it was the ninth day before the ides. 

Noricus, a, um, adj., of or belonging to No- 
ricum, Norican. 

Nos, nostrum* See ego. 

Nosco, novi, notum, 3, v. a., I become ac- 
quainted with, get a knowledge of. know ; 
novi, I have learned, become acquainted 
with. I know. 

Noster, stra, strum (nos), pron. posse, our, 
ours, our own. 

Nota, ae, (. (nosco), a mark, sign ; a char- 
acter in writing, letter; a writing letter, 
epistle; a nod, beck, wink; an abbrevi- 
ation used iu writing, a cipher ; a critical 



NOT 



693 



remark in books ; a brand or stigma ; a 
gpot, blemish ; a mark, proof, token ; a 
mark of ignominy imposed by the censor ; 
infamy, dishonor, disgrace ; an infamous 
blot. 

Notitia, ae, f. (notus), a knowledge ;■ no- 
tion, conception, idea ; acquaintance. 

Nolo, 1 (nota), v. a, I mark, distinguish, by 
a mark ; I observe ; I show, point out, 
indicate ; I mark as guilty, condemn ; I 
mark or brand with infamy. 

Notus, a, um, part, (nosco), adj., known, 
well known. 

November, bris, bre (novem), adj., sc. men- 
sis, the month of November. 

Novi, I know. See nosco. 

Novitas, atis, f. (novus), newness, fresh- 
ness, novelty ; strangeness, rareness. 

Novo, 1 (novus), v. a., I introduce as new, 
invent 3 I change, alter; I make new, 
renew, repair, renovate ; novare res, to 
attempt a revolution or change in the 
government. 

NSvus, a, urn, adj., new, fresh, recent; 
strange, extraordinary ; unaccustomed to, 
inexperienced ; nova res, a new thing, 
novelty; novae res, novelties, innova- 
tions ; novis rebus studere, to prepare a 
revolution; novus homo, the first of his 
family that obtained a curule office ; no- 
vae tabulae, a remission of debts, which 
required new tables or bonds to be made ; 
superl., novisstmus % last, extreme, hind- 
most ; novissimum airmen, the rear ; 
superl., 7iov!ssime, lately, at last, finally. 

Nox, noctis, f., night ; darkness, obscurity ; 
a storm. 

Nubo nupsi, nuptum, 3 v. a. and n., c. dat. : 
I veil, I marry, applied to females; col- 
locare aliquant nuptum in aliam civitatem, 
to give a person in marriage into another 
town. 

Niido, 1 (nudvs), v. a., I make naked, I 
strip bare, uncover ; I deprive of protec- 
tion, expose, leave destitute ; n. Vitus, to 
leave the shore defenceless. 

Nudus, a, um, adj. naked, bare, uncovered ; 
spoiled, deprived, stripped of, c. abl. ; 
poor helpless. 

Nullus, a,\im(ne, ullus), adj., not any. none, 
no one, nobody, no: nullus non, every, 
all ; non null us some, some one ; nullo 
periculo, without danger. 

Num, 1, adv., used in questions to which 



a negative answer is expected ; 2, eoirj., 
whether, videamus, num t let us see 
whether. 

Numen, inis, n. (nuo), a nod ; will, com- 
mand ; the will of heaven, the divine 
will, the will or power of the gods ; dU 
vinity, divine majesty; a deity, god j 
power, authority, might. 

Numero, 1 (numerus), v. a., I count, num- 
ber, reckon ; figur. : I account, reckon, 
esteem, consider. 

Numerus, i, m., the number; a great num- 
ber ; figur. : rank, dignity, estimation ; 
numero quadraginta, forty in all. 

Numida, at, m., a Numidian. Also adj^ 
Numidian. 

Nummus or numus, i, m., a piece of money, 
coin ; money. 

Numquatn, num$uis, &c. See nunquam % &e. 

Nunc, adv., now, at present, at this pres- 
ent time ; nunc — nunc, now — now, some- 
times — sometimes. 

Nun-cio and nuntio, 1 (nuncius), v. a., I 
announce, bring news, bear tidings, tell f 
report, warn, inform, relate. 

Nun-cius and nuutius, ii, m. (novum, ciai), 
a bearer of news or tidings, a messenger, 
harbinger; news, tidings, intelligence, a 
message ; nuncium remittere, to renounce 
a marriage-contract, to obtain a divorce. 

Nun-cius, a, um (nuncius), adj., announ- 
cing, warning. 

Nunquam and numquam (ne, unquam), adv., 
at no time, never. 

Nuper (for noviper, from novus), adv., 
newly, not long ago, lately, of late, 
recently. 

Nuptiae, drum, f. (nubo), a marriage, wed- 
ding; nuptials, nuptial feast. 

Nusquam (ne, usquam), adv., in no place, 
nowhere. 

Nutrix, Ids, f. (nutrio), a wet nurse, nurse ; 
anything that nourishes. 

Nvtus,fis, m. (*nuo), a nod, beck; will, 
pleasure, command ; tendency down- 
wards inclination, gravity, weight; in- 
clination, favor. 



o 



o .' interj M O ! oh ! with the nom. ; with 
the vocat. : with the accus. , O si, O if 
only ; O utinam, O that. 



OB 



694 



OBS 



6b, prp. c ace. : 1, on, upon, against ; 2, on 
account; of; quam ob rem, therefore, 
on that accotu.t. In composition, with 
verbs, it signified on, before, over, against, 
or towards. 

Z>b-aeratus, a, xim (ob, aeratus), adj., over- 
whelmed with dent, involved in debt. 

Ob-dtcco, duxi, ductum, 3 v. a., I lead 
against or to ; 1 bring, throw, lay, or put 
over, bring or draw round, induce, super- 
induce ; I cover over, overspread 3 1 shut, 
bar ; I dr.tw off. 

&b-ediens, tis (ubedio), adj., obedient, com- 
pliant ; figur. : yielding, complying with 
one's wishes, manageable, subject, en- 
slaved. 

tib-Sdientia, ae, f. (obediens), obedience, sub- 
mission, dutifuluess. 

$b-ed'o, Ivi, Uum, 4 (ob audio), v. n., c. 
dat. : I give ear to, listen to ; L obey, give 
obedience to; I suit myself to, conform 
to, am snhjpct, serve. 

§b-eo loi or ii, tturn, 4, v. a , I go or come 
to, come in, go to meet, go against ; I go 
over, travel through, wander over, go 
round, run through, traverse ; I nttend 
upon, am present at, visit ; \ take upon my- 
self, undertake, attend to, do, discharce, 
perform, execute, manajie, conduct, trans- 
act ; v. n , of the sun and stars : to go 
down, set, disappear ; of towns : to goto 
ruin, to peri-h ; of men: to die. 

ftb-itus^ us, in. (<>br< ), a going to, visiting ; 
a going down, setting ; downfall, ruin ; 
death. 

Ob-jtzio, jcci, jrctum. 3 (ob, jacio), v. a., I 
throw or pot bef re, h Id bef ;re, offer, 
proffpr, present, crive ; figur. : I hold out. 
hold before; I infuse, cause, occasion; 
I opp >se, set against. ; I throw out 
again t one. lay to one's charge, re- 
proarh with. 

Ob -lect amentum, ?*, n. (ob T ecto), that which 
delights or pleases, delight pleasure. 

Ob-lrctn, 1 (ob, Jactn, ffotil Iar.'<), v. a., I 
delight, amuse please, entertain, divert; 
I p iss or spend ajireeably. 

Ob-linn, 7cm, Wum, 3, v. a., I danh or 
sinoir over, brdv'h, besmear ; T fill with 
airythi'tp, cover all over ; figur. : I stain, 
soil, rorr-pt. 

Ob-Ilquusi /7, nm (ob, fitfuf*), adj , obi tope, 
awrv, sidelong, t"rned sideways, slant, 
slanting, transverse ; adv., oblique. 



Ob-llvio, onis, f. (oblino), a forgetting, for- 
getfnlness, oblivion. 

Ob-lictscur, Utus sum, 3 (oblivio), v. dep. a., 
1 forget. 

Ob-noxtus, a, urn (ob, noxia). adj., guilty, 
punishable, accountable ; subject to pay 
a tax or to furni.-h someihing ; subject, 
submissive, obedient, Complying; obliged, 
under obligation, bound in duty, bound ; 
subject, slavish, abject, low, mean-spirit- 
ed, fearful, cowardly ; subject, liable ; ex- 
posed, (pen ; liable to danger and misfor- 
tune, weak, perishable. 

Obsciiro, 1 (> bscurus), v. a., I darken, ob- 
scure ; I cover, hide, conceal, suppress; 
1 render obscure, make confused. 

Obscurus, a, urn, adj , dark, dusky, ob- 
scure ; intricate, involved, indistinct ; 
unknown, lying hid ; if. no file, of mean 
descent, humble, low ; close, secret. 

Ob—ecro, 1 (sacro), v. a. and n., I entreat 
or pray earnestly, beseech, implore, sup- 
plicate. 

Ob-servans, tis, part, (obserro), adj , ob- 
servant, watchful, mindful, regardful ; 
respectful, attentive, c. gen. 

Ob-servavtia ae f. (tbstrravs) an observ- 
ing, noting; respect shown to another, 
attei tion, regard, o^ervance, esteem, 
reverence. 

Ob-serro, 1 v. a. and n. I watch, mind, 
heed, take notice c f , attend to; I watch, 
guard keep ; 1 sin w reverence respect, 
I look up to venerate, attend to revere, 
honor, regard esteem value ; T consider, 
contemplate rliserve : I regard, comply 
with, obey, follow e< nform to, adhere to. 

Ob-ses, szdis, m. and f. (ob, sedn ) a host- 
age ; a sponsor, surety ; a phdge. 

Ob-sessio onis, f. (obsideo), a blockading, 
blockade. 

Ob-sidco sedi, swum, 2 (ob, ?edeo), v. n. 
and a. I sit stay ; I hem in 1m Id in 
blockade, invest, beMYpe ; I occupy, 
cover, possess ; I watch closely. 

Ob-szdio, duis f. (obsideo) a bhekade; a 
near, pressing danger. 

Ob szdo sSdi y sessum, 3 v. a. T beset, en- 
viron, encompass, sit down before shut 
in. invent, blockade. 

Ob-*irrnn 1, v. a. I seal, peal up, affix my 
seal tn ; fiiur : I accept as certain, take 
for granted. 

Ob-sisto, sttti, stitum, 3, v. n., I set myself 



OBS 



695 



OCC 



against, oppose myself, resist, withstand, 
c. dat. 

Obsono, 1, and obsonor, 1, v. a., I cater, 
purvey, buy meat ; I make feasts. 

Obs-tlnatus, a, urn, part, (obstino), adj., 
pertinacious, fir.nly resolved, inflexible, 
resolute, determined, stubborn, obstinate. 

Obs-tiuo, 1 (obs teneu), v. a., I hold against, 
resolve firmly, set my mind firmly upon. 

Ob-sto, stiti, stdtum, 1, v. n., I stand against, 
stand in the way, withstand, oppose, ob- 
struct, hinder, c. dat. 

Ob-strepo, pui, pltum, 3, v. n., c. dat. : I 
make a noise at, against, to, or before, I 
interrupt by noise ; figur. : I oppose, im- 
pede, disturb, molest. 

Ob-strinjo. strinxi^ strictum, 3, v. a.. I tie 
about, tie fast bind about or to ; I bind 
up, close np by binding ; I bind, fetter, 
tie, hamper; I bind, oblige, put under 
obligation. 

Ob-struo, struri, structum, 3, v. a., I build 
against, build before ; I block up. barri- 
cade, wall up, close up ; I obstruct, 
choke up -j I stand in the way, hinder. 

Ob-sum, fai and crfui, obtuse, v. n. f am 
against, f hinder, am prejudicial to. 

Ob-tSro, texi, tectum, 3, v. a., I cover, cover 
up ; I cover over, veil, conceal, keep 
secret ; ( cover, defend, pr< tect. 

Ob-tcmpero, 1, v. n., c. dat : 1 comply with, 
conform to, subiiiit to, obry. 

Ob-testur, 1, v. dep. a., I call solemnly to 
witness, protest In fore any one , I ad- 
jure, beseech, implore vehemently, con- 
j ire. 

Ob-tineo, timii, teiitum, 2 {tenet), v. a ., I 
hold, have, possess ; I keep, retain, re- 
serve, keep up maintain ; 1 occupy, 
take up ; I make good, prove, support 
defend ; I e<t ihlish accomplish get ; v. 
n , I maintain myself, I hold, last, stand. 

Ob-t'utgo, ttjif 3 (t.an?o), v. a., [ touch, 
strike , v. n., to happen, fall out, turn 
out. 

Ob-tnsus or ob-tunsus, a, vm part, (obtundu), 
adj., blunt dull, weakened, weak, faint. 

Ob-D&nio, veni, ve/ttum, 4, v. n. c dat. : I 
come to meet, meet, occur, befall, hap- 
pen, to fall t . one's lot. 

db-viam^ adv., in the way, to meet : o. ire 
alicuiy to tfo t • meet one o. ire periculis, 
to go into Of brave dangers : o. ire, to go 
to meet, go against, oppose one's self to. 



Oc-caeco or ob-caeco, 1, v. a., I make blind ; 
I obscure, darken ; figur. : I make ob- 
scure, dark, unintelligible ; I cover over. 

Oc-casio, onis, f. (uccasum, supine of occtdu), 
an accident or*chance ; opportunity, con- 
venient time, fit moment, favorable cir- 
cumstance ; a seemly pretence. 

Oc-ca>us, us, m. (occido), a going down or 
setting of the heavenly bodies ; sunset, 
evening ; the quarter of the sun's setting, 
the west ; downfall, destruction, fall, 
end ; death. 

Occatlo, aids, f. (ncco), a harrowing. 

Oc-cldio, 5nis, f. (uccldu), an utter destroy- 
ing, extirpation, extermination ; occidione 
occidere, to destroy utterly, annihilate. 

Oc-cido, cidi, clsum, 3 (b, cacdu), v. a., I 
beat soundly ; i cut down, kill, slay ; I 
plague to death, torment, wear out; I 
ruin, undo. 

Oc-cido, cidi, ca*um, 3 (nb, caio), v. n., I 
fall, fall down; fti go down, to set; to 
fail, perish, come to an end, die. 

Oc-clsio, onis, f. (occido), a slaying, mur- 
der ; utter destruction. 

Oc-culto, 1 (occulu), v. freq. a., I cover, con- 
ceal, hide. 

Oc-cultus, a, wn, part, (ncculo), covered, 
hidden, concealed ; adj., secret, ab.-truse, 
obscure, occult ; reserved, close, dis- 
sembling ; occultum, a secret thing or 
place ; secrecy, concealment ; in occuUo, 
in obscurity, undivided ; adv., occults. 

Oc-cupatiu, dnls, f. (occupo), a seizing, tak- 
ing po-session of, occupying; business, 
employment, engagement, occupation. 

Oc-cupn, I (ub, capio), v. a., I lay hands on, 
seize, fake possession of, obtain, occupy ; 
I take up, fill, engross : I fail upon, in- 
vade, lay hold of; I anticipate, get the 
start of, am beforehand with ; I busy, 
occupy, take up, engage, employ ; aminos, 
to invade, enrross the minds. 

Oc-curro, curri, cur sum , 3(6, curro), v. n., 
c. dat. : I go come < r run to meet, I 
meet ; I fall in with, light upon, hit upon, 
meet with ; I come in the way, meet, 
offer myself; I march against, ru>h upon, 
seek to attack ; I oppose, resist ; 1 ob- 
viate, remedy, provide against, counter- 
art ; I confrm to, am governed by; I 
come, come up, come to, arrive; I take 
in hand, do, execute, attend to ; to sug- 
gest itself, present itself, occur, offer itselC 



30 



OCE 



696 



ONE 



oceanus, %, m., the ocean or main sea. 

Octavus, a, um(octo), adj., the eighth. 

Octin-gentl, ae, a (octo, centum), adj., eight 
hundred. 

Octd, numer., eight. 

October, bris, bre {veto), adj., October, origi- 
nally the eighth month ; October mensis, 
the month of October ; Octobres Idus, the 
idos of October ; Kalendis Octobribus, on 
the first day of October. 

Octo-ginta (octo), numer., eighty, fourscore. 

ttculus, i, m., the eye. 

odi, odisse, v. a., I bate, detest, have an 
aversion, abominate, loathe ; I am dis- 
pleased or vexed. 

tdium, ii, n. (odi), hate, hatred, grudge, 
ill-will, aversion, enmity ; an object of 
hatred, the aversion, abomination ; 
trouble, annoyance, loathing, disgust ; 
importunity, impertinence, vexatious- 
ness ; in odium alicui venire, to become 
hated by one ; esse alicui odio, or in 
odio, to be hated by some one. 

t>dor, oris, m., a scent, smell, odor ; 
a stench, stink, offensive smell ; figur. : 
scent or odor, sign, presentiment, fore- 
shadowing, guess ; odores, odors, per- 
fumes, aromatic substances, perfumery, 
spices ; perfumed waters, ointments, bal- 
sams. 

Sdori-fer, a, urn (odor, fero), adj., spread- 
ing odor, sweet-smelling. 

Oecci-nomicus, a, urn, adj., relating to do- 
mestic economy ; figur. : orderly. 

Of-fendo, di, sum, 3 (ob, *fendo), 1, v. a., I 
hit or strike against ; I hit upon, light 
upon, find, come upon ; I hurt, injure, 
damage ; I offend ; figur. : I am trouble- 
some, oppressive ; offendere animum ali- 
cujus, to displease one ; part., offensus, 
a, um, offended, displeased, angry, pro- 
voked, hostile ; offensus suspicione, struck 
with suspicion ; but offensum est, it is 
offensive, displeasing ; 2, v. n., I hit, 
strike against, run foul of something ; 
c. dat. ; figur. : I make a mistake, err, 
commit a fault, do amiss ; 1 am dissatis- 
fied with, am displeased or offended, 
take offence ; I am offensive, give of- 
fence, displease ; I am unfortunate, fail, 
meet with ill sucress. 

Of-fertsio, onis, f. (offend o) a striking against, 
tripping, stumbling; hurt, harm, iiipon- 
Tenience, injury ; offence at something, 



dislike, disgust, aversion, hatred ; mis- 
hap, misfortune, ill success, disappoint- 
ment. 

Of-fSro, ob-tuli, ob-latum, of-ferre, v. a., I 
bring or bear to meet one, bring before, 
present, show, exhibit ; I expose ; I bring 
forward against ; 1 offer, proffer, tender, 
promise ; I give, bestow, confer freely ; 
I inflict, bring ; I cause, occasion. 

Of-ftcio, feci, fectum, 3 (ob,facio), v. n., c 
dat. : I do or act contrary to, 1 hinder, 
stop, obstruct, contravene ; I hurt, am 
hurtful, injurious ; officere consiliis alicu- 
jus, to hinder the execution of a person's 
purposes. 

Of-ficiosus, a, um (officium), adj., ready to 
serve, kind, obliging, courteous, atten- 
tive, respectful ; conformable to duty, 
dutiful. 

Of-ficium, ii, n., service rendered, or kind- 
ness shown to another ; complaisance, 
obligingness, deference, courteousness ; 
duty ; conscientiousness, uprightness ; 
subjection, obedience 5 part, province, 
office ; attendance upon another on sol- 
emn occasions ; service, office, trust, 
charge, business, administration. 

bleum, i, n., olive-oil, oil. 

olim (from ollus, old form for Me), adv., at 
that time, of old, formerly, in time past, 
long since, some time since, once upon a 
time ; at a future time, hereafter, one day. 

o-mitto, rnisi, missum, 3 (ob, mitto), v. a., I 
let go, let fall, let alone; I let pass, do 
not avail myself of; I let pass by, say 
nothing of, let be, omit ; 1 lay aside, 
leave off, give up, slight, postpone ; I 
leave out of sight or mind ; I let go un- 
punished, I overlook. 

Omnlno (omnis). adv., wholly, entirely, 
altogether, utterly ; in all, only, just, 
barely ; in general, generally, universal- 
ly ; generally speaking ; by all means, 
indeed, certainly, doubtless; omnino non, 
not at all ; nihil omnino, nothing at all ; 
omnino hoc dicit, he says it in distinct 
language. 

Omnis y c, adj., all ; omnis, man in general, 
everybody ; omnes, the single men, all 
men ; omnia, all things, all. 

OnZrarius, a, um (onus), adj., serving for 
burdens, fitted for carriage ; ovcraria, 
8C navis, a ship of burden, merchant- 
ship. 



ONU 



697 



ORA 



fows, era, n., a burden, load, lading, freight, 
cargo ; load, weight ; charge, weight, 
trouble, difficulty j in respect of proper- 
ty : expense, cost, tax, impost, debt. 

6pSra, ae, f. (opus), work, labor, endeavor, 
exertion, pains, service ; leisure ; a la- 
borer, day-laborer, operative; a work, 
manufacture ; operant ponere in re, to be- 
stow labor on a thing ; operam afferre ali- 
cui, o. navare alicui, to help, assist one ; 
operam dare, to take care, to attend to, to 
listen, give ear ; da operam, ut valeas, 
take care of your health ; dare operam 
valetudini, to take care of health. 

opi-fex, tcit, m. and f. (opus, facio), one 
who makes a work ; a maker, framer, 
fabricator ; an artist, artisan, mechanic. 

dplnio, onte, f. (npinor), opinion, conjecture, 
supposition, belief, report, rumor; mea 
fert o., it is iny op nion ; esse in opinione 
aliqua, to be of opinion. 

bplnor, 1 (perhaps akin to mens), v. dep. a., 
I think, deem, suppose, judge ; I have an 
opinion. 

bpitulor, 1 (opes, tuli), v. dep. n., c. dat. : 
I bring help, I help, aid, assist, succor. 

Sportet, tuit (opus), 2, v. impers., it must 
be, it is reasonable, it ought, it behoves ; 
it is necessary; it is good, expedient, 
salutary; with subj., without ut: valeat 
oportet, he must have health ; with ac- 
cus. c. inf. : nihil oportet contemni, noth- 
ing should be despised ; with inf. : exist- 
imare oportet, it behoves to think. 

Op-perior, pertus and perltus sum, 4. v. 
dep n., I wait ; v. a., I wait for. 

Op-pSto, tloi and tii, tltum, 3 (ob, peto), 
v. a., I go to, go to meet, encounter, un- 
dergo, suffer ; oppetere mortem, to suffer 
• death, to die, fall. 

Oppiddnus, a, um (oppidum), adj., of or be- 
longing to a town out of Rome ; oppida- 
ni, townsmen, townsfolk. 

Oppldo (oppidum). adv., very, exceedingly ; 
indeed, certainly, altogether. 

Oppidum, i, n. (ops, do), a town, city; 
among the Britons : a fortified wood. 

Op-pono, po.iui, pjsitum, 3 (ob, pono), v. a., 
I place or set against or opposite ; I ex- 
pose ; I bring forward against, interpose ; 
I set before ihe eyes or mind. 

Qp-portuiiitai, atis, f. (opportunns), fitness, 
convenience, suitableness, advantageous- 
ness ; advantage, use. 



Op-portunns, a, um (ob, portus), adj., as it 
were situated near the port, meet for the 
purpose, proper, commodious, fit, con- 
venient, suitable, advantageous, season- 
able, opportune ; useful, serviceable ; af- 
fording a good opportunity, suited ; adv., 
opportune. 

Op-primo, pressi, pressum, 3 (ob, premo), 
v. a.. I press down, suppress, put down ; 
1 overpower, overthrow, prostrate, sub- 
vert, overwhelm, subdue ; I oppress, 
deprive of rights ; I press, urge, har- 
ass. 

Op-pugnatio, onis, f. (oppugno), a fighting 
against, attacking, or assaulting ; figur. : 
an attack, assault. 

Op-pugno, 1 (ob, pugno), v. a., I fight 
against, attack, assail, beleaguer, assault, 
storm. 

Ops, opis, f., strength, force, might, power ; 
riches, wealth, property, substance ; aid, 
help, assistance, succor, support ; opes, 
resources ; troops, forces, army ; means 
of influence, weight. 

Optima's, atis, adj. (optimus), one of the 
best, noblest ; optimat.es, um and ium y 
the chief men in the state, the nobles, 
the aristocracy. 

Optimus or *optumus, a, um (ops), adj., 
superl., best, most excellent, most choice ; 
adv., optime. 

Opto, 1, v. a., I wish, desire ; I ask, de- 
mand ; I wish or pray for something to 
another, I imprecate. 

opulens, tis, and opulentus, a, um (ops) t 
adj., rich, wealthy, opulent. 

opUlentia, ae, f. (opulens), wealth, riches ; 
power, greatness ; abundance. 

opulentus, a, um. See opulens. 

opus, Sris, n , work, workmanship ; a 
building; a book; labor of the field, 
husbandry, tillage; fortification; man- 
ual labor, art ; toil, labor, pains ; tanto 
opere, so greatly ; quanto opere, how 
greatly ; opus est, it is to be done, it is 
necessary, needful, useful ; dux nobis 
opus est, we need a leader ; quae opus 
sunt, whatever is necessary. 

6ra, ae, {., the coast, sea-coast; region; 
marsin, border. 

oratio, dnis, f. (oro), speaking, speech, lan- 
guage ; speech oration, harangue ; sub- 
ject, matter for speaking ; the faculty of 
speaking well, eloquence ; way of speak* 



ORA 



698 



PAC 



ing, style ; orationem habere, to make, 
deliver a speech. 

orator, uri<, ill, (oro), a speaker, orator. 

Oratorius^a, um (orator), adj., of an orator, 
oratorical. 

Orbis, is, m., a ring, circle ; a wheel ; orbis 
terrarum or terrae, the circle of the earth. 

Orbita, ae, f (orbis). the track or rut ot a 
wheel. 

Ordino, I (ordo) v. a., I range, arrange, 
dispose, set in orJer; I regulate, settle 
compo-e, adjust ; I prepare, draw up : 
I ordain, appoint, fix. 

Ordior, orsus sum, 4, v. dep. n. and a., 
I begin, commence, enter upon ; I under- 
take. 

Ordo, inis, m., row, rank, order, series ; a 
line of soldier.-, rank ; a company, cen- 
tury of soldiers; tne post of centurion, 
captainship : figur. : rank, class, order; 
orderly arrangement, regularity ; vullo 
ordtne, without order, unarranged ; or- 
dine, in ( r ex ordtne, in cr per ordinem, in 
a row, one alter the other ordtne, right- 
ly, wisely, property ; ordo senator ins, the 
senate ; ordo equester, the equestrian or- 
der. 

tiriens, tis, part, (orior), sc. sol, the rising 
sun, the day ; the east. 

orlgo inis, f. (nrior) the origin source ; 
stock, race; birth; original, progenitor, 
founder, author. 

ftrior, ortus sum, oriri, v. dep. n., to grow, 
rise, spring, originate, arise, appear ; to 
be born ; to bepin ; to stand up, get up, 
rise; uva oriens a gemma, a grape grow- 
ing from a bud. 

Ornamentum, i, n. (orno), what serves to 
adorn, ornament, embellishment, deco- 
ration ; dress, att re, array ; apparatus, 
accoutrement, equipment, furniture, trap 
pings; arms; style; mark of honor, 
title. 

Orn&tus, a, urn, part, (orno), adj.. adorned, 
embellished, ornamented, set off; excel- 
lent, distinguished, illustrious; fitted 
out, furnished, equipped ; honorable, not- 
ab e ; hoimrel ; adv., ornate. 

O mat us, tfr*, m. (/>rw«),emhellishinff, adorn- 
ing ; o naiuent, embellishment, decora- 
tion, adornment ; provision, store ; dress 
attire, apparel. 

Or«o, 1, v. a., I purify, adorn embellish, 
deck ; set off, garnish ; I fit out, equip, 



furnish, prepare ; I equip, dress j I honor, 
distinguish. 

6ro, 1 (os), v. n. and a., I speak : I plead, 
argue ; I beg, crave, pray, entreat ; oro 
te, I beseech you ; Mud te oro, I beg this 
from you. 

Ortus, lis, m. (orior), a growing, growing 
forth; a springing up, risinjj, beginning, 
origin, rise; birth; ortus solis, the rising 
of the sun, the east. 

6s, oris, n. (0/), the mouth ; face, coun- 
tenance, visage. 

Oscws, a, um, adj. of or belonging to tho 
O.-ci, a primitive per pie of Campania, 
Oscan. Epp. Cic. XIII. 

Os-tendo, di, sum and turn, 3 (obs, tendo), 
v. a , I hold forth, show, display, mani- 
fest, let know ; I express, give to under- 
stand, say, declare ; ostendere se, to ap- 
pear. 

Os-tento, 1 (ostevdo) v. freq. a., T show, 
present to view ; I make appear, I make 
a show of, hold out, promise ; I hold out, 
threaten, menace ; I make a boast of, 
show off, vaunt ; I show, indicate, sig- 
nify, make known, di-close, say. 

Ostium, ii, n. (<>s). a door, house-door; any 
entrance, mouth. 

otiOsus, a. um (vtium), adj., unoccupied, at 
leisure, disengaged, retired from public 
affairs; quiet, tranquil, calm. 

6tium,ii* n., rest, quiet, repose, tranquillity, 
peace ; leisure, inactivity easy life ; 
freedom from business, spare time; re- 
tirement, ease. 

&vis, is, f., a sheep. 

ovum, i, n. an ey.g the spawn of a fish; 
ovumparere or gignere, to lay an egg. 



P., in abbreviations stands for Publius ; P. 
M., Ponttfez Marimus ; P. R., populus 
Romanus; S. P. Q. R., Satatus populus- 
qne Romanus. 

Pab'datio, Gnis f. (nabulor), a feeding, fod- 
dering ; a foraying. 

Pabnlum, i n (pasco), food for cattle, prass, 
pasture, fodder ; food in general ; forage ; 
finur : animorum pabulum, food for the 
mind. 

Pari-fvator, tfr«'.<?, m. (pacifieo), a peace* 
maker, pacificator, mediator. 



PAC 



699 



PAS 



P&co, 1 (pax), v. a.. I bring into a state of 
peace, I pacify tranq lillize ; 1 subdue, 
conquer, bring into subjection. 
Pactio ouis. f. (paciscor), an agreement, a 
bargain, contract, engagement ; a corrupt 
bargaining, bribery, corruption ; a prom- 
ise. 
PaenS or penS, adv., wellnigh, nearly, al- 
most. 
Pagus, i, m., a district, canton. 
Pdluddtus, a, nm (paludamentum) , adj. 
clad in a military robe, or in a general's 
robe. 
Pdlus, udis, f. a marsh, morass, bog, fen, 

swamp pi'ol. 
Pamptnus, i, m. and f. (akin to vinum), the 
tender shoot of a vine with its leaves, a 
vine -shoot ; the foliage of vines, vine- 
leaves. 
Panda, di, sum, and passum, 3, v. a., I 

stretch, extend, expand, spread, unfold. 
Panis, is, m. (pasco), bread, a loaf; cibarius 

panis coarse bread. 
Par, pdris, adj., equal, even ; suitable 
right ; par cum llbens, equal to the sons ; 
parem esse alicui, to be equal to, be a 
match for ; subst., a competitor, adver- 
sary. 
Pdrdtus. its, m. (paro). preparation, pro- 
vision ; apparatus, furniture, dress, or- 
nament 
Parco, pSperci and parsi, parcitum and par- 
sum, 3 (parcus), v. n., c. dat. : I cease, 
give over, abstain, forbear, leave off, 
omit, spare ; I favor, consult ; I spare, 
pardon, forgive ; I spare use moderately. 
Parens. a,um ( illied to parvus), adj., little, 
small, scanty ; moderate, sparing, frugal, 
thrifty, economical, penurious, parsimo- 
nious. 
Parens, tis, m. and f. (pario), a parent. 
Pareo, ui, tturn, 2, v. n., c. dat. : I obey, 
submit to, comply with; I indulge, gra- 
tify j I am subject to, governed by; pa- 
rentes, subjects. 
Paries, $tis, m., a partition wall. 
Pario, pgperi, pdritum and partum y 3. v. a., 
I bear or bring forth young ; I generate, 
procreate, beget ; I produce, bear, yield ; 
figur. : I occasion, cause, make, pro- 
duce ; I acquire, procure, get, gain, ob- 
tain. 
Pdro, 1 (akin to pario), v. a , T make or get 
ready, prepare, provide, shape, contrive, 



furnish ; I acquire, procure, get, obtain; 
I regulate, order, arrange ; beUam parare, 
to make preparations for war , insidias ali- 
cui p., to plot against one ; p. se proelia, to 
make one's self ready tor battle; kartum 
p. to purchase a garden ; pan., paratus ; 
omnia perpeti paratus, prepared to suffer 
everything. 
Purri-clda and pari-clda, ae, m. and f. (pa- 
rens, caedu), a murderer of parents, parri- 
cide ; a murderer of any near relatiou ; a 
murderer, assassin ; a traitor, rebel. 
Pars, tis, f., a piece, part, portion, share; 
party, side, faction; pars — pars pars — 
alii, some — others ; parte, in part, partly j 
ex parte, in part, in some measure; ?«u7- 
tis partibus, in many ways, by much, 
much ; pro mea parte, for my share, as 
much as in me lies ; mwrnam partem, in a 
great measure ; maximum partem, for the 
most part. 
Parsimonia and parcimonia, ae, f. (parco), 

frugality, thrift. 
Parti-ceps, cipis (pars, capio), adj., partak- 
ing of, sharing in, privy to, c. gen. ; subst., 
an associate, companion, fellow. 
Partim (for partem, from pars), adv., partly, 
in part; some part, some; partim — par- 
tim, partim — alii, some — others. 
Partio, 4, and partior, 4 (pars), v. a., I di- 
vide, distribute, part, share ; partiri aliquid 
cum aliquo, to share something with some 
one. 
Partus, us, m. (pario), a bringing forth, 
birth ; the young or offspring of any crea- 
ture. 
Pdrum, adv., little, not much ; too little, 
not enough: not remarkably, not very; 
parum id facio, I make little account of 
it; parum habere, to deem it not enough, 
not to be contented, c. inf. ; parum. diu, 
not long enough. 
Parvulus, a, urn (parvus), adj.j dim., very 

small, very little. 

Parvus, a, urn, adj., little, small; figur.: 

humble, mean, common, moderate, poor; 

parvi refert, it matters little ; adv., parve. 

Pasco, pdvi, pastum, 3, v. a., I feed, graze ; 

I feed, pasture ; I feed, noHri<h, support. 

Passim (panda), adv., here and there, at 

random. 
Passus, us, m., a pace, step ; a pace, meas- 
ure of five feet. 
Pastus, its, m. (pasco), a feeding, grazing, 



PAT 



700 



PEN 



pasturing; food, pasture; figur.: a re- 
past, delight. 

PdtS-fdcio, feci, factum, 3 (pateo, facio), v. 
a., I open, set or lay open, throw open ; 
figur. : I manifest, declare, disclose, dis- 
cover, detect. 

Pdte-flo, f actus, fieri, passive of patefacio, 

Pateo, ui, 2, v. n., to be open, stand or lie 
open ; to be open, accessible, passable ; 
to lie open, be exposed ; to extend, stretch ; 
to be attainable ; to be clear, plain, evi- 
dent. 

Pater, tris, m., a father; p, familias or fa- 
miliae, the father of a family. 

Patera, ae, f., a broad, shallow cup or bowl 
used for drinking out of and making li- 
bations. 

Pdternus, a, um (pater), adj., of a father, 
fatherly, paternal. 

Pdtiens, tis, part, (patior), adj., enduring, 
bearing, able to bear, capable of endur- 
ing, patient. 

Pdtieniia, ae, f. (patior), a bearing, suffer- 
ing, enduring, undergoing patiently, ca- 
pacity of endurance, willingness to un- 
dergo, patience. 

Patior, passus sum, 3, v. dep. a., I bear, 
endure, suffer, undergo, brook, tolerate, 
support; I submit to, bear contentedly, 
acquiesce in, comply with ; I last, en- 
dure, keep ; I permit, allow, suffer, let. 

Patria, ae, f. See patrius. 

P&tricius, a, um (pater), adj., belonging to 
the primitive Romans (patres), of patri- 
cian rank, patrician, noble. 

Patrimonium, ii, n. (pater), a paternal es- 
tate, inheritance, patrimony ; personal 
property ; an estate. 

Patrius, a, um (pater), adj., of or belong- 
ing to a father, fatherly, paternal ; of one's 
country, native ; patria, sc. terra or 
sometimes urbs, one's native country or 
city, native soil, native land. 

Pdtro, 1 (akin to potior), v. a., I effect, per- 
form, execute, perpetrate, achieve; pa- 
trare bcllum, to finish a war. 

PdtrOcinium, ii, n. (patronus), protection, 
patronage, support. 

Patruus, i, in, (pater), an uncle by the fa- 
ther's side, a father's brother. 

Paucllas, dtis, f. (paucus), fewness, scarcity, 
paucity. 

Paucas, a, um (allied to paulus), adj., com- 
monly pi., pauci, ae, a, few. 



! Paulatim (paulum), adv., by little and little, 
by degrees, gradually ; a few at a tune. 

Paulispcr and paullisper (paulus), adv., tol 
a little while, a little while. 

Paululus and paullulus, a, um (paulus), 
adj., dim., little, very little, small ; subst., 
paululum, a little ; adv., paululum and 
paullulum. 

Paulum and paullum (paulus), adv., a little, 
a short while. 

Paulus and paullus, a, um, adj., little, 
small. 

Paupertas, atis, f. (pauper), poverty, need, 
indigence. 

Pdveo, pavi, 2 (akin to moveo), v. n. and a., 
I tremble, am afraid, fear, dread ; pavere 
omnia, to be afraid of everything. 

Pax, pads, f. (paciscor, pango), an agree- 
ment, contract ; peace, quiet, tranquillity ; 
permission, leave. 

Peccatum, i, n. (pecco), a fault, error, of. 
fence, sin. 

Pecco, 1, v. a. and n., I do wrong or amiss, 
commit a fault, err, mistake, offend, sin. 

Pectus, oris, n., the breast ; figur. : the heart. 

Pecunia, ae, f. (pecu), property, wealth, 
riches ; money. 

Pecus, oris, n. (pecu), sheep ; cattle in 
general, goats, swine, oxen, horses. 

P&cus, udis, f. (pecu), a sheep, a head of 
cattle, an animal, beast. 

Pcdalis, e (pes), adj., of a foot, a foot long 
or broad. 

Pe*des, ttis m. (pes), one who goes on foot ; 
a foot-soldier ; the foot-soldiers, infantry. 

Ped ester, tris, tre (pedes), adj., on foot, pe- 
destrian ; on land. 

PZditatus, us, m. (pedes), the infantry<pr 
foot of an army. 

Pcjor, us, adj., worse ; adv., pejus, worse. 

Pel-lectio, onis, f. (pelle<ro), a reading 
through. 

Pellis, is, f. (akin to vellus and palla), the 
skin or hide of a beast ; a garment or 
tent made of skins ; sub peUibus, in tents, 
in a standing camp, in the ramp. 

Pello, ptpidi, pulsum, 3, v. a., I set in mo- 
tion, impel ; I drive or chase away ; I 
drive or force out, remove forcibly, expel, 
dispossess ; hostes pellere, to drive back > 
beat, rout the enemy. 

PSnarins, a, um (prvus), adj., of or relating 
to provisions ; cella penaria, a buttery, 
pantry, larder. 



PEN 



701 



PER 



Pendeo, pZpendi, 2 (pendo), v. n., to hang, 
be suspended 5 figur. : I am in suspense, 
doubtful j I hang upon, rest or depend 
upon. 

Pendo y pZpendi, pension, 3, v. a., I weigh ; 
I pay, liquidate, discharge ; figur. : I 
weigh, ponder, consider 3 I esteem, 
value 3 I pay what is due, I suffer, un- 
dergo ; pendere poenas, to pay the penal- 
ty, suffer punishment ; magni pendere 
aliquid, to value a thing highly. 

Pene, adv. See paenel 

Penes (paene), prp. c. ace: near, with; 
with, in the power of, in the hands of. 

Pgiiitus (penes), adv., inwardly, internally 3 
fully, thoroughly ; entirely, utterly. 

Pensus, a, urn, part, (pendo), adj., valuable, 
estimable, precious ; nihil pensi habere, 
not to care or regard, not to mind or con- 
sider, not to value. 

PSr, prp. c. ace. : through ; 1, through a 
a place, in the midst, over, along ; 2, 
through a time, during 3 3, through 
means, by means of, by ;per vos, t J) rough 
your means 3 per me, by my exertions ; 
per se, in itself, for itself alone ; per de- 
decus, disgracefully 3 per insidias, by 
treachery ; per occasionem, as opportu- 
nity offers. — In composition, per strength- 
ens the signification — as perfacilis ; or 
expresses thoroughness, completeness — 
as percutere ; or a motion round about — 
as pervertere ; or the idea of destruction 
— as perdere, perire ; or gives the com-, 
pound a bad sense — a.sperfidus,perjurare. 

Pcr-dcerbus, a, urn, adj , very sour or harsh. 

Per-dgo, egi, actum, 3, v. a., I carry 
through, accomplish, perfect, finish, per- 
form, despatch, achieve, execute. 

PSr-dgro, 1 (per, ager), v. a., I wander or 
travel through or over, traverse, survey ; 
figur. : r pass through, penetrate. 

Per-bSneoolus, a, urn, adj., very friendly or 
kind. 

Per-cello, culi, culsum, 3, v. a., I thrust, 
strike or beat down, overthrow, overturn, 
defeat, rout ; r astonish, amaze, strike 
with consternation. 

Per-conlatio (percontor) and per-cunctatio 
(percunctor), onis, f., an asking, question- 
ing, inq-iiry, interrogation. 

Per-contor and per-cunct.or, 1, v. dep. a. and 
n., I ask ask strictly, interrogate, in- 
quire, demand, question, examine. 



Per-curro, curri and cucurri, eursum, 3, 
v. n., I run or pass through or over 3 I 
run in some direction ; v. a., I run or go 
through or over, traverse j 1 relate briefly, 
recite ; I examine, survey, meditate upon. 

Per-cussor, oris, m. (percutio), a striker ; a 
murderer, cutthroat, hired assassin. 

Per-ditus, a, um, part, (pcrdo), adj., lost, 
past recovery, irreparable, desperate ; 
abandoned, incorrigible, profligate, disso- 
lute. 

Per-do, didi, ditum, 3, v. a., I destroy, ruin j 
I squander, throw away, spend 3 I cor- 
rupt, spoil, debauch, ruin 3 I lose ; I be- 
stow uselessly 3 perdere tempus, to lose 
or waste one's time. 

Per-duco, duzi y ductum, 3, v. a.. I bring 
through, bring all the way, conduct, 
lead j I draw out, lengthen, prolong ; 1 
bring or draw over, persuade 3 I besmear 3 
perducere aliquem in suam sententiam, to 
bring one over to one's own opinion. 

Per-egrlnor, 1 (peregrinus), v. dep. n., I go 
abroad, travel through foreign parts j I 
live in a foreign country. 

Per-eo, ii, rarely tvi, itum, ire, v. n., 1 
perish, am lost or ruined, am destroyed j 
I die. 

Per-equlto, 1, v. a., I ride through, round, 
or all over. 

Per-fdcilis, e, adj., very easy 3 very courte- 
ous ; adv., perfdcile. 

Per-fectc (perfeclus), adv., completely, per- 
fectly, fully, entirely, exactly. 

Per-fcro, tuli, latum, 3, v. a., I bear or 
carry through ; I bear, carry, bring, con- 
vey ; I support, suffer, brook ; I suffer, 
endure, undergo, experience. 

Per-ficio, feci, fectum, 3 (per, facio), v. a., 
I bring to an end, finish, complete, ac- 
complish, effect, perform, achieve, per- 
fect ; I bring about, cause, obtain, pre* 
vail, gain. 

Per-ftdia, ae, f. (perfidus), perfidy,treachery 

Per-fSm, 1, v. a., I bore through, piercej 
perforate. 

Pcr-fringOi fregi, fractum, 3 (franco), V. 
a., I break through, break or dash in 
pieces, shiver, shatter; figur.: I over- 
come, surmount 3 I infringe, break 
through, violate. 

Pcr-fmnr, frur.tus sum 3, v. dep. n., C 
abl. : [ enjoy fully or thoroughly j I ful- 
fil, execute. 



PER 



702 



PER 



Per-fuga, ae, m. (perfugio), a runaway, 
fugitive ; a deserter. 

Per-fuglo,fugi fugitum, 3, v. n., I flee for 
succor or shelter 3 I desert, go over to 
the enemy. 

Per-fxigium, ii, n. (per/agio), a refuge, 
place of safety. asylum. 

Per go, perreri, prrrcctum, 3 (per, rego), v. 
n., 1 go, proceed ; I come ; c. inf. : I go 
on with, continue, persevere ; v. a.., per- 
gcre iter, to continue one's journey. 

Per-honorificus, a, um, adj., very honora- 
ble, doing one great honor ; showing 
great honor to another. 

Perlclttor, 1 (pericalum), v. dep. n. and a., 
I try, prove, test ; I expose to danger, 
endanger, risk, jeopard. 

Periculusus, a, um (pcriculum), adj., dan- 
gerous, hazardous, perilous ; adv. perl- 
culosc. 

Pcriculum, i, n. (*perior, experior), a proof, 
essay, trial, experiment ; risk, danger, 
hazard, peril, jeopardy ; periculum facere, 
to make trial. 

Per-inde (per, is), adv., jist so, in the same 
manner, equally, in like manner; so, in 
such a manner, so far ; perinde ac, atque, 
ut, prout,yist as, according as, so as, as ; 
perivde ac si, quasi, tanquam, just as if, 
as if. 

Pgrltus, a, um (*perior, I get experience or 
knowledge), adj , experienced in, know- 
ing, well versed, practised, skilled in, 
acquainted with. 

Per-jurium, ii, n. (perjuro), a false oath, 
perjury ; the breaking of an oath, a broken 
oath. 

Per-jnrus, a, um (per, jus), adj., one who 
breaks his oath, perjures or forswears 
himself. 

Per-l&go, Icgi, ledum, 3, v. a., I read 
through, read to the end; I go through, 
survey in detail. 

Pcr-magnus, a, um, adj., very great. 

Per-maneo, nsL nsum, 2, V. n., I remain to 
the end, endure, hold out, persist, con- 
tinue. 

Per-ma.no, I, v. n., I flow through, soak 
through ; I spread ; figur. : I penetrate 
unto, come to or into, make my way to, 
arrive at, reach, extend myself. 

Per-misceo, miscyi, misfum or mirtum, 2, v. 
a., I mix well together, minjrle promis- 
cuously, mix up, blend together ; I mix 



up in a heap, I confound, throw intocon- 
fubion, bring into disorder. 

Per-mitto, viisi, missum, 3, v. a., I let go 
through, let pass : I let go, let run ; I 
send, throw, hurl, fling, di.-charge ; I 
commit, deliver, intrust ; 1 grant, allow, 
permit ; p. se in potestatcm alicujus, to 
surrender at discretion. 

Per-mulestus,a, urn, adj , very troublesome, 
vexatious. 

Per-mooeo, mdvi % motum, 2 v. a., I move 
through and through, move greatly, stir 
up, set in brisk motion ; I affect greatly, 
put into great concern, move to pity, an- 
ger, or terror ; I induce, persuade, pre- 
vail on; I raise, excite, stir up; part., 
permvtus, a, um, moved, induced, pre- 
vailed on, persuaded. 

Per-mulceo, Isi, Isum and Ictum, 2, v. a., I 
stroke, caress, charm, please, re fret h ; I 
soothe, appease, assuage, allay, still. 

Per-nicies, ei, f. (per, necu), destruction, 
ruin, disaster, calamity. 

Per-niciusus, a, um (pernicies). adj., de- 
structive, ruinous, disastrous, pernicious. 

Per-nosco, novi, nZtunt, 3, v. a , 1 become 
well acquainted with, get correct knowl- 
edge of; per novi, I am well acquainted 
with, I know well. 

Per-paucus. a, um, adj., very few. 

Per-pello, prill, pulsum, 3, v. a., I push, 
thrust greatly; fiiinr. : I move or affect 
thoroughly ; I prevail over, conquer; I 
force, drive, push to, induce, constrain, 
persuade, impel. 

Per-pendiculum, i, n. (perpendu), a plumb- 
line, plummet. 

Per-pctior, pessus smn, 3 (per, patior),v 
dep. a., 1 suffer steadfastly, endure, bear 
with patience ; 1 permit. 

Per-petuo, 1 (perpetuus), v. a., I make per- 
petual, perpetuate ; p. verba, to pro- 
nounce the words in one breath. 

Per-petuus, a, um (per, petu), adj., going 
on, continued, unbroken, uninterrupted ; 
constant, perpetual, permanent; univer- 
sal, general ; in prrprtuum, sc. tempus, 
forever; adv., prrpctuu. 

Per-puHo, 4, v. a , T polish thoroughly, I 
perfect, finish, improve ; perpolUns, a, 
um, polished completely, finished, re- 
fined, perfected. 

Per-nimpo, rvpi, rupfum, 3, v. a and n , 
I break through, break apart, break asun- 



PER 



703 



PET 



der, break to pieces; I force a way 
through ; I press into, penetrate ; figur. : 
I break through, overcome. 

Per-scrlbo, scripsi, scriptum, 3, v. a. and n., 
I write, prepare in writing, write down 
accurately and fully ; I register ; 1 de- 
scribe in order ; I send in writing ; I take 
a sketch of, make a plan of. 

Per-sequor, quutus or cutus sum, 3, v. dep 
a., I follow, follow after j I strive after, 
endeavor to get, seek or hunt after ; I 
busy myself with, pursue, cultivate ; I 
follow, agree with, assent to, approve ; I 
follow close; I revenge, avenge, punish; 
1 reach, overtake, come up with, find ; 
I continue, follow up, prosecute ; I carry 
through, execute, perform; I explain, 
relate, set forth. 

Perses, ae, m., a Persian. 

Per-sccero, I (per, severus), v. a. and n., I 
remain fixed or steadfast, hold out, per- 
sist, persevere ; I continue ; I persist in. 

Persicus, a, urn., adj., Persian. 

Per-solvo, sold, solutum, 3,v. a., I solve, un- 
ravel, explain ; I pay completely ; figur. : 
I pay, give, render, show, discharge ; 
persolvere poenas, to suffer punishment. 

Pcr-spicio, spexi, spectum, 3 (per, specio), 
v. a. and n., I see through, see into ; I 
see, distinguish ; I look through, examine 
fully, consider well, inspect ; I perceive, 
observe; ascertain, explore. 

Per-spicuus, a, um (perspicio), adj., what 
can be seen through, transparent, clear ; 
evident, plain, manifest. 

Per-suddeo, suaai, suasum, 2, v. a , I make 
to be believed, c. dat. ; persuadere aliquid 
alicui, I represent a thing to any one so 
as to make him believe or do it, to per- 
suade one of, convince one of, a thing, 
to prevail upon one to do a thing; hoc 
volunt persuadere, they want to make this 
believed ; persuadere sibi, to convince or 
persuade one's self, to be convinced, to 
believe ; persuadetur mihl and persuadeor, 
I persuade myself, I believe surely. 

Per-teauis, e, adj., very thin or small ; 
slight, slender, weak, poor. 

Per-terreo, ui, Uum, 2, v. a., I frighten 
greatly, put in great terror, terrify ; I 
frighten away ; pcrterritus, a, um, put in 
terror, greatly frightened or terrified. 

Per-timesco, mui, 3, v. n. and a., I fear 
greatly, am greatly afraid, am in fear. 

30* 



Per-tinacia, ae, f. (pertinax), obstinacy, stab* 
bornness, frovvardness, pertinacity, perti- 
naciousness ; perseverance, constancy. 

Per-tinax, acts (per, tenax), adj., holding 
hard or fast, cleaving fast ; unyielding, 
obstinate, sturdy, stanch, steadfast, stub- 
born, pertinacious, steady, uninterrupted, 
unremitted. 

Per-tineo, nui, 2, v. n. (per, teneo), I ex- 
tend, stretch, continue, reach ; I aim or 
tend, have an influence or effect; Ire- 
late to, concern, regard, belong to ; quae 
ad effeminandos animos pertinent, what 
tends to enervate the mind ; quo haec res 
pertinet ? whither does this tend ? what 
is the aim of this ? hoc nihil ad mvrtuos 
pertinet, this has no effect upon the dead ; 
res ad ilium pertinet, he is the author of 
it ; ad rem pertinet, it is of use ; hoc nihil 
ad me pertinet, I have no concern there- 
with ; si quid hoc ad rem pertinet, if this 
is anything to the purpose ; quod pertinet 
ad, what belongs, pertains, relates to. 

Per-tumultuDse, adv., in a very noisy or 
tumultuous manner, very disquietingly. 

Pcr-turbatio, finis, f. (perturbo), a confus- 
ing, disturbing ; confusion, disturbance, 
disorder, disquiet, trouble ; violent affec- 
tion, emotion, passion. 

Per-turbo, 1, v. a., I disturb greatly, con- 
fuse, embroil, trouble, discompose, dis- 
order; I discompose, disquiet, disturb, 
stir up, affect violently ; I confound, put 
out of countenance. 

Per-ungo, unxi, unctum, 3, v. a., I anoint 
all over, besmear. 

Pcr~utilis, e, adj., very useful, very profit- 
able. 

Per-venio, veni, ventum, 4, v. n., I come to, 
arrive at, reach. 

Per-versus, a, um (perverto), adj., perverse, 
not right, wrong, evil, bad. 

Pes, pedis, m., the foot; a foot as a 
measure ; pedem referre, to go back, re- 
treat ; pedibus iter faccre, to travel by 
land ; pedibus ire in sententiam, to volo 
by passing to one side of the house ; fossa 
quindecim pedes lata, a ditch fifteen feet 
broad. 

Pesnmus or pessumus, a, um (forpeissimus, 
superl. ofpejor), adj., the worst, very bad, 

Pestilentia, ae, f. (pestilens), a plague, pes- 
tilence, epidemic disease. 

PStltio, onis, f. (peto), a requesting, asking, 



SS 



PET 



704 



PLU 



desiring, petition, solicitation ; a push, 
pass, thrust, blow aimed. 

PSto, tlvi and lii, tltum, 3, v. a., I ask, beg, 
request, desire, entreat ; to demand ; I 
seek to attain, seek to procure, strive 
after ; I take, seize ; I fall upon, attack, 
assault, rush upon, make a thrust, aim 
a blow at ; I direct my course, travel to ; 
peter e aliquid ab aliquo, to beg a thing from 
one ; p. fug-am, to take to flight, to flee. 

Petulantia, ae, f. (petulans), wantonness, 
impudence, sauciness, love of mischief, 
petulance. 

Phalanx^ angis, f., a square body of sol- 
diers thronged together in firmly-closed 
ranks. 

Phaselus, i, m. and f., a sort of bean with 
a large sabre-like pod, a phasel ; a little 
ship shaped like a phasel. 

PlCilo-sophia, ae, f., philosophy. 

Philo-sophus, i, m., a philosopher. 

Phystcus, a, um, adj., physical, natural; 
physica, orum, n., natural or physical 
things, natural science, physics; physi- 
cus, i, m., a natural philosopher. 

Picenus, a, um, adj., Picene. 

Pittas, atis, f. (pius), a sense of duty ; piety, 
devotion; respect, dutifulness; love, 
gratitude. 

Pllum, i, n. (pila), the javelin or dart of the 
infantry. 

Pilus, i, in. (pilum), a company of the 
Triarii ; primus pilus or jjrimipllus, the 
first company of the Triarii ; the centu- 
'rion of this company. 

Pingo, pinxiy pictum, 3, v. a., I paint, de- 
pict ; I paint with the needle, embroider ; 
figur. : I variegate, diversify ; I adorn, 
embellish. 

Piscina, ae, f. (piscis), a fish-pond. 

Piscis, is, m., a fish. 

Pistoriensis. e, adj., of or belonging to Pis- 
torium, a city in Etruria, Pistorian. V. 
Sail. Cat. 57. 

Pius, a, um (akin iojidus), adj., firm, faith- 
ful, rightly disposed, pious, religious, de- 
vout, virtuous, conscientious, godly, holy, 
good ; just, permitted, righteous, honest, 
innocent; lawful, legitimate, just; gra- 
cious, kind, friendly ; pius in parentes, af- 
fectionate towards parents; adv., pie. 

PldceOy cui, cltum, 2, v. n., I please, am 
agreeable, give content, give satisfaction, 
e. dat. ; placet mihi, it pleases me, I like 



it; it is my opinion, I am of opinion; 
Senatui placuit, the senate has ordered, 
passed a decree ; placitus, a, um, what haa 
pleased, what has been thought proper. 

Pldcidus, a, um (placeo), adj., quiet, gentle, 
soft, mild, calm, tranquil, composed, still, 
placid; adv., placide. 

Planitia, ae, or planlties, ei, f. (planus), a 
plane or even surface, level ground. 

Planta, ae, f., young plant, set, slip; green 
branch, scion, twig, graff, sucker; a 
plant ; the sole of the foot. 

Planus, a, um, adj., plain, even, flat, level ; 
plain, clear, distinct, evident ; adv., plane. 

Plaudo, si, sum, 3, v. n., to clap ; figur. : to 
applaud ; v. a., I clap, beat. 

Plausus, us, m. ( plaudo), a clapping ; a flap- 
ping; applause. 

Plautius, a, um, adj., of or belonging to the 
Plautian gens ; Plautian or Plotian. Plau- 
tia lex. V. Sail. Cat. 31, n. 7. 

Plebes, ei, f. (the old. form for plcbs), the 
commonalty of Rome, common people. 

Plebi-scitum, i, n. (plebs, sciscu), a decree 
or ordinance of the commonalty. 

Plebs, plebis, t, the commonalty, the plebe- 
ians ; the populace, mob, rabble. 

Plenus, a, um (*pleo), adj., filled, full, com- 
plete, entire, whole ; adv., plcne. 

Plcrus-que, d-que, um-que, adj., most, the 
most; pi., plerique, most persons ; very 
many, a great many ; pleraque Africa, 
the greater part of Africa ; plerumque, 
the most, the most part, the greatest 
part ; adv., for the most part, commonly. 

Pluo, plui and pluvi, 3, v. n. and a., to rain ; 
pluit, it rains ; res, re, or rem pluit, it 
rains such a thing, such a thing rains, 
comes down in rain ; lacte pluisse y it had 
rained milk. 

Plures. See plus. 

Pluries or pluriens (plus), adv., several 
times, often, oftentimes. 

Plurimus. See plus. 

PliiSy ris, pi., plures, a, adj., compar. of 
multus ; more. Plus is used as a sub- 
stantive and as an adverb j plus pecuniae, 
move money ; plus faccrc, to do more ; 
no/I phis quam, no more than, as little as j 
non plus (quam) duobus mcusibus, not 
longer than two months ; pluris est, it is 
worth more ; pluris putare, to esteem 
higher; pluris cmere, to buy dearer; 
plures, more than one, several ; ne plura, 



POE 



705 



POR 



. sc. dicam, in shoit ; superl., plurimus, a, 
urn, very much, most ; plurimus labor, 
very much work ; plurimum, the most, 
very much ; plurimum studli, very much 
study ; plurimi facer e, to esteem very 
highly ; plurimum, adv , very much, 
most, especially ; at the most, at the 
utmost ; for the greatest part. 

Poena, ae, f., revenge for bloodshed, punish- 
ment, vengeance ; the ransom-money for 
a deed of blood ; satisfaction for a crime. 

Poentteo, ui, 2 (poena), v. a., I punish, 
cause regret or repentance ; id me poeni- 
tet, it repents me, I repent of it. 

Poeta, ae, m., a poet, bard ; a maker. 

Polio, 4, v. a.. I polish, smoothe, furbish, 
file ; I adorn, embellish, refine, trim. 

Politia, ae, (., the State, the name of one 
of Plato's works. 

Pollens, tis, part, (polleo), adj., able, pow- 
erful, strong ; distinguished. 

Polleo, 2 (akin to valeo), v. n., I am able, 
am strong or mighty, prevail much, ex- 
cel, exceed. 

Pollex, Icis, m. (polleo), the thumb. 

Polliceor, Itus sum, 2 (por for pro, liceor), 
v. dep. a., I offer much, I promise. 

PolUcltatio, onis, f. (pollicitor), a free or 
voluntary promise. 

Pollicitor, 1 (polliceor), v. freq. a., I promise. 

Pol-luo, ui, utum, 3 (por for pro, luo), v. 
a., I soil, defile, contaminate, pollute ; I 
corrupt, taint, violate. 

Pomarius, a, um (pomum), adj., of or be- 
longing to fruit or fruit-trees ; pomarius, 
a fruiterer, seller of fruits ; pomarium, 
an orchard. 

Pompa, ae, f., a solemn procession ; any 
procession, train ; figur. : pomp, parade, 
show, ostentation, display. 

Pondus, eris, n. (pendo), a weight used in 
the scale ; the weight of a thing ; weight, 
heaviness, load, burden ; figur. : weight, 
authority, importance, value, quantity, 
number, multitude. 

Pono, posui, positum, 3, v. a., I put, place, 
set, lay ; I set, sow, plant ; I set up, 
erect, build ; I form, fashion ; I think, 
judge, esteem, reckon, account ; I put 
on, cause to rest or depend on ; I set 
down, state, say, cite, quote ; I lay down 
for a truth, assert; I allay, calm; I set 
over, appoint as a watch; [ serve up, 
set before one at table; I lay down, pro- 



pose, fix ; I propose as a theme ; I lay or 
set in order, arrange ; I lay aside, lay 
down, put off ; I lay aside, leave off, fore- 
go, give up ; I give, impose as a name ; 
ponere castra, to pitch a camp ; p. aliquid 
ante oculos or in conspectu, to place a 
thing before one's eyes ; p. vitam, to lose, 
end one's life ; p, curam, opcram in re, to 
bestow care, work upon a thing. 

Pons, tis, m. (pono), a bridge. 

Ponti-fex, icis, m., a pontifex, chief priest, 
high-priest. 

Ponti-ftcatus, us, m. (pontifex), the office 
or dignity of a pontifex. 

P'opularis, e (populus), adj., of or belonging 
to the people ; belonging to the same com- 
pany, society, or party; favorable to or 
courting the common people ; popular ; 
mean, common; subst., accomplice, part- 
ner. 

Populatio,onis, f. (populor), a laying waste, 
depopulating, ravaging, ransacking, pil- 
laging, plundering. 

Populo, 1, and populor, 1 (populus), v. a., I 
depopulate, desolate, ravage, lay waste, 
plunder, pillage. 

Populus, i, m., a multitude, large number 
of people ; a people, nation ; the common 
people. 

Porcius, a, um, adj., Porcian. Porcia lex. 
V. Sail. Cat. 51, n. 28. 

Por^rtgo, rexi, rectum, 3 (por for pro, rego), 
v. a., I stretch or spread out, extend; I 
offer, give, protract, prolong, continue. 

Porro, adv., far off, at a distance ; farther, 
farther on ; hereafter, henceforth, again ; 
next, then, moreover, besides. 

Porta, ae, f., a gate ; an outlet, inlet. 

Portatio, onis, f. (porto), a carrying, con- 
veyance. 

Por-tendo, di, turn, 3 (for protendo), v. a., I 
stretch forth, show ; I presage, portend, 
forebode, foretell. 

Portentosus, a, um (portentum), adj., mon- 
strous, prodigious, wonderful, portentous, 
extraordinary. 

Portentum, i, n. (portendo), an omen, prod- 
igy, miracle, portent. 

Porto, 1, v. a., I bear, carry, convey. 

Portorium, ii, n. (porto), duty paid fo* 
goods imported, portage, tollage, custom, 
impost, toll. 

Portus, us, m., a port, harbor, haven; a 
place of refuge, shelter, asylum. 



POS 



706 



PEA 



Posco, pSposci, 3, v. a., I ask, call for, de- 
mand, desire, pray earnestly importune. 

Possessio, onis, f. (possldzo), a possessing, 
possession, a possession, property, an 
estate. 

Pos-stdeo, sedi, sessum, 2 (po, sedeo), v. a., 
I possess, have, hold, enjoy, own, am 
master cf j I occupy. 

Pos-sido, sedi, sessum, 3 (po, sido), v. a., I 
possess myself of, take possession of; 
possessus, a, wm, taken into possession 
possessed. 

Possum, potui, posse (potis, sum), v. n., I 
am able ; I can, may ; I am able to do, 
I have weight, influence, or efficacy ; 
potest, it is possible. 

Post (same as pone), 1, adv., after, after- 
wards ; paullo post, soon afterwards ; 
muito post, long afterwards ; paucis post 
diebus, a few days after ; post quam, after 
that; post esse, to be behind, slighted or 
neglected ; 2, prp. c. accus. : after or 
since; below, beneath, under; after; 
behind ; post castra, in the rear of the 
camp. 

Post-ea, adv., afterwards, after that or this, 
hereafter ; farther, besides. 

Posteaquam, conj., after that, after, since. 

Poste'ritas, atis, f. (posterus), future time, 
futurity, posterity, descendants, after- 
ages ; in posteritatem, for the future. 

Posterus, a, um (post), adj., coming after, 
following, next, ensuing ; posteri, de- 
scendants, posterity ; compar., posterior, 
ius, coming after, following, second, 
latter, posterior ; inferior, worse ; poste- 
rius, adv., after, afterwards ; superl., 
postremus and postUmus, a, um, the last, 
hindmost ; the worst, vilest ; postrema 
acies, the rear ; postremum, the last, the 
end ; postremo, lastly, ultimately, finally, 
at last ; ad postremum, at last ; postre- 
mum, for the last time. 

Post-h&c, adv., after this, hereafter, in fu- 
ture, henceforth. 

Post-quam, conj., after, after that, when, as 
soon as. 

Postremus, a, um. See posterus'. 

PostrldiS (for poster o die), adv., the day 
after, the day following ; p. ejus diei, the 
day after that day. 

Post-sum. fui, esse, v. n., to be after or be- 
hind, to be future ; to be given up, to 
give place. 



Postulatum, i, n. (postulo), a demand, re ■ 
quest. 

Pustulo, 1 (posco), v. a., I wish to have, de» 
mand, ask, desire, require, will, pray, 
beg ; I ask or inquire after ; I seek, en- 
deavor, attempt, wish ; I prosecute, ar- 
raign, impeach ; postulare aliquid ab 
aliquo, and p. aliquem aliquid, to demand 
anything from any one ; p. de colloquio, 
to demand a conference. 

Potens, Us, part, (possum), adj., having 
power, able, capable, powerful, effica- 
cious ; potent, mighty, strong ; wealthy, 
having great weight or influence ; hav- 
ing power over, ruling over, master, 
ruler. 

Potentatus, us, m. (potens), power, domin- 
ion, rule, command in a state. 

Potentia, ae, f. (potens), power, faculty, 
ability- capacity, force, efficacy; might, 
authority, sway ; supreme power, em- 
pire, rule, dominion. 

Putestas, atis, f. (posse), power or ability to 
do anything, power over anything ; 
power, dominion, rule, empire, govern- 
ment ; power, virtue, efficacy, force, 
operation, effect ; opportunity ; power, 
permission, leave, liberty, license ; sub 
potestatem redigcre, to subdue ; facere 
sui potestatem alicui, to give opportunity 
to any one to obtain from us what he 
wishes ; facere alicui potestatem, to grant 
leave, to give an opportunity, to allow, 
permit. 

Potior, potltus sum, 4 (potis}, v. dep. n., c. 
abl. : I am or become master of, gain or 
take possession of, acquire, gain, get, ob- 
tain, reach ; p. imperio, and rerum potiri, 
to obtain the chief power ; summam im- 
perii potiri, to have, occupy, possess the 
supreme power. 

Potior, ius, oris (potis), adj., compar., bet- 
ter, preferable, more excellent ; superl., 
ptitissimus, a, um, best, choicest, chief, 
especial. 

Pdds, p<$te, adv., able, possible; com- 
par., potius, rather, preferable, better, 
dearer, more ; superl., potissime, most of 
all, especially, chiefly, principally. 

PStius (potis), adv., see potis ; adj., see 
potior. 

Poto, am, atum and potum, 1, v. a. and n., 
I drink, drink hard, tipple, carouse. 

Prae, prp. c. abl. : before ; prae se agere, to 



PRA 



707 



PRA 



drive before one's self; prae se ferre, 
to hold before one's self; figur. : to ex- 
hibit, manifest, show, discover, betray; 
prae metn, for fear, through fear ; eosprae 
se agrestes putat, he thinks them rustic 
in comparison with himself. 

Prae-dcutus, a, um, adj., pointed before, 
pointed, sharpened. 

Praebeo, bui, bitum,2 (for prae-hibeo, habeo), 
v. a., I hold before, hold out, proffer, 
offer ; I expose, yield, give up; I show, 
exhibit ; I give, do ; I supply, furnish, 
afford. 

Prae-caveo, cam, cautum, 2, v. n., I take 
care, stand on my guard, am on the 
watch; c. dat. : I take care of any one's 
safety ; v. a., I endeavor to ward off, 
prevent, provide or guard against. 

Prae-cedo, cessi, cessum, 3, v. n. and a., I 
go before, precede ; figur. : I excel, sur- 
pass, outdo. 

Prae-ceps. cipitis (prae, caput), adj., head- 
long, with the head foremost ; swift, 
hastening; steep, precipitous, sloping ; 
figur. : precipitate, inconsiderate, hasty, 
rash ; subst., a precipice. 

Praeceptum, i, n. (praecipio), an order or 
direction ; a precept, rule ; admonition, 
advice, instruction, command, injunction. 

Prae-cipio, cepi, ceptum, 3 (prae, capio), 
v. a., I take, seize, or receive before ; I 
preoccupy ; I know beforehand ; I give 
advice before, admonish, warn, say, give 
rules or precepts ; I give prescriptions, 
enjoin, order, command, prescribe. 

Prae-ciptto, 1 (praeceps), v. a., I throw or 
tumble headlong, precipitate ; I cast 
down ; v. n, I fall down, throw myself 
down ; I am too hasty. 

Prae-cipuus, a, um (praecipio), adj., parti- 
cular, peculiar, special ; remarkable, 
principal, distinguished, excellent, adv., 
praecipue. 

Prae- darns, a, um, adj., very clear or 
bright ; very much celebrated ; excellent, 
noble, distinguished, remarkable ; p. 
est, he distinguishes himself; adv., 
praeclare. 

Praeda, ae, f. (praes), prey, booty, plunder, 
spoil, pillage. 

Vrac-rticatio, dnis, f. (praedico), a saying in 
public, a publishing, spreading abroad ; 
a proclamation by the public crier; a 
praising, commending. 



Prae-dlco, 1, v. a., I cry in public, pro- 
claim, publish; I make known, say, 
tell, relate, report; I praise, commend, 
extol, celebrate, make honorable meution 
of. 

Prae-ditus, a, um (prae, datus), adj., en- 
dued with, possessed of, furnished or 
gifted with, c. abl. 

Praedium, ii, n. (praes), a farm, estate, 
manor. 

Praedu, unis, m. (praeda), one that makes 
booty, a robber, pillager, plunderer. 

Praedur, 1 (praeda), v. dep. n. and a., I 
make booty, rob, plunder, pillage, spoil, 
ravage. 

Prae-fectura, ae, f. (praefectus) , the office 
of a president, overseer, or superintend- 
ent ; the government of a country or 
town ; a district, province. 

Prae-fectus, i, m. (praejiciu), a superin- 
tendent, overseer, president, commander, 
prefect ; a general or colonel of allied 
cavalry. 

Prae-fero, tuli, latum, 3, v. a., I bear or 
carry before, stretch forth ; I betray, 
show, discover, manifest, indicate, ex- 
hibit; I prefer, choose rather. 

Prac-ficio, feci, fcctam, 3 (prae, facio), v. 
a., I set over, cause to preside over, de- 
pute, constitute, delegate. 

Prae-finio, 4, v. a., I determine or appoint 
beforehand, I prescribe. 

Praelium. See proellum, 

Prae-maturus, a, um, adj., ripe before the 
usual time, very early, untimely, too 
early, premature. 

Prae-mitto, mlsi, missum, 3, v. a., I send or 
despatch before. 

Praemium, ii, n., a reward, recompense ; 
profit, advantage. 

Prae-opto, 1, v. a., I wish rather, desire 
more, choose rather, prefer. 

Prae-pdro, 1, v. a., I make ready before, 
prepare ; I make ready, make. 

Prae-pono, posui, positum, 3, v. a., I put or 
set before, place first ; I set over, intrust 
with the charge or command of, appoint; 
I prefer, value, or esteem more. 

Prae-rumpo, riipi, ruptum, 3, v. a., I break 
or tear off before, break off, tear off; 
part., praeruptus, a, um ; adj., figur.: 
bold, precipitate, violent, furious. 

Prae-scribo, ipsi, iptnm, 3, v. a., T write be- 
fore, prefix in writing ; I delineate, de- 



PRA 



708 



PRE 



scribe ; I prescribe, order, appoint, direct, 
command. 

Prae-scrlptum, i, n. (praescribo), a pre- 
scription, rule, order, precept. 

Prae-sens, tis, part, (praesum), adj., present, 
in person, personally ; ready ; effectual, 
prompt ; manifest, sure ; resolute, deter- 
mined, confident, daring ; aiding, help- 
ing, propitious, favorable ; now, at pres- 
ent ; in praesens tempus, in praesens, for 
the present ; praesentia, the present cir- 
cumstances, the present state of affairs. 

Prae-sentia, ae, f. (praesens), presence ; p. 
animi, presence of mind, resolution, cour- 
age ; in praesentia, in the present mo- 
ment, at present. 

Prae-sertim (prae, sero), adv., especially, 
principally, particularly. 

Prae-stdeo, sedi, sessum, 2 (prae, sedeo), v. 
n., I sit before ; I guard, protect, c. dat. ; 
I preside over, have the charge, manage- 
ment, or care of, superintend, direct, com- 
mand; I command. 

Prae-stdium, it, n. (praeses), defence, pro- 
tection, help, assistance ; a guard, protec- 
tion ; convoy, escort, garrison ; reserve ; 
a station, camp; esse alicui praesidio, to 
assist, help, protect a person. 

Prae-stabilis, e (praesto), adj., excellent, 
distinguished, noble. 

Prae-stans, tis, part, (praesto), adj., supe- 
rior, excelling, excellent, distinguished, 
remarkable, notable. 

Praesto (allied to praes), adv., present, here, 
ready at hand. 

Prae-sto, stiti, stitum and statum, 1, v. n. 
and a., I stand before ; I am superior to or 
better than ; c. dat. : I excel, surpass, ex- 
ceed, outstrip ; c. ace. : I warrant, answer 
for, take upon myself; I make, do, exe- 
cute, perform, cause, effect ; I keep, abide 
by, act up to, make good, discharge, main- 
tain ; I show, exhibit, prove, evince, mani- 
fest ; I bestow, afford ; praestat, it is pref- 
erable or better ; praestare fidem, to keep 
one's promise ; praestare se, to show, 
prove, or behave one's self. 

Prae-sum, fui, esse, v. n., c. dat : I am be- 
fore ; I am set over, preside over, rule 
over; I am the chief person, manager, 
author, adviser, abettor; praeesse exer- 
citui, to have the command of an army. 

Prae-ter (prae), adv., and prp c. ace. : close 
by, near, along, past; besides, together 



with ; except, beside, save, beyond, con- 
trary to, against ; above, more than ; prae- 
ter quam, besides, except, save only ; prae- 
ter consuetudinem, contrary to custom. 

Praeter-ea. adv., besides, moreover. 

Praeter-eo, tvi and ii, ttum, ire, 4, v. n., I 
go or pass by ; of time : to pass by, pass, 
elapse ; v. a., I go or pass by, pass along ; 
to escape one's knowledge, be unknown ; 
I pass by or over in silence, make no 
mention of, omit, leave out; I pass over, 
omit, make no use of; I reject, take no 
notice of, exclude ; praeterita, things that 
are past, things gone by, the past. 

Praeter-mitto, rriisi, missum, 3, v. a., I let 
pass ; I omit, neglect ; I leave out, make 
no mention of; I pass by or over, ever- 
look, omit to notice, do not punish, par- 
don, connive at. 

Praeter-quam, adv., besides, beyond, save, 
except; p. quod, besides that, but that. 

Praetor, oris, m. (for prae-itor, from prae- 
eo), a leader, chief; a general, com- 
mander; a magistrate at Rome who ad- 
ministered justice. 

Praetorius, a, um (praetor), adj., of or be- 
longing to a general, praetor, or proprae- 
tor ; praetoria cohors, the suite or body- 
guard of a governor, proconsul, or pro- 
praetor ; n avis praetoria, the commander's 
or admiral's ship; vir praetorius , a prae- 
torian man, one that has been praetor ; 
praetorium, sc. tentorium, the general's 
tent. 

Praetura, ae, f. (praetor), the praetorship ; 
the office or dignity of a praetor. 

Pratum, i, n., a meadow. 

Prdvus, a, um, adj., crooked, distorted, de- 
formed, perverted, improper, wrong, bad. 

Precor, 1 (prex), v. dep. n. and a., I pray, 
entreat, beg, beseech; I invoke; I sup- 
plicate. 

Pre-hendo or prendo, di, sum, 3, v. a., I take, 
lay hold of, grasp, catch, seize ; I fall in 
or meet with, accost, stop, detain ; I catch, 
take by surprise; figur. : I take, catch, 
comprehend, perceive, observe, notice. 

Pr&mo, pressi, pressum, 3. v. a., I press ; I 
press upon, press, urge, pursue, chase, 
harass, incommode ; I urge or ply with 
words ; I press or squeeze out ; figur. : I 
compress, abridge ; I stop, arrest, hinder, 
check ;premi aere alie.no, to be oppressed 
or overwhelmed with debt ; premere op- 



PRE 



709 



PRO 



pidum obsidione, to lay close siege to a 
town. 

Prendo. See prehendo. 

Pretium, ii, n., worth, value, price ; re- 
ward, punishment ; pay, hire, wages ; 
anything worth the trouble, or that repays 
the trouble ; money, gold, silver, coin ; 
a price given or expected as a reward. 

Prex,ecis,i. (precor), a prayer, praying, 
entreaty ; a curse, imprecation. 

Pri-dem (*pris, allied to prior), adv., long 
ago, long since, a long time ago ; for- 
merly, before ; a little while ago, just 
before. 

Prl-diS (for priori die), adv., on the day be- 
fore ; p. ejus diei, on the day before that 
day ; p. Idus, on the day before the Ides. 

Prlmi-pilus or prlmo-ptlus, i, m., the chief 
centurion of the triarii. 

Primo (primus), adv., at the first, at first, 
in the first place, first of all. 

Prlmum (primus), adv., in the beginning, 
at first, for the first time ; p. omnium, 
first of all ; quam p., as soon as possible ; 
utp., ubip., quam p., as soon as. 

Primus, a, urn (prior), adj., the first in 
order, place, or time ; the foremost ; the 
chief, principal, most excellent ; aprimo, 
from the beginning ; in primis, in the be- 
ginning, at first ; first, before all ; above 
all, chiefly, especially. 

Prin-ceps, ipis (primus, capio), adj., the 
first, most distinguished or noble, first in 
rank ; subst., a prince, ruler, emperor ; a 
leading man, superior, chief, director, 
president; an author, promoter, leader, 
head. 

Prin-cipdlis, e (princeps). adj., the first, 
original ; principal, chief. 

Prin-cipatus, its, in. (princeps), the first or 
chief place, pre-eminence, preference ; 
imperial power, dignity, or government ; 
sovereignty, rule, dominion. 

Prin-cipium, ii, n. (princeps), a beginning, 
commencement, origin : in principio, in 
the beginning, at fifst ; a principio, from 
the beginning, from the first, at first ; the 
front lines of an army. 

Prior, prius, oris (pro), adj., compar., for- 
mer, prior, antecedent, previous, first 3 
priores, um, m., forefathers, ancestors. 

Prisfinus, a, um (pro), adj., ancient, old, 
former, first, original, pristine ; last, just 
passed, of yesterday. 



Prius (prior), adv., before, sooner , rather , 
p. quam, before that, before. 

Privatim (privatus), adv., in his own af- 
fairs, in his own name, in a private ca- 
pacity, privately, in private. 

Privatus, a, um, part, (privo), adj., private ; 
belonging or relating to individuals. 

Privi-gnus, i, m. (for privigcnus, from pri- 
vus and gigno), a stepson. 

Pro, prp. c. abl. : before, in front of, right 
opposite to ; in, on ; for, according to, 
compared with ; for, on account of, by 
reason of; for, in the place of, instead 
of; for, to the advantage of, in favor of; 
as, for, as good as ; pro oppido, before the 
town ; pro tempore et pro re, according 
to time and circumstance ; pro mea parte, 
for my part ; pro magistro, as a master ; 
pro vallo, instead of a rampart ; pro ami- 
co, as a friend ; hoc pro me est, it is for 
me ; pro suffragio, by a vote ; pro eo ac, 
atque, quam, quantum, according as ; pro 
eo quod, because ; pro eo, for it, for this, 
for that ; pro ut, as, just as, according 
as ; pro imperio, by virtue of the supreme 
command, imperiously. 

Pro or proh ! interj., ! ah ! alas ! 

Probatus, a, um, part, (probo), adj., pleas- 
ant, acceptable, agreeable. 

Probitas, atis, f. (probus), goodness ; prob- 
ity, honesty. 

Probo, 1 (probus), v. a., I consider as good, 
approve, am satisfied with ; 1 try, exam- 
ine, inspect ; I make pleasing, agreeable, 
or credible, I prove, show, demonstrate, 
make good, make out, convince ; 1 ex- 
hibit, manifest, show ; probari, to be es- 
teemed or regarded as something ; pro- 
bari alicui, to please a person ; probatus, 
a, um, ascertained, verified. 

Probrum, i, n , a bad or shameful act ; 
whoredom, adultery ; disgrace, dishonor, 
infamy, reproach. 

Probus, a, um, adj., good ; honest, upright, 
virtuous. 

Procax, acis (proco), adj., demanding, im- 
pudent, insolent, forward, pert, wanton. 

Pru-cedo, cessi, cessum, 3, v. n.,I go before, 
go forth; I come, grow, or spring forth, 
appear, rise ; I proceed, advance, go for- 
ward, go ; I advance, make progress, in- 
crease ; I succeed ; to pass by, elapse ; 
to last, continue ; to go on, succeed, turn 
out; to go on well, prosper, turn out 



PRO 



710 



PRO 



well ; to benefit, be of use ; longius pro- 
cedere, to go farther or to a greater 
length. 

Pro-ceritas, atis, f. (procerus), tallness, 
length, height. 

Pro-cerus, a, um (pro, cresco), adj., grown 
up, long, tall, high. 

Pro-consul, is, m., the governor of a prov- 
ince, commander of an army, procon- 
sul. 

Pro-creo, 1, v. a., I beget, generate, pro- 
create, engender, produce, p'ropagate, 
bring forth ; I cause. 

Pro-cul (procello), adv., far, far off, from a 
distance, aloof; at some distance. 

Pro-cumbo , cubui, cubttum, 3, v. n., I fall 
forward, fall down, lay myself down, lie 
down, sink ; I lean forward upon any- 
thing ; I fall down, go to ruin ; I throw 
upon, rush upon, attack. 

Pro-curatio, onis, f. (procuro), the adminis- 
tration or doing of a thing ; the place or 
office of a procurator. 

Pro-curator, oris, m. (procuro), an agent, 
manager, administrator, superintendent, 
governor, procurator. 

Pro-curro, curri and cucurri, cursum, 3, v. 
n. 7 I run forth, run or jut out, project, 
run to. 

Pro-d-eo, ii, ttum, Ire, 4 (pro, eo), v. n., I 
go or come forth ; I go forward, advance, 
proceed ; longius prodire, to go on. 

Pro-d-tgium, ii } n. (prodigo), anything lav- 
ished forth by nature, a strange, unnatu- 
ral appearance or thing, a prodigy, por- 
tent, miracle, omen ; a monster. 

Pro-do, didi, ditum, 3 (pro, do), v. a., I 
give or bring forth ; I make known, pub- 
lish ; I relate, report, write, hand down, 
transmit by writing ; I appoint, elect ; I 
discover, betray ; I expose to danger ; I 
give over treacherously, yield or surren- 
der perfidiously ; I desert, abandon, or 
forsake treacherously; memoriae prodere, 
to write as an historian, to hand down to 
posterity ; fidem prodere, to break one's 
word. 

Pro-duco, duxi, ductum, 3, v. a., I lead or 
bring forth, lead out; I raise, advance, 
promote, make celebrated or distinguish- 
ed ; I bring forth, produce, beget, gen- 
erate, procreate; 1 discover, make known, 
disclose ; I allure forth ; I draw out, 
stretch or lengthen out, extend ; I pro- 



long, protract, continue ; I- delay, pro- 
tract, procrastinate ; I prolong, put off, 
defer; I induce, prevail upon, allure, en- 
tice, incite, cause ; I guide, educate, in- 
struct. 

Proelior, 1 (proelium), v. dep. n., I fight, 
engage, join battle ; contend in fight. 

Proelium, ii, n., a fight, battle, engagement, 
combat, conflict, contest. 

Pro-fanus, a, um (pro, fanum), adj., that 
which is not dedicated to any god, not 
sacred, common, profane ; odious, abom- 
inable; wicked, impious. 

Pro-fectio, onis, f. (proficiscor), a going 
away or to a place, a setting out, de- 
parture, journey, march, voyage. 

Pro-fecto (pro, facto), adv., indeed, certain- 
ly, surely., truly, in truth, assuredly. 

Pro-fero, tuli, latum, ferre, v. a., I bring 
forth; I invent, discover, make known, 
spread about, reveal ; I cite, quote, al- 
lege, mention, bring forward ; I pro- 
nounce, utter; I advance, go on ; I place 
farther, put forward ; I enlarge, extend, 
widen; I defer, put off; proferre se, to 
come forth, arise, appear ; aliquid in me- 
dium proferre, to bring anything forward ; 
gradum proferre, to advance, go on j 
diem proferre, to put off the day ap- 
pointed. 

Pro-ftcio,feci,fectum, 3 (pro,facio), v. a., 
I advance, make progress, derive advan- 
tage, increase, obtain, effect; I am of use 
or serviceable, effect, accomplish, help, 
contribute. 

Pro-ficiscor, fectus, sum, 3 (pro, facio, fa- 
cesso, faciscor), v. dep. n., I set out, go, 
travel, journey, march ; I depart ; I be- 
gin, commence ; to proceed, arise, take 
origin, spring from. 

Pro-fiteor, fessus, sum, 2 (pro, fateor), v. 
dep. a. and n., I profess, declare openly, 
own, acknowledge, avow ; I offer freely, 
promise ; I make a public statement; p. 
indicium, to make a deposition, give evi- 
dence ; p. novicn, to give in one's name, 
make application for anything -,professus t 
a, um, declared, known, confessed, man- 
ifest. 

Pro-fllgo, 1, v. a., I throw or dash to the 
ground, throw or cast down, overthrow, 
conquer, defeat. 

Pro-fiuo^ fluxi, fiu.rum, 3, v. n.. to flow 
forth ; to flow to, flow. 



PRO 



711 



PRO 



Pr5-fugio,fugi,fugitum, 3, v. n. and a., I 
flee, run away, escape ; J flee before or 
from, avoid carefully. 
Pro-fugus, a, um (profugio), adj , fleeing 
or having fled, fugitive 3 put to flight; 
profugus, an exile, banished person. 

Prd-fundo, fudi, fusum, 3, v. a., I shed co- 
piously, pour forth or out; I throw away, 
spend uselessly ; I spend extravagantly, 
lavish, squander away, waste 3 I spend,, 
bestow upon, give 3 p. se, to pour forth, 
rush forth 3 to spread. 

Profundus, a, um (pro. fundus), adj., deep, 
profound, bottomless,immeasurable; high. 

Prb-fuse (profusus), adv., profusely, lavish- 
ly, extravagantly, excessively. 

Profusus, a. um (prof undo), part, and adj., 
immoderate, excessive, profuse 3 prodi- 
gal, wasteful, lavish. 

Pro-gnatus, a, um, adj., descended, sprung 
from, born of; subst , a descendant. 

Pro-gredior, gressus sum, 3 (pro, gradior), 
v. dep. n., I come or go forth, go on or 
forward, advance, proceed ; I go away, 
depart ; I advance, proceed, go on, in- 
crease. 

Pro -gressus, us, m. (progredior), a going 
forth ; a going forward, advance ; figur. : 
increase, growth, progress. 

Pro-hlbeo, ui, ttum, 2 (pro, habeo), v. a., I 
keep off, back, or away, keep or ward 
off, debar, hinder, impede, stop, pre- 
vent, prohibit, restrain, forbid, defend, 
protect. 

Pro-in and pro-inde, adv., hence, there- 
fore, on that account ; just so, equally. 

Pro-jicio, jeci, jectum, 3 (pro,jacio), v. a., 
I throw forth or before ; I stretch out, 
extend ; I project ; I eject, expel, cast or 
drive out; I banish, exile ; I throw down 
or away ; I give up, yield, renounce, re- 
sign, reject, disdain; I despise, desert, 
give up or expose in a shameful manner ; 
se projicere, to throw one's self down, 
fall down or prostrate. 

Pro-ldto, I (profero), v. freq. a.. I enlarge, 
extend, lengthen, prolong, amplify, di- 
late ; I put otf, defer, delay, protract. 

Prd-miscuus, a, um (pro, misceo), adj., 
mixed ; common ; divina atque humana 
promiscua habere, to make no distinction 
between things human and divine. 

Pro-missum, ?', n. (promilto^, a promise. 

Pr5-mitto, rnisi, missum. 3, v. a., I let go 



forward, let hang down, let grow, length- 
en, extend ; I say, assure ; I promise, 
vow 3 I predict, say beforehand. 

Pro-montorium, ii, n. (pro, mons), *he pro- 
jecting part of a mountain ; a promon- 
tory, cape. 

Pro-mdveo, movi, motum, 2, v. a., I move 
forwards, make to advance ; move on- 
ward, advance ; I advance, extend, en- 
large ; I profit, accomplish 3 I promote. 

Promptus, us, m., only in the phrase, in 
promptu (esse, habere, ponere, &cc), pub- 
lic, open, visible, manifest, before the 
eyes 3 ingenium in promptu habere, to dis- 
play ; readiness 3 only, in promptu esse, 
habere, to be at hand, to have ready ; 
ease, facility 3 only, in promptu esse, to 
be easy. 

Promptus and promtus, a, um, part, (pro- 
mo), adj., brought forth, visible, mani- 
fest, evident; ready, prepared, at hand 3 
prompt, active, vigorous, quick, expe- 
ditious, bold : easy, practicable. 

Pro-mulgo, 1 (pro, vulgus), v. a., 1 publish 
or spread abroad, proclaim, promulgate, 
divulge. 

Pro-nuncio, 1, v. a., I publish, proclaim, 
announce ; I disclose, discover, reveal, 
say ; I say, tell, report, relate ; I create, 
nominate, appoint to an office ; I recite, 
rehearse 3 I give sentence. 

PrOnus, a, um, adj., bending forward, lean- 
ing forward ; going or inclining down- 
wards 3 situated or lying towards ; in- 
clined to anything, disposed, prone 3 
easy, practicable. 

Pro-oemium, ii, n., an introduction, preface j 
a beginning. 

Pro-pagatio, onis, f. (propago), a propagat- 
ing ; extension, enlargement. 

Pro-pago, in-is, f. (propago), that which is 
propagated, a set, layer: a descendant, 
offspring. 

Prope, adv., near, nigh; nearly, almost; 
prope castra, near tho camp ; proxime hos- 
tium castris, very near the camp of the 
enemy. 

Prope-diem (prope, dies), adv., within a 
few days, in a short time, shortly, very 
soon. 

Pro-pello, puli, pulsum, 3, v. a., I drive be- 
fore me, drive out or forth ; I drive 
further or forwards, push on, propel 3 I 
put in motion, move; I drive away; 



PRO 



712 



PRO 



I keep or ward off, repel, remove ; I 
hurl, throw ; I overthrow. 

PropS-mddum (prope, modus), adv., nearly, 
almost ; nearly in the same manner. 

Proper o, 1 (properus), v. a., I make haste, 
hasten, make speed, am quick ; I do, 
make, prepare anything with haste, I 
hasten, accelerate. 

Properus, a, um (pro, Trspxu), adj., quick, 
hasty, speedy ; adv., properc. 

Propiuquttas, atis, f. (propinquus), near- 
ness, nighness, vicinity, proximity, neigh- 
borhood ; relation by blood, affinity. 

Propinquus, a, um (prope), adj., neighbor- 
ing, near ; near at hand ; similar, like ; 
near of kin, allied, nearly related ; pro- 
pinquus, a kinsman, relation. 

Propior, ius, oris, adj. (prope), nearer ; 
later, more recent; more nearly related 
or allied, more closely akin, more nearly 
resembling, more like; more closely con- 
nected ; better adapted or suited ; better, 
preferable ; propior hostem, nearer to the 
enemy. 

Pro-pono, posui, posV.um, 3, v. a., I set 
forth, set before or up, offer, present ; 
I place before the eyes, represent to my- 
self, imagine ; I state, lay down, propose, 
say ; I report, represent, declare, point 
out, explain, tell, relate ; I publish, make 
known ; I announce, promise, offer ; I 
mention, suggest, prompt; I resolve on, 
design, intend, determine, purpose; pro- 
positum est mihi, I have resolved, I in- 
tend. 

Pro-praetor^ oris, m., a propraetor, gover- 
nor of a province invested with the au- 
thority of a praetor. 

Proprius, a, um, adj., private, proper, pecu- 
liar, particular, special, own ; lasting, 
permanent, perpetual, firm, steady ; fit, 
apt, suitable, proper ; especial, singular, 
extraordinary ; proprium, one's own, 
property, nature, peculiar quality. 

Propter (for propiter, from prope), adv., 
near, hard by ; prp. c. ace. : near, hard 
by, close to ; for, on account of, by reason 
of, owing to; through. 

Propter-ea, adv., therefore, for that reason, 
on that account. 

Pro-pugno, 1, v. a. and n., I fight in de- 
fence of, contend for, defend. 

Prd-pulso, 1 (propcllo), v. freq. a., I drive 
back, repel, keep or ward off. 



Prora, ae, f., the prow or forepart of a 
ship. 

Pro-ripio, ripui, reptum, 3 (pro, rapio), v. 
a., I snatch or drag forth; I snatch or 
hurry away ; proripere se, to hasten forth, 
rush out or away. 

Pro-rdgo, 1 , v. a., I prolong ; I defer, put off. 

Prorsus (for proversus), adv., forwards; 
straight on or along, right onward ; cer- 
tainly, truly; exactly, precisely, just; 
entirely, utterly, wholly; generally, in 
a word, in short. 

Pro-vuo, rui, rutum, 3, v. n., I rush against ; 
fall or tumble down ; v. a., I cast for- 
ward, cast or throw forth; I throw or 
cast down, overthrow, overturn, pull 
down, demolish. 

Pro-scribo, ipsi, iptum, 3, v. a., I publish 
by writing ; I offer or post up in writing, 
advertise ; I declare or publish in writing 
that one's lands, houses, &c. are forfeit- 
ed ; I proscribe or outlaw one. 

Pro-scriptio, onis, f. (proscribo), a publish- 
ing in writing; a posting up in writing 
or proclaiming of a thing to be sold; a 
proscription or outlawry ; a dooming to 
death and confiscation. 

Prosequor, quutus or cutus sum, 3, v. dep. 
a., I follow after, follow, go with, accom- 
pany, attend ; I honor, adorn, present 
with anything; I continue my discourse, 
speak further, continue, proceed ; I pur- 
sue. 

Prospectus, us, m. (prospicio), a looking 
forward ; a sight, view, prospect ; the 
eyes ; an appearance, outward show. 

Prosper and pro-spewis, a, um (pro, spero), 
adj., as hoped for, agreeable to one's 
v/ishes, favorable, prosperous, lucky, 
fortunate ; adv., prospers, 

Prospicio, spexi, spectum, 3, v. a., I look 
forward, see; c. dat.: I take care of, 
provide, consult, use precaution, prevent ; 
I see, view, behold from a distance; I 
foresee ; I look to, procure, supply. 

Pro-sum, pro-fui, prod-cs*e, to do good, be 
profitable or serviceable, be advantageous, 
avail, conduce, c. dat. 

Pro-tlnus or pro-tcnus (pro. tenus), adv., 
before one's self, forward, onward, fur- 
ther on, further; so on, again, further, 
in the next place, hereupon ; immedi- 
ately, directly, instantly, forthwith; con- 
tinuously, uninterruptedly, constantly. 



PRO 



713 



PUK 



Pro-turbo, I, v. a., I drive or push away, 
thrust out by force, push off, repel, re- ! 
pulse. 

Pro-veho, vexi, vectum, 3, v. a., I carry or ; 
conduct forth; I put forward, promote, 
raise, advance, prefer, exalt ; I conduct, 
convey, carry away, on, along, or for- 
ward ; I transport ; I mislead, seduce; 
provehi, to ride or sail forth, advance; 
to proceed, advance, go further, go too 
far. 

Pro-venio, re/a", ventum, 4, v. n., I come 
forth, appear, am born or produced, be- 
come ; to come to pass, occur, happen ; 
to succeed well,, prosper. 

Pro-videntia, ae, f. (provideo), a foreseeing, 
foreknowing; foresight, forethought, cau- 
tion, prudence ; providence. 

Pro-video, vidi, visum, 2, v. a. and n., I 
look forward, see ; I am cautious, on my 
guard, take care, act cautiously; I pro- 
vide, make provision, see to, look after, 
take care of; I foresee ; I provide for, pro- 
cure ; I prevent, guard against, avoid. 

Pro-vincia, ae, f. (pro, vinco, or more prob- 
ably contracted for procidentia) , a country 
gained by conquest, province ; the south- 
eastern part of Gaul, now called Pro- 
vence. 

Pro-voco, 1. v. a., I call forth or out ; I cite, 
summon ; I challenge, invite ; I excite by 
example, stimulate, encourage, irritate, 
exasperate, stir up, incite, rouse ; provo- 
care ad atiquem, to appeal, refer to a per- 
son. 

Pro-vulo, 1, v. n., I fly out, fly forward or 
forth ; figur. : I fly forth, run forward. 

Proximus and proxumus, a, um (propior), 
adj., superl., very near, the next or near- 
est ; the nearest, most like, most closely 
resembling; adv., proxime and prozume. 

Prudens, tis (for providens) , adj., foreseeing, 
foreknowing, c. gen. ; knowing, advised, 
" cautious, prudent, discreet, wise; prac- 
tised, skilled, versed, skilful, expert, 
knowing, learned, experienced in any- 
thing. 

Prudentia, ae, f. (prudens), a foreseeing; 
prudence, good sense, discretion ; cau- 
tion, foresight; understanding, knowl- 
edge ; science, skill. 

Psdllo, 3, v. n., I play en ^ >-in<$ed instru- 
ment: I play upon acd <*ing to the lyre 
or harp. 



Pubesco, bui, 3 (pubes), v. n., I get the first 
down of the beard, arrive at the age of 
puberty, grow up to manhood; to grow 
up ; to become downy. 

Pubncdnus, a, um publicus), adj., relating 
to the revenue of the state, or to the farm- 
ing of the revenue ; subst., publicanus, a 
farmer of the public revenue. 

Publico, 1 (publicus), v. a., I give to the 
public, appropriate to the state, confis- 
cate. 

Publicus, a, um (populus), adj., public, 
common, belonging to the state, town, or 
community ; common, general, universal ; 
adv., publics. 

Publius, i, m., a Roman praenomen ; ab- 
breviated, P. 

Pudeo, dui, ditum, 2, v. n., I am ashamed : 
pudet vie tui, I am ashamed before you ; 
hos infamiae suae pudet, ihey are ashamed 
of their disgrace. 

Pudicitia, ae, f (pudicus), shamefacedness, 
chastity, modesty, discreetness, virtue. 

Pudor, oris, m. (pudeo), shame; regard, 
respect, reverence, awe ; love of decency, 
decency, good manners, modesty ; a 
woman's honor, chastity ; sense of hon- 
or ; a reason of being ashamed, shame, 
disgrace ; pudori esse, to be a disgrace. 

Puer, eri, m., a child ; a male child, boy ; 
a servant, slave. 

Pueritia, ae, f. (puer), boyhood, childhood, 
youth. 

Pugna, ae, f. (pugnus), a battle, fight, en- 
counter, engagement, combat; figur. : 
a contest, strife, dispute ; pugnam com- 
mitlere cum aliquo, to join battle with 
one. 

Pug-no. 1 (pugna), v. n., I fight, combat, 
engage, contend. 

Pulcher, chra, chrum, adj., fair, beautiful, 
beauteous, handsome ; excellent, magni- 
ficent, splendid, honorable, noble, glori- 
ous, renowned, illustrious. 

Pulchrltudo, inis, f. (pulcher), beauty, fair- 
ness, comeliness, excellence. 

Pulsus, us, m., (pello), a pushing, stamping, 
beating, striking, an impulse. 

Pulvis, veris, m., dust, powder. 

Puriicus. a, um, adj., Punic, Carthaginian. 

Puppis. is. f., the stern of a ship, the poop ; 
figur. : the whole ship. 

Pur go, I (purus), v. a., I make clean, clean, 
purify ; figur. : I clear from accusation. 



PUR 



714 



QUA 



excuse, justify ; purgare se alicui, to jus- 
tify one's self before any one. 

Purpura, ae, f., purple color, purple ; a pur- 
ple garment, or a garment bordered with 
purple. 

Purus, a, urn, adj., pure, clean ; pure, un- 
mixed, natural, plain ; clear, bright ; 
holy, pious, virtuous, honest; spotless, 
undenled, chaste ; adv., pure. 

Puto, 1, v. a., I say, think, count, reckon, 
estimate, value, esteem; I imagine, be- 
lieve; I weigh, consider, ponder, reflect. 



Q 



Q., an abbreviation, for Quintus ; and for 

que, as, & P. Q. R. } h, e., Senatus popu- 

lusque Romanus. 
Qua (abl. of quae), adv., sc parte, on that 

side where ; where ; sc. ratlone, how, in 

what way, by what method or means ; 

ne qua, lest by any means. 
Qub.drage.nl, ae, a (quadraginta), adj., 

forty each time. 
Quadriga, ae, f. (quatuor, jugum), a yoke 

of four horses, four horses yoked abreast, 

a four-horse chariot. 
Qukdrlgula, ae, f. (quadriga), dim., a small 

quadriga. 
Quadrln-gentl, ae, a (quatuor, centum), adj., 

four hundred. 
Quaero, slvi, sltum, 3, v. a., I ask, inquire, 

interrogate ; I investigate, examine, try ; 

I call for, demand, need, require ; I seek, 

seek after. 
Quaesitum, i, n. (quaesitus), something 

gotten or acquired, a gain; a question, 

inquiry. 
Quaesitus, a, um, part, (quaero), adj., 

sought, studied ; exquisite, refined. 
Quaeso, slvi, 3 (old form of quaero), v. a. 

and n., I pray, entreat, beg. 
Quaestio, onis, f. (quaero), an asking, inter- 
rogating, questioning, inquiry, question ; 

a public inquisition, investigation, trial. 
Quaestor, oris, in. (for quaesitor, from 

quaero), an asker, inquirer, inquisitor, 

examiner ; magistrates who had the 

care of the public revenues, treasurer. 

and to inquire into certain criminal 

offences, public inquisitor. 
Quacstus, us, m. (quaero), a getting, gain, 

profit ; trade, employment ; profession, 



work performed for gain, way of making 

money. 
Quails, e (quis), adj., of what kind, sort, 

or nature, what; as, like as. 
Quails -eumque or qualls-cunque, quale cun- 

que, adj., of What kind or manner soever. 
Quam (qui), adv., how, how much ; as 

much as, as well as ; in comparisons : 

than, as ; very, quite ; so as, so much as ; 

quam possum, as well as I can, as I can ; 

non tarn — quam, not so much — as ; ante 

quam, before that, before. 
Quam-dlu, conj., how long, as long as; 

adv., how long ? 
Quam-ob-rem, conj., for which reason, 

why ; wherefore, for which cause ; why? 

wherefore ? for what reason ? 
Quam-prlmum, adv., as soon as may be, as 

soon as possible, without delay. 
Quam-quam or quan-quam, conj., although, 

though ; though indeed, and yet. 
Quam-vis, adv., as much as you will, how- 
ever much you will; very, very indeed; 

conj., although, though. 
Quando (quam, do, allied to dum), adv., 

when ; si quando, num quando, if ever ; 

conj., since, seeing that. 
Quandu-quidem, conj., since, seeing that, 

since indeed. 
Quanquam, See quamquam. 
Quanta (abl. from quantum), adv., by how 

much, by as much as ; quanto magls, how 

much more ; quanto magls — tanto magis, 

the more — the more ; quanto praestat, 

how much better is it. 
Quant-opere (quanto, opere), adv., how 

greatly, how much. 
Quantum (quantus), adv., how much, as 

much as, so far as. 
Quantum-cumque, adv., how much soever. 
Quantus, a, um (quam), adj., how great: 

as great as, great as ; quantum, how 

much ; quantum frumentl, how much com, 
Qua-propter, adv., for what reason ? why? 

wherefore ? conj., for which reason^ 

wherefore, on which account. 
Qua-re (abl. of quae res), adv., for what 

reason, on what account, wherefor^ 

why; on what account? wherefore? 

why? in order that, to the end that, so 

that ; conj.. wherefore, for which re^soit 

therefore. 
Quartana, ae, t. (quartusl- ec fehris, the 

quartan ague, quartat. 



I 



QUA 



715 



QUI 



Quartus, a, um, adj , th? fourth. 

Quasi (for q uam si), con j., as if; a?, just 
as ; as it were ; about, nearly, almost ; 
perinde q., just as if. 

Qua-tenus, adv., how far. to what length 
or extent ; as far as, where ; how long, 
up to what time ; so far as. 

Quatrl-duum, i, n. (quatuor,dies), the space 
of four days, four days' time, four days. 

Quatuor or quattuor, num., four. 

Qudtuor-decim, num., fourteen. 

'Que, conj., and j also; -que que, both 

— and ; que — et , or et que, both — and . 

Quem-ad-modum, adv., in what manner, 
what way, how ; how? as, like as, just 
as, even as. 

Queo, ivi and w, itum, ire, v. n., I can. 

Querela, ae, f. (queror), a cry, plaintive 
noise ; a lament, complaint. 

Queror, questus sum, 3, v. dep. n. and a., 
I cry, wail ; 1 lament, complain. 

Qui, quae, quod, pron., 1, adj., in interro- 
gation or exclamation : who, which, 
what; qui vir! what a man I 2, relat., 
who, which, what, that ; is, qui, he who ; 
ea, quae, she who ; id, quod, that which ; 
(ii) qui volebant, they who would ; color, 
quern habet, the color which it has ; domi- 
cilia, quas urbes dicimus, the dwellings 
which we call towns - f qui (for et is) si 
scisset, and if he had known ; quae (for 
et haec) quum ita sint, and since things 
are in this condition. 

Qui (qui), adv., in what way, how. 

Qui&y conj., because. 

Qulcumque, quaecumque, quodcumque, pron., 
whosoever, whoever, every one who, all 
which- 

Quid. See quis. 

Qul-dam, quae-dam, quod-dam, and subst., 
quid-dam, pron., a certain, a certain one ; 
somebody ; quiddam, something, a cer- 
tain thing ; plur., quidam, quaedam, quae- 
dam, some, several. 

Qui-dem, adv., indeed ; namely, to wit ; at 
least, certainly, of a truth, assuredly; 
yet, however ; also, even ; for example ; 
ego quidem, I for my part ; quum quidem, 
though indeed. 

Quies, etis,L, the place of rest ; rest, re- 
pose, sleep ; death. 

Quiesco, Ivi, stum, 3 (quies), v. n., I rest, 
repose, take rest ; I am at rest, keep my- 
self quiet. 



Quietus, a, um (quiescn), adj., at rest, en- 
joying rest, quiet, calm, tranquil, con- 
tented, composed, easy ; adv., quiete. 
Qul-libet, quae-tibet, quod-libet and quid- 
libet, pron., whosoever will, any one 
whom you please, any one, any, all. 
Quin (qui, ne or non), conj., that not; who 
not ; as if not ; indeed, really ; nay 
even ; rather, nay rather ; why not ? fa- 
cere non possum, quin, &.c, I cannot do 
otherwise than, I cannot but, I must ; 
non potest recusare, quin dicat, he cannot 
refuse to speak ; non quin ipse dissentiam, 
not but that I myself am of another opin- 
ion ; quin potius, or quin etiam, or quin 
imo, nay even, and what is more. 
Quinc-unx, cis (quinque, uncia), adj., 
amounting to five twelfths ; subst., m., 
five twelfths of an as ; the five spots on 
dice (tesserae) ; hence in quincuncem, 
after the manner of these spots. 
Quin-decim (quinque, decern), num., fifteen. 
Quin-genti, ae, a (quinque, centum), adj. r 

five hundred. 
Qulni, ae, a (quinque), adj., five each. 
Quinqua-gesimus, a, um (quinquaginta), 

adj., the fiftieth. 
Quinqua-ginta (quinque, ginta. See viginti), 

num., fifty. 
Quinque, num., five. 

Quinqu-ennium, ii, n. (quinquennis), the 
space of five years, five years' time, five 
years. 
Quinfilis (Quinct.),is, m., with and without 
mensis (quintus), the fifth month (count- 
ing from March), afterward, in honor of 
Julius Caesar, called Julius, July. 
Quintus, i, m., a Roman praenomen. 
Quintus, a, um (quinque), adj., the fifth. 
Quippe (quia, pe = ve), conj., indeed, in 
fact, to be sure ; for, forasmuch as ; as, 
as being ; quippe qui, as who, inasmuch 
as he, seeing that he. 
Quis, quid (qui), pron. interrog., who ? 
what ? quid 7 quod, &c, what shall I say 
of this, that ; quid venisti 7 why are you 
come ? quid ita 7 why that ? why so ? how 
so ? 
Quis, quid (qui), pron. indefin., for aliquis, 
any one, one, anything ; especially after 
si, nisi, ne, num, quo, quanto, and some- 
times quum ; si quis, if any person. 
Quis-nam and qul-nam, quae-nam, quod- 
nam and quid-nam, pron. interrog., wn>i' 



QUI 



716 



RAT 



which? what? stronger than quis7 in 
an indirect question : who, which, what. 

Quis-piam, quae-piam, quod-piam and quid- 
piam or quippiam, pron. indefin.. any or 
gome, any one, anything. Quispiam is 
particular, quisquam universal. — Quid- 
piam stands substantively, quodpiam ad- 
jectively. 

Quis-quam, quae-quam, quid-quam Or quic- 
quam, pron. indefin., any, any one, any- 
thing. 

Quis-que, quae-que, quod-que, and quid-que 
or quic-que, pron. indefin., every, every 
one, every man, everything; any one. 

Quis-quis, quae-quae, quid-quid or quic- 
quid, pron. indefin.. whoever, whosover, 
whatever, whatsoever, every one who, 
all that. 

Qui-vls, quae-vls, quod-vls ,and subst., quid- 
vis (qui, vis, irom volo), pron. indefin., 
any you please, any soever, any one, 
every one, any, every, each. 

Quo (qui), adv., where ; wherefore, for 
which reason, on which account ; be- 
cause ; whither, to which or what place ; 
to what end, for what, why ; to the end 
that, in order that, that. 

Quo-ad, adv., how long ; conj., so long as, 
as long as; till, until; how far; so far 
as, as ; as far as, till. 

Quo-cumque or quo-cunque, adv., to what- 
ever place, whithersoever. 

Quod (qui), conj., that or why, wherefore ; 
on what account; that or because, in 
that; as touching that, as to this, that; 
though, although : what or so much as, 
so far as. 

Quo-modo (qui, modus), adv., in what man- 
ner, in what way, after what fashion, 
how ; as, even as ; in whatever way or 
manner, howsoever. 

Quon-dam (allied to qui, quando), adv., at a 
certain time, at one time, once, formerly ; 
at times, ever and anon, now and then, 
sometimes, occasionally. 

Quuii-iam (quum, jam), conj., when, after 
that, now that ; since now, seeing that, 
since, as ; that, because, as if. 

Quo-que, conj., also, likewise, too, as well. 

Qudquo-vcrsus and -vcrsum, or -vorsus and 
-vursum, adv., in every direction, to every 
quarter, every way. 

Quorsum or quorsus (for quo versus or ver- 
sum), adv., toward what place, whither- j 



ward, whittle* j to what end ^ to what; 
for what, witn what end: or view, for 
what use. 

Quou adv.. how high ; how much, how 
many ; as many as, as ; every ; quotannis, 
every year, yearly, annually. 

Qubi-annls. See quoU 

Quoti-dianus, a, urn (quotidie), adj., daily, 
happening every day j ordinary, com- 
mon. 

Quoti-die (quot, dies), adv., every day, 
daily, day by day. 

Quoties or quotiens (quot), adv., how often t 
how many times i as often as, as. 

Quoties cumque or -cunque, adv., how often 
soever, as often as. 

Quotus, a, urn (quot), adj., what in num- 
ber, order, or place ; quotus quisque, how 
tew, how little, few, little. 

Quo-usque, adv., how long; how far. 

Quum, or cum (qui), adv. and conj., when, 
while, at which time 5 when, that, or 
since ; since, as, seeing that, because ; 
although ; quum — turn, when — then ; as 

— so also, not only — but also, both — 
and, in general — and in particular; turn 

— quum, then — when ; quumprimum, as 
soon as ; quum maxime, especially, par- 
ticularly, pre-eminently ; just now, pre- 
cisely at the time. 



R 



Radix, ids, f., the root of a plant ; figur. : 
the root, foot, lower part of a mountain ; 
root, origin, source. 

Ramus, i, 111., a branch, bough of a tree; 
the tip of a horn. 

IZapidltas, atis, f. (rapidus), swiftness, ve- 
locity, rapidity. 

Rdplna, ae, f. (rapio), robbery, pillaging, 
plundering, rapine ; booty. 

Rapio, pui, ptum, 3, v. a., I rob, carry on* 
by force ; I take away, snatch away ; I 
rob, plunder; I tear, drag, hurry away ; 
I hurry, lead quickly ; I make or do 
quickly, hasten. 

Rams, a, um, adj., wanting density, rare, 
subtle, thin, thinly scattered, loose ; rare, 
seldom to bo seen, scarce, unfrequent, 
few, scanty. 

Ratio, onis, f. (rcor), a speaking about a 



RAT 



717 



REC 



thing; an account, a reckoning, calcula- 
tion ; number, amount, sum ; regard, 
respect, consideration, concern, care ; in- 
terest, advantage ; opinion ; purpose, in- 
tention, plan ; reason, reasonableness, 
consideration, wisdom ; the reasoning 
faculty ; transaction, business, affair ; 
question, investigation, inquiry ; manner, 
way, kind, quality, nature ; method, 
course, conduct ; arrangement, disposi- 
tion, order; means, expedient; science, 
skill, ability ; a reason, reasonable 
ground; reason, pretence, show ; habere 
rationem cum aliquo, to stand in connec- 
tion, intercourse, relation, have to do 
with a person ; habere rationem alicujus 
rei, to have regard, a care of, to care for 
anything ; in eandem rationem, to the 
same effect ; nulla ratione, without rea- 
son, in an unreasonable manner, un- 
wisely. 

Ratis, is, f., a raft, float ; a boat, bark. 

Ratus, a, urn, part, (reor), adj., reckoned, 

^calculated, computed ; confirmed, es- 
tablished, firm, valid, certain, sure ; 
fixed. 

Re-bellio, onis, f. (rebellis), the renewal of 
war, revolt, insurrection. 

R8-cedo, cessi, cessum, 3, v. n., I go back, 
fall back, retire, retreat, recede; I go 
away, go off, depart, withdraw. 

Recens, tis, adj., fresh, new, newly or 
lately made or done, recent. 

Re-ccptaculum, i, n. (recepto), a place to 
receive or keep things in, receptacle, 
storehouse, reservoir, magazine ; a place 
of refuge, retreat, shelter, lurking-place. 

Re-ceptus, its, m. (recipio), a taking back ; 
a retiring, falling back, retreat ; refuge ; 
place of refuge ; receptui canere, to call 
back the soldiers by the sound of the 
trumpet, to sound a retreat. 

Re-cipero, 1. See recupero. 

Re-cipio, ccpi, ceptum, 3 (re, capio), v. a., 
I take again or back ; I retake ; I get 
again, recover; I reinstate ; I take, re- 
ceive ; I accept, undertake ; I take upon 
myself, pledge myself, engage, warrant, 
guarantee, pass my word, assure sol- 
emnly, promise sacredly ; I take, receive 
accept, admit; recipere animum, to re- 
cover one's self, take heart ; r. aliquem, 
to take up, interest one's self for any 
one : r. aliquem ex servitute, to save any 



one from slavery ; recipere se, to betak© 
one's self back, return • to retire, make 
a retreat, to retreat ; r. poenam ab aliquo, 
to take vengeance or inflict punishment 
upon a person ; r.Jidem alicui, to pledge, 
plight, positively engage ; r. aliquem 
tecto, to receive or admit one into the 
house. 

Re-clto, 1, v. a., I read off, read aloud ; I 
say by heart, repeat from memory, say 
off, recite. 

RS-clamu, 1, v. a. and n., I cry or bawl out 
against, contradict with a loud voice, 
gainsay ; I object j I cry out, call out, 
exclaim. 

Re-cognosco, gnovi, gnttum, 3, v. a., I 
make acquaintance with again or anew, 
bring to remembrance, call to mind, 
recollect; I see or perceive again, rec- 
ognize ; I review. 

Re-concilio, 1, v. a., I get back or again, 
bring back ; I procure again, re-estab- 
lish, restore ; I reunite, reconcile, make 
friendly. 

Rc-condo, dtdi, ditum, 3, v. a., I put or lay 
together again, lay up, hoard, put away, 
stow away ; figur. : I hoard up, store 
up ; I hide, conceal, secrete ; gladium in 
vaginam recondere, to put up again, 
sheathe again the sword. 

Re-cordor, 1 (re, cor), v. dep. a. and n., I 
think back upon, call to mind, bethink 
myself, remind myself, recollect ; I con- 
sider, weigh, ponder, reflect. 

Re-crco, 1, v. a., I remake, reproduce, re- 
store ; I set up again, repair, recruit, re- 
fresh, reassure ; recreari, to recover, in- 
crease, grow ; to be restored. 

Rk-crudesco, dui, 3, v. n., to become raw 
again, break open again, of wounds. 

Rectus, a, urn, part, (rego), adj., right, 
straight, direct, not crooked ; plain, un- 
ornamented, unaffected, simple, natural ; 
regular, right, good, virtuous, legitimate ; 
recto itinere, straightforward, right on; 
rectum est, it is right, proper, reasonable ; 
adv.. recte. 

Recupero or re-cipe'ro, 1 (re, capio), v. a., 
I get again, regain, get back, recover. 

RS-curro, curri, 3, v. n., I run back, return 
running ; I come back, come again, ret 
turn ; I resort to, have recourse to, recur. 

Rt-cuso, 1 (re, causa), v. a,, I make objec- 
tion, refuse, reject, decline, make oppose 



EED 



718 



EEJ 



tion, draw back ; recusare mom, to be un- 
willing to die ; sententiam ne diceret, 
recusavit, he refused to state liis opinion. 
Red-do, didi, ditum, 3 (re, do), v. a., I give 
back, restore, return ; I give forth, send 
forth ; I give in, hand in, deliver, render ; 
I give up, yield, concede ; I bestow, 
grant, permit; I pay; I bring in, yield, 
bear ; I repeat ; I pronounce ; I recite, re- 
hearse ; I am like, resemble, represent, 
imitate, express ; I give in return ; I 
requite, recompense ; I translate, render. 
Red-eo, ii, itum, ire, v. n., I return, come 
back or again, go back ; of income : come 
in, accrue, be yielded or returned ; I 
come, fall, be brought or reduced to, ad ; 
redire in amicitiam alicujus, to return into 
friendship with one ; redire viatn, to go 
the way back ; redire in gratiam cum 
aliquo, t j become reconciled to one. 
RSd-igo, egi, actum, 3 (re, ago), v. a , I drive 
back, force back ; I bring agau* or back ; 
I reduce, constrain, force ; I bring to- 
gether, collect, gather in ; I make, render. 
Rcd-imo, emi, emtum or emptum, 3 (re, emo), 
v. a., I buy back or again, repurchase ; 
I buy, purchase ; I acquire gain, or pro- 
cure for a price ; I redeem, ransom by 
money ; I farm. 
Rgd-inti&gro, 1 (re, integro), v. a., I make 
whole again, restore, complete again ; I 
renew. 
Rcd-itio ,onis , f. (redeo), a returning, return. 
Red-itus, us, m. {redeo), a return ; income, 

revenue. 
Rg-duco, xi, ctum, 3, v. a., I lead or bring 
back, conduct back ; I bring, reduce to ; 
I draw back, retract ; r. se, to withdraw, 
retire ; part., reductus, a, urn, adj., re- 
mote, retired. 
RZd-undo, 1 (re, unda), v. n., to flow back, 
run over, overflow ; figur. : to redound, 
extend, come to; to abound, abound in, 
have a redundance of, c. abl. 
Rb'-fe'ro. tuli, latum, 3. v. a., I bring or carry 
back or again ; I bring back word, re- 
port, relate, give an account of; I restore, 
re-establish, renew ; I return, requite ; I 
compare; I refer to, arf,- I carry, bear, 
bring; I turn, put, apply to ; I propose, 
lay before, consult ; I register, record ; I 
reckon, count, number, or reckon among ; 
I execute, accomplish, effect, bring to 
pass ; referre se or referri, to return, re- 



tire, withdraw ; referre pedem or gradum, 
to return, retire ; r. gratiam alicui, to re- 
turn one thanks; par pro pari referre to 
repay like fur like ; referri, to have refer- 
ence to, belong, pertain or relate to, con- 
cern ; referre ad senatum, to make a mo- 
tion in the senate. 

Re-fert, retulit (rem, accus. of res, fera^, 
v. impers., it is important, it imports, 
profits ; mea refert, it is important for me, 
it concerns me ; parvi refert, it is of little 
importance ; magnopere refert, it is of 
great importance ; illorum magis, quam 
sua retulisse, that it has been more im- 
portant to them than to him. 

Re-fertus, a, urn, part, (refercio), adj., 
filled, stuffed, crammed, full, replen- 
ished; c. abl. or gen.; figur.: full, rich, 
abounding in, amply provided with; 
well provided. 

Re-ficio, feci, fectum, 3 (re, facio), v. a., I 
make again or anew ; I restore a thing to 
its former state ; I reinstate ; I rebuild ; 
I repair, refit; I fill up, supply recruit; 
I restore to health, cure, heal ; I relieve, 
refresh. 

Re-fringo , fregi, fract.um, 3 (re,frango), v. 
a., I break, break open or to pieces j 
figur. : 1 break, check, repress, weaken, 
destroy ; I overpower, subdue, conquer. 

Regina, ae, f. (rex), a queen. 

Regio, onis, f. (rego), a direction, line ; a 
boundary line ; limit, border ; a region, 
country, district, territory. 

Regius, a, um (rex), adj., of or belonging to 
a king, becoming a king, kingly, royal, 
regal, princely. 

Regno, 1 (regnum), v. a. and n., I am king, 
have kingly power, reign, rule, govern as 
a king ; I rule at pleasure, tyrannize, 
domineer, rule with absolute power, lord 
over. 

Regnum, i, n. (rex), royal dignity, regal 
government, sovereignty ; a kingdom, 
realm. 

Rego, reed, rectum, 3, v. a., I set right, cor- 
rect ; I direct ; I regulate, settle ; I man- 
age, guide ; I rule, govern, control. 

Rt-grtdior, gressus sum, 3 (re, gradior), V. 
dep. n., I go or come back, return ; I 
recollect. 

Re-jicio, jcci, jectum, 3 (re, jacio), v. a.. I 
cast or fling back, throw in return ; I 
drive back, repel ; I place behind ; I 



EEL 



719 



REP 



throw away or aside, throw or cast off; | 
I reject, neglect, slight, refuse, spurn, 
set aside ; I defer, put off; part., reject- 
us, a, um ,• adj., rejected. 

m-languesco, gui, 3, v. n., I grow lan- 
guid again, become feeble or faint again ; 
become faint, abate, slacken, relax, lan- 
guish. 

Re-laxo, 1, v. a., I widen again, widen, 
make wide ; I ease, relieve ; I mitigate, 
soften, alleviate; I slacken, relax. 

Re-lego, 1, v. a., I send away, I banish, 
exile ; I remove to a distance. 

R-i-ievo, 1, v. a., lighten again, lighten, 
make easier, ease, relieve, lessen, dimin- 
ish, abate, alleviate ; I ease, comfort, re- 
lieve, refresh, console. 

Re-i.-iratio, onis, f. (religo), a binding, fy- 

Rc-llgio, onis, f. (relego), conscientious- 
ness ; religion, religious rites and institu- 
tions ; conscience, scruple ; obligation, 
sacredness, holiness, sanctity ; supersti- 
tion ; r. vitae, irreproachableness, integ- 
rity. 
Re-ltgiosus, a, um (religio), adj., conscien- 
tious, religious ; scrupulous ; sacred, 
holy. 
Re-lijo, 1, v. a., I bind back, bind, tie, 

fasten. 
Re-linquo, llqui^ lictum, 3, v. a., I leave be- 
hind, leave ; I leave, do not take away, 
do not abrogate ; I leave behind me ; I 
give up, abandon ; I leave, forsake, 
abandon, desert ; I forsake, do not as- 
sist ; I omit, neglect ; relinqui, to remain, 
be left; relictus, a, um, left, remaining. 

Re-liquiae, arum, f. (reliquus), the remains, 
relics, the remainder, rest, remnant, resi- 
due. 

Re-Iiquus, a, um (relinquo), adj., remain- 
ing, the rest, the residue, other ; reli- 
quum est, ut, it remains only, that; ni- 
hil est reliqui, nothing remains ; reliqui, 
the others, the rest. 

Re-maneo, mansi, mansum, 2, v. n., I stay 
or remain behind, stay, remain, continue ; 
figur. : I hold out, last, endure. 

RS-medium, it, n. (re, medeor), a medicine, 
remedy. 

RSmex, igis, m. (remus, ago), a rower. 

RS-mlgro, 1, v. n., I remove back again, 
return to a place in order to dwell there ; 
figur. : I come again, return again. 

31 



RZ-mtniscor, 3 (re, meritini), v. dep. n. and 
a., I remember, call to mind, recollect ; I 
think upon, consider ; I contrive, imag- 
ine. 

Re-missio, onis t f. (rcmitto), an abating, di- 
minishing, decreasing; abatement, re- 
mission ; omission, intermission, cessa- 
tion ; r. animi, relaxation, recreation of 
the mind ; lenity, mildness. 

Re-mitto, rriisi, missum, 3, v. a., I let go 
back, send back ; I throw back ; I 
slacken, relax, let loose ; I let down ; 1 
cause to remit, abate, or cease ; I give 
back, return, restore ; I permit, grant, 
allow, comply with ; I remit ; I leave off, 
discontinue, intermit, interrupt yield, 
omit. 

Rc-mollesco, 3, v. n., I grow cr become soft 
again, become soft ; I grow effeminate. 

Re-mOtus, a, um, part, (removeo), adj., 
remote ; figur. : not connected with ; 
averse to ; to be rejected or postponed. 

Re-muveo, movi, mUtum, 2, v. a., I move 
back, remove, take away ; I discharge, 
disband ; removere se, to withdraw, re- 
tire. 

Rc-mune'ror, 1, v. dep. a., I reward, re- 
quite, recompense, remunerate- 

Remus, i, m., an oar. 

Remus, i, m., one of the Remi. 

Re-nuvo, 1, v. a., I renew, repeat, restore ; 
I refresh, revive, recover, relieve. 

Re-mmcio or re-nuntio, 1, v. a., I bring 
word back, report ; I announce, intimate, 
relate, inform ; I proclaim publicly, pro- 
claim, publish, declare publicly; figur.: 
I renounce, give up, break off, disclaim. 

Reor, rdtus, sum, 2, v. dep. a., I speak, say, 
utter, think, suppose, imagine, deem, be- 
lieve. 

Re-pasfinatio, onis, f. (repastino), a dig- 
ging around again. 

Re-pcllo, puli, pulsum, 3, v. a., I drive back, 
repulse, repel, expel ; I keep off, remove, 
hinder. 

Repens, tis (repo), adj., creeping, unexpect- 
ed, unlooked for, coming unawares, sud- 
den ; adv., rgpente. 

RVpentinus, a, um (repens), adj., unlooked 
for, unexpected, sudden. 

Re'pc'rio, ptri, pertum, 4 (re,pario), v. a., I 
find again, find ; I perceive, discover, ob- 
serve, learn, hear, see ; I invent, con- 
trive ; I find out, find, procure. 

TT 



REP 



720 



RES 



RUS-pgto, tlvi or tii, lltum, 3, v. a., I ask or 
demand again ; I accuse again ; I ask or 
demand back, demand as my right or due, 
claim ; I demand in return ; I demand ; 
I fetch back or again ; I undertake again, 
recommence, resume, enter upon again ; 
I repeat in my thoughts, call to mind, 
recollect, remember ; I repeat with words, 
say, do, write again ; I trace back, de- 
rive ; res repetere, to demand satisfaction 3 
pecuniae rep etundae, money to be restored ; 
postulare aliquem de repetundis, to accuse 
one of extortion ; repetere eastra, to return 
into the camp. 

KS-porto, 1, v. a,, I bear, cany, conduct, 
lead, or bring back ; I bring back, report, 
relate; I carry or bear off, gain, obtain, 
get. 

Ri-praesento , 1, v. a., I make present again, 
restore, renevy ; I perform, say, give im- 
mediately, hasten ; I pay immediately, 
pay. 

Re-prchendo or reprendo, di, sum, 3, v. a., I 
catch again ; I refute, convict ; I reprove, 
blame, censure, rebuke, reprehend. 

RS-primo, pressi, pressum, 3 (re, premo), 
v. a., I press back, keep back, repress, 
check, restrain, curb, stop, hinder, con- 
fine ; I drive back ; reprimere se, to re- 
strain or check one's self. 

Rg-pudio, ] (repudium), v. a., I reject, re- 
fuse ; I neglect, slight, disdain ; I re- 
move. 

Rg-pucrasco, 3, v. inch, n., I become a boy 
again, become young again; I become 
childish ; I do, act, or play like a child. 

Rc-pugno, 1, v. n., I fight or contend against, 
make a resistance, resist ; to be contrary 
or against, be incompatible, inconsistent; 
I resist, oppose, am against. 

Rg-pulsa, ae, f. (repello), a repulse, denial, 
refusal ; rejection. 

Ry.-puto, 1, v. a., I reckon, calculate, com- 
pute; I consider, reflect upon. 

Re-qulcs, ctts and ei, f., rest, repose, quiet, 
ease, refreshment ; pleasure, sport. 

Rg-quiesco, 3 (requies), v. n., I rest, repose ; I 
find consolation or recreation in anything. 

Rg-qulro, quislvi, situm, 3 (re, quaero), v. a , 
I ask or inquire after anything again; I 
ask, demand, or inquire of one, ab or ez 
aliquo ; I examine, inquire into ; I seek, 
seek after, search for; I miss. 

RSs, rgi, f. (reor), what is said or named, 



mentioned or only thought of, anything, 
being, creature; an action, deed, exploit, 
undertaking, performance ; a fact, reality, 
truth ; an effect, issue, event, result ; an 
affair, concern, business ; a cause, reason ; 
a view, purpose, end ; a cause, lawsuit, 
action at law, process; a means; an ar- 
gument, proof; property, effects, sub- 
stance, state, wealth, circumstances; 
benefit, advantage, profit, interest ; pow- 
er, might ; the state ; res navalis, naval 
affairs ; res militaris, the art of war ; res 
frumentaria, provisions ; auctor rerum. 
accomplisher of exploits : re, by the fact, 
result, issue ; re ipsa, re vera, indeed, in 
fact, truly ; res secundae, prosperity ; res 
adversae, adversity ; ea re, on that ac- 
count, therefore, thereby ; sicse reshabeU 
so it is ; male se res habet, it is bad, it is 
not well ; res familiaris, property ; res 
publica, the common weal. 

Re-scindo, scidi, scissum, 3, v. a., I cut, cut 
off, cut or break down, rend in pieces, 
destroy ; I abrogate, abolish, repeal. 

Re-scisco, sclvi and scii, scltum, 3, v. a., I 
learn again, learn, hear, find out, ascer- 
tain. 

Rc-scribo, ipsi, iptum, 3, v. a., I write back, 
again, or in return ; I answer; I transfer 
in an account-book, put to account ; I 
write, commit to writing. 

Re-seco, cut, ctum, 1, v. a., I cutoff; I cur- 
tail, restrain, check, stop, remove. 

Rg-servo, 1, v. a., I keep, reserve; I pre- 
serve, save. 

Rg-stdeo, sedi, sessum, 2, v. n., I sit ; I re- 
main behind, remain ; I rest, am inactive 
or idle. 

Re-sldo, sedi, sessum, 3, v. n., I sit down ; 
I settle, take up my abode ; I sink or set- 
tle down ; I cease, become still or calm ; 
I grow weary or faint. 

Rg-sisto, stiti, stitum, 3, v. n., I step baclc ; 
I stand still, halt, stop, stay; figur. : I 
stop, stop short, pause ; I set foot firmly ; 
I remain, remain behind, continue; I 
withstand, resist, hold out against, op- 
pose, make resistance. 

Rc-specto, 1 (respicio), v. freq. a. and n. ? I 
look back, look round or behind, look at; 
figur.: I care about, regard; I expect, 
wait for. 

Rc-splcio, spe.ri, spectum, 3 (re, spicio) y v. n. 
and a., I look back ; figur. : I think or 



RES 



721 



ROS 



reflect upon, recollect; I regard, respect, 
consider ; I care for, look upon ; to belong, 
pertain, or relate to ; I look anxiously for, 
expect, hope. 

Re-spondeo, di, sum, 2, v. a., 1 promise in 
return ; I answer, reply ; to answer to, 
agree, correspond or square with, accord, 
fit, suit, be proper, resemble ; I act or be- 
have myself conformably to; I requite, 
repay, return ; I abide by or keep to my 
promise ; I am a match for, resist. 

Re-sponsum, i, n. {responded), an answer, 
reply ; the response of an oracle. 

Re-spuo, ui, utum, 3, v. a., I discharge, re- 
pel ; I reject, disapprove, do not accept. 

Re-stinguo, nxi, nctum, 3, v. a., I extinguish ; 
I quench, assuage, allay, moderate, still, 
temper, appease, pacify ; restingui, to be 
destroyed, perish. 

Re-sfituo, tui, tutum, 3 (re, statuo), v. a., I 
put or set up again, replace ; I restore to 
its former situation or condition ; I re- 
store to health, make sound, heal, cure ; 
I bring back again, recall from banish- 
ment ; I give back, restore, return. 

Restitutio, onis, f. (rcstituo), a restoring ; a 
recalling from exile. 

Re-Viceo, cui, 2 (re, taceo\ v. n. and a., I 
am silent, hold my peace ; I do not an- 
swer or reply ; I conceal, keep secret. 

Rg-tineo, ftnui, tentum, 2 (re, teneo), v. a., 
I hold or keep back or in, stop, keep from 
going or falling ; I retain, keep, preserve, 
maintain ; I keep in, cause to remain in ; 
I keep in check or order ; I keep or re- 
tain with myself; I hold, have, occupy, 
inhabit. 

Re-traho, traxi, tractum, 3, v. a., I draw 
back, withdraw ; I bring back ; I keep 
from, detain from ; I rescue, save, de- 
liver. 

Reus, i, m. (allied to res and reor), a per- 
son accused or impeached in a court of 
justice, a culprit, criminal, defendant, 
guilty person. 

Re-vello, velli, vulsum, 3, v. a., I pull or 
tear away, off, or out ; figur. : I tear 
away, eradicate, extirpate, banish, de- 
stroy. 

Re-verto, ti, sum, 3, and r^-vertor, sus sum, 
3, v. n., I turn back, come back, re- 
turn. 

RS-vincio, vinxi, vinctum, 4, v. a., I bind 
back or backwards ; I bind or fasten. 



Re-vinco, vtci, victum, 3, v. a., I conquer; 
I convince, convict, disprove. 

RS-vlso,si, sum, 3, v. a., I come again to 
see, revisit ; I visit again, survey, look 
at, go to see. 

Re-voco, 1, v. a., 1 call again ; I call back, 
recall ; I restore, renew ; I hold or keep 
back; I bound, limit, restrain, confine, 
shorten. 

Rex, regis, m. (rego), a ruler, governor, 
director ; a king, sovereign, monarch. 

Rheda, ae, f., a wheel -cart ; carriage, 
coach. 

Rhetor, oris, m., a teacher of rhetoric, 
rhetorician ; an orator. 

Rhodii, drum, m., the Rhodians. 

Rldeo, rlsi, rlsum, 2, v. n. and a., I laugh ; 
I smile, look pleasant, have a joyful ap- 
pearance ; figur. : I smile upon ; I laugh 
at, deride, ridicule, mock, scoff; I say 
laughing ; ridetur, he is laughed at, de- 
rided. 

Rldiculus, a, um (rideo), adj., merry, jocose, 
exciting laughter, laughable ; ridiculous ; 
subst., ridiculus, a jester, buffoon ; ridi- 
culum, a jest, joke, anything laughable. 

Rlpa, ae, f., the bank of a river. 

Robur, oris, n., a very hard species of oak ; 
strength, vigor, robustness, hardihood, 
firmness. 

Rodo, si, sum, 3 (akin to rado), v. a., I 
gnaw ; I eat away, corrode, consume. 

Rogatio, onis, f. (rogo), a question, interro- 
gation ; a proposal for a law or order, 
proposed law, bill ; law, ordinance ; a 
request, suit, an entreating., canvassing. 

Rogatus, its, m. (rogo), a desire, request, 
suit ; a question, inquiry. 

Rogito, 1 (rogo) , v. freq. a., I ask frequent- 
ly, ask, make repeated inquiry, inquire, 
interrogate ; I request, entreat. 

Rogo, 1, v. a. and n., I ask, inquire, inter- 
rogate, request; I entreat, pray, beg; 
legem rogare, to propose, bring in, pre- 
sent a bill ; milites sacramento rogare, to 
swear the soldiers. 

Romanus, a, um, Roman. Romanus, i, m., 
a Roman. Romani, orum, m., the Ro- 
mans. 

Roma, ae, f., Rome. 

Rostra, orum, n. (rostrum), the stagre or 
hustings in front of the Curia Hostilia, 
from which addresses were made to the 
people ; it was so called from being 



ROS 



722 



SAN 



adorned with the beaks of some ships 
taken from the inhabitants of Antium. 

Rastrum, i, n. (rodo), the beak or bill of a 
bird ; the snout, muzzle, chaps of a fish 
or beast ; a hooked point, beak, or bill ; 
the beak of a ship. 

Rota, ae, f., a wheel. 

Roto, 1 {rota), v. n. and a., I turn round ; I 
roll round or over. 

Rubus, z, m., the bramble or blackberry 
bush. 

Rudis, e, adj., as it is grown, raw, in its 
native state, unwrought, uncultivated, 
unpolished ; ignorant, untaught, un- 
skilled, unpractised, inexpert, with gen., 
or in. 

Rulna, ae, f. (ruo), a fall, downfall ; over- 
throw, defeat ; ruin, destruction, dis- 
aster. 

Rumor, Uris, m., noise, bustle, stir, rus- 
tling, murmuring, buzzing ; talk, gossip ; 
popular report, rumor; good report, re- 
pute, approbation, applause ; evil report. 

RfipeSf is, f., a rock, crag, cliff. 

Rursus and rursum (contracted from revor- 
sus, revorsum), adv., backwards, back; 
again, on the other hand, on the con- 
trary ; again, a second time, afresh, 
anew. 

Rusticus, a, um (rus), adj., pertaining to 
the country, rustic, rural, country ;. rude, 
unpolished, boorish, clownish, unman- 
nered, unrefined, inelegant,coarse ; subst., 
a boor, clown. 



S., for senatus — as S, C, senatus consul- 
turn; S. P. Q. R. f senatus populusque 
Romanus. 

Sacer, era, crum, adj., holy, sacred, conse- 
crated, inviolable. 

SUcerdos, dotis, m. and f. (sacer), a priest 
or priestess. 

Sacer dotium, ii, n. (sacerdos), the office of a 
priest, priesthood. 

Sacfificium, ii, n. (sacrijico), a sacrifice, 
sacrificing ; sacrijicium facer e, to sacrifice. 

Sdcri-lSgus, a, um (sacra, lego), adj., sacri- 
legious ; irreligious, impious, profane ; 
wicked ; subst., a sacrilegious person ; 
a cursed fellow, rascal. 

SQcrum, »', n. (sacer), anything sacred or 



consecrated to the gods ; any sacred 
rite. 

Saepc, adv., often, oftentimes, many times, 
frequently ; saepissime, very often. 

Saepe-numero, adv., often, oftentimes. 

Saepes, is, f. See sepes. 

Saevio, tvi or ii, itum, 4 (saevus), v. n., I 
rage, am fierce or cruel, vent my rage. 

Saevttia, ae, f. (saevus), rage, vehemence, 
violence, cruelty, fierceness, ferocity, 
savageness, barbarity. 

Saevus, a, um, adj., mad, fierce, cruel, sav- 
age, inhuman, ferocious, barbarous, rigor- 
ous, severe. 

Sdgitta, ae, f., an arrow, dart. 

Sagittarius, a, um (sagitta), adj., relating to 
arrows ; subst , an archer, bowman. 

Sal, satis, m. and n., salt ; figur. : wit, a 
witty saying, smart reply, repartee, wit- 
ticism. 

Salto, 1 (salio), v. freq. n. and a., I dance. 

Solus, utis, f. (salvus), a saving, safety, 
preservation, delivery ; welfare, pros- 
perity ; greeting, salutation. 

Saliitaris, e (salus), adj., wholesome, health- 
ful, salutary, salubrious; serviceable, 
profitable, useful. 

Saluto, 1 (salus), v. a, I salute, greet, wish 
health to. pay respect to, make my com- 
pliments ; I visit, go to see, call upon ; I 
pay my court to ; I take leave. 

Salvus, a, um, adj., safe, sound, well, in 
good health ; unhurt, uninjured. 

Samnis, Itis, adj., of or belonging to Sam- 
nium, Samnite. Subst. in the plur., Sam- 
nltes, ium and urn, the inhabitants ot 
Samnium, the Samnites. 

Sancio, nzi,nctum and ncltum, 4 (sacer), V. 
a., I consecrate, dedicate ; I make any- 
thing sacred or inviolable, ordain or ap- 
point as sacred and inviolable, decree, 
establish, order, command ; I approve, 
confirm, ratify; I forbid under pain of 
punishment. ; I punish. 

Sanctus,a, um, part, (sancio). adj., sacred, 
inviolable ; holy, divine, godlike, sacred; 
pious, innocent, virtuous, honest ; adv., 
sanctS. 

S&ne (sanus), adv., reasonably, soberly, 
discreetly : certainly, truly, indeed, veri* 
!y, assuredly, yes ; very, much. 

Sangufneus, a, um (sanguis), adj., consist- 
ing of blood ; bloody, stained with blood ? 
biood-red. 



SAN 



723 



SEG 



Sanguis, Inis, m., blood ; figur. : blood, 
kindred, race, descent. 

Sariltas, atis, f. (sanus), soundness of body, 
health; soundness of mind, sound judg- 
ment, good seuse, reason, discretion, 
sanity. 

Sano, 1 (sanus), v. a., I heal, cure, restore to 
health ; figur. : I heal, cure, correct, re- 
pair, restore. 

Sapiens, tis, part, (sapio), adj., wise, judi- 
cious, well advised ; subst., a wise man. 

Sdpientia, ae, f. (sapiens), wisdom, pru- 
dence, discretion, discernment ; knowl- 
edge ; practical wisdom, philosophy. ^ 

Sdpio, Ivi and li or ui, 3 (sapa ,' akin to 
suavis), v. n., to have a taste or relish, to 
savor ; I have a perception of taste, am 
po^se^sed of good sense, am wise. 

Sarcina, ae, f. (sarcio), a bundle, burden, 
load, pack, baggage, luggage. 

Sardes, ium, f., Sardis, the capital of Lydia. 

Sarmen, tnis, and sarmentum, i, n., a sere 
branch cut off; a twig or thin branch of 
a tree ; sarmenta, brushwood, fagots. 

Sdtietas, dtis, f. {satis), satiety, fulness ; 
plenty, abundance. 

Sdtio, 1 (satis), v. a., I sate, satiate, satisfy, 
fill. 

Satis, adv., fully, enough, sufficiently, well, 
duly ; compar., satius, better, rather. 

Sdtis-fdcio, feci, factum, 3, v. a., I discharge 
or perform my duty, give satisfaction, 
satisfy ; I make payment, pay ; I give 
satisfaction, make an apology, ask par- 
don ; I suffer punishment. 

Sdtis-f actio , onis, f. (satisfacio) , a satisfy- 
ing, satisfaction ; excuse, justification. 

Sdtus, its, m. (sero, scvi), a sowing, plant- 
ing ; a begetting, producing. 

Saucius, a, um, adj., sick, ill} wounded; 
sad, troubled. # 

Saxum, i, n., a rock ; a large stone, stone. 

Scdpha, ae, f., a vessel, skiff, bark, boat. 

Scelcrdte (scelcratus), adv., wickedly, im- 
piously, viciously. 

Scelerdtus, a, um (scelero), adj., bad, im- 
pious, wicked, accursed, infamous; in 
the masc. subst., a wretch, miscreant. 

Scelestus, a, um (scelus), adj., vicious, 
flagitious, viilanous, wicked, mischiev- 
ous, knavish. 

ScZlus, Sris, n., a heinous action, crime, 
misdeed, sin ; impiety, irreligion, wick- 
edness. 



Scena and scaena, ae, f., a tent, arbor, bow- 
er ; the scene, stage ; the public, external 
appearance, show, state, parade. 

Sceiticus, a, um, adj., of or pertaining to 
the stage, scenic, dramatic, theatrical ; 
scenici, actors, players, performers, come- 
dians. 

Scientia, ae, f. (scio), knowledge, science, 
skill, expertness. 

Scl-licet (for scire licet), adv., it is evident, 
truly, verily, certainly, indeed ; of course, 
forsooth ; namely, to wit, that is to say ; 
yes, certainly, exactly so. 

SciiS ? for scisne. See scio. 

Scindo, scidi, scissum, 3, v. a., I cut, tear, 
rend, break asunder, split, divide by 
force ; I tear open, renew; figur.: I in- 
terrupt ; I destroy, overthrow, raze. 

Scio, sclvi and scii. scltum, 4, v. a., I know, 
have knowledge of; I am able, I under- 
stand, know , haud scio an, I should 
think, perhaps, probably, in my opinion ; 
quod sciam, as far as I know, to my 
knowledge. 

Scortum, i, n., a harlot, courtesan. 

Scribo, scripsi, ptum, 3, v. a., I engravt, 
write ; I mark out, delineate, describe, 
sketch ; I write to, inform by writing, 
intimate by letter ; I write, commission, 
demand ; I enlist, enrol, levy. 

Scrinium, ii, n., coffer, chest j a desk, book- 
case. 

Scriptor, oris, m. (scribo), a writer, an 
author. 

Scnptum, i, n. (scribo), a writing, thing 
written; anything committed to writing. 

Scrupulus, i, m., or scrapulum, i, n. (scru- 
pus), dim., a small sharp stone, bit of 
gravel ; the smallest part of a weight, a 
scruple ; a scruple, doubt, difficulty, un- 
easiness, trouble, anxiety. 

Scutum, i, n., a buckler, shield, target ; 
figur. : a shield, defence, protection. 

Se-cedo, cessi, cessum, 3, v. n., I go apart, 
retire, withdraw, retreat, secede. 

Secius, adv. See secus. 

Se-crctus, a, um, part, (secerno), adj., sepa- 
rate, remote, apart; 6ecret ; solitary; 
chosen, not common ; private ; secrctum, 
i, n., a secret, solitary, or retired place, a 
solitude, place of retirement ; solitude, 
a remaining alone, retirement ; anything 
secret, a mystery ; adv., and secreto. 
Sectio, onis, f. (seco), a cutting, cutting off, 



SEC 



724 



SEN 



a dividing, distributing; an auction; 
a purchasing at an auction ; things or 
property sold by auction. 
Scculum or saecuLum, i, n., an age, a gen- 
eration ; a century ; a great number of 
years. 
Secundum (secundus), adv., after ; in the 
second place ; prp. c. ace. : nigh, near, 
just by, close to ; by, along ; on ; behind ; 
after ; after, next to ; according to, con- 
formably with, agreeably with ; for. 

SScundus, a f um (sequor), adj., following; 
the second; the following, next, or 
second in rank ; favorable* fair ; favor 
ing ; prosperous, successful, lucky, for 
tunate ; secunda aqua, down the stream ; 
mari secundo, with the tide ; secundo 
populo, with the approbation of the 
people ; res secundae, prosperity. 

S&cus, adv. in another way, otherwise, 
diffsrently, not so ; non secus or haud 
secus, not otherwise, even so, just so ,■ 
compar., sScius, otherwise, differently ; 
nihilo seciusy nevertheless. 

SSd, conj., but; sed etiam, but also, even, 
nay even.; non solum — sed et, not only 
— but even ; sed et r and besides. 

Se-dccim and sex-decim (sex, decim), nunier,, 
sixteen. 

Sedeo, sedi, sessum, 2, v, n., I sit, am fast, 
fixed or immovable ; I sit, sit as a judge, 
am a judge ; I remain ; I stay or con- 
tinue long at a place ; I sit still, loiter, 
linger, tarry. 

Sedes, is, f. (sedeo), a seat, place to sit on, 
a chair, bench ; a seat, abode, dwelling- 
place, residence, habitation, mansion ; 
base, foundation. 

SSd-ttio, dnie, f. (se, eo), a going asunder, 
secession, separation ; dissension, dis- 
cord, quarrel, strife ; a popular com- 
motion or insurrection ; civil discord, 
sedition. 

Seditiose (seditiosus) , adv., seditiously. 

Sed-ttidsvs, a, um (scditio), adj., causing 
sedition, turbulent, tumultuous, seditious, 
factious, mutinous. 

Sedo, 1, v. a., I cause to settle or sink ; 
figur. : I settle, stay, cairn, appease, 
pacify, quiet, ease, check, end, stop. 

kiSges, etis, f., seed ; land sown, a corn- 
field ; growing corn, standing corn, a 
crop ; a multitude, great number ; cause, 
occasion. 



Se-jungo, nxi, jictum, 3, v. a., I disjoin, 
separate, sever, part or put asunder 
divide; I distinguish. 
SewiSZ, adv., a single time, once ; the first 
time, first, at some time or other; at 
once, at the same time, immediately; 
non semel, not once only ; ut semel, as 
soon as. 
Semen, Uis, n. (sero, sevi), seed of corn and 
vegetables in general ; a graft, slip, scion ; 
figur. : a cause, first cause, first principle, 
element, origin, foundation, occasion, 
author. 
Sementis, is, t. (semen), a sowing ; a crop j 

sementem facere, to sow. 
Semi-somjiis, e, and -somnus, a, um, adj., 

half asleep. 
Semper, adv., ever, always, continually. 
Senariolus, a, um (senarius), adj., dim., 

consisting of six feet. 
Senator, oris, m. (senex), a senator. 
Senaturius, a, um (senator), adj., of or be- 
longing to a senator, senatorial. 
Senatus, us, m. (senex), a senate, council 
of a state or town, the body of magis- 
trates ; a meeting of the senate ; senatus 
consultum, a decree of the senate. 
Sencctus, a, um (senex), adj., old, aged. 
Senectus, utis, f. (senex), age, old age. 
Senex, sSnis, adj., decreasing; old, aged; 

m. and i., an old man, an old woman. 
Sent, ae, a (sex), adj., six each. 
Sensim (sentio), adv., insensibly, imper- 
ceptibly, slowly, by degrees, grad- 
ually. 
Sensus, a, um, part, (sentio), n. pi., sensa, 

orum, thoughts, ideas, conceptions. 
Sententia, ae, f. (sentio), opinion, idea, 
thought ; the opinion or vote of a sen- 
ator in the senate-house : a vote, judg- 
ment, sentence ; wisdom, understanding ; 
sense, meaning, signification, acceptation 
of a word ; the purport, substance of 
what is said ; a thought, sentence, pe- 
riod ; a resolution, intention, purpose, 
design. 
Sentvia, ae, f., the settled water, bilge or 
bulge-water, filth that collects in the 
bottom of a vessel ; figur. : the mob, rab- 
ble, dregs of a state or city, refuse. 
Sentio, sensi, sensum, 4, v. a., I see, dis- 
cern, am sensible of, perceive, hear, feel , 
I feel, experience to my hurt; I notice, 
observe, discover ; i kuow ; I think, 



SEN 



725 



SEV 



Judge, am of opinion, suppose, deem, 
imagine ; I give my opinion, I vote. 
Sends, is,m.,a brier, bramble, thorn. 
Se-pdratim (separatus), adv., separately, 
apart, in particular; s. ab, separately 
from. 
Se-pdro, 1, v. a., I separate, sever, part, ab, 

from. 
Sgpelio, pellvi and pelii, pultum, 4, v. a., I 
bury, inter; figur. : sepultus sum, I am 
undone, I am lost, I am a dead man. 
Sepes or saepes, is, f., a fence, hedge ; any 

enclosure. 
Sepio and saepio , psi, ptum, 4 (sepes), v. a., 
I fence, hedge in ; I enclose, environ, 
surround with anything ; I guard, garri- 
son, man, occupy ; I cover, secure, shel- 
ter, screen. 
Septem, num., seven. 

September, bris, bre (septem), adj., the 
seventh ; mensis September, the month of 
September. 
Septen-trio or septem-trio , onis, and septen- 
triones or septem triones, um, plur. , m., 
properly, the seven plough-oxen ; the 
seven stars of the constellation called 
Arctos, the Greater Bear,Charles's Wain ; 
the north. 
Septimus, a, um (septem), adj., the seventh. 
Septuaginta (septem), num., seventy. 
Septum, i, n. (sepio), any place fenced or 
paled in, hedged or enclosed; a hedge, 
fence, palisade, wall, mound. 
Sepulcrum or sepulchrum, i, n. (sepelio), a 

grave ; a tomb, sepulchre. 
Sgpultura, ae, f. (sepelio), the act of bury- 
ing ; burial, interment ; a burial, funeral, 
funeral rites, obsequies ; a grave. 
SSquor, quutus or ciitus sum, 3, v. dep., 1, 
v. n., I go or come after, walk behind, 
follow ; to follow as a consequence ; 2, 
v. a., I follow, accompany ; I pursue ; I 
follow, conform to, obey ; I follow after, 
seek for, seek to attain, pursue, court ; I 
aim at, have in view ; to become the 
property of any one, fall to the portion 
of; I continue, follow up, prosecute. 
Sermo, onis, m. (oro). anything spoken, 
a speech, talk, discourse ; the common 
talk of people, common report; conver- 
sation, discourse. 
SSrc, sevi, sdtum, 3, v. a., I sow, plant ; I 
produce, bring forth, beget; I sow, dis- 
seminate, scatter, spread. 



Serpens, tis, m. (serpo), a creeping animal , 

a serpent. 
Serpo, psi, ptum, 3, v. n., I creep, crawl, 
slide on my belly ; I come, go, move by 
degrees ; to spread by degrees or imper- 
ceptibly ; to spread, extend itself, pre- 
vail, get the upper hand ; figur. : I creep. 
Serus, a, um, adj., late; aged, old ; slow, 
long, protracted ; too late, idle, fruitless ; 
adv., sero. 
Servllis, e (servus), adj. of or pertaining to 

a slave, slavish, servile. 
Servio, ivi and ii, Uum, 4 (serrus), v. n., I 
am a slave, act in the capacity of a ser- 
vant or slave, c. dat. ; to be subject to 
certain servitudes ; to serve for anything, 
to be serviceable or fit for, to be used for 
anything ; I serve, show kindness, do a 
favor, please, humor, gratify any one; I 
pay attention to, have regard to, take 
care of, bestow pains upon, aim at ; I 
conform or accommodate myself to. 
Servttium, ii, n. (servus), slavery, servi- 
tude, bondage, service ; servitia, slaves. 
ServUus, utis, f. (servus), the condition of a 
servant or slave ; slavery, servitude, ser- 
vice, bondage. 
Servius, i, m , a Roman praenomen. 
Servo, 1, v. a. and n., I observe, watch or 
wait for ; I guard, watch, keep ; I ob- 
serve, keep, maintain ; I preserve, save, 
deliver from destruction ; 1 preserve, 
keep, lay aside ; I occupy, inhabit. 
Servus, a, um (servo), adj., captive, servile, 

slavish ; subst., servus, i, m., a slave. 
Sesqui-pedalis, e, adj., of a foot and a 
half. 

Ses-tertius, a, um (semis, tertius), adj.. half 
of the third, two and a half; sestertius, 
sc. nummus, a sesterce, a coin worth two 
ases and a half, or the fourth part of a 
denarius ; sestertium, sc. pondo, a sum of 
money of the value of a thousand ses- 
tertii. 

Seta or saeta, ae, f., any stiff, big, rough 
hair ; bristle. 

Seu (sive), conj., or; seu—seu, whether — 
or, either — or. 

Se'verftas, dtis, f. (severus), gravity, serious- 
ness, severity, harshness, rigor, austerity, 
strictness. 

SSvSrus, a, um, adj., sharp, cruel ; severe, 
harsh ; grave, serious, strict, rigorous ; 
adv., sSvSre. 



SEX 



726 



SIM 



Sea:, num., six. 

Sexaginta, num., sixty. 

Sex-centi, ae, a (sex, centum), adj., six hun- 
dred. 

Sextilis, is, m. (sc. mensis) [sextus], the 
sixth month of the Roman year, after- 
wards called Augustus, 

Si, conj., if ; since, because, inasmuch as ; 
when ; if, although, even though ; whe- 
ther if, if perchance ; si minus, or si nvn, 
or si ne, if not ; si! O that ! would 
that ! ac si, as if ; quodsi, if, if now, if 
however, if therefore ; si quis, for si ali- 
quis ; si quando, for si aliquando. 

Sibylllnus, a, um (Sibylla, a prophetess, a 
sibyl), adj., of or belonging to the Sibyl, 
Sibylline. V. Cic, in Cat. III. 4, n. 11. 

Sibllus, i, m. (sibilus), a hissing, whistling. 

Sic, adv., in this way, after this fashion, 
thus, so 5 therefore, hence, on that ac- 
count ; sic — ut, so — that ; shut, so as. 

Siccitas, atis, f. (siccus), dryness ; drought, 
dry weather, want of rain. 

Sicilia, ac, f., the island of Sicily. 

Siculi, Drum, m., the inhabitants of Sicily, 
the Sicilians. 

Slcubi (for si alicubi), if in any place, if any- 
where. 

Sic-ut and sic-uti, conj,, so as, just as ; as, 
like ; as, for example ; as it were ; as in- 
deed ; as if, just as if; although. 

Sicyonius, a, um (Sicyon), adj., of or belong- 
ing to Sicyon, Sicyonian. In the plur. 
subst., Sicyonians. 

Signatory oris, m. (signo), a sealer, signer. 

Signi-fer, a, um (signum, fero), adj., bear- 
ing a mark, sign ; subst., a standard- 
bearer, ensign. 

Sigiii-ricatio, bnis, f. (significo), a signify- 
ing, revealing, intimation, expression, 
declaration ; meaning, signification,sense, 
import ; a sign, tofcen, mark. 

Signi-flco, 1 (signum, facio). v. a., I give a 
sign, give notice ot warning, signify, in- 
dicate, intimate, notify, point out ; to 
indicate, betoken, portend-, to signify, 
mean, import. 

Signo, 1 (signum), v. a., I seal ; I mark by 
words or gestures, point out, express ; I 
stamp, coin ; I mark, observe, notice. 

Signum, i, n., a mark, sign ; prognostic, 
omen ; a signal in war ; an image, figure, 
statue; the image in a seal-ring, seal: 
the impression of a seal, seal ; a celestial 



sign, constellation ; a standard, banner, 
ensign ; signa inferre, to bear the stand- 
ards against the enemy, to attack. 

SUentium, ii, n. (sileo),a being silent, silence, 
stillness, quietness, tranquillity ; siUntio 
praeterire, to pass over in silence. 

Stleo, ui, 2, v. n. and a., I am silent, cease 
to speak ; I am silent, do not speak ; 1 
keep secret; I am still, at rest, calm, 
inactive. 

Silva or sylva, ae, f., a wood or forest ; 
woody district, woodlands. 

Silvesco or sylvesco, 3 (silva), v. n., to be- 
come a forest; to grow thick, bushy, or 
woody. 

Silvester or Sylvester, iris, tre (silva), adj., 
full of woods, woody. 

Similis, e, adj., like, resembling, similar, 
with a dat. or gen. ; similis ac or atque, 
like as; adv., similiter. 

Simllitudo, Inis, f. (similis), likeness, re- 
semblance, similitude, similarity. 

Simiolus, i, m. (simius, for sirnia), a little 
ape. 

Simplex, tcis (semel. *sim, plico), adj., sim- 
ple, uncompounded ; simple, unmixed, 
pure ; simple, inartificial, natural, plain ; 
single, without connection ; sincere, plain, 
frank, candid, upright, honest ; simple, 
unsuspecting ; straight, without bend- 
ings; unconditional, absolute; not in- 
tricate, without difficulty. 

Simul, adv., together, in company ; together 
with, at the same time ; as soon as ; simul 
ac, or atque, or ut, as soon as ; simul ac 
primum, no sooner than ; simul — simul, 
as well — as, both — and. 

Simulacrum, i, n. (simulo), the likeness, 
resemblance, or representation of any- 
thing; an image, picture, figure, effigy, 
statue ; shadow, resemblance, appear- 
ance, semblance of a thing; a spectre, 
ghost, phantom, shade, vision. 

Simulate (simulatus), adv., feignedly, pre- 
tendedly, fictitiously. 

Simnlatio. oiiis, f. (simulo), an imitation, 
falsely-assumed appearance ; a counter- 
feiting, feigning; pretence, color, guise ; 
deceit, simulation, hypocrisy. 
Simulator, oris, m. (sittnilo), an imitator; a 

feigner, pretender, counterfeiter. 
Simulo, 1 (similis), v. a., I make like; I 
paint, represent; 1 imitate, resemble; I 
simulate, feign, counterfeit. 



SIM 



727 



SOL 



Simultas, atis, f. (simul), grudge, hatred, 
political enmity. 

Sin (for si ne), conj., but if, if however. 

Sing (ai, ne), prp. c. abl. : without 

Singillatim, for singulatim. 

Singular is, e (singulus), adj., one only, 
single ; singular, unique, unparalleled, 
matchless, extraordinary, excellent. 

Singulatim or singillatim (singulus), adv., 
singly, one by one, piece by piece, man 
by man. 

Singuli. See singulus. 

Singulus, a, um (unicus), adj., more fre- 
quently plur. singuli, ae, a, single ; one 
each, one to each place ; each, every, 
each particularly. 

Sinister, tra, tmm. (sino), adj., left, on the 
left hand or side ; sinister, adverse, con- 
trary, baleful, pernicious, unfortunate, 
bad. Sinistra, sc. manus, the left hand. 

Stno, sivi, situm, 2, v. a., I put, let, do not 
take away, leave to ; I let go ; I leave, 
suffer to remain; I permit, suffer, allow, 
give one leave, let one do a thing ; I 
leave, forsake, abandon. 

Sinus, us, m., a bending, cavity, fold ; a 
bend, bay, gulf; the bosom, breast; the 
heart bowels, innermost part. 

Sisto, stiti and steti, stdtum, 3, v. a., I place, 
put, set, cause to stand ; I cause to stand 
still, check, stop, stay, arrest, detain, 
keep back ; v. n., I stand, I stand still, 
stop, take firm footing ; I continue, en- 
dure, last, remain in good condition. 

Sitiens, tis, part, (sitio), adj., thirsty, dry, 
parched. 

Sitio, 4 {sit Is), v. n., I thirst, am thirsty ; 
to thirst, be parched or dry ; v. a., I thirst 
after, desire eagerly, covet. 

Sitis, is, f., thirst ; dryness, drought, 
aridity, great heat, sultriness ; figur. : 
thirst, strong or eager desire, covetous- 
ness, greediness. 

Situs, us, m. (sino), position, situation, 
site ; structure ; want of cultivation, 
neglect; mould, mustiness, dirt, filth 
which a thing acquires from lying too 
long in one place. 

Situs, a, urn. part, (sino), adj., lying, situ- 
ated ; permitted, allowed ; built, erected. 

Sl-ve, conj., or if, or ; sive — sive, if—or, 
if either — or if, either, whether— or; 
sive — «??, cither — or. 

Socer or sucerus, eri, m., a father-in-law. 



Societas, &t'is, f. (socius), union, conjunction^ 
company, communion, society, fellow- 
ship, association, alliance, conspiracy, 
connection ; a league, alliance, con- 
federacy. 

Sucius, a, um, adj. and subst., connected, 
united, associated, joining or sharing in, 
social; a companion, associate, fellow, 
sharer, partner, comrade ; an ally, con- 
federate. 

So-cordia or se-cordia, ae, f. (socors), 
thoughtlessness, silliness, stupidity, fool- 
ishness ; inattention, carelessness, in- 
dolence, sloth, laziness, sluggishness, 
inactivity 

Sodalis, e (sodes), adj., social, companion- 
able ; subst., a companion, intimate ac- 
quaintance, comrade, fellow, boon-com- 
panion. 

Sol, solis, m., the sun. 

Solatium, ii, n. (solor), comfort, consolation ; 
comfort, aid, assistance, relief, resource, 
succor, refuge. 

Soldurii, Drum, m. (Gallic word same as 
Engl, soldier), a kind of vassals or re- 
tainers in Gaul, who devoted themselves 
to the service of some prince or great 
man. 

Sulemnis and solennis. See sollemnis. 

Soleo, ttus sum, 2, v. n., 1 use, am accus- 
tomed or wont ; ut solet, as he is accus- 
tomed, according to his custom ; ut solely 
as is usual. 

Solitudo, inis, f. (solus), a lonely or solitary 
place ; a desert, wilderness ; a being 
alone, solitude, retirement ; a solitary 
state or condition, loneliness, helpless- 
ness. 

Sjlttus, a, um, part, (soleo), adj., usual, 
customary, accustomed, wonted, or- 
dinary. 

Sollemnis and sollennis, e (from *sollus. h. e., 
totus, and annus), adj., celebrated, per- 
formed, or to be done every year ; solemn, 
festive; common, usual, customary, or- 
dinary. 

Sollers and solers, tis, adj., skilful, expert ; 
ingenious, sagacious, adroit, clever, intel- 
ligent ; cunning, wily. 

Sollertia and solertia, ae, f. (sollers), artful* 
ness ; ingenuity, sagacity, capacity, dex- 
terity, adroitness, skill ; craftiness, sub, 
tlety, archness, slyness, cunning. 

Sollicito, 1 (sollicitus), v. a., I put in motion^ 



SOL 



728 



SPI 



move, stir ; I tempt, instigate to mutiny 
or rebellion, urge, rouse, press, endeavor 
to seduce ; I provoke, irritate, make 
angry j I excite, allure, entice, invite, 
induce j I disquiet, trouble, disturb, 
harass, vex, torment. 

Solticitudo, tnis, f. (sollicitus), disquiet, 
anxiety, solicitude, trouble, uneasiness of 
mind. 

Sollicitus, a, urn (*sollus, h. e., totus, cieo), 
adj., moved, tossed, agitated, disturbed, 
troubled ; anxious, uneasy, solicitous. 

Solum, i, n., the lowest part of anything, 
the ground, bottom; the soil, ground, 
earth ; soil, land, country. 

Solum (solus), adv., only, alone ; non solum 
— sed etiam, not only — but also. 

Solus, a, urn, gen. sollus, dat. soli, adj., 
alone, only, unaccompanied ; lonely, 
solitary, desert, retired, unfrequented. 

Solutus, a, urn, part, (solvo), adj., unbound; 
free, unrestrained ; unprejudiced, im- 
partial ; free, in one's own power : with- 
out difficulties, easy ; unrestrained, im- 
moderate, excessive, extravagant, licen- 
tious. 

Solvo, Ivi, latum, 3, v. a., I loose, loosen, un- 
tie, unbind ; I separate, disengage, break 
up, dissolve ; I weigh anchor, set sail, 
sail away, put to sea ; I pay. 

Somnus,i, m., sleep. 

Sons, tis, adj., harmful, hurtful, noxious, 
criminal, guilty. 

Sordes, is, f., filth, dirt, nastiness, un- 
cleanness ; shabby clothes, mourning ; 
lowness, mean condition or quality ; 
baseness, meanness, covetousness, sor- 
didness, niggardliness. 

Sordiddtus, a, urn (sordidus), adj., meanly 
or shabbily dressed ; wearing mourning 
clothes. 

SVror, oris, f., a sister. 

Sors, tis, f., a part, share ; anything used 
to determine parts, a lot, die ; a casting 
or drawing lots ; destiny, fate, condition, 
circumstances, chance, fortune. 

Sortior, itus sum, 4 (sors), v. dep. n. and a., 
I cast or draw lots ; I divide or distribute 
by lot, assign or determine by lot, allot ; 
I choose, select, procure; I receive or 
obtain by lot. 

Sospes, Itis, adj., living, safe, safe and 
sound, unhurt, uninjured. 

Spar go, si, sum, 3^ v. a., I throw here and 



there, throw or strew about,, scatter ; 1 
sprinkle, squirt ; I scatter seed, sow ; I 
throw, hurl; I divide, spread, extend, 
disperse ; I spend, waste. 

Spdrus, i, m., a spear, lance. 

Spdtium y ii, n., a space or distance ; room, 
extent ; interval, space between ; cir- 
cumference, size, bigness, bulk ; length ; 
a space which one has to run through, a 
course ; a way, journey ; a race-course ; 
a walk, place to walk in ; a walking ; a 
space of time ; respite, delay, leisure ; 
an interval of time, intervening time ; 
time, measure, quantity. 

Species, ei, f. (specio), a seeing, sight, look, 
view ; look, mien, appearance ; the out- 
ward form, exterior, outside ; show, or- 
nament ; an idea, notion ; appearance, 
semblance, pretence, pretext, color. 

Spectaculum, i, n. (specto), the place from 
which or where one sees anything ; a 
sight, public sight or show, a stage-play. 

Spectdtio, onis, f. (specto), a viewing, be- 
holding ; a trying, proving, examining. 

Specto, 1 (specio), v. freq. a., I look at, see, 
view, observe ; I have in mind, heed, in- 
tend, endeavor, strive, tend to; I look 
up to, respect, regard with admiration ; I 
look at, have regard, pay attention to ; I 
see, watch, wait to see ; I try, examine, 
prove ; I judge of; I look towards, am 
turned or lie towards, face ; I" belong, 
concern, pertain, relate to; I expect, 
wait for. 

Speculator, oris, m. (speculor), a spy, scout. 

Speculdtorius, a, um (speculator), adj., be- 
longing to £pies. 

Speculor, 1 (specula) v. dep. a., I see, look 
around, look at a place ; I espy, explore, 
pry into, watch, observe, wait for, lie in 
wait for. 

Sperdtus, a, um, part, (speto), subst., spe- 
rata, a betrothed bride ; speratus, a lover, 
suitor. 

Spero, 1 (spes), v. a. and n., I look out for, 
expect, wait for; I hope, entertain hopes, 
trust ; I hope for ; bene or recte sperare de 
aliauo, to entertain good hopes of one. 

Spcs'ci, (., light seen before.; expectation, 
hope ; praeter spem, contrary to expecta- 
tion. 

Sphacra, ae, f., a globe, ball, sphere. 

Splca, ae, f., and spicum, i, n., an ear of 
corn. 



SPI 



29 



STR 



Sptritus, us, m. (spiro), a blowing of the | 
wind ; a breathing, the breath : spirit, j 
mind, high spirit, elevation of mind ; in- 
dignation ; uno spiritu, in one breath. 

Spiro, 1, v. n., I breathe, blow ; I breathe, 
fetch breath, respire; I breathe, emit 
odor. 

Splendor, oris, m. (splendeo), brightness, 
clearness, splendor, radiance, lustre ; 
splendor, sumptuousness, magnificence ; 
excellence, dignity, eminence, honor, re- 
nown. 

Spolio, 1 (spolium), t. a., I strip any one, 
take off his clothes ; I rob, plunder, spoil ; 
I deprive. 

Spolium, ii, n., armor gained as booty ; 
plunder, booty, spoil, pillage. 

Sponte (abh of *spons, spoken will, free- 
will, allied to spondeo), adv., of one's 
self, of one's own accord or free-will, 
voluntarily, spontaneously, willingly, 
freely; by one's self, alone; mea, tua, 
sua sponte, of my, thy, his, its own ac- 
cord, without orders, of itself. 

Squalor, oris, m. (squaleo), dryness ; filthi- 
ness, foulness, nastiness, filth, squalor; 
soiled garments as a sign of mourning. 

StaMlitas , atis . f.(stabilis), stableness. stead- 
fastness, stability, firmness, fastness ; 
constancy. 

Stadium, ii, n., a Grecian measure of dis- 
tance, a distance of 125 paces or 625 feet ; 
a race-course. 

Stalim {sto), adv., on the instant, instantly, 
immediately, forthwith. 

Stdtio, onis, f. (sto), a standing still ; a sta)-, 
sojourn, residence ; a station, post, out- 
post, picket, guard. 

Statuo, ui, iitum, 3 (sto), v. a. and n., I 
cause to stand, put, place, set ; I place, 
set up, raise, erect, build ; I make, estab- 
lish ; 1 set, fix, appoint, assign, prescribe ; 
I determiae, decide, give sentence, pass 
judgment ; I resolve ; I decree ; I sup- 
pose, think, believe. 

Statura, ae, f. (sto), stature, size, bigness, 
height of body. 

Status, us, m. (sto), a standing; posture, 
attitude ; state, station, condition, cir- 
cumstances : quiet, peaceful condition. 

Stella, ae, f., a star. 

Sterno, stravi, stratum, 3, v. a., I strew, 
spread, scatter j I throw Jo the ground, 
throw dovta j I level, make straight ; I 

31* 



calm, still ; I strew, cover ; sterner* 
ledum, to cover the bed with cushions or 
mattresses, get it ready. 

SCvnulo, 1 (stimulus), v. a., I prick, goad; 
torment, vex, trouble, disturb ; I incite, 
instigate, impel, excite, provoke. 

Stipator, oris, m. (stipo), a guard, body- 
guard ; an attendant, companion. 

Stipendi&rius, a, um (stipendium), adj., re- 
lating to tribute ; bound to pay tribute, 
tributary, stipendiary. 

Stlpendium > ii, n. (for stipi-pendium, from 
stips and pendo), the pay of soldiers ; a 
campaign, military service; a tax, trib- 
ute, contribution. 

Siipo, 1, v. a., I stuff, cram, press close, 
compress; to encompass, surround, en- 
viron ; to attend, accompany ; stipatus, a, 
um, pressed close together ; full of any- 
thing ; surrounded, attended. 

Stirps, pis, f., the lowest part of a tree, in- 
cluding the roots ; the root of a tree ; any 
root, plant, or shrub ; figur. : root, cause, 
source, beginning, rise, origin ; a stock, 
family, kindred, race ; offspring, descend- 
ants. 

Sto, steti, statum, 1, v. n., I stand ; I stand 
firm, fight ; to be fixed, appointed, deter- 
mined, resolved, unchangeable ; I am 
firm or steadfast ; I persevere, persist T 
continue in, abide by, stand to ; I re 
main, endure, last, continue ; to cost. 

Stotcus, a, um, adj., of or belonging to the 
Stoics, Stoic; subst.: stoicus, i, m., a Stoic. 

Stomdchus, i, m., the stomach; sensibility, 
mind, taste, liking ; indignation, vexa- 
tion. 

Stracrulu^, a, um (sterno), adj., that which 
is spread over anything, a coverlet, 
blanket, quilt, carpet ; siragulum, i, n., 
a cover or coverlet for a couch. 

Stratonicensis, e. adj., of Stratonice. 

Stratum, i, n. (sterno), a coverlet, cushion, 
mattress, quilt. 

Strcnuu^ a, um, adj., active, strenuous, 
ready, prompt, quick, nimble ; brave, 
valiant ; audacious ; adv., strcnuS. 

Strepitus, us, m. (strepo), a harsh or con- 
fused noise, rustling, rattling, clashing, 
din. 

Structura, ae. f. (struo), a structure, build- 
ing ; structurae, mines, mining works. 

Struo, xi, ctum, 3, v. a., I join together ; 1 
raise, build, erect, rear, fabricate, con- 



STU 



730 



SUB 



struct;! arrange, put in order, set in 
array ; I plot, prepare, contrive, devise. 

Studeo, ui, 2, v. n. and a., I hasten, pursue, 
attend to, bestow pains upon, apply the 
mind to, labor or endeavor to do, exert 
myself to obtain, c. dat. 3 1 study, culti- 
vate ; I am attached to, favor 3 I desire, 
wish, am anxious. 

Studiusus, a, um (studium). adj., hasty ; 
anxious, eager, desirous, zealous, fond, 
c. gen. 3 desirous of learning, studious ; 
learned, literary ; favorably inclined, 
favoring, attached or partial to 3 adv., 
studiusc. 

Studium, ii, n., haste 3 eagerness, zeal, fond- 
ness, desire, inclination, endeavor, exer- 
tion ; study 3 favor, inclination, partial- 
ity ; attachment, devotedness, observ- 
ance 5 approbation, applause 3 propensity, 
favorite study, employment or pursuit 3 
a manner of life, profession, business, 
trade, occupation. 

Stultus, a, um (for stoUdus, from stolo), adj., 
stupid, foolish, infatuated, silly, sot- 
tish, imprudent ; subst., a fool, simple- 
ton. 

Stitprum, B, n., fornication, violation, adul- 
tery, lewdness, debauchery j shame, dis- 
grace. 

Suavis, e, adj., sweet, pleasant, grateful 
delightful, agreeable. 

Suavitas, atis, f. (suavis), sweetness, pleas- 
antness, agreeableness ; gracefulness, 
grace, affability, courteousness. 

Sub, prp. c. abl. and ace. : under, beneath, 
at the foot of 3 from under, from beneath ; 
in 5 at, by, during ; towards 3 immediate- 
ly after : on, upon ; sub ea condicione, on 
this condition 3 towards the night. 

Sub-dolus, a, um (sub, dolus), adj., cunning, 
crafty, deceitful, sly, subtle. 

Sub-duco, xi, ctum, 3, v. a., I draw from 
under, draw away, take away ; 1 with- 
draw, remove ; I withhold 3 I draw off, 
lead away ; I reckon, reckon together, 
calculate, compute, cast up ; I haul to 
land, draw ashore j I bring or lead to a 
place. 

Sub-eo, tvi and ii, itum, ire, v. n. and a., I 
go under anything; I undergo, sustain, 
encounter, endure, suffer ; I go to, ap- 
proach, advance, draw near, come up 
to; I come, go; I fall upon, assail at- 
tack, invade 3 to come into one's mind, 



to occur , I come in the place of, suc- 
ceed, come after any one. 

Subf-. See suff-. 

Sub-igo, Bgi } actum, 3 (sub, ago), v a , I 
drive, bring, lead, or conduct to a place , 
figur. : I bring to anything, force, con- 
strain, compel, oblige ; 1 drive, put in 
motion, impel 3 I work, break up, dig. 
till, plough, cultivate ; I subject, reduce, 
subjugate, vanquish, conquer, subdue. 

Sub-invito, 1, v. a., I invite a little. 

Sub-itus, a, um, part, (subeu), adj., sudden, 
hasty, unlooked for, unexpected ; done 
without premeditation, extemporaneous; 
adv., subito. 

Sub-jicio, jeci, jectum, 3 (sub,jacio), v. a., I 
throw, put, or lay under or below 5 I 
subject, make subject, submit; I expose, 
subject, make liable 3 I place near or by ; 
I connect ; I subjoin, answer, reply 3 I 
give, hand 3 I suborn. 

Sub-leva, 1, v. a., I lighten, lessen, dimin- 
ish ; I ease, relieve, soften ; 1 assist, help, 
favor j I lift, raise, or hold up, support. 

Sublica, ae, f., a stake driven into the 
ground for bearing or supporting any- 
thing. 

Sub-mviistro. See sumministro. 

Sub-mitto. See summilto. 

Sub-nwveo. See summoveo. 

Subp-. See supp-. 

Subr-. See suri'-. 

Sub-scllium, ii, n. (sub, sella), a low .seat or 
bench 3 a bench for the spectators at the 
theatre 3 a bench for the judges or advo- 
cates 3 the persons on a bench. 

Sub-sequor, quutus or cutus sum, 3, v. dep. 
n. and a., I follow forthwith or soon, 
come after ; I attend, accompany, am 
connected with ; I follow, obey conform 
myself to. 

Sub-sldium, ii, n. (sub, sideo), a place of 
refuge or shelter, a station for ships, an 
anchorage j a body of troops in reserve ; 
the rear; succor, reinforcement; help, 
assistance afforded to persons fighting ; 
help, assistance, aid, relief, protection j 
subsidio esse, to help, assist. 

Sub-sisto, stiti, 3, v. n. and a., I cause to 
stand still, stop, stay, detain ; I resist, 
withstand, stand firm against, c. dat. ; I 
hold out, hold fast, do not give way 3 I 
stand still, halt, 

Sub-sum, sub-esse, v. n., I am under or be* 



SUB 



731 



SUM 



hind ; I am near, at hand ; I am joined 
or connected with, I exist, am. 

Subtllis, e (for subtexilis, or from sub and 
tela), adj., finely woven, fine, thin, tender, 
minute ; nice, exquisite, acute, subtile, 
discerning, refined, accurate, correct, ex- 
cellent ; plain, without ornament 3 adv , 
subtlliter. 

Sub-trdho, xi, ctum, 3, v. a., I take away 
below, take away, remove, withdraw, 
carry off; s. se, to withdraw, retire, go 
off, or steal away. 

Sub-urbaiiitas, dtis, f. (suburbanus) , a being 
in the suburbs, nearness to the city. 

Sub-veho, vexi, vectum, 3, v. a., I carry or 
bring up; I convey up the river, against 
the stream ; I carry, convey, conduct, 
transport to a place. 

Sub-vcnio, veni, ventum, 4, v. n., c. dat. : I 
come to, come on, come after ; I come to 
one's assistance, assist, relieve, aid, suc- 
cor. 

Sub-verto, ti, sum, 3, v. a., I turn upside 
down, overturn, throw to the ground ; fig- 
ur. : I overthrow, ruin, destroy, subvert. 

Suc-cedo, cessi, cessum, 3 (sub, cedoi), v. n. 
and a., I go under ; I undertake, take 
upon myself; I go into, enter, go to a 
place; I go to, approach, advance ; I fol- 
low close upon, succeed, come after, come 
into the place of; to turn out well, pros- 
per, meet with success, succeed ; I go up, 
ascend, mount, climb. 

8uc-cessus, us, m. (succedo), an advancing, 
approaching ; success, happy issue. 

Suc-cido, cidi, clsum, 3 (sub, caedo), v. a., 
I cut off below or from below, cut down, 
fell. 

Succo, onis, m. See suco. 

Suc-curro, curri, cursum, 3 (sub, c), V. n., 
c. dat. : I run or hasten to ; I run to one's 
assistance, succor, aid, assist, help, re- 
lieve ; to come into one's mind, occur to 
one's thoughts. 

Succus. See sucus. 

Suco or succo, onis, m. (sugo), a sucker; 
figur. : a usurer. 

Sucus and succus, i, m. (sugo), juice, mois- 
ture, sap ; a drink, potion, syrup, oint- 
ment ; tastes, flavor, relish of anything ; 
figur.: vigor, force, strength, liveliness, 
spirits, energy, genius. 

Sudes or sudis, is, f., a stake, pale driven 
into the ground. 



Sudoy 1, v. n., I sweat; I sweat with, am 
wet with, drip with anything; sanguine, 
with blood ; I sweat, labor hard, toil ; v. 
a., I emit by sweating, sweat, drop, distil. 

Sudor, oris, m., sweat; figur. : sweat, toil, 
pains, exertion. 

Suevus, a, urn, adj., of or belonging to the 
Suevi, Suevan. 

Suf-flmentum, i, n. (suffio), that with which 
one fumigates, a perfume. 

Suf-fodio, fodi, fossum, 3 (sub.fodio), v. a., 
I dig under, undermine ; I stab below. 

Suf-fragium, ii, n. (sub,frango), a broken 
piece, potsherd ; a vote, suffrage ; figur. : 
opinion, judgment, recommendation, fa- 
vor, consent, approbation, approval. 

Sul, sibt, se, pron. recipr., of himself, to 
himself, himself, herself, itself, them- 
selves. 

Sullanus, a, um, adj., of or belonging to 
Sulla. 

Sulpicius, i, m., a Roman family name. 

Sum, fui, esse, v. n., I am, exist; I am, 
stay, abide ; to consist in, depend upon ; 
to find place, take place, be permitted; 
to belong or pertain to, c. gen. ; to be 
good, serviceable, or of use for, c. dat. ; 
to cost, be worth, be sold at, c. abl. or 
gen. ; sunt qui, there are people who ; 
est, quod, there is reason why ; mihi est, 
I have; meum est, it is my duty: esse 
magni, sc. pretii, to be of great value, to 
be worth much, to cost much ; impedi- 
ment esse alicui, to cause one hinder- 
ance. 

Summa, ae, f. (summus), the sum, amount ; 
the sum. contents, subslance; the chief 
thing, the most excellent ; preference, 
pre-eminence, first place, first rank ; 
summa imperii, highest authority, com- 
mand in chief; in summa, ad summam, 
in omni summa, on the whole, in short, 
in a word, finally. 

Sum-ministro, 1 (sub, ministro), v. a., I give, 
procure, send, furnish, afford, supply. 

Sum-mitto and sub-mitto, mid, missum, 3, v. 
a., I relax, moderate, give way, lessen, 
abate; I yield, give up; I give up, re- 
mit; I subject ; I send privily or under- 
hand ; I send, send off, despatch ; I send 
out, appoint. 

Sum-moveo and sub-mo veo, muvi, motum, 2, 
v. a., I remove, carry to a distance, re- 
move out of the way, displace, driv« 



SUM 



732 



SUP 



back, compel to retire or make room, 
cause to give way 3 I remove, withdraw, 
keep off. 
Summus, a, um (for supimus, from superus), 
adj. superl., highest, topmost, uppermost ; 
last, extreme ; greatest, very great 3 most 
important, most critical, very hazardous; 
summo jure, with all the rigor of the law 3 
summus vir, a very great man 3 summa 
res, a chief point 3 the main point, the 
welfare of anything 3 summa salus rei- 
publicae, the safety or welfare of the state 
'in general ; ad summum, at most, at the 
utmost, at the farthest ; summum, adv., 
at last, for the last time j summo, at last, 
at the end, lastly 3 adv., summe. ■ 
Sumo, sumsi and sumpsi, sumtum and sump- 
tum, 3 (sub, emo), v. a., I take up, take 3 
I cite, bring forward ; I buy, purchase ; 
I choose, select 3 I undertake, enter upon, 
take in hand, begin ; I assume, use ; T 
arrogate, assume to myself ; I take for 
granted, affirm, maintain ; I lay out, ex- 
pend ; I consume, wear out. 
Sumptus and sumtus, us, m. (sumo), charge, 

expense, cost. 
Super, adv., over, above 3 moreover, be- 
sides 3 prp., over, upon, on ; above ; be- 
yond ; over against, opposite 3 at, during ; 
besides ; of, on, about, concerning. 
Superbia, ae y f. (superbus), pride, haughti- 
ness, insolence, arrogance. 
Superbus, a, um (super), adj., raising itself 
above others j haughty, puffed up, proud, 
arrogant, assuming,insolent 3 ad v.,superbe 
Super-ftcies, ei, f. (super, fades), the upper 
part, surface ; a building relatively to the 
ground on which it stands. 
Super-jluo, uxi, 3, v. n., to run over, over- 
flow j to be superabundant, abound. 
Superior, n., supcrius, Oris (compar. of 
superus), adj., upper, higher than an- 
other ; past, gone by, former, above, last, 
first ; older, more advanced in age 3 su- 
perior, nobler, higher, more important 3 
a conqueror, vanquisher; locus superior, 
any height or eminence, the tribunal of a 
governor. 
Siipero, 1 (super), v. n., I am superior, pre- 
vail ; I abound, am very frequent, super- 
fluous or redundant ; v. a., I pass, come 
over ; I surpass, excel, exceed, outdo, 
outreach ; I conquer, overcome,vanquish, 
subdue. 



Super-sedeo, sedi, sessum, 2, v. n. and a. I 
sit upon or above anything 3 I omit doing, 
forbear, let pass, leave off, give over 
cease, desist. 
Super-stitio, dnis, f. (super, sisto), super- 
stition, false religion 3 worship of the 
gods, religion, holiness, sanctity. 
Super-sum, fui, esse, v. n., I remain, am 
left behind, exist still 3 I survive j to be 
in abandance 3 to be superfluous, unne- 
cessary. 
Superus, a, um (super), adj., what is above, 
upper, higher ; superi dii, the celestial 
gods 3 a height. — Compar. superior; 
superl. superrimus, supremus, and sum- 
mus, which see. 
Super-vdcaneus, a, um (super, vaco), adj., 
that which is over and above what is 
necessary, superfluous, needless, useless. 
Sup-pedito and sub-pedito, 1 (for suppetito, 
from suppeto), v. n., I am in store, am 
enough or sufficient, abound ; I am at 
hand, exist, am ; I am sufficient, suffice 3 
I have an abundance, abound in, c. abl. 3 
v. a., I furnish, afford, supply, give, pro- 
cure 3 I assist, aid, c. dat. 

Sup-peto and sub-pcto, Ivi and ii, ttum, 3, 
v. n., c. dat. : I go or come to, am at 
hand or in store, am 3 to occur, suggest 
itself to one, come into one's mind 3 to 
be sufficient 5 I give or afford a suffi- 
ciency. 

Sup-plex or sub-plex, ids (sub, plico), adj., 
kneeling down, humbly begging, entreat- 
ing, petitioning, suppliant, kneeling, 
prostrate, humble, submissive 3 subst., a 
suppliant, humble petitioner 3 adv., sup- 
pliciter. 

Sup-plicatio, dnis, f. (supplico), a kneeling 
down 3 public worship of God, a solemn 
thanksgiving. 

Sup-plicium or sub-plicium, ii, n. (supplex), 
a kneeling down, supplication, prayer, 
humble entreaty j capital punishment ; 
torture, torment ; any severe punish- 
ment ; suffering, misfortune, distress. 

Sup-plico and sub plico, 1 (suppler), v. n., 
I kneel down before, pay respect to, c. 
dat. 3 I pray or beg humbly, beseech, 
implore ; I worship, supplicate, implore 
the favor of the gods. 

Sup-porto, 1, v. a., I carry, bring, convey. 

Siipra (for supera, sc. parte, from superus), 
adv., on the upper side, above 3 more; 



SUR 



733 



TAE 



above, before ; further ; back, further 
back, from limes past ; prp. c. ace. : 
above, over ; above, more than ; besides ; 
before. 
Burgo, surrexi, surrectum , 3 (for sur-rigo or 
sub-rigo, from rego), v. a., I lift or raise 
up ; v. n., I rise, arise ; to spring or grow 
up. 

Sur-ripio and sub-fipio, ripui, reptum, 3 
(sub, rapio), v. a., 1 snatch or take away 
secretly, steal. 

Sur-rogo and sub-rogo, 1, v. a., I substi- 
tute, put in the place of. 

Sur-ruo and sub-ruo, rui, rutum, 3, v. a., I 
pull down from below, pull down, over- 
throw, overturn, demolish ; I undermine. 

Sus-clpio, cepi, ceptum, 3 (sus-, capio), v. a., 
I take or lift up, bear, support ; I under- 
take, take upon myself to do, perform, 
accomplish, begin ; I bear, suffer, en- 
dure, encounter, undergo, submit to ; I 
assume as true, maintain, assert, grant, 
concede, allow, admit. 

Suspect us, a, um, part, (suspicio), adj., sus- 
pected, exciting suspicion and mistrust. 

Sus-pensus, a, um, part, (suspendo), hanging, 
hung up, suspended j adj., depending 
upon anything; suspended, floating ; un- 
certain, doubtful ; anxious, fearful, timid. 

Su-spicio, spexi, spectum, 3 (sus-, specio), v. 
n. and a., I look up or upwards ; I look 
at, look up at j I look upon with admi- 
ration, admire, honor, respect, esteem, 
regard ; I suspect, mistrust. 

Su-spicio, onis, f. (suspicio), a looking up, 
suspicion, mistrust, distrust ; opinion, 
notion, conception, idea. 

Su-splcor, 1 (suspicio, ere), v. dep. a., I sus- 
pect, apprehend, fear, mistrust ; I think, 
imagine, conjecture, suppose, suspect. 

Su-splratus, us. m. (suspiro), a sighing, sigh. 

Su-splro, 1 (sus-spiro), v.n., I heave a sigh, 
sigh ; v. a., I sigh for or after. 

Sus-tento, 1 (s-ustineo), v. a., I keep upright, 
bear or hold up, uphold, support, hold; 
I sustain, maintain, preserve ; I hold 
out, bear, suffer, endure; I withstand, 
oppose, resist ; I delay, defer, put off. 

Sus-tineo, tinui, tentum, 2 (sus-teneo), v. a., 
I hold or keep up, uphold, sustain, up- 
bear, support, bear, carry ; I take upon 
myself, undertake ; I suffer, bear, un- 
dergo, endure ; I hold out against, with- 
stand ; I maintain, feed, nourish, sustain, 



provide for ; I keep back, keep in, with- 
hold, curb, stop, check, restrain, retard ; 
I put off, defer, delay, prolong, protract ; 
I defend, protect, shelter. 

Sui ^, a, um, pron. possess., his, her, its, 
one's, their; proper, peculiar, fixed, ap- 
pointed ; inclined, devoted or favorable 
to him, her, them; own, not strange; 
sui, his friends, his party. 

Syracusae, drum, f., the city of Syracuse 
in Sicily. 

Syracusani, drum, m., the inhabitants of 
Syracuse, Syracusans. 

Syria, ae, f., Syria. 

Syrus, a, um, adj., of Syria ; subsu, & 
Syrian. 



T., as a praenomen, denotes Titus ; but T% 
or Tib. denotes Tiberius. 

Tabellarius, a, um (tabella), adj., relating 
to tablets ; relating to letters ; subsL, 
tabellarius, a letter-carrier, courier. 

Tdberna, ae, f., a hut, cottage ; a stall, 
shed, .shop, workshop; a hut, booth, or 
stand for spectators at the games. 

T dbernaculum, i, n. (taberna), a tent. 

Tabes, is, f. (tabeo), a growing wet, putre- 
faction, corruption ; any moisture ; a 
consumption ; a pestilence, plague. 

Tabesco, bui, 3 (tabeo), v. inch, n., I melt 
gradually, am dissolved or consumed, 
waste away, decay. 

Tabula, ae, f., a board or plank ; a bench 
made of boards ; a gaming-table or 
board ; a board for painting on, a paint- 
ing, picture ; a writing-tablet ; a tablet 
for voting ; a map, chart ; a writing, 
book, register, list, catalogue ; a table ; 
tabulae, account-books : tabulae publicae, 
state-papers, public records, the archives. 

Taceo, ui, itum, 2, v. n., I am silent, do 
not speak, hold my peace, say nothing ; 
v. a., I pass over in silence, keep secret. 

Tacitus, a, um, part, (taceo), adj., what is 
passed over in silence or kept secret ; 
what is done without words or voice, 
silent, secret; hidden, concealed ; silent, 
still, quiet. 

Taedet, duit or sum est, 2, v. impers., me, 
it fills, disgusts me, I loathe, am disgust* 
ed with, am tired or weary of. 



TAL 



734 



TEN 



T&fts, e, adj., such, such like, so consti- 
tuted. 

Taw, adv., so very, so; tarn — quam, as 
much — as, as well — as. 

Tdmgn (tern), conj., yet, however, for all 
that, nevertheless, notwithstanding ; at 
least, yet at least. 

Tdmen-etsl and tdm-etsi, conj., though, al- 
though, albeit or notwithstanding that; 
however. 

Tam-quam and tanquam (torn, quam), adv., 
as, just as, as it were. 

Tan-dem (tarn, demum), adv., at last, at 
length, finally, in the end ; tandem ali- 
quandoy now at last. 

Tant-opere and tanto opere, adv., with so 
great trouble, so much, so greatly, so 
earnestly, to such a degree. 

Tantulus, a, um (tantus), adj., dim., so little, 
so small. 

Tarttum (tantus), adv., only, but, alone, 
merely ; I will not say, not at all, by no 
means, far from this ; only, merely. 

Tantum-modo , adv., same as tantum, only ; 
for dummodo, if only, provided only. 

Tantus, a, um (tarn), adj., so great ; subst., 
tantum, such a trifle, so little, so- small a 
number, so few ; so much ; only so much, 
only so many ; gen., tanti; tanti esse, to 
be of so great value, be worth so much ; 
est mihi tanti, it is of importance to me ; 
abl., tanto, by so much, so much, the, 
with comparatives. 

Tardo, 1 (tardus), v. n., I tarry, delay, lin- 
ger, loiter ; v. a., I make slow, retard, 
stop, impede, delay, hinder. 

Tardus, a, um, adj., slow, tardy, sluggish, 
slack ; figur. : heavy, dull of under- 
standing; adv., tardS. 

Tectorium, ii, n. (tectorius), a cover, cov- 
ering ; plaster, stucco-work. 

Tectorius, a, um (tego), adj., what serves 
for or belongs to covering ; what serves 
for covering or overlaying ceilings, walls, 
floors. 

Tectum, i, n. (tego), the covering or roof of 
a house ; the ceiling of a room or hall ; 
a room ; a dwelling, house, building. 

Tectus, a, um, part, (lego), adj., hidden, 
concealed, secret, cloaked. 

TSgimen and tggumen, and tegmen, Xnis, n. 
(tego), a covering ; figur.: protection. 

TCgo, text, tectum, 3, v. a., I cover ; I cover, 
hide, conceal ; I protect, defend. 



Te^gfimentum, i, n. (tego), a covering. 

Telum, i, n., a lance, spear, dart, missile, 
weapon. 

Temerarius, a, um (temere), adj., rash, 
overhasty, inconsiderate, imprudent, fool- 
hardy. 

Temere, adv., rashly, overhastily, incon- 
siderately, giddily, unadvisedly, foolish- 
ly, without reason, casuaLy, by chance, 
at random. 

Temtritas, atis, f. (temere), rashness, hasti- 
ness, thoughtlessness, imprudence. 

Temo, onis, m., the pole or draught-tree of 
a chariot. 

Temperantia, ae, f. (temperans), moderation, 
temperance. 

Temperate (temper atus), adv., with moder- 
ation, moderately, temperately. 

Tempero, 1 {tempus), v. n., I am temperate 
or moderate, I moderate or restrain my- 
self; c. dat., I moderate, restrain ; tem- 
perare hostibus superatis, to spare the 
conquered enemies ; v. a., I mix, temper, 
mingle in due proportion; I prepare v 
make, regulate, order ; I rule, govern, 
manage ; I mitigate, soften, mollify, 
temper, allay. 

Tempestas, atis, f (tempus), a space of time, 
period, season; weather; had weather, 
a storm, tempest ; figur. : calamity, mis- 
fortune, danger. 

Templum, i, n., a piece of ground conse- 
crated to a god, a temple. 

Tempus, oris, n., time, season ; a period or 
space of time ; a seasonable or conven- 
ient time, opportunity ; the circumstan- 
ces of time, the times ; dangerous, un- 
fortunate circumstances, misfortune, dis- 
tressful situation. 

Tendo, tctendi, tensum and tentum. 3, v. a., 
I stretch, stretch out, extend, distend ; 
I spread, pitch ; I turn, direct, drive or 
guide towards ; I give, present, offer, 
hold out ; v. n., I am in tents, am en- 
camped ; I travel, run, sail, take my 
way, shape my course to a place ; I aim 
at, have in view, design, intend ; I fight, 
contend ; I oppose, resist. 

TZnSbrae, arum, f, darkness, gloom, night. 

TSrieo, nui, ntum, 2 (tendo), v. n., I hold, 
last, continue ; I hold for, make for, steer 
towards ; v. a., I hold, hold fast ; I keep, 
observe; I hold, detain, keep back; I 
maintain, keep possession of, defend ; 



TEN 



35 



TIM 



figur. : I possess, incite, move, affect, ' 
seize ; I captivate, charm, amuse ; I j 
keep back, stop, check, curb, refrain, re- j 
strain ; I keep to myself, keep secret, j 
conceal ; I maintain, affirm, assert, de- 
fend ; I support, maintain, nourish ; I 
gain, obtain, reach, get to; I contain, 
comprehend, comprise ; I occupy, pos- 
sess, bold, have. 

Tener, era, erum, adj., soft, pliant, yield- 
ing, tender; tender, effeminate; soft, 
delicate. 

Tento and tanpto, 1 (tendo), v. freq. a., I 
try, endeavor, attempt, intend, purpose, 
undertake ; I try, prove, put to the test, 
essay, attempt ; I attack, a'ssail ; I tempt, 
incite, endeavor to incite. 

Tenuis, e, adj., thin, slender, fine, subtile, 
rare ; lank, lean ; exact, minute, nice, 
ingenious; meagre, without ornament; 
tender; small, little, slight, trifling, mean, 
bad ; adv.; tenuiter. 

Tepe-fdcio. feci, factum, 3 (tepeo, facio), v. 
a., I warm, make warm, make tepid or 
lukewarm. 

Tepor. oris, m., a gentle warmth ; warmth, 
tepidity. 

Ter, adv., three times, thrice. 

Terracinensis, is, m., an inhabitant of Ter- 
raclna, an ancient city of Latium, a Ter- 
racinian. Sail. Cat. 46. 

Tergum, i, n., the back; the surface of a 
thing ; a covering, cover; skin, hide ; 
anything made of hides or leather, a 
shield. 

Termino, 1 (terminus), v. a., I bound, limit, 
circumscribe, confine ; I determine, fix, 
appoint, regulate ; I conclude, close, end, 
finish. 

Terni, ae, a (ter), adj., three each, three. 

Terra, ae, f., the earth, ground, land ; the 
earth, soil ; a land, country, region, dis- 
trict ; orbis terrarum, the earth. 

Terrenus, a, um (terra), adj., of earth, 
earthen, earthy. 

Terreo, ui, itum, 2, v. a., I affright, fright- 
en, put in terror, alarm, terrify ; I frighten 
off or away, keep off by terror. 

Terribilis, e (terreo), adj., terrible, fright- 
ful, terrific. 

Terror, oris, m. (terreo), terror, affright; 
dread, fear ; alicui esse terrori, to be a ter- 
ror to any one, to be terrible to any one. 

Tertius, a, um adj., third, the third. 
TJU 



Testa mentum, L, n. (testor), that by which 
one bears witness and makes known a 
thing ; a testament or last will. 

Testi-ficor, 1 (testis, facio), v. dep. a., I 
call to witness ; I bear witness, testify, 
aver, attest ; I prove, demonstrate, show, 
declare. 

Testimonium, ii, n. (testis), testimony, evi- 
dence borne by a witness ; any testi- 
mony, proof, or evidence. 

Testis, is, m. and f., a witness; one w r ho 
attests anything by words, one who 
proves something ; one who avers some- 
thing, a voucher. 

Testor, 1 (testis), v. dep. a., I witness, tes- 
tify, bear witness, give evidence, prove 
by my testimony, confirm, certify, de- 
clare ; I call to witness. 

Testudo, mis, f. (testa), a tortoise ; an arch, 
vault ; a covering like the tortoise- 
shell ; a shed used in sieges ; a covering 
of shields. 

Teter and taeter, tra, trum (ater), adj., foul, 
nasty, ugly, hideous, grisly, horrid, offen- 
sive, shocking; figur.: bad, evil, direful, 
abominable. 

Tetrarches, ae, m., a tetrarch, one of four 
princes who govern each the fourth part 
of a country, a small prince. 

Teucris, idis, f.. 1, a Trojan female ; 2, a 
pseudo-nymic designation of some per- 
son. V. Epp. Cic. III. 

Textilis, e (texo), adj., woven ; intertwined, 
interlaced, plaited, braided; textile, sc. 
opus, a stuff, cloth, linen. 

Thcatrum, i, n., a place where spectacles 
are seen ; especially where dramatic 
spectacles are exhibited, play-house, 
theatre. 

Thebani, drum, m., the Thebans. 

Thus, uris. See tus. 

Tignum, i, n., a beam or piece of timber for 
building. 

Tigurinus, a, um, adj., Tigurine ; Pagus 
Tigurinus, one of the four districts or 
cantons of Helvetia. 

Tigurlni, drum, m., the Tigurini, the in- 
habitants of the Pagus Tigurinus. 

Timeo, ui, 2, v. a. and n., I fear, am afraid 
of, am in fear of, apprehend, am anxious ; 
sibi timuerant, they had feared for them- 
selves ; timeo, ne, 1 fear, that ; timeo ne 
non, or ut, T fear. that. not. 

Timidus, a, um (timeo), adj., full of fear, 



TIM 



736 



TRA 



fearful, timorous, timid, afraid, faint- 
hearted, cowardly. 

Timor, oris, m. (timeo), fear, apprehension ; 
a fear, the cause of fear, a dread ; magno 
timore esse, to be in great fear, fear 
greatly ; in magno timore esse, to cause 
great fear, be greatly feared. 

Tltubo, 1, v. n., I stagger, totter, reel ; I 
stammer, falter, hesitate ; I am embar- 
rassed, am perplexed ; I slip, trip, make 
a mistake, blunder. 

Titus, i, m., a Roman praenomen. 

TQga, ae, f. (tego), the outer garment of 
the Romans, gown, toga ; peace, time of 
peace ; t. praetexta, a toga with a purple 
stripe. 

TSgatus, a, um (toga), adj., clothed or 
dressed in a toga ; gens togata, the Ro- 
mans ; togati, Romans. 

TUgula, ae, f. (toga), dim., a little toga. 

Tolerabilis, e (tolero), adj., what may be 
borne or suffered, supportable, tolerable, 
passable. 

TZlcrans, tis, part, (tolero), adj., bearing, 
able or willing to bear, tolerant of, pa- 
tient under ; adv., toleranter. 

Tolero, 1, v. a., I bear, bear patiently, en- 
dure, support, abide, tolerate. 

Tollo, sus-tuli, sub-latum, 3, v. a., I raise, 
rift, or take up ; I raise, elevate, build 
high ; I lift up, elate ; I erect, cheer up 
console ; I raise, send up, set up, make 
ascend ; I push forward, help to the 
attainment of honors ; I take upon my- 
self; I carry, bear; I bear, suffer; I 
take, take away, take to myself; I take 
f ff, remove ; I put away, banish ; I put 
out of the way, destroy, ruin ; I cancel, 
annul ; I strike out, erase, correct ; I 
suppress, do not mention ; sublatus, a 
um. raised, weighed ; proud, puffed up. 

Toreuma, atis, n., any work in relief, raised 
sculpture. 

Tormentum, i, n. (torqueo), a hurling-en- 
gine ; the missile shot therefrom ; a rope, 
cord, line; torment, torture. 

Torpesco, ui, 3 (torpeo), v. inch, n., I be- 
come stiff or numbed, lose feeling or mo- 
tion, become torpid ; figur. : I become in- 
dolent, languish, become insensible. 

TSU indecl. num. adj., so many ; tot — quot, 
so many — as ; tot — ut, so many — that. 
TSt-tdem, indecl. num. adj., just so many, 
just as many. 



TdtiSs (tot), adv., so often ; just so often ; 
toties — quoties, so often — as. 

Totus, a, um, gen., lus (tot), adj., whole, 
entire, the whole; all, all together; sum 
totus vester, I am wholly yours ; totum, 
the whole, the whole matter; ex toto, 
wholly, altogether, totally, entirely; in 
toto, in the whole matter, generally. 

Trabs, bis, f., a tree ; a beam, rafter. 

Tracto, 1 (traho), v. freq. a., I drag, drag 
about; I handle, touch, feel, stroke; I 
treat, use ; I handle, consider, examine ; 
I treat or discourse of, discuss. 

Tra-do and trans-do, didi, ditum, 3 (trans, 
do), v. a., I give over, deliver, consign, 
give ; I deliver faithlessly, betray ; I con- 
sign to another's care or attention, rec- 
ommend, commend; I give up, surren- 
der, commit unreservedly; I deliver, 
teach ; I leave behind, leave, hand down, 
record, relate, narrate, recount; tradunt 
or traditur, they say, they tell or relate, 
he is said, related. 

Tra-duco or trans-duco, xi, ctum, 3, v. a., I 
bring or carry over, bring, lead, or convey 
to a place, I transport, transfer ; 1 transfer, 
promote, advance ; I lead, spend, pass. 

Tragocdia, ae, f., a tragedy. 

Trdgula, ae, f., 1, a javelin. 

Traho, traxi, tractum, 3, v. a., I draw ; I 
draw away, draw down ; I draw to my- 
self; I draw after myself, have in my 
train ; 1 draw together, draw up,<- con- 
tract; I draw apart, distract ; I squander, 
dissipate ; I draw out, spin out, protract ; 
I wear away, waste away, spend, pass, 
consume; I take into consideration, con- 
sider, reflect on, revolve, weigh ; I draw 
on, attract, carry away ; I draw off, di- 
vert. 

Tra-jectio, 07iis, f. (trqicio), a passing from 
one place to another, passing over, pas- 
sage ; transposition. 

Tra-jectus, us, m. (trajicio), a passing over, 
crossing over, passage. 

Trd-ficio or trans- jtcio, jSci, jectum, 3 (trans, 
jacio), v. a., I throw or cast over ; I shoot 
over ; I pass, draw, or carry across ; I 
transport across, convey across, ferry 
over, ship over; I thrust through, trans- 
fix, shoot, through. 

Trames, Mis, m. (from trameo or tramitto), 
a crossway: byway, bypath, sidepath, 
footpath, path. 



TRA 



737 



TRI 



TVd-no or trans-no y 1, v. a. and n., I swim 
over, cross by swimming, swim through. 

Tranquillitas, atis, f. (tranquillus) , stillness 
or calmness of the sea, still weather, a 
calm; calmness, quietness, stillness, 
quiet, peace, tranquillity. 

Tranquillus, a, um (trans, quies), adj., ly- 
ing, reposing, at rest ; calm, still, smooth ; 
quiet, peaceful, placid, sedate, tranquil. 

Trans, prp. c. ace. (properly, through): 
over, beyond ; on the further side of, be- 
yond. — In composition, where its shorter 
form tra appears before consonants, ex- 
cept 5, it denotes through, as transfigo ,* 
or over, as traduco j or beyond, as trans- 
alpine. 

Trans-alplnus, a, um {trans, Jllpes), adj., 
that is or lies beyond the Alps, transal- 
pine. 

Tran scendo or trans-scendo, di, sum, 3 
(trans, scando), v. a., I climb or mount 
over, surmount, pass, cross ; figur. : I 
pass or step over ; I overstep, transgress, 
exceed, surpass, transcend. 

Trans-duco. See traduco. 

Trans-co, Ivi and ii, itum, ire, v. n. and a., 
I go or pass over or beyond, go or pass 
in any direction ; I go over to the enemy, 
desert ; I overstep, transgress ; T stand 
out, surmount ; I pass through, go 
through, sail through ; I go by, go over, 
pass away. 

Trans-fero, tuli, latum, ferre, v. a., I carry 
or bring over, transfer, transport ; I turn, 
direct, or apply to anything; I put off, 
defer ; I adapt, accommodate, apply ; I 
transcribe, copy j I translate, render, 
turn. 

Trans-flgo, fixi, fixum, 3, v. a., I run or 
thrust through, transfix, pierce, perforate. 

Trans-grit dior, gressus sum, 3 (trans, gra- 
dior), v. dep. n. and a., I go or pass over ; 
figur. : I pass, proceed, go over to j I go 
beyond, surpass, exceed. 

Trans-tgo, egi, actum, 3 (trans, ago), v. a., 
I drive through, thrust or run through ; 
I pierce, transfix ; I lead, pass, spend ; I 
finish, bring to an end or completion, ex- 
pedite, despatch, accomplish, conclude. 

7*rans-V.io, onis, f. (transco), a going over, 
passing over, passage ; a going over to 
the enemy, desertion. 

Trans-ltus, us, m. (transeo), a passing or 
going over, passage, crossing ; desertion 



Trans-jectus and trans-jicio. See tra}-. 

Transpadanus, a, um (trans, padus, the Po), 
adj., beyond the Po. Subst., one living 
beyond the Po. 

Trans-porto, 1, v. a., I carry, convey, or 
bring to another place, transport. 

Transrhenanus, a, um (trans, Rhenus), adj., 
that is beyond the Rhine, transrhenish. 

Transtrum, i, n. (trans or trabs), a cross- 
beam, cross-bench, bench for rowers in a 
vessel. 

Trans-verbgro, 1, v. a., I strike or beat 
through, pierce, transfix. 

Trans-versus or tra-versus, a, um, part. 
(transverto), adj., what is or lies across, 
athwart, crosswise, transverse, oblique, 
transverse. 

Tre-centi, ae, a (tres, centum), adj., three 
hundred. 

Trepidatio, onis, f. (trepido), confused 
hurry or alarm, consternation, terror, 
trepidation ; bustle, hurry, confusion. 

Trcptdo, 1 (trepidus), v. n., I hurry with 
alarm, hasten about, fly about ; I run in 
trepidation, hasten confusedly ; I tremble 
for fear, am alarmed, fear ; I hasten, 
move quickly, bustle, am busy. 

Tres, and treis, and trls, tria, adj., three. 

Triarii, drum* m. , sc. milites (tres), the 
soldiers who occupied the third place, 
standing behind the hastati and principes. 

Tribulis, c (tribus), adj., one who is of the 
same tribe j one of the same tribe, a 
tribesman. 

Tribunicius or tribunitius, a, um (tribunus), 
adj., of the tribunes, tribunicial. 

Tribunus, i, m. (tribus), a president or 
chief of a tribe, a president, chief, com- 
mander, tribune ; tribuni militum or mili- 
tares, military tribunes. 

Tribuo, ui, utum, 3, v. a., I give, present, 
bestow, impart ; I ascribe, attribute ; I 
concede, grant, yield, give up to j I be- 
stow upon, spend upon. 

Tribus, us, m., properly the same as stirps, 
a stock, family, kindred, race, tribe j a 
division of the Roman people, a class, a 
tribe. 

Tributum, i, n. (tribuo), that which is giv- 
en ; a tax, contribution, tribute, impost. 

Tri-duum, i, n. (tres, dies), the space ot 
three days. 

Tri-ennium, ii, n. (tres, annus), the space 
of three years, three years. 



TEI 



738 



TYR 



Trlginta, num. adj. indecl., thirty. 

Trini, ae, a (tres), adj., three each ; triple, 
threefold. 

Tri-plex, iris (ter, plico), adj., threefold 
triple. 

Tristis, e, adj., sad; sorrowful, dejected, 
woful, melancholy ; noxious, hurtful, 
baleful, baneful j lamentable, unfortu- 
nate, unlucky, unhappy: morose, ill- 
humored, stern, austere, pitiless, severe, 
serious. 

Tristitia, ae, f. (tristis), sadness, melan- 
choly, care, sorrow, grief ; moroseness, 
severity, gloomy strictness. 

Triumpko, 1 (triumphus), v. n., I Wold or 
celebrate a triumph, I triumph ; v. a., I 
conquer, triumph over. 

Triumphus, i, m., a solemn procession ; a 
solemn and magnificent entrance of a 
general into Rome after having obtained 
an important victory ; figur. : a victory. 

Trium-vir, tri, m. (tres, vir), one of three 
men who hold an office together; pi.. 
triumviri or tresviri. 

Trojdni, drum, m., the inhabitants of Troy, 
the Trojans. 

Trucldo, 1 (trux, caedo), v. a., I cut to 
pieces, slay or kill cruelly, cut down, 
slaughter, massacre, butcher. 

Truncus, i, m., the trunk, stock, or body 
of a tree ; figur. : the trunk of the human 
body. 

Tu, pron., thou, you; tute, thyself. • 

Tuba, ae, f., the tuba, a Roman wind- 
instrument, a trump, trumpet. 

Tueo, 2, and tueor, tuitus, and tutus sum,%, 
v. a., I see, view, behold, look or gaze 
upon ; I regard, inspect, consider, ex- 
amine ; I look to, take care of, favor, 
protect, defend ; I maintain, uphold, pre- 
serve, keep up ; I guard, protect. 

Tullianum, i, n.,the dungeon of the state 
prison in Rome, built by King Servius 
Tullius. V. Sail. Cat. 55. 

Turn, adv., then, hereupon, in the next 
place, again, besides, next ; then indeed ; 
then, at that time ; primum — deinde — 
turn, firstly — secondly — thirdly; conj., 
turn — turn, not only — but also, both — 
and, as well — as ; adv., turn — turn, 
now — now, at one time — at another; 
quum — tum,as well — as, in general — 
and in particular. 

T&multus, us, m., a tumult, broil, bustle, 



disturbance, uproar, sedition, insurrec- 
tion, mutiny;- a suddenly approaching 
war ; a tempest, storm ; disquietude, un- 
easiness. 

Tumulus, i, m. (tumeo), a hill, hillock, 
mound ; sepulchral mound, sepulchre, 
grave. 

Tunc (turn, ce), adv., then, at that time. 

Tunica, ae, f. (allied to toga), a tunic, gar- 
ment worn under the toga ; a covering, 
tegument, the skin. 

Turba, ae, f., turmoil, tumult, confusion, 
disturbance, uproar ; a crowd, multi- 
tude, throng, press ; a suite, train, body 
of attendants ; the crowd, the rabble, 
common people. 

Turbidus, a, um (turba), adj., full of con- 
fusion or disorder, confused, disturbed ; 
tempestuous, stormy, turbid ; disturbed, 
troubled, surprised, confused. 

Turbo, 1 (turba), v. a., I disturb, disorder, 
throw into confusion ; I amaze, con- 
found. 

Turbulentus, a, um (turbo), adj., full of dis- 
turbance, trouble, or commotion, con~ 
fused, boisterous ; turbulent, seditious, 
factious. 

Turma, ae, f., a division of Roman cavalry 7 , 
consisting of thirty men, a troop or 
squadron of horse. 

Turpis, e, adj., ugly, deformed, unseemly, 
filthy, foul, nasty ; figur. : hateful, shame- 
ful, base, dishonorable, disgraceful, in- 
famous, unbecoming. 

Turpitudo, inis, f. (turpis), ugliness, de- 
formity ; baseness, dishonor, disgrace, 
infamy. 

Turris, is, f., any tower or high building ; 
a tower for strengthening walls ; a tower 
for fortifying a camp; a movable tower 
used in besieging cities. 

Tus or thiis, uris, n., incense, frankincense. 

Tusculanum, i, n., the name of Cicero's 
estate at Tusculum. 

Tusciydrum, m., the inhabitants' of Etru- 
ria, the Tuscans, Etruscans, Etrurians. 

Tutus, a, um, part, (tueor), adj., safe, 
secure, protected, out of danger ; prudent, 
cautious ; tutum, i, n., safety, security, 
adv., tuto. 

Tuus, a, um (hi), adj. or possess, pron., 
thy, thine, your ; tuum, thine, yours. 

Tyrannus, i, m., a monarch, sovereign, 
king ; a tyrant. 



UBI 



739 



USU 



U 



tibl (for cnbi or quubi, from qui or quis), 
adv., where, in what or which place ; 
when, as soon as. 

ubi-cumque or HbJ-cunque, adv., whereso- 
ever, in what place soever ; everywhere, 
be it where it may. 

ubj-que, adv., wheresoever, everywhere, 
in every place. 

Ulciscor, ultus sum, 3, v. a., I cut, destroy ; 
revenge, avenge ; I avenge myself, take 
revenge for the injury done to myself; 
ultum ire, for ulcisci, to proceed to re- 
venge, to revenge. 

Ullus,a, um (for unulus, from unus), adj., 
any, any one. 

Ulter, tra, trum (Me, alius), adj., of that 
side ; it seems to occur only in ultra and 
ultro ; compar., ulterior, us, farther or at 
a greater distance, beyond, ulterior, on 
the farther side ; flgur. : remote, distant ; 
superl., ultimus, a, um, the last ; the 
most remote, oldest, earliest, first ; the 
farthest, most distant, most remote ; the 
greatest, utmost, extreme. 

Ultio, Onis, f. (ulciscor), a revenging, re- 
venge. 

Ultra (for ultera, sc. parte, from ulter), adv., 
on the other side, beyond ; beyond that, 
farther, more, besides, moreover ; farther 
on ; more, farther off, from afar ; compar., 
ulterius, farther on, farther ; further, 
more ; prp. c. ace. ; beyond, on the fur- 
ther side of, past ; figur. : beyond, over. 

Ultro (for ultero, sc. loco, from ulter), adv.. 
on the further side, beyond ; to the further 
side, beyond ; of one's own accord, volun- 
tarily, spontaneously ; ultro citroque, on 
both sides, on one side and the other. 

Umbra, ae, f., a shadow, shade ; shelter, 
protection ; a trace, obscure image, faint 
appearance, semblance of a thing ; a 
shadow, color, show, pretext, pretence : 
a shade, departed spirit ; umbrae, the in- 
fernal regions, the lower world. 

Umquam. See unquam. 

una (unus), adv., at once, together, in com- 
pany, along with, at the same time. 

UndS (for cunde or quunde, from qui or 
quis), adv., whence, from whence, why, 
wherefore ; from what place, out of j 
what place ; whom, from which. 



Un-dScimuS) a, um (undecim). adj., the 
eleventh. 

Undique (unde, que), adv., whencesoever, 
from all parts, from every part, from all 
quarters ; everywhere, on all sides, on 
every part. 

Ungo and unguo, unxi, unctum, 3, v. a., I 
wet, so;ik j I anoint, daub, bedaub, 
smear, besmear. 

Unguentum, i, n. (ungo), an ointment, un- 
guent, perfume. 

Unguo, 3. See ungo. 

uni-ccrsus, a, um (unus, versus), adj.. col- 
lected into one whole, collective, whole, 
entire, all together ; relating or belong- 
ing to all or the whole, universal, gen- 
eral ; universi, pi., all together, together, 
collectively ; universa atque omnia, all 
things in general and in particular ; uni- 
versum, the whole, the whole world, 
universe ; in universum. in general, gen- 
erally, in the whole, universally. 

Unquam, adv., ever, at any time. 

Unus, a, um, adj., gen., unlus, one, an, a; 
one, a single, one alone, one only, one 
and no more, alone ; one, the same, one 
and the same ; a whole, a true ; unus 
quisque, each one, each : adunum omnes, 
all to a man, all together, all without 
exception. 

Unus-quisque, iina-quaeque, unum-quodque, 
adj., each one, each. 

Urbanus, a, um (urbs), adj., of, pertaining 
or belonging to a city ; refined or elegant 
in one's way of living, polite, genteel, 
well-bred, courteous, affable. 

Urbs, is, f., a town surrounded with a 
wall, a city ; the city, Rome. 

Urgeo or urguco, ursi, 2, v. a., I press upon, 
bear hard or close upon, urge, drive, im- 
pel, force ; I press hard, weigh down, 
bear down, oppress, distress, incommode ; 
I press upon, am imminent, am near at 
hand. 

Us-que (us ; akin to ad, que), adv., on still, 
right on, incessantly, ever, constantly, 
assiduously ; all the way, even, quite, as 
far as ; generally ; always, ever, contin- 
ually ; usque ade-o, to such a degree ; 
usque Romam, even to Rome ; usque ad 
extremum, to the very end of Jjfe ; usque 
eo, so far. 

Usvra, ae, f. (utor), the temporary use or 
enjoyment of a thing ; interest, usury- 



usu 



740 



VAG 



t'sus, tis, m. tutor), use ; frequent use, fre- 
quent exercise, practice ; usefulness, 
utility, advantage, profit, benefit, good ; 
use, custom ; usage, custom of speech ; 
intimacy, familiarity ; experience, ex- 
pertness, skill ; need, necessity, occasion. 

fh. or uti (for cut or quut, cuti or quuti, 
from qui or quis), 1, adv., in what man- 
ner, as, just as, even as, so as, accord- 
ing as ; as for instance, as for example ; 
as, as being, inasmuch as ; how, in what 
way or manner ; ut dixi, as I have said ; 
vl si, as if, as though ; utut or utcumque, in 
what manner soever, however ; ut — sic, 
or ita, as — so j both — and, not only — 
but also ; indeed — but ; although — yet ; 
ut — ita, with the superl., so — as, or the 
— the, with the compar. in English; 
ita — ut, so true or sure — as; ita deos 
mihi vclim propitios, ut commoveor animo, 
as surely as I would be blessed by heav- 
en, so surely am I troubled in spirit. 2, 
conj., as, when, as soon as ; with a sub- 
junctive : that ; in order that, to the end 
that ; that therefore, that accordingly, 
so that ; oh that ! would that ! that only ! 
supposing that, in case that, although, 
even though ; that namely, that to wit ; 
accedit, ut, to this is added, that ; ut vere 
dicam, that I may speak the truth, to say 
the truth ; ut dubitare debeat nemo, so 
that no one ought to doubt ; ut te dii per- 
duint ! may the gods destroy you ! ut ita 
sit, even supposing that it be so ; ut, after 
verbs of fearing, timeo, metuo, vereor, 
has the force of that not. 

Ut-cumque or ut-cunque, adv., howsoever, 
however; anyhow, somehow ; whenso- 
ever, at whatever time. 

Vter, iitra, {drum, gen., Mrlus, dat., utri 
(for cutur or quuter, from qui or quis), 
adj., which of two, whether; the other ; 
both. 

ther-cumque or tttcr-cunque, adj., which- 
soever of the two. 

titer -Tibet, fitra- Tibet, utrum-Tlbet, adj., 
which of the two you please, which- 
soever of the two, either of the two. 

Uter-que, fitra-quc, utrum-que, adj., both 
the one and the other, both. 

Utl, infin.*of utor. See utor. 

fftf , the full form for ut. See ut. 

uttlis, e (utibilis, from utor), adj., what 
may be used, fit for use, fit, good, proper, 



suitable, adapted ; useful, profitable 
wholesome, salutary, advantageous, ser- 
viceable. 

utiTitas, &tis, f. (utilis), usefulness, service- 
ableness, service ; utility, profit, ad- 
vantage. 

utl-nam, adv. O that, I wish that, would 
that, would to God that. 

uti-quS, adv. (for et uti), and that ; and 
as ; be it as it may, at all events, at any- 
rate, by all means, certainly, surely, as- 
suredly, indeed, undoubtedly; at least; 
especially, particularly. 

utor, usus sum, 3, v. dep. a., c. abl. : pro- 
perly I seize, handle, I use, make use of, 
avail myself of; I enjoy, partake of; uti 
suo largius, to be prodigal of one's prop- 
erty. 

Ut-pote, adv., namely, as ; utpotequi, who 
namely, being one who. 

utrimque and utrinque (uterque), adv., on 
or from both sides or parts, on or frojn 
the one side and the other. 

vtrum (uter), adv., whether; utrum — an } 
or iie, whether — or. 

ifva, ae, f., properly a heap; a bunch or 

' cluster of grapes. 

Uxor, oris, f. (from jungo), a wife. 



Vacillo, 1, v. n., I waver, totter, rock to 
and fro, incline this way and that ; fig- 
ur. : I am unsteady or inconstant, waver, 
totter, vacillate, hesitate. 

Vaco, 1, v. n., to be empty or void ; c. abl. : 
to be void or destitute of, to be free or 
clear from ; to be vacant, without a pos- 
sessor, to stand open, to be unoccu- 
pied ; I am without business, am at leis- 
ure. 

Vacuus, a, um (vaco), adj., void, empty, 
vacant ; without something, free from 
something, void of, with ab ,- also with- 
out ab ; free, without business, disen- 
gaged ; without lord or owner, vacant; 
vacuum, a void, vacant place, empty, 
space. 

Vddum, i, n. (vado), a place in a river 
where one can go through on foot, a 
ford, shallow. 

Vagina, ae. f., the scabbard or sheath of a 
sword ; any case, sheath, integument. 



VAG 



741 



YEN 



Vagio, Ivi or ii, Itum, 4, v. n., I cry, squeak, 
squeal, squall. 

Vdgor, 1 (vagus), v. dep. n., I range about, 
wander, rove, ramble, roam, stroll, stray. 

Vagus, a, um, adj., wandering, rambling, 
roving, strolling, roaming, unsteady. 

Vald'S (for valide), adv., strongly, vehe- 
mently, highly, very, much, very much, 
greatly 3 yes, certainly. 

Vdlens, tis, part, (valeo), adj., well, in good 
health, whole ; strong, robust, able, vig- 
orous 3 mighty, powerful 3 forcible, effec- 
tive. 

Valeo, mi, itum, 2 (akin to polleo), v. n., I 
am well or in health, enjoy health ; I 
am strong, am robust or lusty, am able 3 
figur. : I have force or effect, have 
weight or influence, prevail ; to have 
force or efficacy, avail, be effectual, serve, 
be good 3 vale, farewell. 

Valerius, i, m., the name of a Roman 
gens. 

Vdleludo or vdlitudo, tnis, f. (valeo), state 
of body, health, constitution j good 
health ; ill health, sickness, illness, in- 
disposition, weakness, infirmity, disease. 

Vdlidus, a, um (valeo), adj., well, sound, 
strong, healthy 3 stout, robust, vigorous, 
sturdy, lusty, powerful. 

Vallo, 1 (vallum), v. a., I intrench, fortify, 
palisade 3 figur. : I protect, cover, secure. 

Vallum, i, n. (vallus), a fortification of 
stakes or palisades, the palisades ; a ram- 
part, wall, mound. 

Vanitas, atis f. (vanus), emptiness, want 
of reality, mere show, vanity, falsehood 3 
flattery, vain adulation ; boasting, vaunt- 
ing. 

Vanus, a, um, adj., properly, blown, what 
is easily blown away 3 empty, void, con- 
taining naught 3 empty, vain, unmean- 
ing 3 empty, void of truth or reality, 
unreal, untrue, false, lying, deceitful, 
boastful ; vain, in vain, to no purpose. 

Vapor, oris, m., heat, warmth ; an exhala- 
tion, steam, vapor ; smoke. 

VdriStas, atis, f. (varius), diversity of col- 
ors ; diversity, difference, variety, mul- 
tiplicity ; mutability, changeableness, 
fickleness, inconstancy. 

Varius, a, um, adj., party-colored, varie- 
gated, spotted ; various, different, di- 
verse ; changeable, variable, light, fickle, 
inconstant ; adv. , vdrie. 



Vds, vdsis, and *vasum, i, n., an earthen 
vessel, vessel. 

Vasto, 1 (vastus), v. a., I lay waste, devas- 
tate, ravage, desolate, pillage j 1 make 
empty, spoil, bereave, strip 3 I make 
something become wild 3 I disquiet, har- 
ass, torment, confound, perplex. 

Vastus, a, um, adj., waste, desert, deso- 
late ; unshaped, rude, uncouth, coarse 5 
hideous, frightful, fearfully great, huge, 
enormous, immense, vast. 

Vati-cinatio, onis, f. (vaticinor), a foretell- 
ing, prophesying, prophecy, prediction, 
divination. 

Ve-, insep. prefix, denoting either the oppo- 
site of the simple word, as vesanus, ve- 
cors, or a heightening of it, as vegrandis t 
vepallidus. 

-Ve, a conjunction always affixed to some 
word, or j dudbus, tribusve horis, in two 
or three hours. 

Ve-cordia, ae, f. (vecors), want of reason, 
madness, frenzy, insanity 3 madness, 
fury ; folly, senselessness, dotage, fa- 
tuity. 

Vectigal, alis, n. (for vectigale, from vecti- 
galis), sc. aes, money paid for carriage ; 
tax, impost, duty, revenue. 

Vectigalis, e (veho), adj., properly what 
is paid for carriage j what is paid in 
taxes j subject to or bound to pay taxes, 
taxable, tributary. 

VcMmens, tis (veho), adj., inconsiderate, 
immoderate, impetuous, vehement, in- 
tense, violent, fierce, severe; great, 
strong, forcible, very efficacious, power- 
ful 3 adv., vehementer, 

Veho, xi, ctum, 3, v. a., I carry, convey, 
bear j vehi, to be carried, brought, borne, 
conveyed, to ride, sail 3 also vehi, to go, 
proceed, advance j c. ace. : to go over, 
traverse. 

Vel (allied to volo, velle), conj., or 3 also, 
even also, even 3 even, if it must be so ; 
vel — vel, either — or, both — and, alike 
— and, partly — partly. 

Velox, ocis (akin to volare), adj., fleet, swift, 
quick, rapid, speedy. 

Velum, i, n., a veil, cover j a curtain ; a 
sail. 

Vel-ut or vel-uti, adv., as, like as ; as for 
example, for instance ; as if, as it were ; 
velut si, as if, just as if. 

Venabuium, i, n. (venor), a hunting-spear. 



VEN 



742 



VER 



VSncllis, e (venus,us), adj., exposed to sale, 
offered for sale ; venal, mercenary. 

Venatio, onis, f. (venor), hunting, the chase ; 
a spectacle of hunting ; the game. 

Venatus, us, m. (venor), a hunting or chas- 
ing, the chase. 

Vendo, didi, ditum, 3 (contracted from 
venum do), v. a., I sell, vend ; betray for 
money ; I sell, exchange, give the use 
of for money or other valuable considera- 
tion. 

VSnenum, i, n., bane, poison, venom. 

Veneo, ivi and ii, Itum, 4 (from venum eo), 
v. n., I go to sale, am sold, am let out. 

Venero, 1 , and veneror, 1 (contracted from 
veniam oro), v. a., I pray reverently, in- 
voke humbly, crave humbly, beseech, 
beg, entreat ; I adore, reverence, revere, 
worship, venerate. 

Veneticus, a, um, adj., of or belonging to 
Venetia or the Veneti, Veuetian. 

Venia, ae, f., indulgence, leave, permission, 
allowance, license ; favor, kindness ; 
pardon, forgiveness. 

Venio, veni, ventum, 4, v. a., I come, I go ; 
I come back, come home, return ; to 
come, happen, befall, fall out, take place, 
occur ; alicui venire auxilio, to come to 
the assistance of any one ; ventum est, 
they have come. 

Venetia, ae, f., the country of the Veneti. 

Venor, 1, v. dep. a. and n., I hunt, chase, 
pursue. 

Venter, tris, m., the belly ; the stomach. 

Ventito, 1 (venio), v. freq. n., I come often, 
am in the habit of going. 

Ventus, i, m., the wind, 

Venus, eris, f. (akin to venia), properly 
agreement ; love to the other sex ; Ve- 
nus, the goddess of love ; the planet 
Venus, the morning or evening star. 

Venustus, a, um (venus), adj., charming, 
beautiful, graceful, lovely ; elegant, po- 
lite, well-bred, fine, genteel. 

Vspres, is, m. and f., a thorn, brier, bram- 
ble-bush. 

Ver, cris, n., the season when the juice is 
revived in the trees, the spring ; spring- 
time. 

Verier, cris, n., a rod, switch ; a whip, 
scourge, lash ; lash, stroke, stripe, blow. 

Vcrbcro. 1 {verier), v. a., I lash, whip, 
scourge, beat, strike, drub, flog ; figur : 
I chastise, rebuke, ch.de, harass. 



Verbigenus, i, m., one of the four districts 
or cantons into which Helvetia was 
divided. 

Verbum, i, n., a word ; a saying, adage ; 
verba facere, to speak, discourse. 

Verecundus, a, um (vereor), adj., shame- 
faced, shy or diffident from respect, mod- 
est, bashful, respectful ; sparing, forbear- 
ing, moderate ; adv.. vgrecunde 

Vereor, ttus, sum, 2, v dep. n. and a., I 
fear with reverential awe, reverence, 
respect, revere stand in awe of; I fear, 
am afraid of; I fear, apprehend. 

Ver go, 3, v. a. and n , I incline, direct or 
turn a thing in any direction ; I pour, 
pour out, pour in ; I incline or turn my- 
self anywhere : to lie or look towards^ 
run, tend, border upon. 

Vergobretus, i, m., Vergobretus, title of the 
chief magistrate among the Aedui: said 
to be a Celtic word = man-for-judgment ; 
i. e. judge. Caes. I. 16. 

Ver?-similis, e, adj., like the truth, having 
the semblance of truth, likely, probable. 

Vero (verus), adv., m truth, indeed, truly, 
certainly, for certain, assuredly ; yes, 
yes indeed, by all means, ay, certainly ; 
conj . but, but now. 

VersicTdus, i, in. (versus), dim., a little line ; 
a little verse, a ver^e 

Verso, 1 (verto), v. freq. a., I turn often ; 
figur. : I turn, bend, shift, exercise, agi- 
tate, change, alter ; I guide, direct, rule, 
govern ; I turn over in my mind, con- 
sider, revolve, reflect on, examine, pon- 
der ; I treat, handle, manage, conduct, 
carry on ; versari, to be turned, to turn 
round, revolve ; to oe anywhere, to fre- 
quent any place, to stay, abide, live ; 
versatur inter eos, he holds intercourse 
with them ; versatur ante ocnlos, it hovers 
before the eyes ; versari in re, to be occu- 
pied, busied, exercised in a thing, to 
apply to, pay attention to a thing. 

Versus, us, m. (verto), a turning round ; a 
line in writing; a poetical line, a verse; 
verse, poetry. 

Versus and vcrsum (from versus, a, um\ 
adv., -ward, -wards, towards ; in Italiam 
versus, towards Italy ; ad oceanum ver- 
sus, towards the ocean , prp., towards, 
in the direction of, c ace. 

Verto or vorto, ti, sum, 3, v. a., I turn, turn 
about, turn round; I overturn, over- 



VEE 



743 



VID 



throw, throw down ; figur. : I turn, in- 
terpret, translate ; I turn, change, trans- 
form, alter ; I turn over, revolve, con- 
sider, reflect upon, ponder, examine ; 
vertere hostes in fug-am, to put the enemy 
to flight ; vertere se aliquo, to turn or 
direct one's self in any direction. 

Verum (verus), conj., but, however 3 adv., 
really, truly, actually, in truth. 

Veru.m-ta.men or verun-t'dmen, conj., but 
however, but yet. 

Verus, a, um, adj., being, real, actual, true, 
sincere, genuine, certain, natural 3 right, 
proper, fit ; reasonable; adv., vere. 

Vescor, 3 (esca), v. dep.'n., I feed upon, 
eat 3 I enjoy, make use of, use. 

Vesper, eris, and vesper or vesperus, eri, m., 
the evening, eve, the evening-star ; the 
west. 

Fester, tra, trum (vos), adj., pron. poss., of 
or pertaining to you, your, yours. 

Vestigium, ii, n., a footstep, tread, trace, 
track 3 a tread or step ; the place or spot 
on which a man treads or. stands ; the 
sole, the foot; flgur. : a trace, vestige, 
mark, sign, token, indication 5 a point, 
moment, instant. 

Vestimentum, i, n. (vestio), that which serves 
for clothing, clothes. 

Vestio, 4 (cestis), v. a., 1 clothe, array ; 
figur. : I clothe, cover as with a garment, 
cover, deck, adorn. 

Vestis, is, f., a garment, vest, vestment, 
robe, clothes, dress, suit, habiliments. 

Vestltus, us, m. (vestio), clothing, clothes, 
dress, apparel, raiment, attire ; figur. : a 
clothing, dress, vesture, covering, decor- 
ation. 

Vetcranus, a, um (vetus), adj., old, of many 
years' age or standing ; veteranus, an old 
soldier, veteran soldier, veteran. 

Veto, ui, itum ; 1, v. a., I dissuade, forbid, 
prohibit, interdict ; figur. : I forbid, ward 
off, hinder, prevent 3 vtlitum est, it is or 
has been forbidden. — Veto was the word 
used by a tribune of the people when he 
protested against a measure of the senate 
or of a magistrate : I am opposed to it, I 
forbid it, 1 protest against it. 

Vetus, eris, adj., old ; old, not new, of long 
standing ; old, former, of former days. 

Vctustas, alls, f. (vetus), chines?, age, 
length of time, antiquity, ancientness 3 
posterity, future times ; antiquity, the | 

32 



former, old, ancient times 3 old friend 
ship, old acquaintance 3 cunning. 

Vetustus, a, um (vetus). adj., old, not new„ 
of long standing 5 old, not young. 

Vexillum, i, n. (veho), a military ensign, 
ensign, standard, banner j the body of 
men who were under a single banner 3 
the banner, flag, or unfurled cloth, which 
was displayed from the general's tent as 
a signal for the soldiers to prepare for 
battle. 

Vexo, 1, v. a., I hurt, treat ill, maltreat, 
abuse, plague, harass, distress, worry, 
annoy, molest, trouble, afflict, injure, 
damage. 

Via, ae, f., a way, road, highway, high- 
road ; a street 3 a way, passage, canal, 
path 3 figur.: a way, means, opportunity. 

Viator, oris, m. (via), a wayfaring man, 
traveller, passenger. 

Vlcesimus or vigesimus, a, um (viginti), 
adj., the twentieth. 

Vicliiitas, atis, f. (vicinus), nearness of 
place, neighborhood, vicinity 3 the neigh- 
bors. 

Vicinus, a, um (vicus), adj., neighboring, 
near 3 vicinus, m., and vicina, 1"., a neigh- 
bor. 

Vicis, is, f. (a genit. of which the nor£, 
does not occur; ace, viccm ; abl., vice, 
pi., vices and vicibus), change, alternate 
or reciprocal succession, vicissitude, al- 
ternation, interchange 3 the lot, hap, fate, 
condition of any one usually unfortunate ; 
person, part, respect, concern 3 in vices, 
in turns, in return ; in vicem, by turns, 
alternately, reciprocally, mutually; vice 
versa the case being reversed, reversely ; 
in vicem eorum, instead of them, in their 
place. 

Victima, ae, f. (vincio), an animal adorned 
with a vitta or head-band, and sacrificed 
to the gods, a victim. 

Victor, oris, in. (vinco), a conqueror, victor j 
vanquisher; adj.. victorious. 

Victoria, ae, f. (victor), victory. 

Victus, us, m. (vivo), life, way of life; 
food, sustenance, victnals, provisions, fare. 

Vicus, i, m., a village, hamlet ; in the city * 
a quarter. 

Vidc-lice't, adv. (for vidcre licet), it ic easy 
to see, it is evident ; certainly, for certain, 
to be sure, clearly, as U to see 3 namely, 
to wit, that is to say. 



VID 



744 



VIS 



FlaW ? for videsne ? 

Video, vldi, visum ? 2, v. a. and n., I see, 
behold ; I see, perceive, observe, hear ; I 
am aware, understand ; I see, endure, 
undergo, experience ; I see, go to see, 
call upon, wait upon ; I look at, look to, 
consider, reflect; care for, provide, fur- 
nish, procure, prepare, conduct; I look 
upon, have in view, have before my eyes. 

Vldeor, vlsus sum, 2 (pass, of video), v. n., 
I am seen ; I seem, have the appearance, 
appear, am regarded ; mild videtur, I 
think ; visum est mihi, it has seemed good 
to me, I have thought it right. 

Vtgeo, gui, 2, v. n., I live, thrive ; I am 
lively, vigorous, brisk, active ; flgur. : I 
flourish, prosper, am in high repute or 
estimation. 

Vlggsimus, a, um. See vicesimus. 

Vtgilanter (vigilans), adv., vigilantly, 
watchfully, heedfully. 

Vlgllia, ae, f. {vigil), a watching, a being 
awake, a being sleepless; watch, ward, 
guard by night ; a watch, soldiers keep- 
ing watch, watchmen, guards ; figur. : 
watchfulness, vigilance, care, attention. 
In the Roman army the night was di- 
vided into four vigiliae or watches, each 
of which consisted of three hours. 

Vlgllo, 1 (vigil), v. n,, I watch, keep 
awake ; figur. : I am watchful, vigi- 
lant, or attentive, am very careful or 
heedful. 

Vlginti, indecl. num. adj., twenty. 

Vllis, e, adj., of small price, cheap, low ; 
vile, paltry, common, worthless, trivial, 
indifferent, mean. 

Villa, at, f. (vicus), dim., a small building, 
country-house, farm-house, country-seat. 

Vlmen, Inis, n. (vieo), any pliant twig for 
plaiting or binding, an osier, wicker-rod, 
twig, withe. 

Vlnaceus, a, um (vinum), adj., of or per- 
taining to wine ; vinaceus, sc. acinus, a 
grape-stone. 

Vincio, nxi, nctum, 4 (vieo), v. a., I bind ; 
figur. : I confine, restrict, restrain ; check, 
impede, hold back, subdue ; I make fast, 
fasten, fortify, secure. 

Yinco, vlci, vidum, 3, v. a., I conquer, van- 
quish, overcome ; I outdo, surpass, ex- 
ceed, excel; figur.: I conquer, over- 
come, overpower, force, constrain, mas- 
ter, subdue, soften. 



Vinculum and vinclum, i, n. (vincio), any- 
thing that ties or binds, a bond, band, tie, 
cord. 

Vindex, tcis, m. and f. (vindico), one that 
lays claim to something, a claimant; an 
asserter, defender, protector, maintainer, 
deliverer ; adj., avenging, punishing ; an 
avenger, punisher. 

Vindico or vendico, 1, v. a., I claim, lay 
claim to, demand as my own, arrogate, 
appropriate, assume ; I free, set free, 
liberate, rescue, deliver, defend, protect, 
save, redeem ; I maintain, assert ; I pun- 
ish, inflict punishment ; vindicate aliquem 
in libertatem, to assert the freedom of any 
one, set him free. 

Vlnea, ae, f. (vinum), a vineyard ; a roof, 
shed, or mantelet, under which the Ro- 
mans assailed the walls of towns. 

Vinum, i, n., wine. 

Violentia, ae, f. (violens), violence, vehe» 
mence, impetuosity. 

Violentus, a, um (vis), adj., using great 
force, impetuous, boisterous; violent, 
harsh. 

Vlr, Iri, m., a man, a male person ; a man 
grown, one grown up to man's estate ; 
the man, husband ; a genuine man, a 
magnanimous man, a brave man. 

Virgo, Inis, f., a full-grown girl, maid, 
virgin ; any unmarried woman. 

Virgultum, i, n. (for virguletum, from vir- 
gula), a shrub, bush t small tree ; a thicket, 
shrubbery. 

Vlfidis, e (vireo), adj., green, young, 
youthful, fresh, lively, vigorous, active, 
strong. 

Vlrldltas, atis, f. (viridis), greenness, ver- 
dure ; freshness, vigor. 

Vlrllis, e (vir), adj., of a man, pertaining 
to a man, manly ; male ; becoming a 
man, manly, manful, valiant, brave, 
toga virilis, the manly gown. 

Virtus, utis, f. (vir), manhood, virility; 
manliness, firmness, constancy, bravery, 
gallantry, valor; virtuousness, virtuous 
conduct ; virtue, goodness, good quality, 
excellence; a virtue, merit, talent; 
power, effect ; agency, service, help, aid, 
kindness, ability or skill in any art, art 
or science. 

Vis, vis, pi., vires, turn, f., strength, power, 
force, vigor ; virtue, effect, efficacy, 
potency ; influence, importance, high 



VIS 



745 



YUL 



consideration ; vehemence, violence, im- 
petuosity, fury ; force; quantity, num- 
ber, multitude, abundance ; of words or 
sentences: the force, import, meaning, 
signification, sense; substance, nature, 
essence; summa vi } with the greatest 
fury. 

Vlso, si, sum, 3 (video), v. freq. a., I see, 
look at, view, behold j I go or come to 
see ; I visit. 

Vita, ae, f., life ; way or manner of life; a 
life, biography ; sustenance, support, 
aliment ; mea vita, as a term of endear- 
ment, my life, my sweet, my treasure. 

Vltis, is, f., a vine ; a branch of a vine. 

VUium, ii, n., whatever is to be complained 
of as defective, wrong, or faulty in a 
thing, a defect, fault, blemish, flaw, im- 
perfection, anything amiss ; a moral 
fault, vice, impediment ; inconvenience. 

Vlto, 1, v. a., I shun, avoid, eschew, en- 
deavor to escape, beware of. 

Vlvt-radix, icis, f. (vivus radix), a quick- 
set or plant that is set with the root. 

Vivo, vizi, victum, 3, v. n., I live, am alive, 
have # life ; I support life, I eat and drink ; 
I pass my life in a certain manner, pur- 
sue a certain course of life ; I live well, 
live in earnest, enjoy life. 

Vivus, a, urn (vivo), adj., alive, living; 
living, green, fresh ; figur. : fresh, vigor- 
ous, lively, active, strong, native. 

Vix, adv., with difficulty, hardly, scarcely. 

V5cabulum, i, n. (voco) } the appellation of 
a thing, a name, term, word. 

Vdco, 1 (vox), v. a., I call ; I call upon, in- 
voke, implore ; I call, cite, summon ; I call, 
bid, invite ; I invite, entice, attract, al- 
lure ; I call out, challenge ; I call, name. 

VSlens, tis, part, (volo, velle), adj., willing. 

Vdlo, vis, vult, volui, velle, v. a., I cry or 
beg for, desire, wish ; I will, have a mind, 
am willing, choose, purpose, intend; I 
command, ordain, appoint ; quid sibi vult ? 
what will he have ? what is his aim ? 

VQluntarius, a, urn (voluntas), adj., one 
who does a thing with free will, acting 
from choice, voluntary ; v. miles, a vol- 
unteer. 

TSluntas, atis t f. (volo, velle), the will, in- 



clination, wish, desire ; good-will, affec- 
tion, love, faVbr ; disposition ; intention, 
purpose, design; approbation, consent, 
ad voluntatem loqui, to speak according 
to the will of another; voluntate, will- 
ingly, voluntarily, of one's own will, of 
one's own accord. 

Voluptarius, a, um (voluptas), adj, bring- 
ing pleasure or enjoyment, pleasurable 
pleasant, delightful. 

Voluptas, atis, f. (for volupitas, from vo~ 
lupe), pleasure, enjoyment, delight ; vo- 
luptates, appetites, desires. 

Volvo, volvi, volutum, 3, v. a., I roll forth . 
pour forth words, speak fluently ; I re- 
volve in the mind, ponder, meditate, con- 
sider, think or reflect upon ; I roll round, 
make to revolve, carry round. 

Votum, i, n. (voveo), a vow or promise 
made to some deity ; a wish, wishing. 

Vox, vocis, f. (voco), the voice ; tone, ac- 
cent ; a sentence, decision, judgment. 

Vulgaris and volgaris, e (vulgus), adj., 
common, ordinary, relating to all, ex- 
tending to all, usual ; mean, low, vile, 
vulgar ; adv., vulgariter. 

Vulgo (vulgus), adv., among the people, 
in public ; here and there, everywhere ; 
often ; publicly, openly, before all ; com- 
monly, generally ; indiscriminately ; all 
together. 

Vulgus, i, n., people, a 5 multitude, crowd, 
throng ; the vulgar, the common sort, 
common people, populace, mob, rabble, 
rout ; the common soldiers, privates ; in 
vulgus, with the people, with the multi- 
tude, with the common sort, commonly, 
generally. 

VulnZro, 1 (vulnus), v. a., I wound ; figur. : 
I hurt, injure, pain. 

Vulnus and volnus, Sris, n., a hurt in the 
body, wound ; figur. : a damage, hurt, 
injury, sadness ; sting, mortification, 
calamity, misfortune ; a wound of the 
mind, grief, pain, smart, anguish, dis. 
tress. 

Vultus or voltus, {is, m. (volo, velle), prop- 
erly the will, desire expressed in th» 
face ; the face, visage v , countenance, 
mien, aspect, features, looks. 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



Acastus, i, m., a freedman belonging to 
Cicero. 

Achaia, ae, f., the province of Achaia in the 
northern part of the Peloponnesus, on 
the gulf of Corinth. After the destruc- 
tion of Corinth by Mummius, B. C. 146, 
all of Greece was a Roman province 
under the name of Achaia. 

Adiatunus, i, m. (also written Adcantuan- 
nus), a chief of the Sotiates. 

Aduatuci, orum, m., believed to be a Ger- 
man tribe, and a remnant of the Cimbri 
and Teutones. They occupied the coun- 
try on the east of tho Nervii, between 
the Scaldis (Scheld) and the Mosa 
(Meuse). 

Aedui, Drum, m., the Aedui, one of the 
most powerful tribes in all Gaul, dwell- 
ing between the Liger (Loire) and the 
Arar (Saone), and extending southward 
as far as Lugdunum. 

Aegypta, ae, m., a slave of Cicero. 

Aemilius, i, m., the name of a distinguished 
Roman gens. L. Aemilius, an officer in 
Caesar's army, who commanded a part 
of the Gallic cavalry. 

Aeneas, ae, m., Aeneas, son of Venus and 
Anchises, the hero of Virgil's Epic poem, 
and ancestor of the Romans. 

AescMnes, is, m., the orator, was born in 
Attica in B. C. 389. As an orator, he was 
second only to Demosthenes, his political 
rival and opponent. He died in the island 
of Sainos at the age of 75. After he was 
defeated in the prosecution of Ctesiphon 
by tho famous oration of Demosthenes 
" on the crown" in B. C. 330, he spent 



the remaining 16 years of his life in Asia 
Minor, Rhodes, and Samos, as a teacher 
of rhetoric. 

Aeschylus, i, m., a native of Cnidus, a con- 
temporary of Cicero, and one of the 
most eminent rhetoricians in Asia Minor. 
He accompanied Cicero on his excursions 
in Asia. 

AesDpus, i, m. (Clodius), the most cele- 
brated tragic actor at Rome in the Cice- 
ronian period, probably a freedman of the 
Clodia gens. Like Roscius, he enjoyed 
the intimacy of Rome's greatest orator, 
who calls him noster Aesopus and noster 
familiaris. During his exile, Cicero re- 
ceived many valuable marks of Aesopus's 
friendship. Like Roscius also, he real' 
ized an immense fortune by his profes- 
sion ; for he died worth almost $1,000,000. 

Alduasdubis, is, m. (commonly written 
Dubis), a river which comes from Mount 
Jura and falls into the Arar (Saone) : 
now Doubs. 

Allobroges, nm, a Gallic people, bounded 
on the north and west by the Rhodanus 
(Rhone), south by the Isara (Isere), and 
extending eastward to the Alps. V. Cic. 
in Cat. IIL 2, n. 9. 

Alpes, iurn, f., the Alps, a chain of moun- 
tains extending In a crescent form from 
the gulf of Venice to the gulf of Genoa, 
and separating Italy from Gaul and 
Germany. 

Amanus, i, m., a mountain range, running 
from northeast to southwest, between 
Syria and Cilicia. 

Ambarri, Drum, m., the Aedui Ambarri, q 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



747 



Gallic people east of the Arar (Saone), 
and near its junction with the Rhodanus 
(Rhone), between the Aedui and Allo- 
brosres. 



Ambiani, drum, 



m. 



a people of Belgic 



Gaul, on the north of the Bellovaci and 
the river Samara (Somme), in the neigh- 
borhood of the modern Amiens. 

Ambiliati, drum, m., a Gallic people whose 
situation is uncertain. 

Ambivariti, orum, m., a people of Belgic 
Gaul, probably on the left bank of the 
Mosa (Meuse). 

Ampius, i, m. ( T.). V. Epp. Cic. Xn. n. 1. 

Anaxagoras, ae, m., a very distinguished 
Greek philosopher of Clazomenae, born 
about B. C. 499. 

Andes, ium, m., a Gallic tribe north of the 
Liger (Loire), and east of the Nannetes, 
near the modern Anjou. 

Andocumborius, i, m., an ambassador sent 
from the Remi to Caesar. 

Andrlcus, i, m., a slave of Cicero. 

Annius,i,m. (Q.), a senator and one of 
Catiline's conspirators, B. C. 63. He was 
not taken with Cethegus and the others, 
and nothing is known of his future fate. 

Antiochea, ae, f., Antioch, the chief city in 
Syria. 

Antidchus, i, m., a native of Ascalon in 
southern Palestine, and a teacher at 
Athens in B. C. 79. 

Antonius, i, m. (C), surnamed Hybrida, 
was the son of M. Antonius, the orator, 
and the urtcle of M. Antonius, the trium- 
vir. In his praetorship (65) and consul- 
ship (63) he had Cicero as his colleague. 
According to most accounts, Antony 
was one of Catiline's conspirators, and 
his well-known extravagance and rapa- 
city seem to render this probable. Cicero 
gained him over to his side by promising 
him the rich province of Macedonia, in 
which he would have abetter opportunity 
of amassing wealth than in the other 
consular province of Gaul. Antony had 
to lead an army against Catiline, but, un- 
willing to fight against his former friend, 
he gave the command on the day of battle 
to his legate, M.Petreius. V.Sall. XXVI. 
n.7. Epp. Cic. II. n. 19. 

ApamSa. ae, f., a considerable town in 
Phrygia Major, on the river Meander. 

Apelles, is, m., a distinguished Greek 



painter in the time of Alexander the 
Great. 

Apulia, ae, f., a province of lower Italy, 
bordering on the Adriatic sea. 

Aquileia, ae, f., an important town in the 
north of Italy at the head of the Adriatic. 

Aqultani, Drum, m., the Aquitanians, the 
inhabitants of Aquitania. 

Aquitania, ae, f., one of the three great 
divisions into which Caesar divided Gaul, 
bounded on the north by the Garumna 
(Garonne), and on the south by the 
Pyrenees. 

Arae Alexandri, a place near Issus, where 
Alexander, having defeated Darius, 
consecrated three altars to Jupiter, 
Hercules, and Minerva, as memorials of 
his victory. 

Arar, aris, and Araris, is, m., the river 
Arar, now the Saone, which separates 
the territory of the Aedui from that of the 
Sequani and unites with the Rhodanus 
(Rhone), at Lugdunum (Lyons). 

Archclaus, i, m., the son of Perdiccas II., 
was king of Macedonia from B. C. 413 
to 399. 

Ariubarzanes, is, m., the name of three 
kings of Cappadocia : 1. Surnamed Phi- 
loromaeus, was elected king by the Cap- 
padocians, under the direction of the 
Romans, about B. C. 93. He was several 
times expelled from his kingdom by 
Mithridates, and as often restored by the 
Romans. 2. Surnamed Philopater, suc- 
ceeded his father B. C. 63. He was as- 
sassinated (Epp. Cic. XIX. 5). 3. Sur- 
named Eusebes and Philoromaeus, suc- 
ceeded his father not long before B. C. 
51. While Cicero was in Cilicia, he 
protected him from a conspiracy w r hich 
was formed against him, and established 
him in his kingdom. 

Ariovistus, i, m., a powerful German chief, 
who engaged in war against Caesar in 
Gaul,B. C. 58, and was totally defeated. 

Aristides, is, m., called "the just," on ac- 
count of his integrity, was a distin- 
guished Athenian statesman and general, 
and the contemporary and rival of 
Themistocles. 

Artuasdes, w,m. T a king of Armenia Major. 

Arverni,orum,m., a powerful people in th« 
southern part of Celtic Gaul, occupying 
the district now called Auvergne. 



748 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



Aslura, at, f., a town of Latium, situated 
on an island in tho river Astura, near 
which Cicero had a villa. 

Athenais, idis, f , the wife of Ariobarzanes 
III., king of Cappadocia. 

Athenae, drum, f., the capital of Attica and 
the most illustrious city, not only of 
Greece, but of the whole of the ancient 
world. It was situated between the 
Cephissus and Ilissus about 30 stadia, or 
3i- miles, from the sea-coast. 

Athenaeus, i, m., a Cappadocian, who had 
been banished at the instance of Queen 
Athenais, but through the influence of 
Cicero was restored, B. C. 51. 

Atratus, i, m., a small river in the vicinity 
of Rome. 

Atr'cbdtes, um, m., a powerful people of 
Belgic Gaul, in the district now called 
Artois. 

AtVicus, i, m. ( T. Pomponius). V. Epp. 
Cic. II. n. 6. 

Aulerci, drum, m., a name applied to sev- 
eral small tribes in Celtic Gaul, between 
the Sequana (Seine) and the Liger( Loire). 

Aurelia (Orestilla), ae, f., a beautiful but 
profligate woman, whom Catiline mar- 
ried. 

Ansci, drum, m., a people in the eastern 
part of Aquitania. 

Autronius, i, m. (P. — Paetus), a senator, 
and one of Catiline's accomplices. He 
was Cicero's fellow-pupil in boyhood, 
and colleague in the quaestorship. He 
was elected consul for the year 65 B. C. ; 
but having been, together with his col- 
league, P. Cornelius Sulla, accused of 
bribery and condemned, their election 
was declared null, and their accusers, 
L. Aurelius Cotta and L. Manlius Tor- 
quatus, were elected consuls in their 
stead. He was subsequently tried, con- 
demned, and banished for the share he 
had in Catiline's conspiracy. 

Azuna, ae, f , a river of Belgic Gaul (now 
the Aisne), which, flowing south west- 
erly, joins the Isara (Oise), and falls with 
it into the Sequana (Seine). 



B 



Baculus, i, m. (P. Sextius), a centurion in 

Caesar's army of the first rank. 
Batavi, Drum, m., the inhabitants of the 



insula Batavorum, formed by the Rhenus, 
Vahalis, Mosa, and Ocean. 

Belgae, arum, m., the Belgians, an exceed- 
ingly warlike people of German and Cel- 
tic origin, who inhabited the country 
between the Rhenus (Rhine), the Ma- 
trona (Marne), and Sequana (Seine), and 
the Fretum Gallicum (English Channel). 

Bellovdci, drum, m., the most powerful 
among the Belgic tribes, between the 
Sequana (Seine) and Isara (Oise), but 
occupying both banks of the latter river. 
Traces of the name may he found in the 
modern Beauvais. 

Bestia, ae, n. (JL. Calpumius), a senator, 
one of the Catilinarian conspirators, and 
a tribune of the plebs in B. C. 63. 

Bibracte, is, n., the chief town of the Aedui, 

- later Augustodunum, whence its modern 
name Autun. 

Bibrax, actis, n., a small town of the Remi, 
about eight miles north of the Axona 
(Aisne), now Bievre. 

Bigerriones, um, m., a people in the south 
of Aquitanian Gaul, at the foot of the 
Pyrenees. 

Bito, oiiis, m., and Cleobis, is, m., the sons 
of Cydippe, a priestess of Hera at Argos. 

Bituriges, um, m., a Gallic people west of 
the Aedui, from whom they were sep- 
arated by the Liger (Loire). 

Boduogvdtus, i, in., a leader of the Nervii. 

Boii, arum, m., the Boii, on the west of the 
Liger (Loire), which separated them from 
the Aedui, were a widely scattered Celtic 
race, branches of which dwelt in the east 
of Germany (Bohemia, i. e. the country 
of the Boii), and in the north of Italy. 
Caesar, after defeating the Helvetii, with 
whom they formed an alliance to invade 
Gaul (B. C. 58), allowed the Boii to 
dwell among the Aedui. 

Braluspantium, i. n., a town of the Bello- 
vaci. 

Brundisium, i, n. V. Cic. pro Lege Manil. 
XII. n. 5. 

Bruttium, i, n. the country of the Bruttii, 
the southwestern extremity of Italy, is 
surrounded on three sides by the sea, and 
bounded in the north by Lucania. 

Brutus, i, m., D. (Junius) Brutus (Albinus), 
an officer serving under Caesar in Gaul. 
Caesar had great confidence in him, giv- 
ing him, even when a young man, the 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



749 



command of the ships sent to attack the 
Veneti, and on many subsequent occa- 
sions showing him more substantial 
marks of favor and esteem, and finally 
naming him in his will as one of his 
heirs. Notwithstanding this, he basely 
betrayed his friend and benefactor, and 
on the Ides of March took a prominent 
part in his assassination. Caes. III. 11 5 
Sail. Cat. XL. 



Caburus, i, m. (C. Valerius), a chief of the 
Helvii. 

Caeraesi, drum, m., a Germanic people in 
Belgic Gaul. 

Caesar, arts, m. (S. Julius), uncle of M. 
Antony, the triumvir, and brother-in-law 
of P. Lentulus Sura, was consul B. C. 
64, and one of Caesar's legates in Gaul 
in B. C. 52. He was not a man of much 
power of mind, but had some influence 
in the state through his family connec- 
tions and his position in society. 

Caletes, urn and Caleti, drum, m., a people 
of Belgic Gaul, on the coast, north of the 
Sequana (Seine). 

Camillus, i, m. (C), a Roman jurist, and a 
particular friend of Cicero. 

Caninius. i, m. ( Gallus), a friend of Varro 
and Cicero, tribune of the people in B. C. 
56. 

Cantdbri, drum, m., the Cantabrians, an 
exceedingly fierce and warlike people, 
occupying the coast country in the north 
of Spain. 

Capito, onis, m. (P. Qabinius). V. Cic. in 
Cat. III. 3, n. 1. 

Cappadocia, ae, f., a country of Asia Minor, 
between Pontus on the north, Armenia 
on the east, Syria and Cilicia on the 
south, and Lycaonia on the west. 

Capua, ae, (., an important town in the in- 
terior of Campania in Southern Italy. 

Carcaso, onis, f, a town in the south of 
Gaul, on the Atax (Aude), now Careas 
sonne. 

Camutes, um, m., a powerful tribe between 
the Sequana (Seine) and the Liger 
(Loire), extending even south of the 
Liger as far as the territory of the Bi- 
turiges Cubi. 

Carthago (also written Karth.), Xnis, f., the 



city of Carthage, in Northern Africa, 
whose ruins are in the vicinity of Tunis. 

Cassius, i, m., Cassius, the name of a Ro- 
man gens. L. Cassius Longinus, a man 
of high reputation, praetor B. C. Ill, con- 
sul with C. Marius B. C. 107, was, in the 
course of the same year, defeated and 
killed by the Tigurini, a portion of the 
Helve tii. 

Casticus, i, m., a chieftain of the Sequani, 
whom Orgetorix persuaded to seize upon 
the sovereignty of his state. 

Catamantaledes, is, m., a chief of the Se- 
quani. 

Catillna, ae, m. (L. Sergius), a Roman 
who was notorious for several times 
attempting insurrections against his 
country. 

Cato, onis, m., a surname of several cele^ 
brated Romans, the most distinguished of 
whom were M. Porcius Cato Censorius, 
frequently called Cato Major, and M. 
Porcius Cato, great grandson of the for- 
mer, commonly called Uticensis from thw 
circumstance of his having put an end t 
his life at Utica after his defeat at th* 
battle of Thapsus. Cato Major was born 
B. C. 234, was chosen quaestor B. C. 205 # 
was aedile B. C. 199, the following year 
was praetor, was elected consul in B. C. 
195, was appointed military tribune in 
B. C. 191, was chosen censor in B. C. 
184, and died B. C. 149, at the age of 85. 
He was a brave soldier, an able and suc- 
cessful commander, an eloquent orator, 
and a most rigidly virtuous citizen. — 
Cato Uticensis was born B. C. 95, was 
elected tribunus militum in B. C. 67, was 
a successful candidate for the tribuneship 
in B. C. 63, the famous year of Cice- 
ro's consulship and of the suppression of 
Catilne's conspiracy, and supported the 
consul in proposing that the conspirators 
should suffer death. He was the first 
who gave to Cicero the name of pater 
patriae. It was his speech of the 5th of 
December which determined the senate, 
previously wavering from the force of 
Caesar's oratory. V. Sail. Cat. LII. In 
B. C. 54 he was made praetor, which 
was the highest office he reached. Cato 
differed widely in disposition and natural 
gifts from his great ancestor, the Censor, 
yet he looked up to him as a model) 



750 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



adopted his principles and imitated his 
conduct. Living in an age of greater 
corruption and venality, he was the 
same incorruptible patriot, followed the 
same simple mode of life, and practised 
the same stern virtues. He was better 
fitted for a scholar than a soldier j and 
his natural tastes and capacities marked 
him rather for a philosopher than a com- 
mander. He died, B. C. 46, at the age 
of 49. 

Caturiges, urn, m., a Gallic people in what 
is now Dauphine. 

{Jeler, eris, in. (Q. Caecilius Metellus), a 
praetor in B. C. 63. V. Cic. in Cat. I. 
8, n. 6, & Sail. Cat. XXX. 

Celtae, arum, m., a great parent stock of 
people in the north of Europe, the Celts ; 
in Caesar's time they were the most 
powerful of the three great nations who 
occupied Gaul, and were called by the 
Romans Galli, or Gauls. 

Centrones, urn, m., a Gallic people among 
the Alps, in what is now Savoy. 

Cethegus, i, m. (C. Cornelius). V. Cic. 
in Cat. HI., 3, n. 4. 

Cilicia, ae, f., a province in the southern 
part of Asia Minor, between Pamphylia 
and Syria. V. Epp. Cic. XIX. n. 2. 

Cimberius, i, m., a chief of the Suevi. 

Cimbri, drum, m., probably a Celtic tribe 
in the peninsula, called after them the 
Chersonesus Cimbrica (Jutland). To- 
wards the end of the second century B. C, 
a vast host of them joined the Teutones 
and migrated southward. They traversed 
Gaul and Spain, until in B. C. 101 they 
were completely defeated by C. Marius 
in the Campi Raudii, near Verona. 

Cinna, ae, m. (L. Cornelius), an associate 
of Marius in the civil wars, and distin- 
guished for his acts of cruelty. V. Sail. 
Cat. 47, n. 8, and Cic. in Cat. III. 10, 
n. 8. 

Clodius, i,m. (P. — Pulcher), a Roman of 
noble birth, but infamous for the corrup- 
tion of his morals. He committed sacri- 
lege by entering the house of Caesar in 
female attire while the Vestal virgins 
were conducting the rites of the Bona 
Dea. For this crime he was tried, and, 
though clearly guilty, secured an acquit- 
tal by bribery and intimidation. Cicero 
was one of the principal witnesses against 



him ; and after the trial, having been fc. 
ritated by some sarcastic allusions made 
by Clodius to his consulship and by a 
verdict given in contradiction to his testi- 
mony, he attacked Clodius and his par- 
tisans in the senate with great vehe- 
mence. From this time Clodius cherished 
a bitter hatred against him, and procured 
his banishment from Italy, on the ground 
that he had violated the law in the pun- 
ishment inflicted upon the accomplices 
of Catiline. Clodius was eventually as- 
sassinated in Jan., B C. 52, near Bovil- 
lae, by the retinue of Milo, in an acci- 
dental encounter which took place be- 
tween him and the latter individual, as 
Milo was journeying towards Lanuvium 
and Clodius was on his way to Rome. 

Clytaemnestra, ae, f., the daughter of Tyn- 
darus and Leda, sister of Helen, wife of 
Agamemnon, and mother of Orestes, 
Iphigenia, and Electra. . 

Cocasates, um, m., a people in the western 
part of Aquitauia, on the Atlantic coast. 

Coeparius, i, m. (Jlf.). V. Cic. in Cat. III. 
6, n. 11. 

Comrnius, i, m., a chief of the Atrebates, 
made their king by Caesar,and afterwards 
sent into Britain by him to favor the Ro- 
man cause. 

Commoris, is, f., a village in Cilicia, on 
Mount Amanus. 

Condrusi, orum, in., a Germanic people in 
Belgic Gaul, on the right bank of the 
Mosa (Meuse). 

Considius, i, m., P. Considius, an officer of 
great military experience, who served 
under Caesar in Gaul during the cam- 
paign of B. C. 58. 

Coriolanus, i, m., a surname of C. Marcius, 
given him in memory of the prowess 
which he displayed in the taking of Co- 
rioli, a city of the Volscians. Having 
been afterwards impeached and con- 
demned to exile, he took refuge among 
the Volscians and assisted them in carry- 
ing on the war against his native country. 

Cornelius, i, m. (C), a Roman knight con- 
federate with Catiline, who undertook, in 
conjunction with L. Vargunteius, to mur> 
der Cicero in B. C. 63. 

Cornificius, i, m. (Q.), a distinguished Ro' 
man, to whose care Cethegus was com- 
mitted upon the arrest of the conspirators. 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



751 



Cotta, at, m. (L. Aurelius). V. Cic. in Cat. 

I. 6, n. 14. 
Cotta, ae, m. (L. Aurunculeius), one of 
Caesar's lieutenants in the Gallic war. 
In B. C. 54 lie fell, together with his 
colleague Q,. Sabinus, in an attack made 
upon his camp by Ambiorix, chief of the 
Eburones. 
Crassus, i, m., a Roman family name in 
the gens Licinia. 1. M. Licinius Crassus 
Dives, chiefly distinguished for his im- 
mense wealth, though having some emi- 
nence as an orator and a soldier, was 
born about B. C. 115; fled from Marius 
and Cinna into Spain, where he con- 
cealed himself in a cave for the period of 
eight months (B. C. 8.4) ; enlisted under 
Sulla B. C. 83 j was appointed to the 
command of the servile war, and defeat- 
ed and slew Sparfacus, B. C. 71 ; was 
elected to the consulship with Pompey 
B. C. 70 j was censor B. C. Co ; was sus- 
pected by some, though, perhaps, on in- 
sufficient grounds, of favoring the con- 
spiracy of Catiline (V. Sail. Cat. 17 and 
48) B. C. 63 ; entered into a coalition, 
commonly called the first triumvirate, 
with Caesar and Pompey, to overthrow 
the liberties of his country B. C. 60 ; 
held the consulship the second time with 
Pompey B. C. 55 ; shortly before the ex- 
piration of his consulship he went into 
Syria, which, in the distribution of the 
consular provinces, had fallen to his lot, 
and which, to gratify his unbounded ava- 
rice, he plundered with unscrupulous ra- 
pacity ; crossed the Euphrates and made 
war upon the Parthians B.C. 54; and 
having, contrary to the advice of his 
officers, allowed himself to be misled 
and deceived by a crafty Arabian chief 
named Abgarus, he was unexpectedly 
attacked by the Parthians near Carrhae, 
and fell in the contest B. C. 53, more 
than sixty years of age. His head was 
brought to Orodes, the Parthian king, 
who caused melted gold to be poured 
down his throat, saying, " Sate thyself 
now with that metal of which in life 
thou wert so greedy." 2. Publius Li- 
cinius Crassus Dives, younger son of the 
former, was Caesar's lieutenant in Gaul 
from B. C. 58 to B. C 55. At the end of 
B. C. 54 he followed his father to Syria, 



and fell with him in the fatal battle near 
Carrhae. 3. L. Licinius Crassus. V. Cic. 
p. Arch. III. n. 27. 
Cretlcus, i, m. (Q. Caecilius Metellus), was 
consul along with Q Hortensius in B. C. 
69, and in the following year he obtained 
the conduct of the war against Crete, the 
successful termination of which gave 
him the cognomen Creticus. In B. C. 
63, whilo waiting before the walls of 
Rome for a triumph, he was sent by the 
senate into Apulia to prevent an appre- 
hended rising of the slaves, V. SalL 
Cat. 30, n. 7. 
Crlto, Dnis, m., of Athens, the friend and 
disciple of Socrates, was especially cele- 
brated for his love and affection for his 
master, whom he generously supported 
with his fortune, which was very great. 
Ctesfphon, ontis, m., an Athenian, who was 
accused by Aeschines for having pro- 
posed the decree that Demosthene» 
should be honored with the crown. 
Curio, dnis, m. (C. Scribonius). V. Epp. 

Cic. XVII. n. 1. 
Curiosolltae, arum, m., one of the Armoric 

states of Gaul, in modern Brittany. 
Curius, i, m. (M.'), one of Cicero's most 
intimate friends, and for several years 
a merchant at Patrae in Peloponnesus, 
where Tiro, Cicero's freedman, was ill 
in B. C. 50 and 49. 
Curius, i, m. (Q.), a profligate Roman sen- 
ator who conspired with Catiline. "V. 
Sail. Cat. 17, 23, 26, 28. 
Cybistra, drum, n., a town of Cappadocia, 
at the foot of Mount Taurus, near the 
frontiers of Cilicia. 
Cyrus, i, m., the son of Cambyses and 
Mandane, and founder of the Persian 
monarchy, called Cyrus the elder. He 
ascended the throne of Persia in B. C. 
559, and was killed in battle B. C. 529, 
having reigned thirty years. 
Cyzicus, i, f., a considerable town in an 
island of the same name in the Pro- 
pontis, which lay so close to the continent 
of Asia, as to be joined to it by a bridge. 

D 

Damasippus, i, m. V. Sail. Cat. 51, n. 

37. 
Damticles, is, m., a Syracusan, and one ol 

V V 



752 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



the companions and flatterers of the elder 
Dionysius. 

Darius, i, m., Darius Codomannus, the 
last king of the Persians, was conquered 
and put to flight by Alexander the Great, 
and afterwards in the same year was 
murdered by Bessus, satrap of Bactria, 
B. C. 330. 

Deiotarus, i, m., a prince of Galatia, dis- 
tinguished for his zeal for the republic in 
all the Asiatic wars in which the Romans 
were engaged during his reign, and par- 
ticularly serviceable to Pompey in his ex- 
pedition against Mithridates ; for which 
he was honored by the senate with the 
title of king. 

Demetrius, i, m., a Syrian and Greek rheto- 
rician, who lectured on rhetoric at 
Athens. Cicero, during his stay there in 
B. C. 79, was one of his pupils. 

Demosthenes, is, m., the most celebrated of 
the Grecian orators. He was born, as is 
commonly believed, in B. C. 385, and 
died, after taking poison, in the temple 
of Neptune, to which he had fled for 
safety from his pursuers, in B. C. 322, 
at the age of 63. 

Diablintes, turn, m., a tribe of the Aulerci. 
V. Aulerci. 

Diodotus, i, m., a Stoic philosopher, who 
lived for many years at Rome in the 
house of Cicero, where he died in B. C. 
59. He instructed Cicero especially in 
dialectics. 

Dionysius, i, m., the Elder, tyrant of Syra- 
cuse, was born in B. C. 439, and died in 
B. C. 367, after an uninterrupted reign of 
38 years. 

Dicnysius, i, m., of Magnesia, was a dis- 
tinguished rhetorician, who taught his 
art in Asia between the years B. C. 79 
and 77, at the time when Cicero, then in 
his 29th year, visited the East. 

Divico, onis, m., a distinguished Helvetian, 
a general in the war against Cassius, 
and ambassador to Caesar. 

Divit.idcus, i, m., a brother of Dumnorix, 
a chief of the Aedui at the period of the 
Gallic war, and in alliance with the 
Romans. 

Dolabella, ae, m. (P. Cornelius), one of the 
most profligate men of his time, was 
born about B. C. 70, and became the 
third husband of Tullia, Cicero's daugh- 



ter, in B. C. 50, having been previously 
married to Fabia, from whom he had 
been divorced. On the breaking out oi 
the civil war in B. C. 49, Dolabella es- 
poused the cause of Caesar, and Cicero 
that of Pompey. The connection be- 
tween Tullia and Dolabella proved an 
unhappy one, and in B. C. 46 they were 
divorced. 

Dumnorix, Igis, m., an Aeduan chief. 

Dyrrhachium, i, n., a famous sea-coast 
town of Grecian Illyria, the landing- 
place of those coming from Italy, for- 
merly called Epidamnus, now Durazzo. 



E 



Eburones, um, m., a people in Belgic Gaul, 
on both sides of the river Mosa (Meuse). 

Eburovlces, um, m., a tribe of the Aulerci. 
V. Aulerci. 

Eleutherocitices, um, m. {Free Cilicians), a 
people (probably the aborigines) of 
Cilicia. 

Elusates, turn, m., a people of Aquitania. 

Ennius, i, m. V. Cic. pro Arch. V1TI. n. 12. 

Epaminondas, ae, m., a Theban general. 

Epicurus, i, m., a famous Greek philoso- 
pher, the author of the Epicurean phi- 
losophy, so called after him, which as- 
sumed pleasure to be the highest good. 

Epiphanea, ae, f., a city of Cilicia. 

Eplrus, i, f., a province in the northwest- 
ern part of Greece, bordering on the 
Adriatic sea. 

Erana, ae, f., a town in Cilicia, near Mount 
Amanus. 

Etruria, ae, f., a very fertile province of 
Italy, bounded in the north by the river 
Macra, in the east by Umbria and Gallia 
Cispadana, in the south by the Tiber, 
and in the west by the Mare Inferum 
or Tyrrhenum. 

Eurotas, ae,m., the principal river of La- 
conia, on the banks of which Sparta 
stood. 



Fabius, i, m., the name of a very dis- 
tinguished Roman gens. L. Fabiu» 
Maximus. V. Cic. p. Manil. lege, XVI. 
n.14. 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



753 



Fabricius, i, m., C. Fabricius Luscinus, the 
most celebrated of the Fabrician family, 
was leader of the Romans against Pyr- 
rhus, consul in B. C. 282 and 278, and 
famous for his frugality and noble con- 
duct towards Pyrrhus. 
Faesulae, drum, f., a town of Etruria, situ- 
ated on a hill, three miles to the north- 
east of Florentia (now Florence). Sulla 
established a military colony there, and 
Catiline made it the head-quarters of his 
band of desperadoes. 
Figulus, i., m. (C. Marcius), consul in B. C. 
64. In the debate on the sentence of 
Catiline'3 accomplices he declared for 
capital punishment, and approved of 
Cicero's measures generally. Little more 
is known of him. 
Flaccus, i, m., a Koman family name. C. 
Valerius Flaccus, a Roman general and 
propraetor of Gaul, B. C. 83. 
Flaccus, i, m. (L.Valerius). V. Cic. in Cat. 

III. 2, n. 17. 
Flaccus, i, m. (M. Laenius), a friend of 
Atticus, who, notwithstanding the strin- 
gent edict of Clodius, B. C. 58, sheltered 
Cicero in his country-house near Brundi- 
sium, until he could securely embark for 
Epirus. The father, brother, and sons 
of Laenius were equally earnest in be- 
friending the exile. 
Flaminius, i, m. (C), a man of Arretium, 
who is mentioned as one of Catiline's 
conspirators. Nothing more is known of 
him. 
Flavius, «, m. (L.), a tribune of the people 
in B. C. 60, on the suggestion of Pompey, 
brought forward an agrarian law, which 
was chiefly intended to benefit the vete- 
rans of Pompey. 
Fulvia, ae, f., a Roman lady of rank, but of 
loose morality, by whom the conspiracy 
of Catiline was first divulged. 
Fulvius, t, m. (A.), a son of a Roman sena- 
tor, put to death by his father for joining 
the party of Catiline. 
Furius, i, m. (P.). V. Cic. in Cat. III. 6, 
n. 13. 



G 

Gabinius, i, m., the name of a Roman gens. 
For A. Gabinius, v. Piso $ Cic. p. ManiL 
lege, XVII. n. 17. 



Galba, ae, m., a king of the Suessiones. 

Galba, ae, m., a Roman patrician family 
name. Servius Oalba, one of Caesar*s 
lieutenants in Gaul, and afterwards, 
according to Suetonius, one of the con- 
spirators against bis life. 

Galli, orum, m., the Gauls generally, but 
in a more restricted sense the inhabitants 
of the central parts of Gaul, between the 
Garumna (Garonne), and the Sequana 
(Seine) and Matrona (Marne). 

Gallia, ae, f., the country of the Galli, Gaul, 
both beyond the Rhine and in Upper 
Italy. 

Garumna, ae, m., the Garonne, a river in 
the southwest of Gaul. 

Garumni, orum, m., a Gallic tribe near the 
sources of the Garumna (Garonne.) 

Gates, um, m. (also Garltes), a people of 
Aquitania. 

Geneva, ae, f., a town of the Allobroges, on 
Lake Lemannus (Lake of Geneva). It 
is still called Geneva. 

Graioceli, drum, m., a people among the 
Graian Alps, in the western part of Cis- 
alpine Gaul. 

Gytheum, i, n., a seaport in Laconia, on 
the Eurotas. 



H 



Harudes, um, m., a German people, who 
passed over into Gaul. Their original 
seat is not certainly known, but was 
probably north of the Danube, not far 
t'rom its sources. 

Helvetii, orum, m., the Helvetians, a Gallic 
people, bounded by the Rhenus (Rhine), 
by Mount Jura, and by the Rhodanus 
(Rhone), and Lake Lemannus (Lake of 
Geneva). 

Herennius, i, m. (C), son of Sext. Heren- 
nius, and tribune of the plebs in B. C. 60, 
when he zealously seconded P. Clodius 
in his efforts to pass by adoption into a 
plebeian family. 

Hermia, ae, m., a slave of Cicero. 

Hicro, onis, m., the tyrant of Syracuse and 
friend of the poet Simonides, was dis- 
tinguished for the splendor of his reign, 
and for the patronage which he extended 
to men of letters. He died B. C. 467, in 
the twelfth year of his reign. 



754 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



Iccius, i, in., a chief of the Remi, sent as 
an ambassador to Caesar. 

Jconium, i, n., a city of Lycaonia. 

lUyricum, i, n., a country on the eastern 
shore of the Adriatic, extending north- 
ward from Epirus to the head of the 
sea. 

IsaurU drum, m., the Isaurians, the inhab- 
itants of Isauria, a country of Asia Minor, 
between Pamphylia and Cilicia. 



Julius, t, m. (C), one of Catiline's con- 
spirators. 

Jura, ae, m., a chain of mountains extend- 
ing from the Rhone to the Rhine, be- 
tween the country of the Sequani and 
Helvetii. 



Labienus, i, m. (Titus), Labienus, a tri- 
bune of the people in B. C. 63, the year 
of Cicero's consulship, and in Caesar's 
campaigns in Gaul his first and most 
distinguished lieutenant. In the begin- 
ning of the great contest between Caesar 
and Pompey (B. C. 49), Labienus de- 
serted his old friend and captain, and 
joined the Pompeian party. He fell at 
the battle of Munda in Spain in B. C. 45. 

Lacedaemon, $nis T f., a city of Laconia 
situated on the river Eurotas in the 
southern part of the Peloponnesus. 

Caeca, ae, m. (M. Porcius), a senator and 
a leading member of the Catilinarian 
conspiracy. It was at his house that the 
conspirators met in November, B. C. 63. 

Lanuvium, i, n., a town of Latium on the 
Via Appia. 

LaodicSa, ae, f., a city in Phrygra Major on 
the river Lycus, near the borders of 
Caria. 

tatobfigi, drum, m., a German people who 
invaded Gaul with the Helvetii, and who 
dwelt, probably, between the Rhine and 
the sources of the Danube. 

Lentulus, i, m. (P. Cornelius, surnamed 
Sura). V. Cic. in Cat. III. 3, n. 5. 



Lepldus, i, m. (MS Aemilius). V. Cic. in 
Cat. I. 6,n. 14. 

Lepontii, Drum, m., an Alpine people, about 
the sources of the Rhenus (Rhine) and 
the Ticinus (Ticino). 

Leuci, drum, m., a Gallic tribe in the 
southeastern part of Belgic Gaul, north 
of the Sequani and west of Mount 
Vosegus. 

Lexovii, drum, m., a Gallic tribe west of 
the mouth of the Sequana (Seine). 

Liger, is, or Ligeris, is, m., the largest 
river in Gaul. It rises in the southern 

• part, and flowing first in a northern and 
afterwards in a western direction, dis- 
charges itself into the Atlantic: now 
the Loire. 

Lingdnes, um, m., a people of Celtic Gaul, on 
the northwest of the Sequani, about the 
sources of the Sequana (Seine), Matrona 
(Marne), and Mosa (Meuse). 

Liscus, i, m., Liscus, a chief magistrate of 
the Aedui. 

Longlnus, i, m. (L. Cassius), was along 
with Cicero one of the competitors for 
the consulship for the year B. C. 63, and 
having been defeated became an ac- 
complice in the conspiracy of Catiline. 
According to Cicero (in Cat. III. 6), 
he took upon himself the execution of 
that part of the plan which related to the 
burning of the city ; and he also carried 
on the negotiation with the ambassadors 
of the Allobroges, but was prudent 
enough not to give them any written 
document under his seal, as the others 
had done. He left Rome before the am- 
bassadors, and accordingly escaped the 
fate of his comrades. He was con- 
demned to death in his absence, but 
whether he was apprehended and ex- 
ecuted afterwards is not known. 

Luceria, ae, f., an ancient city of Apulia, 
now Lucera. 

Lycaonia, ae. f. y a country of Asia Minor, sit- 
uated between Galatia on the north, Cap- 
padocia on tho east, Cilieia on the south, 
and Pisidia and Phrygia on the west. 

Lysandtr, dri, m., a celebrated Spartan 
general, who cunquered the Athenians 
and demolished the walls of their city in 
B. C. 404, and who perished in battle 
under the walls of Haliartus, a town in 
Boeotia, in B. C. 395 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



755 



M 

Maecius, i, m. (Sp. — Tarpa), a critic, who 
was engaged by Pompey to select the 
plays that were acted at his games ex- 
hibited in B. C. 55. He was likewise 
employed by Augustus as a dramatic 
censor. 

Magetobria, ae, f., a town in Gaul, whose 
site is uncertain, but is supposed to be 
that of the modern Moigte de Broie, near 
the confluence of the Arar(Saone) and 
Ogno in Burgundy. 

Mallius, i, m. (L. Written also Manlius 
and Manilius), a Roman proconsul in 
the time of the Sertorian war. He had 
the government of Narbonese Gaul in 
B. C. 78. 

Mallius or Manlius, i, m. (C), one of 
Catiline's conspirators, was stationed by 
him at Faesulae in Etruria, where he 
was commissioned to collect an army 
and prepare all military stores. He had 
served under Sulla as a centurion, and 
possessed great military experience and 
reputation. In the battle against An- 
tonius, in which Catiline fell, Mallius 
commanded the right wing, and was 
killed in the conflict. 

Mantinea, ae, f., a city of Arcadia in the 
central part of the Peloponnesus, cele- 
brated for the victory of Epaminondas 
over the Spartans. 

Marcomanni, drum, m. (i. e. the men of the 
mark or border), a powerful people of 
Germany, who originally dwelt on the 
banks of the Main, between the Rhine and 
the Danube, but who subsequent!} took 
possession of the country of the Boii (Bo- 
hemia), who were subdued bythoinvaders. 

Marius, i, m. (M.), a friend of Cicero, whose 
estate was in the neighborhood of one of 
Cicero's, and with whom he was closely 
united by similarity of political opinions 
and intellectual tastes and habits. Al- 
though he suffered constantly from ill 
health, he was of a lively and cheerful 
disposition, full of wit and merriment; 
and accordingly Cicero's four letters to 
him. which have come down to us, are 
written in a sportive tone. 

Massilia, ac, f, a seaport town in Gallia 
Narbonensis, now Marseilles. 

Matrdna, ae, m., the Marne, a river of Gaul 



which forms part of the boundary between 
Gallia Belgica and Celtica, and unites 
with the Sequana (Seine) at Lutetia 
(now Paris). 

Mauritania, ae, f., a country of Africa, on 
the shores of the Mediterranean, between 
the Atlantic Ocean and Numidia, th* 
modern Fez and Morocco. 

Mediomatrtci, drum, m., a powerful people 
of Belgic Gaul, south of the Trevirf, 
about the Mosella (Moselle) and Saravus 
(Saar). 

Menandcr, i, m., a slave of Cicero. 

Menapii, arum, m., a Germanic people, who 
dwelt on both banks of the Rhenus 
(Rhine) in the northern part of its course. 

Menippus, i, m., of Stratonice, a Carian by 
birth, was the most accomplished orator 
of his time in all Asia. Cicero, who 
heard him about B. C. 79, puts him al- 
most on a level with the Attic orators. 

Messdla, ae, m., a Roman family name. M. 
Valerius Messala Niger was praetor in B. 
C. 63 j cousul in B. C. 61, censor in B. C. 
55. and a respectable orator. Caes. I. 2. 

Messius,i, m. (C), a tribune of the people 
in B. C. 57. 

Metros, ae, m., a Cappadocian, who had 
been banished by Queen Athenais, but 
was restored by Cicero in B. C. 51. 

Mettius, i, m. (M.), a man who was sent 
by Caesar at the opening of the Gallic 
war, in B. C. 58, as ambassador to Ario- 
vistus, king of the German league, and 
was detained prisoner by him, but subse- 
quently rescued by Caesar. 

Minturnae, drum, f., a city of Latium, on 
the border of Campania, at the mouth of 
the Liris. 

Misenum, i, n., a promontory, town, and 
harbor in Campania. 

Mitylenae, drum, f., the capital of the island 
of Lesbos, in the Aegean sea. 

Molon, dnis, m., a surname of Apollonius, 
a native of Alabanda, a town in the in- 
terior of Caria in Asia Minor. He left 
his country and established himself as a 
teacher of rhetoric in Rhodes ; but he 
appears to have also taught rhetoric at 
Rome for some time. Cicero received in- 
struction from him at Rome in B. C. 88 
and 81. 

Morini, drum, m., a maritime -people of 
Gaul opposite the coast of Kent in Britain* 



756 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



It contained the port of Itius, from which 
Caesar sailed across to Britain. 
Mosa, ae, f., a river of Belgic Gaul, now 
the Meuse. It has its sources in Mount 
Vosegus, and falls into the Vahalis 
(Waal), or left arm of the Rhenus 
(Rhine), wiTh which it flows into the 
German ocean 



N 



/fameius, i, m., a Helvetian nobleman sent 
as an ambassador to Caesar. 

NannStes, um, m., a Celtic tribe on the 
coast, north of the Liger (.Loire). 

JVantuates, um, m., a people on the south 
of the Lacus Lemannus (Lake of Geneva). 

Narbo, onisy m., a commercial town of con- 
siderable importance in the south of Gaul, 
on the Atax (Aude), about 12 miles from 
the sea. It was an ancient Gallic place, 
but reduced to a Roman colony in B. C. 
118 by the consul C. Martius, and made 
the capital of the Roman province, which 
received from it the name of Gallia Nar- 
bonensis. From its founder it was called 
Narbo Martius ; now Narbonne. 

Jfasica, ae, m. (P. Cornelius Scipio), judged 
by the Senate to be the most virtuous 
man in Rome, and on that account was 
sent to Ostia along with the Roman ma- 
trons to receive the statue of the Idaean 
Mother, which had been brought from 
Pessinus, was curule aedile in B. C. 196, 
praetor in 194, and consul in 191. He is 
mentioned both by Cicero and Pomponius 
as a celebrated jurist. 

JVasua, ae, m., Nasua, a leader of the Suevi, 
and brother of Cimberius. 

Nemetes, um, m., a German tribe on the 
left bank of the Rhine, south of the Van- 
giones, near the modern Speier. 

JVfero, dnis, m. (Tib. Claudius), a Roman 
senator, who recommended that the mem- 
bers of the conspiracy of Catiline, who 
had been seized, should be kept confined 
till Catiline was put down, and they 
knew the exact state of the facts. 

Jfervii, drum, m., an original German tribe 
in Belgic Gaul, in what is now Hainault, 
about the Scaldis (Scheld). Their do- 
minion reached to the sea. 

Kobilior, oris, m. (M. Fulvius)^ a Roman 



knight, confederate with Catiline. Noth 
ing further is certainly known of him. 

Noreia, ae, f., the chief town of Noricum, 
a country bounded on the north by the 
Danube, on the east by Pannonia (Hun- 
gary), on the south by Pannonia and 
Gallia Cisalpina, and on the west by 
Vindelicia and Raetia, from which it 
was separated by the river Oenus (Inn). 

Noviodiinum, i, n., the capital of the Sues- 
siones, on the Axona (Aisne) : now Sois- 



o 



OcSlurriy i, n., the chief city of the Graioceli, 
in the western part of Cisalpine Gaul. 

Octodurus, i, m.,'a town of the Veragri. 

Oedipus, odis and i, m., 1, a king of Thebes, 
the son of Laius and Jocastaj 2, Oedipus 
Coloneus, the title of a tragedy of Sopho- 
cles. 

Orestilla, ae, f. See Aurelia. 

Orgetdrix, Igis, m., a Helvetian chieftain, 
distinguished for his noble birth, wealth, 
and ambition. 

Orpheus, i, m., one of Cicero's slaves. 

Osismii or Osismi, drum, m., one of the 
Armoric tribes, in the westernmost part 
of Celtic Gaul. 



Paem&ni, drum, m., a German people in 
Belgic Gaul, east of the Mosa (Meuse). 

Palicanus, i, m. (M. Lollius), V. Epp. Cic. 
IV. n. 28. 

Parthi, drum, m., the Parthians, a Scythian 
people, situated to the northeast of the 
passes of the Caspian and south of 
Hyrcania, famed in antiquity as roving 
warriors and skilful archers. 

Paulus, i, m., a Roman surname of the 
Aemilian family. V. Cic. in Cat. IV. 
10, n. 7. 

Paulus, i, m. (L. Aemilius Lepidus), a broth- 
er of M. Lepidus, the triumvir. His first 
public act was the accusation of Catiline 
in B. C. 63, according to the lex Plaulia 
de vu fie obtained the quaestorship for 
the year B. C. 59. the aedileship for B. C- 
55, the praetor?hip for B. C. 53, and the 
consulship for B. C. 50. 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



757 



Pedius, i, m. (Q), one of Caesar's lieuten- 
ants in Gaul, B. C. 57, and consul, B. C. 
43. He was a great-nephew of Caesar, 
being the grandson of his sister Julia. 

Perdiccas, at, m,, a king of Macedonia. 

P&rses, ae, m. or Perseus, i, m., the last 
king of Macedon. V. Cic. p. Manil. lege, 
XVIIL n. 8. 

Pescennius, i, ra., a friend of Cicero. 

Petreius, i, m., (M.), the lieutenant of C. 
Antonius in the war with Catiline. 

Pkilhetaerus, i, m. (Cludius), a servant or 
friend of Cicero, who accompanied him 
in his exile as far as Brundisium. 

Philippus, i, m., the name of several kings 
of Macedonia, the most celebrated of 
whom was the son of Amyntas, and 
father of Alexander the Great. 

Philo, dnis, m., the Academic, was a na- 
tive of Larissa, a disciple of Clitomachus, 
and one of the teachers of Cicero. 

Pliilomelium >■, i, n., a town in Phrygia Major, 
near the borders of Lycaonia. 

Picenum, i, n. V. Cic. in Cat. II. 3, n. 2. 

Pic'tdnes, um, a powerful people of Celtic 
Gaul, on the coast, to the north of the 
Santones, between the Liger (Loire) and 
Carantanus (Charante). 

Pindenissus, i. m., or -um, i, n., a fortified 
town in Cilicia, taken by Cicero. 

Piso, onis, m., a Roman family name. 1. 
M. Pupius Piso, consul with M Valerius 
Messaia, B. C. 61 Was not particularly 
distinguished. Caes. I. 2. 2. L. Cal- 
purnius Piso t the father-in-law of Ju- 
lius Caesar, consul, B. C. 58, with A. 
Gablnius, censor B. C. 50, with Ap. Clau- 
dius Pulcher, was an unprincipled deb- 
auchee and a cruel and corrupt magis- 
trate. Caes. 1. 6. 3. L. Calpurnius Piso, 
grandfather of the last-named, was con- 
sul, B. C. 112. In B. C. 107 he served as 
lieutenant under the consul L. Cassius 
Longinus, who was sent into Gaul to 
oppose the Cimbri and their allies, and 
he fell, together with the consul, in the 
battle in which the Roman army was 
utterly defeated by the Tigurini in the 
territory of the Allobroges. Caes. I. 12. 
4. Piso, a very brave and distinguished 
Aquitanian officer, killed in the war 
against the Uaipete?. Caes. IV. 12. 5. 
Cn. Calpurnius Piso, a proflicaTe young | 
nobleman of the most during and un- 



scrupulous character, who formed with 
Catiline a treasonable conspiracy in B. C. 
66. Sail. Cat. XVIII., XIX. 6. C. Cal- 
purinus Piso, a distinguished Roman, 
who was consul in B. ( C. 67. In B. C. 
66 and 65 he administered the province 
of Narbonese 'Gaul as proconsul, and 
while there suppressed an insurrection of 
the Allobroges. Like many of the other 
Roman nobles, he plundered his prov- 
ince. He was defended by Cicero in 
B. C. 63. Sail. Cat. XLIX. n. 4. 

Plato, dnis, m., a celebrated Grecian phi- 
losopher, the disciple of Socrates, the 
instructor of Aristotle, and founder of 
the Academic philosophy. He was born 
about B. C. 430, and died according to 
some in the 81st, according to others in 
the 84th year of his age. 

Poeni, Drum, m., the Phoenicians, i. e. the 
Carthaginians (descended from the Phoe- 
nicians). 

Pompeius (Cn.), i, m. See Cic. Manil. lege, 
X., n. 6 and 11. 

Pomptlnus, i, m. (G). V. Cic. in Cat. III. 
2,n. 18. 

Posidonius, i, m., a native of Apamea, a 
city of Coele-Syria, was a Stoic philos 
opher, a disciple of Panaetius, and one 
of Cicero's teachers. He was born about 
B. C. 135, and lived to the age of 84 
years. 

Praeconimis, i, m. (L. Valerius), a Roman 
lieutenant, was defeated and slain by the 
Aquitani. 

Procillus, i, m. V. Caes. I. 19, n. 5. 

Proto genes, is, m., 1, a celebrated Grecian 
painter of Caunus, on the coast of Caria ; 
2, a slave who attended M. Marius in 
the capacity of reader. 

Ptiani, drum, m. (also written Preciani), a 
people of Aquitanian Gaul. 

Ptolemaeus, i, m., the son of Lagus, sur- 
named Soter, was king of Egypt from 
B. C. 323 to 284. 

Puteoli, drum, m., a city on the coast of 
Campania, opposite Baiae, having min- 
eral springs, a favorite resort. 

Pyrrhus, i, m.,kingof Epirus, and a power- 
ful enemy of the Romans. He perished 
in B. C. 272, in the 4Ctn year of his age, 
and in the 23d of his reign. He was the 
greatest warrior and one of the best prin- 
ces of his tinre 



758 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



K 



Raur&ci, drum, m., a people north of the" 
Helvetii, on the left bank of the Rhine. 

Regulus, i, m. (Jlf. Atilius), celebrated for 
bravery and patriotism, was consul in 
B. C. 267 and 256. 

Remi, Drum, in., a people of Belgic Gaul, 
on both sides of the Axona (Aisne), be- 
tween the Mosa (Meuse) and the Matro- 
na (Marne). 

Rex, gis, m. ( Q. Marcius), a Roman general 
sent by the senate to oppose Catiline's 
forces in Etruria. He was consul in 
B. C. 68. 

Rheddnes, um, m., one of the Armoric 
tribes, in Celtic Gaul. 

RhenuSf i, m., the Rhine, a river which 
forms the boundary between ancient 
Gallia and Germania. 

Rhddanus, i, m, the Rhone, a river in the 
southeast of Gaul. 

RhSdus, i, f., an island of the Aegean sea 
about 12 miles from the south coast of 
Caria in Asia Minor. 

Rvfus, i, m., a very common Roman sur- 
name. 1. P. Sulpicius Rufus, one of 
Caesar's lieutenants in Gaul. 2. Q. 
Pompeius Rufus, a praetor in B. C. 
63. In this year he was sent to Capua, 
where he remained part of the following 
year, because it was feared that the slaves 
in Campania and Apulia might rise in 
support of Catiline. 

Rute~m, arum, m., a people of Aquitanian 
Gaul, dwelling partly in the provincia. 



Sablnus, i, m. ( Q. Titurius), one of Caesar's 

lieutenants in Gaul from B. C. 57 to B. 

C. 54. In the winter of this year he was 

attacked and killed by Ambiorix, the 

chief of the Eburones. 
Sabis, is, m., a river of Belgic Gaul, which 

flows into the Mosa (Meuse) : now the 

Sambre. 
Saenius, i, m. (Z,.), a Roman senator at the 

time of the Catilinarian conspiracy. 
Salustius, i, m., a friend of Cicero. Epp. 

Cic. VI. 6. 
Sanga, ae. m. (Q. Fabius), the patronus of 

the Allobroges, was the person to whom 



the ambassadors of the Allobroges dis» 
closed the treasonable designs of the Cati- 
linarian conspirators. Sanga communi- 
cated the intelligence to Cicero, who was 
thus enabled to obtain the evidence which 
led to the apprehension and execution 
of Lentulus and his associates, B. C. 63. 

Santdnes, um, and Santdni, drum, m., a peo- 
ple on the west coast of Gaul, north of 
the river Garumna (Garonne). 

Scipio, dnis, m., the name of a celebrated 
Roman family in the gens Cornelia, the 
most famous members of which were the 
two conquerors of the Carthaginians, P. 
Cornelius Scipio Africanus Major (V. 
Cic. in Cat. IV. 10, n. 4) in the second, 
and P. Cornelius Scipio Aemilianus Afri- 
canus Minor (V. Cic. in Cat. IV. 10, n. 
6) in the third Punic war. 

Seduni, drum, m., a people, east of the Nan- 
tuates, about the source of the Rhone 

Sedusii, drum, m., a German people east of 
the Rhine, in the vicinity of the Main, 
but their precise position is uncertain. 

Segusiani, Drum, m., a people between the 
Liger (Loire) and the Rhodanus (Rhone). 

Sempronia, ae, f, a member of the illus- 
trious house of the Sempronii, from which 
the two Gracchi and other distinguished 
men derived their descent. She was a 
profligate woman, the wife of D. Junius 
Brutus, and the mother of D. Brutus, 
who subsequently .took part in the con- 
spiracy against Caesar. 

Sendnes, um, m., a powerful people or 
Celtic Gaul, east of the Carnutes, and 
dwelling on both sides of the Sequana 
(Seine). 

Septimius, i, m. V. Sail. Cat. 27, n. 1. 

Sepyra, ae, f., a village in Cilicia,on Mount 
Amanus. 

Sequana, ae, {., the Seine, one of the princi- 
pal rivers of Gaul. 

Sequdni, Drum, m., a tribe bounded in the 
west by the Arar(Saone), in the east by 
the Jura and the Rhenus (Rhine), in 
the north by Mount Vosegus, and ex- 
tending southwards towards the Rhoda- 
nus (Rhone). Chief town, Vesontio (Be~ 
sancon). 

Sertorius, i, m. (Q.), a Roman general and 
adherent of Marius, who maintained 
himself for a long while in Spain agimst 
the partisans of Sulla, but was finally a* 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



759 



Bassinated by Perpema. ' V. Cic. pro Ma- 
nil, lege, IV. n. 11. 

Sesuvii, Crum, m., one of the Arnioric tribes, 
in Celtic Gaul. 

Sextius, i, m. See Baculus. 

Sibuzates, M,m.,a people in the southwest 
of Gaul, at the foot of the Pyrenees. 

Sicca, ae, in., a friend of Cicero, who took 
refuge on his estate at Vibo, in the coun- 
try of the Bruttii, when he left Rome in 
B. C. 53. Here Cicero received intelli- 
gence of his banishment, and forthwith 
set out for Brundisium, where he ex- 
pected to meet Sicca, but was disappoint- 
ed, as Sicca had left Brundisium before 
he arrived there. 

Sicyon, onis, f., the capital of the territory 
of Sicyonia in the Peloponnesus, near the 
isthmus. 

Sigambri, drum, m., a German people east 
of the Rhine, who appear first on the 
river Sieg, which still contains the root 
of their name ; but afterwards they 
dwelt farther to the northeast about the 
Luppia (Lippe). 

Sildnus, i, m. (D. Junius), was consul in 
B. C. 62, and in consequence of his being 
consul elect, was first asked for hi3 opin- 
ion by Cicero in the debate in the senate 
on the punishment of the Catilinarian 
conspirators. 

Silius, i. m. ( T. .), an officer in Caesar's army 
in Gaul, sent among the Veneti to pro- 
cure corn. 

SimOntdes, is, m., a celebrated lyric poet 
of Cebs, who was born about B. C. 556, 
and lived to the age of 93 years. 

Sittius, i, m. (P.), surnamed Nucerinus 
from Nuceria, a city of Campania, the 
place of his birth, was one of the ad- 
venturers, bankrupt in character and 
fortune, but possessing considerable 
ability, who abounded in Rome during 
the latter years of the republic. He was 
connected with Catiline, and weat to 
Spain in B. C. 64, from which country 
he went into Mauritania in B. C. C3. 

Socrates, is, m., the celebrated Grecian 
philosopher. 

Sophocles, is and /, m., a celebrated Grecian 
tragic poet, born in Colonus, a small vil- 
lage near Athens, in B. C. 495. He com- 
posel about 133 plays, the last of which, 
the Oedipus at Colonus, was written near 



the close of a long and useful life. He 
died at the age of 93. 

Sotiates, um, m., a people in the 
southwest of Gaul, on the Garumna 
(Garonne). 

Spinther, eris, m. (P. Cornelius Lentulus), 
a Roman aedile during the consulship of 
Cicero, who was intrusted with the 
care of the apprehended conspirator, P. 
Lentulus Sura. He was praetor in B. C 
60, and consul in B. C. 57. 

Stabianum, i, n. (Stabiae), a villa of M. 
Marius near Stabiae, a small town on the 
coast of Campania. 

Stalilius, i, m. (£.)• V. Cic. in Cat. HI. 3, 
n. 3. 

Suessiones, um. f m., a very brave tribe in 
Belgic Gaul, west of the Remi, between 
the Axona ( Aisme) and Matrona (Marne). 
The name is preserved in the modern 
Soissons. 

Suevi, drum, m., the Suevi, properly not 
the name of any particular tribe, but a 
designation applied to a great number of 
them, and describing them as wander 
ing about without fixed habitations, in 
opposition to the Ingaevones, that is, the 
settled tribes. They occupied the greater 
half of the interior of Germany, from the 
Baltic to the Main and Danube. The 
name remains in the modern Schwaben 
or Suabia. 

Sulla, ae, m. (P. Cornelius). V.Cic. in Cat. 
I. 6, n. 14. Although reckoned by Sal- 
lust as one of the conspirators, and ac- 
cused of this crime by L. Torquatus and 
C. Cornelius, he was defended by Cicero 
in an oration still extant, and acquitted. 
V. Sail. Cat. XVII., XVIII. He was 
a nephevv of tho dictator, and died in 

B. C. 45. 

Sulla, ae, m. (Servius Cornelius), a brother 
of the preceding, took part in both of 
Catiline's conspiracies. His guilt was 
so ovident that no one was willing to 
defend him ; but we have no knowledge 
that he was put to death along with the 
other conspirators. 

Sulla, ae, m., the name of a patrician 
family of the gens Cornelia. Of this 
family L. Cornelius Sulla Felix, born B. 

C. 138, the dictator and implacable rival 
of Marias, was the most eminent. Hav- 
ing neither an illustrious ancestry nor 



760 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



hereditary wealth, he was, like most 
great men, the architect of his own for- 
tunes. Though possessed of moderate 
means, he secured a good education, 
studied the Greek and Roman literature 
with diligence and success, and appears 
early to have imbibed that love for liter- 
ature and art by which he was distin- 
guished throughout his life. He was 
elected to the quaestorship for the year 
B. C. 107, and served in that capacity 
under C. Marius in the Jugurthine w^r 
in Africa, which he contributed largely 
to bring to a successful termination by 
the capture of Jugurtha in B. C. 106 
In B. C. 104 as legate, and in B. C. 103 
as tribunus militum, he again served un- 
der Marius in the Cimbrian war, and in 
each year gained great distinction by his 
military services. Marius becoming 
jealous of the rising fame of his officer, 
an estrangement began to arise between 
them about this time, which in a few 
years assumed a most deadly form. In 

B. C. 93 Sulla gained the praetorship, 
and in the following year was sent as 
propraetor into Cilicia, with an especial 
commission to restore Ariobarzanes to 
his kingdom of Cappadocia, from which 
he had been expelled by Mithridates : a 
commission which he executed with 
complete success. In B. C. 88 he was 
chosen consul and appointed by the 
senate to the command of the war against 
Mithridates, in which he was engaged 
during the next five years. In the spring 
of B. C. 83 he returned to Italy with his 
army, fully determined to crush the 
Marian faction and make himself master 
of Borne. This he accomplished in B. 

C. 82, after a most bloody conflict, in 
which 40 consulars, praetorians, and 
aediles, 200 senators, 1600 equites, and 
150,000 citizens were destroyed. He was 
immediately invested with the dictator- 
ship, which he held till B. C. 79, when, 
to the surprise of every one, he resigned 
his office, and retired to private life to 
Puteoli, where he died the following 
year, B. C. 78. at the age of sixty. V. 
Cic.in Cat II. 9 n. 9. 

Sura, ae, m. See Lentulus. 
Synnas, Mis, f , a town in the interior of 
Phrygia Major. 



Tarbelli, drum, m., a people in the south, 
west of Aquitania, on the Atlantic coast, 
next to the Pyrenees. 

Tarquinius, i, m. (£.), one of Catiline's 
conspirators, who turned informer, and 
accused M. Crassus of being privy to the 
conspiracy. 

Tarusates, ium, m., a people in the south- 
west of Gaul. 

Taurus, i, m., a mountain range, having 
several branches, in the southern part of 
Asia Minor. 

Tenchtheri, drum, m., a German tribe on 
the banks of the Rhine, south of the 
Usi petes. Under Caesar they experi- 
enced the same fate as the Usipetes, and 
were likewise admitted by the Sigambri. 

Terentius, i, m. (Cn.), a Roman senator, 
into whose custody Coeparius, one of the 
Catilinarian conspirators, was given. 

Terrasidius, i, m. ( 7".), an officer in Caesar's 
army in Gaul sent to the Sesuvii for 
supplies. 

Teutoni, drum, and Teutones, um, m., a 
German people, who originally dwelt be- 
tween the Elbe and the Baltic, east of the 
Cimbri, with whom they migrated south- 
ward ; but were defeated by C. Marius, 
in B. C. 102, near Aquae Sextiae, in 
Gaul. 

Thales, is, m., a celebrated Grecian phi- 
losopher of Miletus, and of the seven 
wise men. He was born about B. C. 
£80, and lived to a great age. 

Themistocles, i and is, m., a celebrated 
Athenian commander, who was born 
about B. C. 514, conquered the Persians 
at Salamis in B. C. 480, was ostracized 
in B. C. 471, and died in B. C. 449. He 
was an able general, but ambitious, and 
unscrupulous as to the means which he 
employed for the accomplishment of his 
enfls. 

Tibarani, drum, m., a people in Cilicia, 
upon Mount A man us. 

Tiro, dnis, m. (M. Tullius), the freedman 
and pupil of Cicero, to whom he was an 
object of the most devoted friendship 
and tender affection, appears to hav« 
been a man of very amiable disposition 
and highly cultivated intellect He was 
not only the amanuensis of the orator, 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX. 



761 



and his assistant in literary labor, but 
was himself an author of no mean repu- 
tation. It is supposed that he was the 
chief agent in bringing together and ar- 
ranging the works of Cicero, and in pre- 
serving his correspondence from being 
dispersed and lost. 

Titurius, ?', m. See Sabinus. 

Tolosa, ae, f., Tolosa (Toulouse). See To- 
losdtes. 

Tdlosdtes, turn, m., the inhabitants of To- 
losa (Toulouse), a celebrated commercial 
town on the eastern bank of the Garum- 
na (Garonne), and capital of the Tecto- 



Torqudtus, i, m. (77. Manlius), a celebrated 
Roman, twice dictator (B. C. 353, 349), 
and three times consul (B. C. 347, 344, 
340), who put his son to death for fight- 
ing contrary to orders. 

Torqudtus, i, m. (L. Manlius). V. Cic. in 
Cat. I. 6, n. 14. 

Trebius, i, m., Marcus Trebius Gallus, one 
of Caesar's officers in Gaul sent among 
the Curiosolitae for supplies. 

Trebonius, i, m. (A.), a Roman eques and 
a negotiator or money-lender in the pro- 
vinces, was recommended by Cicero to 
the proconsul Lentulus in B. C. 56. 

Tres Tabernae, ium — drum, f., the Three 
Taverns, a place on the Appian Way, 
near Ulubrae and Forum Appii. 

Trevtri, drum, m., a German people, be- 
tween the Mosa (Meuse) and the Rhenus 
(Rhine), whose capital was Augusta 
Trevirorum (Treves). 

Tribocci, drum, m. (written also Triboci), 
a German tribe on the left bank of the 
Rhine, south of the Nemetes, near the 
modern Strasbourg. 

Tulingi, Drum, m., a people north of the 
Helvetii, on the right bank of the Rhine. 

Tullus, i, m. (L. Volcatius), V. Cic. in 
Cat. I. 6, n. 14 ; Epp. Cic. XI. 

Turdnes, urn, m., a people of Celtic Gaul, 
on both banks of the Liger (Loire), 
around the modern Tours. 

Tusculum, i 9 n., a very ancient town of 
Latium. 



u 



Ubii, drum, m., a German tribe, which 
dwelt originally on the east of the Rhine, 



but was transplanted in B. C. 37, under 
Augustus, to the western bank. 

Umbrenus, i, m. (P.). V. Cic. in Cat. III. 
6, n. 16 ; Sail. Cat. XL. 

Ummius, i, m., a slave of Cicero. 

Unelli, drum, m., one of the Armoric tribes, 
in the northwestern part of Celtic Gaul. 

Usipgtes, um, m., a German tribe on the 
banks of the lower Rhine. They were 
driven from their homes and crossed the 
Rhine ; but being defeated by Caesar, 
they were forced to return, and were re- 
ceived by the Sigambri, who allowed 
them to dwell on the banks of the Lup- 
pia (Lippe) ; afterwards, however, they 
migrated southward, where they were 
merged in the Alemanni. 



Vahdlis, is, m., the left arm of the Rhenus 
(Rhine), now the Waal, flowing into the 
Mosa (Meuse), and making the island 
Batavia. 

Vangidnes, um, m., a German people on 
both sides of the upper Rhine, near the 
modern Worms. 

Vargunteius, i, m. (L.), a senator and one 
of Catiline's conspirators, undertook, in 
conjunction with C. Cornelius, to murder 
Cicero in B. C. 63 ; but their plan was 
frustrated by information conveyed to 
Cicero through Fulvia. He was after- 
wards brought to trial, but could find no 
one to defend him. 

Varro, onis, m. (M. Terentius), the most 
learned of Roman scholars, and the most 
voluminous of Roman authors, was born 
B. C. 116, ten years before Cicero, and 
died B. C. 28, in the eighty-ninth year 
of his age. He was one of Pompey's 
lieutenants in the piratic war, and for a 
very long period was the intimate per- 
sonal friend of Cicero. According to 
his own statement, he composed no less 
than four hundred and ninety books ; only 
one of which, however, — a treatise on 
agriculture. — has descended entire to hs. 

Velanius, i, m. ( Q.) a tribune of the soldiers 
in Caesar's army in Gaul, sent among the 
Veneti to procure supplies. 

Velocasses, ium, m., a people of Belgic 
Gaul, near the mouth of the Sequana 
(Seine), and south of the Caleti. 



762 



HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL INDEX, 



Vencti, orum, m., a people of Celtic Gaul, 
northwest of the mouth of the Liger 
(Loire), on the sea-coast. They were the 
most powerful of the Armoric states. 

Venusia, ae, f., a town on the borders of 
Apulia and Lucania, now Venosa. 

Veragri, orum, m., a people, south of the 
Nantuates and east of the Allobroges, in 
the territory now called Valais. 

Veromauduij Crum, m., a people in Belgic 
Gaul, about the sources of the Isara 
(Oise), to the northwest of the Reini. 

Verudoctius, i, m., Verudoctius, a Helve- 
tian nobleman sent as an ambassador to 
Caesar. 

Vesontio, onis, m., the chief town of the 
Sequani : now Besancon. 

Vesta, ae, f., Vesta, daughter of Saturn 
and Ops, the goddess of flocks and herds, 
and of the household in general. The 
vestal virgins were consecrated to her 
service. 

Viridovix, isis, m., a chief of the Unelli, 
and commander in chief of the Armoric 
forces. 

Vocates, ium< m., a people in Aquitanian 
Gaul, near the Spanish border. 

VocontiL orum. m., a tribe of Transal- 



pine Gaul, on the eastern bank of tha 

Rhone. 
Volturcius, i, m. ( T.). V. Cic in Cat. III. 

% n. 15. 
Voluscnus, i, m., C. Volusenus Quadratus, 

a tribune of the soldiers in Caesar's 

army in Gaul. 
Vosegus, i, m., a mountain chain branching 

from Mount Jura, and extending parallel 

with the Rhenus (Rhine) to its confluence 

with the Mosella (Moselle). 



Xanthippus, i, m., a Spartan general. 

Xenoclcs, is, m., a native of Adramyttium, 
and a distinguished rhetorician. He ac- 
companied Cicero on his excursions in 
Asia. 

Xenophon, ontis, m., a celebrated Grecian 
historian and philosopher. 

Xerxes, is, m., a celebrated king of Persia, 
son of Darius Hystaspis r vanquished by 
the Greeks at Salamis. He began to reign 
in B. C. 485, and after a reign of twenty 
years was murdered by Artabanus, on* 
of the high officers of his court. 



APPENDIX I. 



ABS 



AMA 



Abs-wndo, d\ jnd didi, ditum (jelcTora con- 
sum), 3, v. a, I put away hiie, keep 
Becret, conceal. 

Ab-solutio, onis, f. (absolvo\ an absolving, 
discharging, acquitting. 

Ac-celero, 1 {ad, celer), v. a. and n., I has- 
ten, make haste, am expeditious. 

Acerbitas, atis, f. (acerbus), sharpness, 
harshness 3 figur. : moroseness, austerity, 
sorrow. 

Achilles, is, m., the Grecian hero in the 
Trojan war. 

Ac-quiro, qulsivi, qulsltum, 3 (ad, quaero), 
v, a., I acquire, get, procure, gain, ob- 
tain. 

Acroama, atis, n., anything agreeable to 
hear ; a singer, player 3 a reciter of stories. 

Adeps, ipis, m. and f. (= sebum), fat, grease, 
fatness. 

Ad-jumentum, l, n. (adjuvo), assistance, 
help, aid, furtherance. 

Ad-minister, tri, m. (manus), a manager, 
servant 3 figur. : assistant, promoter. 

Ad-ministra, ae, f., a female assistant, 
handmaid. 

Ad-murmur atio, onis, f., a murmuring in 
approbation or disapprobation of a thing. 

Ad-nuo. See annuo. 

Ad-qulro. See acquiro. 

Ad-scribo, See ascribo. 

Ad-sto. See Asto. 

Aegaeus, a, um, adj., Aegean. 

Aemilius, i (M. — Scaurus), m. V. page 
576, n. 23. 

AeWli, drum, m., the inhabitants of Aetolia. 



Af -jingo, inxi, ictum, 3, V. a., I add by 
fashioning or framing 3 I form, fashion, 
make 3 figur. : I add, attribute, bestow, 
ascribe, adapt. 

Africa, ae, f., Africa. 

Africanus, a, um, adj., African. 

Agor, pass, of ago, to be in suit or in ques- 
tion, it concerns or affects, is about 3 to 
be at stake or at hazard, to be in peril, 
danger j actum est, it is all over, all is 
lost, I am ruined, undone. 

Agrarii, orum, m. (agrarius), those who 
urged the agrarian laws, and sought the 
possession of public land. 

Alea, ae, f. (akin to ala), game of chance, 
gaming, cr play cf all sorts. 

Aleator, Oris, m. (alea), dice-player, game- 
ster. 

Alexander, dri, m., Alexander, son of Philip 
and Olympia, surnamed Magnus. 

Xliem-gena, ae (alienus, genus), m. and £, 
one born in another country, a stranger, 
foreigner, alien. 

Altare, is, n. (akin to oleo), a fire-dish or 
burning-vessel, altar, upon which sacri- 
fices are offered to the gods 3 altare was 
the superstructure, ara the base of an 
altar. 

Altemus, a, um (alter), adj., acting or done 
by turns, interchangeable, mutual, re- 
ciprocal, alternative. 

Alveolus, i, m. (alveus), dim., a small hol- 
low vessel of wood 3 a gaming-board, 
chess-board or table. 

Amans, tis, part, (amo), loving j adj., fond 
of, affectionately attached to--;, subst., a 
lover* 



AMI 



764 



COG 



Im-trio, icui and ixi, ictum, 3 v. a. (ambi, 
jacio), I throw about, clothe, cover. 

Amisus, i, f. V. page 540, n. 9. 

Angulus, i, m., an angle, corner, nook. 

Anhclo, 1 (am, halo), v. n. and a., I breathe 
with difficulty, pant ; I emit by breath- 
ing, breathe out. 

Anim-ad-versio, onis, f. ^immadrerto), at- 
tention, observation 3 reprehension, re- 
proof, censure ; castigation, punishment. 

An-nuo, ui, 3 (ad, nuo), v. a., I nod to, give 
consent by a nod, assent by a nod ; I ap- 
prove, agree to, allow, permit, c. dat. 

Antiochus, i, m. V. page 537, n. 1. 

Apennlnus, i, m., the mountain-chain that 
passes through the length of Italy. 

Ap-paro, 1 (ad,paro),v. a., I prepare, make 
preparations for 3 I furnish, provide. 

Appius, i (.Claudius Pulcher), m. V. page 
569, n. 1. 

Appius, a, urn, adj., Appian. V. page 553, 
n. 12. * 

Arceo, cut, 2 (area), v. a., I cover, keep, 
contain, hold, restrain 3 I keep or ward 
off, drive away. 

Argentgus, a, um (argentum), adj., of silver, 
made of silver. 

ArmSnius, a f um, adj., Armenian. 

Arti-fex, icis, m. and f. (ars, facio), an ar- 
tificer, artist. 

Ascribo, ipsi, iptum, 3 {ad, scribo), v. a., I 
annex by writing, add to a writing 3 I 
adjoin, add, annex 3 I enroll 3 I attribute, 
assign, ascribe. 

Asia, ae, f. V. page 533, n. 3. 

Asiattcus, a, um (Asia), Asiatic. 

As-servo, 1 (ad, servo), v. a., I take care of, 
watch over, keep. 

As-sidiiibas, atis, f. (assiduus), a constant 
or frequent attendance 3 assiduity, appli- 
cation. 

A-sto, a-stiti, 1 (ad, sto), v. n., I stand, take 
my stand 3 I stand by or near. 

At-tenuo, 1 (ad, tenuo), v. a., I make thin, 
attenuate, lessen ; I enfeeble, diminish, 
impair. 

M-tius, i (L.), m. V. page 577, n. 7. 

Auctionarius , a, um (audio), adj., relating 
to a sale by auction. 

Aurelius, a, um, adj., Aurelian. V. page 
493, n. 5. 

Avltus, a, um (avus), adj., ancestral. 

A-voco, 1, v. a., I call off or away, call or 
turn aside, withdraw. 



B. 



Bacchor, 1 (Bacchus), v. dep. n., I celebrate 
the orgies of Bacchus ; figur. : I rage, 
rave, run wild j I am transported. 

Barbdria, ae, and barbaries, ei, f. (bar- 
barus), barbarity, savageness, incivility, 
cruelty. 

Barbatus, a, um (barba), adj., having a 
beard, bearded. 

Bcnignitas, atis, f. (benignus), kindness, 
liberality, bounty, benignity. 

Bosporani, orum, m. V. page 535, n. 3. 

Brutus, i (D.), m. V. page 577, n. 5. 

C. 

Caieta, ae, f. V. page 546, n. 13. 

Canto, 1 (cano), v. freq. n. and a., I sing 
often, I sing. 

Cdpillus, i, m. (pilus), a hair 3 the hair of 
the head. 

Carbo, onis (C. Papirius), m. V. page 568, 
n.5. 

Castrcnsis, e (castrum), adj., relating to the 
camp, pertaining to war, military. 

Catulus, i, m. V. page 551, n. 7. 

Chii, Drum, m., the inhabitants of Chios, 
the Chians. 

Cinis, eris, m. and f., cinders, embers, 
ashes. 

Circum-cludo, usi, usum, 3 (claudo), v. a., 
I shut up on every side, I hem in 3 I sur- 
round. 

Circum-scribo, ipsi, iptum, 3, v. a., I draw 
or write round 3 I describe, define ; I cir- 
cumscribe, limit, bound, confine. 

Circum-scriptor, oris, m. (-scribo), a cheat, 
defrauder. 

Circum-scdeo, sedi, sessum, 2, v. a., I sit or 
take my stand round j I besiege, blockade. 

Circum-spicio , spexi, spectum, 3, v. n. and 
a., I look around ; I take heed, consider 
carefully, ponder over 3 1 provide against, 
prevent. 

Criidus, i, f. V. page 545, n. 9. 

Cogitate (cogito), adv., with mature re- 
flection, considerately. 

Co~gnatio, onis, f. (cognatus), relation or 
connection by blood ; figur.: relation, 
connection, likeness, resemblance. 

Co-griitor, oris, m. (cognosco), one who 
knows, a voucher; an attorney, advo- 
cate ; a defender. 



COH 



765 



DED 



CV-haereo, haesi, haesum, 2, v. n., I stick, 
adhere, hold fast together j I adhere 
to. 
Col-lectio, Onis, f. (colligo), a gathering, 

collecting together, a collection. 
Colophon, onis, m. V. page 545, n. 9. 
Colophonii, drum, m., the inhabitants of 

Colophon, the Colophonians. 
Comissatio, onis, f. (comissor), a revelling, 

carousing, rioting. 
Corriitor, 1 (comes), v. dep. a., I go along 
with, accompany, attend or wait upon. 
Communiter (communis), adv., in common, 

commonly, generally, together. 
Corn-par ado, onis, f. (comparo), a preparing 
or providing for ; preparation, provision; 
a procuring, acquiring, acquisition. 
Com-pe'tltor, oris, m. (competo), a competi- 
tor, an opposing candidate. 
Con-celSbro, 1, v. a., I cause to resound ; I 
fill) I frequent; I celebrate, solemnize; 
I proclaim abroad, make public ; I pursue 
or cultivate diligently. 
Con-certo, 1, v. n., I contend, strive together 

with, contest, dispute, debate. 
Con-cipio, ccpi, ceptum, 3 (con, capio), v. a., 
I take together ; I take up or in, receive, 
conceive ; I get, contract; of the mind: 
I conceive, comprehend, embrace with 
the understanding, I think, understand, 
imagine. 
Con-fessio, onis, f. (confiteor), a saying, con- 
fession, acknowledgment. 
Con-Jldgro, 1, v. a. and n., I am consumed 

by fire, I burn. 
Con-formatio , onis, f. (conformo), a forming 
or fashioning properly, framing, shaping ; 
conformation, form, frame, shape. 
Con-formo, 1, v. a., I form, fashion, form 
properly ; figur. : I form, fashion, finish, 
complete, shape, frame, polish. 
Con-fringo, frcgi,fract.um 9 3 (con, frango), 
v. a., I break entirely, break to pieces, 
shatter; figur.: I break, bring down, 
humble. 
Con-gero, gessi, gestum, 3, v. a., I carry or 
bring together, heap or pile up, collect, 
accumulate ; I heap together in any 
place, I bring, carry, crowd, throw, lay 
upon, attribute, ascribe. 
Con-nlveo, loi or ixi, 2, v. n., I close or shut 
my eyes, I wink ; figur. : I wink or con- 
nive at, take no notice of, overlook. 
Con-see* Icratus, a, urn, part (conscelero) ; 



adj., polluted with guilt, wicked, de- 
praved, villanous. 
Con-secro t 1 (con, sacro), v. a., I make sa- 
cred, I consecrate, dedicate to the gods. 
Con-sensio, onis, f. (consentio), agreement, 

unanimity. 
Con-splratio, onis, f. (conspiro), a breathing 

together, an agreement, concord, union, 

harmony ; conspiracy, plot. 
Con-stringo, inxi, ictum, 3, v. a., I bind 

together, draw together, contract. 
Con-tamlno, 1, v. a., I stain, pollute, defile. 
Con-tcgo, exi, ectum, 3, v. a., I cover; 1 

hide, conceal. 
Con-ticesco, ticui, 3, v. n., I become silent. 
Con-tionator, oris, m. (conlionor), a ha^ 

ranguer; a demagogue, inciter of the 

people. 
Con-vicium, ii, n. (con, vox), a crying to- 
gether, joint clamor ; abuse, reviling, 

verbal insult. 
Corduba, ae, f. V. page 576, n. 24. 
Cor-roboro, 1 (con, roboro), v. a., I make 

strong, strengthen, invigorate, confirm. 
Cor-ruo, ui, 3 (con, ruo), v. n. and a., I rush 

together; I fall, fall down. 
Cor-ruptela, ae, f. (corrumpo), what cor» 

rupts, contaminates, or ruins ; a bane, 

mischief, corruption. 
Cor-ruptor, oris, m. (corrumpo), a corrupter, 

ruiner, destroyer, seducer. 
Crassus, i (Z. Licinius), m. V. page 576, 

n. 27. 
Cretensis, e (Creta), adj., Cretan; in plur., 
Cretenses, ium, m., the Cretans. 
Cubile, is, n. (cubb), any place for lying 

down ; a resting-place, couch, bed. 
Curriculum, i, n. (curro), a running, run, 

course. 
Cyziceni, orum,m., the inhabitants of Cy- 

zicus. 

D. 

Damnatio, onis, f. (damno), a condemning, 
condemnation. 

Declinatio, onis, f. (declino), a bending or 
turning aside, an avoiding, eschewing, 
shunning. 

De-coctor, oris, m. (decoquo), a spendthrift, 
bankrupt. 

Dccuma or dScima (sc. pars), ae, f. (decern)^ 
the tenth part, tithe. 

Dc-dico, 1, v. a., I speak, set forth ; I dedi- 
cate, consecrate, inscribe. 



DEF 



'66 



EXP 



De-flagro, 1, v. &.. to burn down or vio- 
lently, to be on fire, to be burnt. 

De-labor, lapsus sum, 3, v. n., I slip or slide 
down, fall down. 

De-ltcatus, a, um (de, lix), adj., washed 
with lye, neat, nice, elegant, luxurious, 
dainty, delicate, effeminate. 

Delos, i, f.,a small island in the Aegean Sea. 

De-menter (demcns), adv., madly, foolishly.. 

De-mtnutio, See diminutio. 

De-noto, 1, v. a., I mark, signify, point out, 
appoint, determine. 

De-nuntio. See denuncio. 

De-pendo, di, sum, 3, v. a., I weigh ;. I pay j 
poenas dependere, to suffer punishment. 

De-posco, poposci, 3, v. a., I require, de- 
mand, or request earnestly. 

De-praco, 1 (de, pravus), v. a., I corrupt, 
vitiate, spoil, impair, mar, deprave. 

J)e-promo, omsi or ompsi, omtum or omptum, 
3, v. a., I draw, take, or fetch out, draw 
forth. 

De-speratio, onis, f. (despero), a despairing, 
despair. 

De-speratus, a, um (despero), adj., desperate, 
past hope, past cure. 

De-spcro, 1, v. n. and a., I despair of, am 
without hope, I despond ; desperare de 
republica, to despair of saving the state. 

De-voco, 1, v. a., I call down, fetch down 
by calling. 

Dictator, oris, m. (dicto), a commander, 
chief magistrate ; a dictator. 

Dictaiura, ae, f. (dictator), the office of dic- 
tator, the dictatorship. 

Dl-latio, onis, f. (differo), a putting off, de- 
laying, deferring; a delay. 

Dilectus. See delectus. 

Di-lucescit, luxit, 3 (diluceo), v. incept, n., 
it begins to dawn, it grows light. 

Dl-micatio, dnis, f. (dimico), a fight, skir- 
mish, encounter, battle, struggle, contest ; 
risk, danger, hazard. 

Di-niinutio, Onis, f. (diminuo), a diminish- 
ing ; alienation, selling ; a taking away. 

Dl-reptio, onis, f. (diripio), a plundering, 
ransacking, pillaging. 

Di-reptor, oris, m. (diripio), a plunderer, 
spoiler. 

Dis-pertio, tii or ttvi, titum, 4, and dis-per- 
tior, 4 (partior), v. a., I divide, distribute. 

Dis-sSmino, 1, v. a., I scatter seed, I sow ; 
I spread abroad, promulgate, proclaim, 
publish. 



Dis-sensio, onis, f. (dissentio), a difference 
of opinion, a disagreement, dissension, 
difference, strife, discord. 

Di-stringo, inxi, ictum y 3, v. a., I draw 
asunder j I occupy with more than one 
thing, I keep busy, tako up j I separate. 

Drusus, i (M, Livius), m. V. page 567, 
n. 28. 

Ductus, Us, m. (duco), a leading, conduct- 
ing, command. 

Dulcedo, tnis, f. (dulcis) y sweetness, pleas- 
antness, delightfulness. 



Ebriosus, a, um (ebrius), adj., often drunk, 
given to drunkenness, sottish. 

Ec-qui or ec-quis, ec-quae or ec-qua, ec-quod 
or ecquid, pron. interr., should any one? 

-Ef-figi es i ei, f. (effingo), an image, repre- 
sentation, likeness, portrait. 

Ef-frenatus, a, um, part, (effreno), adj., 
unbridled, unruly, impetuous, unchecked, 
unrestrained. 

E-ludo, lusi, lusum, 3, v. a. and n., I play ; 
I win at play j I elude, evade, shun, 
avoid ; I do something in sport ; I mock, 
jeer, banter, make sport of, laugh to 
scorn ; I delude, deceive, cheat, amuse 
with false hopes. 

E-ructo, 1, v. a., I belch, throw up j figur.: 
I cast forth, throw out. 

E-scendo, di, sum, 3 (e, scando), v. n., I 
disembark, land; I ascend, mount, climb 
up to. 

E-vocator, 5ris, m. (evoco), one who calls 
out and induces to join him, an enlister. 

E-vomo, ui, ztum, 3, v. a., I vomit forth j 
I eject, cast out. 

Ex-aggero, 1, v. a., I heap up; I increase, 
enlarge, magnify. 

Ex-colo, colui, cultum, 3, v. a., I cultivate ; 
I improve, polish. 

Ex-itiosus, a, um (cxitium), adj., destruc- 
tive, ruinous, fatal, deadly. 

Ex-itium, ii, n. (exeo), issue, end j destruc- 
tion, ruin, overthrow, death. 

Ex~orsus, us, m. (cxordior), a beginning. 

Ex-pllo, 1, v. a., I pillage, ransack, rob, 
plunder. 

Ex-plico, cdvi and cut, catum and citum, 1, 
v. a., I unfold ; I spread out, extend ; I 
disentangle, free from obstacles; I put 



EXP 



767 



HOE 



tt execution, accomplish, bring to pass ; 

I fulfil, execute ; I discharge, pay ; I de- 
velop, explain, show, declare, set forth, 

state, relate. 
Ex-promo, promsi or prompsi, promtum or 

promptum,3 (promo), v. a., I draw out; 

I bring forth, bring out, bring to light, 

show, display, express, set forth ; I tell, 

relate, declare. 
Ex-stinguo, stinxi, stinctum, 3, v. a., I put 

out, quench, extinguish ; I blot out, 

obliterate, extirpate, annihilate, destroy, 

remove, suppress. 
Ex-sulto, 1 (exsilio), v. freq. n., I leap or 

spring up frequently ; I exult, rejoice 

exceedingly. 
Ex-termlno, 1, v. a., I drive over the 

boundary, I banish, expel, exile ; I drive 

away, put away, remove. 
Ez-uviae, arum, f. (ezuo), clothes put off or 

left, or laid aside; the spoils stripped 

from an enemy, 

F. 

Facinordsus, a, urn (facinus), adj., nefa- 
rious, wicked, villanous, atrocious. 

Falcarius, ii, m. (falz), a scythe-maker ; a 
dealer in scythes. 

Ferr amentum, i, n. (ferrum), any iron tool. 

Festus, a, um (fastus), adj., solemn, fes- 
tive ; dies festus, a festive day, a festival, 
feast. 

Flagitiuse (flagitiosus), adv., shamefully, 
basely, infamously. 

Foederatus, a, um (foedus), adj., confeder- 
ate, leagued together, allied. 

Fons, tis, m. (connected with /undo), a 
spring, well, fountain, fount, source ; 
figur. : source, origin, cause. 

Forum Aurelium, i, n. V. page 484, n. 14. 

Frauddtio, onis, f. (fraudo), a deceiving, 
beguiling; deceit, fraud. 

Fugitlcus, a, um (fugio), adj., fugitive, 
running away, with a, or genit. ; a run- 
away slave ; a deserter. 

Fulmen, znis, n. (fulgeo), a flash of light- 
ning, a thunderbolt. 

Fundamenf.um, i, n. (fundo, I), a founda- 
tion, groundwork, basis. 

Funestus, a, um (funus), adj., deadly, fatal, 
destructive, mournful, dismal, calami- 
tous, dangerous. 

Furius, i (L.), m. V. page 572, n. 10, 



Furiosus, a, um (furia), adj., furious, mad, 

frantic. 
Furo, ui, 3 (akin to buro), v. n., I am mad, 

out of mind ; I rage, am furious. 
Furt'vm (fur), adv., by stealth, secretly, 

privily, clandestinely. 



Gabinius, i (P. — Capito), m. V. page 569, 

n.3. 
Gabinius, a, um, adj., of or belonging to a 

Gabinius, Gabinian. 
Gallicanus, a, um, adj., of or belonging to 

the Roman province Gallia, Gallican. 

V. page 492, n. 1. 
Gaza, ae, f., the treasure of a king, the 

royal coffer. 
Gelidus, a, um (gelu), adj., cold as ice ; 

figur. : cold, making cold^ 
Glabrio, onis, m. (AcMva). V. Introduc- 
tion to Oration pro Lege Manil., page 525. 
Gratius, i, m. V. page 561. 
Guberno, 1, v. a., I guide, steer, or pilot a 

ship ; figur. : I manage, conduct, guide, 

direct, govern. 



Haestto, 1 (haereo), v. freq. n., I stick, stick 
fast ; I hesitate, am at a loss, am per- 
plexed or at a stand, I doubt. 

Haurio, hausi, haustum and hausum, 4, v. a., 
I draw, draw forth or out ; I take or de- 
rive from ; I enjoy, get, receive, derive , 
I exhaust. 

Hcraclea or Heraclia, ae, f. • V. page 567, 
n. 1. 

Heracllenses, ium, m., the inhabitants of 
Heraclia. 

Hercle (Hercules), adv., by Hercules, as an 
oath or asseveration. 

Hesternus, a, um (heri), adj., of yesterday. 

Hlberno, 1 (hibernus), v. n., I winter, pass 
tlie winter. 

Hispaniensis, e, adj., of or belonging to 
Spain, Spanish. 

Humerus, i, m., the Greek poet Homer. 

Horrtbilis, e (horreo), adj., to be dreaded, 
dreadful, frightful, horrible, horrific, ter* 
rible. 

Hortatus, us, m. (hortor), exhortation, en« 
couragement, incitement. 

Hortensius, i, m. V. page 552, n. 8. 
WW 



HOS 



768 



INS 



Hostilis, e (hostis), adj., of or belonging to 
an enemy, hostile. 



lHas, Mis, f., the celebrated epic poem that 
describes the Trojan war. 

lllinc (Me), adv., from that place, thence j 
from that side, on that side. 

R-lustro, 1 (in, lustro), v. a., I make light, 
light, illuminate, enlighten; I throw 
light upon, make clear or evident, clear 
up, elucidate, illustrate, explain \ I ren- 
der illustrious or famous. 

Myricus, a, um (Illyrii), adj., of or belong- 
ing to the Illyrians, Illyrian. 

Imago, tnis, f. (akin to imitor and similis), 
an image, likeness, form, figure, picture, 
statue, representation 5 a likeness, re- 
semblance, delineation, portraiture, im- 
press. 

Im-berbis, e (in, barba), adj., without a 
beard, beardless. 

Im-mdtiirus, a, um (in, m.), adj., unripe, 
untimely, not fully grown, premature. 

Jm-mineo, ui, 2 (in, mineo), v. n., c. dat. : 
to project near anything j to project to- 
wards, overhang ; to be close at hand, 
to be near ; to impend, to be imminent ; 
to threaten. 

Im-pe'rdturius, a, um (imperator), adj., of or 
belonging to a commander. 

Im-pertio, Ivi and «, Hum, 4 (in, partio), 
v. a., I impart, give part to another, 
communicate j I give, bestow, employ, 
devote. 

Im-plico, dvi, dtum, and ui, itum, 1 (in, 
plico), v. a., I fold into or within ; I en- 
fold, envelop, involve ; I fix deeply, 
work in, root in, implant ; I attach 
closely, connect intimately, unite, join. 

Im-probitas, atis, f. (improbus), wicked- 
ness, dishonesty, knavery, depravity ; 
audacity, presumption, impudence, 
shamelessness. 

Jm-probo, 1 (in, probo), v. a., I show or 
prove to be unworthy of approbation j 
1 disapprove, reject, condemn, disal- 
low. 

Im-pubSs, Sris, and im-pubis, e (in, pubcs), 
.adj., below the age of puberty, not yet 
of marriageable age; beardless, not yet 
bearded. 



Im-piidentia, ae, f. (impudens), shameless* 
ness, impudence, effrontery. 

Im-pudenter (impudens), adv., shamelessly 
impudently. 

in-audltus, a, um, adj., unheard, unheard 
of, unusual, strange. 

In-auro, 1, v. a., I gild, cover with gold. 

In-censio, onis, f. (incendo), a burning, set- 
ting on fire. 

In-choo, 1, v. a., I cast in a mould ; I com- 
mence, begin ; I undertake. 

In-citdmentum, i, n. (incito), an incitement, 
motive, inducement, incentive. 

Indu-strius, a, um (industruus, for struens y 
from struo), adj., assiduous, sedulous, 
diligent, careful, industrious, active. 

In-famis, e (in, fama), adj., infamous, ill 
spoken of, notorious, ignominious, dis- 
reputable. 

In-firmo, 1 (infirmus), v. a., I weaken, en- 
feeble j I invalidate, confute. 

In-fitidtor, Oris, m. (infitior), one who 
denies or refuses to pay a debt, or to 
restore a deposit, a cheat. 

In-fVxor and in-f trior, 1 (in, fateor), v. 
dep. a., I deny, disavow, disown, I do 
not confess ; I deny or disown a debt. 

In-jio, 1, v. a., I blow or breathe into, blow 
upon ; I swell, inflate. 

In-formo, 1, v. a., I form, shape, fashion; 
I form by instruction, I inform, instruct, 
guide, lead. 

In-grdvesco, 3, v. n., I grow heavy j I 
increase ; I grow worse, become more 
oppressive or irksome. 

jfn-hio, 1, v. n., I open the mouth, I gape 
at, c. dat. 5 I covet, desire eagerly, long 
for, c. dat. or ace. 

in-itio, 1 (initium), v. a., I initiate, con- 
secrate. 

In-juriosus, a, um (injuria), adj., acting 
unjustly, criminal, wicked, injurious, 
wrongful ; adv., injuridse. 

In-sepultus, a, um, adj., unburied. 

In-sididtor, oris, m. (insidior), one who lies 
in wait for, lays snares or traps, watches 
for. 

In-sidior, 1 (insidiae), v. dep. n., c. dat. : 
I lie in ambush, lay snares for, plot 
against. 

Insldiosus, a, um (insidiae), adj., full of 
snares, deceitful, dangerous, treacherous, 
insidious 3 adv., insidiosc. 

In-simulo, 1, v. a., I allege or maintain 



INS 



769 



LON 



anything against any one; I charge, 
accuse. 

Jn-specto, 1 (inspicio), v. freq. a., I behold. 

In-speratus, a, um, adj., not hoped for, un- 
hoped for, unexpected. 

IntSgrS (integer), adv., wholly, entirely ; 
honestly, justly. 

Inter-cessio, onis, f. (intercedo), interven- 
tion ; interposition, a protesting against. 

Intcr-imo, emi, emtum or emptum, 3 {inter, 
emo), v. a., I take away, deprive of ; I 
kill, slay, murder. 

In-uro, ussi, ustum, 3, v. a., I burn in, 
brand. 

In-vidiosus, a, um (invidia), adj. full of 
envy ; causing envy ; hateful, odious. 

Tr-retio and in-retio, Ivi, itum, 4 (in, rete), 
v. a., I catch in a net, I ensnare, en- 
tangle. 

Ir-ruptio, onis, f. (irrumpo), a breaking or 
bursting in; an irruption, inroad, incur- 
sion. 

J. 

Jactura, ae, f. (jacio), the throwing over- 
board ; a loss, damage, detriment ; a 
lessening, impairing, abatement j great 
expense. 

Jactus, us, m. (jacio), a throwing, hurling, 
throw, cast. 

Jam-dudum. See jam and dudum* 

Jam-prldem, See jam and pridem. 

Judicialis, e (judicium), adj., of a judge or 
trial, judicial. 

Jugiilum, i, n., and jUgulus, i, m, (jungo), 
the collar-bone ; the neck, the throat. 

Jugurtha, ae, m., a king of Numidia. 

Juppiter (also written Jupiter), Jovis, m., 
Jupiter or Jove, a son of Saturn, brother 
and husband of Juno, the chief god 
among the Romans. 



K. 



Karthaginiensis, e, adj., V. Carthaginiensis. 

L. 

LS.bSs, is, f. (labor, I fall), a fall, a sinking 
down or in ; figur. : a stain, blot, shame, 
dishonor, discredit, disgrace, ignominy. 

Ldboridsus, a, um (labor), adj., laborious, 
tiresome, toilsome, wearisome, fatiguing. 

Lacteo, 2 (lac), v. n., to suck ; part., lactens, 



Us, sucking milk, hanging at the breast, 
sucking. 

Laedo, si, sum, 3, V. a., I injure, hurt, 
harm, offend, trouble, vex, annoy. 

Laelius, i (C), m. V. page 572, n. 9. 

Lamentatio, onis, f (lamentor), a weeping, 
wailing, mourning, lamentation. 

Lamentor, 1 (lamentum), v. dep. n. and a., 
I lament, bewail weep, or mourn for. 

Largltor, oris, m. (largior), a profuse 
spender, liberal giver j a briber. 

Latibra, ae, f. (lateo), a lurking-place, 
hiding-place, shelter, recess. 

Ldtium, i, n., a country of Italy, in which 
Rome was situated. 

Lator, oris, m. (fero, latum), a bearer; 
I legis, the proposer of a law. 

Latrocinium, ii, n. (latrocinor), robbery, 
highway robbery ; piracy ; artifice, strat- 
agem, fraud 

Latrocinor y 1 (latro), v. dep. n., I rob, 
plunder, rob on the highway ; I engage 
in unlawful warfare. 

Lectica, ae, f. (lectus), a litter, couch, sedan, 
palanquin. 

Lego, 1 (lex), v. a., I send as an ambassa- 
dor, I depute, despatch; I appoint a* 
lieutenant or legate of a general or gov- 
ernor. 

Lend, onis, m., a dealer in slaves ; a pan- 
der, procurer ; a negotiator, mediator, 
go-between; an ambassador. 

Lentulus, i (L.), m. V. page 570, n. 9. 

Lepldus, a, um (lepos), adj., lively, man- 
nerly, pleasant, agreeable, polite, genteel. 

Libellus, i, m. (liber), dim., a small writ- 
ing ; a poem ; a petition, remonstrance, 
cr memorial in writing. 

Ltque-fdcio, feci, factum, 3 (liqueo, facio), 
v. a., I make liquid or fluid, I liquefy, 
melt. 

Litieratus, a, um (litera), adj., learned, 
erudite ; relating to learning, devoted to 
learning, literary. 

Litura, ae, f. (lino), the rubbing out of a 
letter or word, an erasure. 

Locrenses, turn, m., the Locrians. 

Locupleto,l (locuples),v.a.., I make rich, 
enrich. 

Longinqultas, &tis, f. (longinquus), length, 
long continuance or duration ; length of 
time : remoteness, great distance. 

Longiusculus, a, um (longior), adj., some- 
what long, rather longer than usual. 



LUC 



770 



NUM 



fMcullus, i, m. V. Introduction to Oration 
pro Lege Manil., page 525. 

t-ugeo, luxi, 2, v. n. and a., I mourn, la- 
ment, bewail. 

Jjumen, tnis, n., a light, lamp, torch ; 
figur.: the most excellent man, luminary, 
ornament, glory. 

Jnipinus, a, um (lupus) y adj., of or belong- 
ing to a wolf. 



M. 



Mtlchintltor, oris, m. (machinor), an en- 
gineer ; a cunning deviser, subtile con- 
triver, inventor. 

Macto, 1, v. a., 1 (mactus), I augment; I 
increase, advance, honor; 2 (akin to 
macellum), I kill, slay ; sacrifice, immo- 
late ; murder, assassinate. 

Macula, ae, f. (akin to maceo), a spot, stain, 
blot; a fault, slur, disgrace, stain of 
infamy, dishonor. 

Manicatus, a, um (manica), adj., having 
long sleeves. 

Manifesto (manifestus), adv., clearly, open- 
ly, evidently, manifestly. 

Manilius, a, um, adj., of or belonging to a 
Manilius, Manilian. 

Manilius, i (C), m. V. Introduction to 
Oration pro Lege Manil., page 525. 

Mano, 1 (akin to vena and venio), v. n., to 
flow, run ; to diffuse itself, to spread ; 
to proceed, spring. 

Manubius, a, um (manus), adj., taken from 
the enemy, gained as booty ; manubiae, 
8c. res, spoils taken in war, booty, pil- 
lage. 

Marcellus, i, m. V. page 550, n. 15. 

Marmor, oris, n., marble. 

Mars, tis, m. , the god of war. 

Massilienses (Massilia), ium, m., the in- 
habitants of Massilia, Massilians. 

Mater-familias. See mater. 

Maturitas, atis, f. (maturus), ripeness, ma- 
turity. 

Maximus, i, m. V. page 550, n. 14. 

Medea, ae, f. V. page 541, n. 3. 

Mendidtas, atis, f. (mendicus), beggary, 
mendicity, indigence, poverty. 

Metellus, i (Q.), m. V. page 567, n. 21. 

Minus (comp. from parve), adv., less ; 
guominus, that not, from. 

Mithridates, is, m. V. Introduction to 
O /at ion pro Lege Manil., page 525. 



JlfitylSnaeus or Mytilenaeus, a, um, adj., o 

or belonging to Mitylene. 
Macro, onis, m. (akin to pugio), a sharp 

point ; the point of a sword ; a sword. 
Muliercula, ae t f. {mulier), dim., a little 

woman. 
Murii-ceps, cipis, m. and f. (munus, capio), 

an inhabitant of a municipium. 
Munttus, a, um, part, (muniu)} adj., de- 
fended, protected ; fortified. 
Musa, ae, f., a muse, goddess of poetry 

and music. 
Mutus, a, um (mu, mut), adj., dumb, mute ; 

that does not speak, silent, still. 

N. 

Nanctus, a, um (commonly written nactus) 9 
part., from nanciscor, which see. 

Nau-fragus, a, um (navis, frango), adj., 
shipwrecked, wrecked ; figur. : ruined, 
lost. 

Navicularius, ii, m. (navicula), a ship- 
owner, shipmaster. 

JVavus, a, um (gnavus), adj., active, dili- 
gent, industrious, strenuous, prompt. 

JVeapolitani, drum, m., the inhabitants of 
Neapolis, Neapolitans. 

Nc-farie (nefarius), adv., wickedly, im- 
piously, nefariously. 

Neg-Hgens, tis, part, (negligo) ; adj., negli- 
gent, careless, heedless, reckless, in- 
attentive, neglectful ; adv., negligenter. 

Nepus, otis, m., a nephew ; a grandson ; 
a prodigal, spendthrift. 

JVe-quam (ne-quidquam), adj. indecl., com- 
parat., nequior, superlat., nequissimus ? 
worthless, good for nothing, bad ; wick- 
ed, vile. 

Ne-quitia, ae, and nS-quities, ei, f. (nequam), 
neglectful conduct, inactivity, remiss- 
ness. 

Nihil-dum. See dum. 

Niteo, ui, 2 (akin to nix), v. n., I shine, 
look bright, glisten, glitter. 

Nitidus, a, um (niteo), adj., bright, shin- 
ing ; spruce, neat, trim, clean, elegant ; 
fat, sleek. 

JV7z, nivis, f., snow. 

JVSvem, numer., nine. 

JVudius (nunc, dies), adv., n. tertius, now 
the third day, three days ago, the day 
before yesterday. 

JY&mantia, ae, f., a city in Hispania Tarra- 



NUM 



771 



PER 



eonensis, which was captured and de- 
stroyed by Scipio Africanus the younger. 
MTumidicus, a, um, adj., Numidian 3 a sur- 
name of Q. Metellus, bestowed on him 
for his victory over Jugurtha. 



Ob-tigo, l,v. a., I tie to, tie round, bind 
about or upon ; I bind together, bind up ; 
figur. : I bind, engage, oblige, put under 
obligation ; I pledge, plight, mortgage. 

Ob-run, rui, rutum, 3, v. a., I cover over, 
hide in the ground, bury ; I hide, con- 
ceal, obliterate, efface, abolish. 

Obscure (obscurus), adv., darkly, obscurely, 
secretly. 

Ob-secundo, 1, v. n., I humor, comply with, 
follow implicitly, second, c. dat. 

Vb-sulcsco, levi, 3 (obsoleo), v. inch, n., I 
become antiquated, grow out of use, be- 
come obsolete, fade, decay. 

Ob-stupcfdcio, feci, factum, 3, v. a., I 
astound, amaze, confound, stupefy. 

Ob-stxipesco, pui, 3, v. n., I become sense- 
less, become stupefied, am struck with 
amazement. 

Ob-trecto, 1 (tracto), v. a. and n., I detract 
from, disparage, traduce, slander, dis- 
praise, calumniate 3 I oppose or thwart 
maliciously. 

Oc-cidens, tis, part., from occido ; subst. m., 
sc. sol, the west,quarter of the setting sun. 

Oc-cludo, xisi, usum, 3 (ob, claudo), v. a., I 
shut, shut up, shut close. 

Octavii, Zrum, m. V. page 576, n. 29. 

omSn, 1.7113, n., a voice taken as an indica- 
tion of something future ; a prognostic, 
sign, token, omen. 

fipimus, a, um (ops), adj., nourishing, fruit- 
ful, fertile, rich. 

Ostiensis, e ( Ostia), adj., of or pertaining 
to Ostia, Ostian. 



P. 

Pdciscor, partus, sum, 3 (paco), v. dep. n. 
and a., I bargain, make a bargain, agree, 
stipulate, conclude a contract. 

Pactum, i, n. (paciscor), a bargain, agree- 
ment ; isto pacta, this way. so much, in 
such a manner; alio parto, otherwise ; 
quo pacto, in what way, how j nullo 
pacto, in no way, not at all. 



P&lam, adv., in open view, openly, publicry, 
plainly. 

Paldtium, i, n. V. Cic in Cat. L 1, n. 9. 

Pamphylia, ae, f, a country on the sea- 
coast of Asia Minor, between Lycia and 
Cilicia. 

Papiws, a, um, adj., Papian. V. page 570, 
n. 17. 

Parrt-ctdium, ii (parricida), n., murder 
of parents or near relations, parricide, 
murder. 

Pastio,6nis, f. (pasco), a feeding, grazing, 
pasturing ; pasture, food. 

Pater-familias. See pater. 

Pecto, pezi, pexui or pectizri, pexum and 
pectitum, 3, v. ai, I comb, dress, or adjust 
the hair. 

Pecu, n., sheep, cattle. 

Penates, ium, m. (penes 1 ), guardian deities, 
household gods ; the house, home. 

Penhro, 1 (penitus), v. n., I penetrate, 
advance, reach. 

Pensito, I (penso), v. freq. a., I pay, dis- 
burse, pay taxes. 

Per-adolescens, tis, adj., very young. 

Per-brevis, e, adj., very short j abl., per* 
brevi, in a very short time. 

Per-cipio, cepi, ceptum, 3 (per, capio), v. a., 
I take up wholly ; I take, get, obtain, 
enjoy, acquire ; I perceive, feel ; I un- 
derstand, comprehend, conceive, learn, 
know. 

Per-cutio, eussi, cussum, 3, v. a., I strike, 
hit, beat, knock, smite ; figur. : I strike, 
affect sensibly, deeply, or strongly, touch 
keenly. 

Per-egrlnus, a, um (peregre), adj., foreign, 
strange, alien ; subst., a foreigner, stran- 
ger, alien. 

PZr-horresco, rui, 3, v. n. and a., I shudder, 
shudder greatly ; I shudder at, dread. 

Pcr-iniquus, a, um, adj., very unjust, very 
unfair. 

Per-mudestus, a, um, adj., very moderate, 
very modest or unassuming. 

Per-multus, a, um, adj., very much, very 
many ; permultum, adv., very much. 

Per-nocto, 1 (per, nox), v. n., I stay or pass 
the whole night, remain all night long. 

Pcr-saepe', adv., very often, very frequently. 

Pcr-sc~vc~rantia, ae, f. (pcrseverans), steadi- 
ness, constancy, perseverance. 

Per-sOrta, ae, f. (persono), a mask used by 
players; the character, personage, or 



PER 



772 



QUE 



part represented by the actor ; personage, 
person, individual, man. 
Per-vado, vast, vasum, 3, v. n., I go through, 
come through, pass through, penetrate, 
pervade. 
Pcstis, is, f. (akin to patior), suffering ; 
evil, mischief, bane, curse, plague, ca- 
lamity, disaster, ruin, destruction. 
Philippus, i, m. V. page 537, n. 2. 
Pila, ae, f., a ball, football to play with. 
Pinguis, e, adj., fat; thick, gross, heavy; 
of the mind: heavy, stupid, gross; of 
taste : weak, dull. 
Pius, i ( Q. Metellus), m. V. page 567, n. 22. 
Placo, 1 (allied to placeo), v. a., I appease, 
pacify, make to relent, soothe, calm, 
mitigate, allay, reconcile. 
Plotius, i (L.), m. V. page, 574, n. 6. 
Pontus, i, m. V. page 540, n. 7. 
P5ptna, ae, f., a cook's shop, victualling- 
house, eating-house. 
Potissimum (superl. from potis), adv., 
chiefly, principally, especially, in prefer- 
ence to all others, most of all. 
Praeco, dnis, m., a public crier, herald ; 

proclaimer, praiser. 
Praeconius, a, um (praeco), adj., of a prae- 
co ; praeconium, sc. officium, the office of 
a public crier ; a proclaiming, publishing, 
spreading abroad ; praise, commendation, 
fame, renown. 
Prae-curro, curri, and c&curri, cur sum, 3, 
v. n. and a., I run before, go before, pre- 
cede ; I surpass, outstrip, excel. 
Praedator, oris, m. (praedor), a robber, 

pillager, plunderer, freebooter. 
Prac-dlco, dixi, dictum, 3, v. a., I tell before, 
premise ; I predict, foretell, forewarn, 
prophesy ; I command, order. 
Praeneste, is, n., a town in Latium. 
Prae-sentio, si, sum, 4, v. a., I perceive be- 
forehand, foresee, presage, divine, augur, 
foreknow, preconceive, have a presenti- 
ment of. 
Praestolor, 1 (praesto), v. dep. n. and a., I 

wait, wait for, c. ace. or dat. 
Prae-texo , xui, xtum, 3, v. a., I weave be- 
fore, put before, border, fringe ; toga 
praetcxta, an upper garment bordered 
with purple. 
Prae-texta, at, f., same as toga praetcxta. 

See praetexo. 
Prae-textatus, a, um (praetexta), adj., 
wearing the toga praetexta* 



Privo, 1 (privus), v. a., I take away from, 

deprive, bereave. 

Pro-avus, i, m., a great-grandfather; an 
ancestor. 

PrScella, ae, f. (procello), a violent wind, 
storm, tempest, hurricane. 

Prd-cessio, dnis, f. (procedo), a going forth, 
going out, advancing, proceeding. 

Prd-d-tgus, a, um (prodigo), adj., prodigal, 
profuse, lavish, wasteful. 

PrS-fessio, dnis, f. (profiteor), a public dec- 
laration, profession, deposition; public 
statement or registration. 

Pro-Jllgo, 1, v. a., I throw or dash to the 
ground, throw or cast down, overthrow, 
conquer, defeat. 

Prd-pago, 1 {pro, pago=pango),Y. a., I 
propagate, increase, extend, enlarge ; I 
prolong, extend. 

Prd-pugnaculum, i, n. (propugno), a de- 
fence, fortress, fort, bulwark, rampart. 

Pro-stemo, stravi, stratum, 3, v. a., I throw 
down, overturn, overthrow, prostrate, 
lay flat ; prostratus, a, um, cast down, 
thrown to the ground, lying flat, pros- 
trate. 

Prd-vincialis, e (provincia), adj., of a 
province, belonging to a province, pro- 
vincial; usual or customary in a prov- 
ince. 

Pruina, ae, f. (akin to frigus), frozen dew, 
hoar-frost, rime-frost, rime. 

Publlcatio, dnis, f. (publico), a confiscating, 
appropriating to the state. 

Puerllis, e (pucr), adj., of a boy or child, 
boyish, childish, childlike, youthful. 

Pulvinar and polvlnar, aris, n. (pulvinus), 

a pillow, bolster, cushion ; a couch ; the 

place in which the couches of the gods 

were kept, a temple, chapel. 

Punctum, i, n. (pungo), a prick, sting ; any 

small part ; p. temporis, a moment. 
Punicus, a, um, adj., Punic, Carthaginian. 
Purpuratus, i, m. (purpura), one of the 
highest officers at the court of a king. 

a. 

Quaesltor, dris, m. (quaero), an inquirer, 
inquisitor, presiding judge. 

Quantus-cumque or -cunque, adj., how great 
soever, be it as great as it may. 

QutrimOnia, ae, f. (queror), a lament, com- 
plaint. 



QUI 



773 



SEM 



Quirltts, turn and um, m. (Cures), the in- 
habitants of the Sabine town Cures. V. 
page 490, n. 2. 

Quo-dam-modo. See modus, 

Quo-minus. See minus. 

R. 

Redtims, a, um (Reate), adj., of or belong- 
ing to Reate, Reatine. 

RS-colo, colui, cultum, 3, v. a., I cultivate 
or till anew ; I resume, practise, or ex- 
ercise again. 

Rg-concilidtio, onis, f. (reconcilio), a resto-' 
ration, reinstatement, renewal ; recon- 
ciliation, reconcilement. 

RS-cusdtio, onis, f. (recuso), a refusal, op- 
position. 

RSd-imio, 4 (re, amentum), v. a., I bind 
round, wind round, wreathe, gird, en- 
circle. 

Re~-futo, I, v. a., I check, drive, or keep 
back j I refute, disprove. 

Regdlis, e (rex), adj., becoming a king, 
kinglj 7 , princely, royal, regal. 

Regie (regius), adv., royally, regally, des- 
potically. 

RS-missus, a, um, part, (remitto), adj., re- 
laxed ) sluggish, remiss, negligent. 

RS^moror, 1, v. dep. n. and a., I tarry, 
stay j I stop, delay, obstruct, hinder, 
keep back, retard. 

Rg-signo, 1, v. a., I unseal, open what is 
sealed ; figur. : I disclose, reveal j I an- 
nul, abolish, cancel, invalidate, destroy. 

Re-sto, stiti, 1, v. n., I stay or remain be- 
hind, stay, remain j I resist, oppose ; 
resiat, ut, it still remains, that. 

RS-tardo, 1, v. a., I keep back, detain, 
stop, delay, hinder, impede, retard. 

Re-torqueo, si, turn, 2, v. a., I writhe or 
twist back, bend back, turn or cast 
back, turn. 

RS-tundo, tiidi, tusum, 3, v. a., I thrust, 
push, or drive back j I blunt, make dull ; 
r. gladium alicujus, to frustrate any one's 
murderous designs. 

Rhlgini, Drum, m., the inhabitants of 
Rhegium. 

Robustus, a, um (robur), adj., of hard oak 
or other hard wood ; hard, firm, strong, 
hardy, sturdy, robust. 

Roscius, i (Q.), m. V. page 573, n. 1. 

Rudlnus, a, um, adj., of Rudiae, Rudian. 



Rumpo, rupi, ruptum t 3 (akin to rtma), 
v. a., I break, burst, tear, rend asunder ; 
figur. : I open by force, force open. 

Ruo, rui, ruitum and rutum, 3, v. n., I rush 
down, fall down j I fall, am overthrown, 
ruined ; v. a., I throw down, dash down, 
overthrow, prostrate j mere rempublicam, 
to ruin the state. 

Rustlcor, 1 (rusticus), v. dep. n., I dwell 
in the country, rusticate. 



S. 



Sacrarium, ii, n. (sacrum), a place where 
sacred things are kept ; a place for di- 
vine service, a chapel, temple. 

Sdcro-sanctus, a, um (sacer, sanctus), adj., 
sacred, inviolable. 

Sagax, dcis (sagio), adj., sagacious, quick, 
cunning, acute, shrewd, ingenious, prov- 
ident, foreseeing. 

Sdldminii, drum, m., the inhabitants of 
Salamis. 

Saltus, us, in., a wood where cattle pa»- 
ture, pasture for cattle. 

Samus or Sdmos, i, f. V. page 545, n. 9. 

Sdnus, a, um, adj., sound in health, healthy, 
well, whole, sane j sound in mind, sober, 
wise, discreet. 

Sardinia, ae, f., Sardinia. 

Sdtelles, ttis, m. and f., an attendant, a 
servant j accomplice, aider, abettor. 

Saturnalia (Saturnus), turn, n., the Satur- 
nalia. V. page 596, n. 15. 

Scrlba, ae, m. (scribo), a writer, scribe. 

Scriptura, ae,*f. (scribo), a writing; the 
rent paid for the use of public pastures. 

Se-cemo, crevi, cretum, 3, v. a., I put asun- 
der or apart, sever, part, separate j I 
distinguish. 

Seciiris, is, f. (seco), an axe or hatchet ; 
secures, the badges of the power of the 
magistrates, the sovereignty of the Ro- 
man people. 

S&dulitas, diis, f. (sedulus), assiduity, in- 
dustry, diligence, application, zeal. 

Se-grSgo, 1 (se, grex), v. a., I separate, 
part, sever, remove. 

Sella t ae, f. (for sedela, from sedeo), a seat, 
chair ; the curule chair. 

SSmindrium, ii, n. (semino), a nursery, or 
plantation of young trees. 

Semptternus, a, um (semper), adj., per- 
petual, eternal, everlasting. 



SEM 



774 



UND 



Sfmpronius, a, Mm, adj., of or belonging to 

a Sempronius, Sempronian. 
Sensus, us, m. (sentio), sensation, feeling, 
perception, sense ; emotion ; conscious- 
ness ; taste. 
SSro, rui, rtum, 3, v. a., I bind ; sertus, 
a, um, joined or bound together 5 serta, 
orum, n., garlands. 
Serta, drum, n. See Sero. 
Sertorianus, a, um, adj., of or belonging to 

Sertorius, Sertorian. 
Servilius, i, m. V. page 559, n. 13. 
Sica, ae, f. (seco), a dagger. 
Sicarius, ii, m. (sica), an assassin. 
Sigeum, i, n. V. page 576, n. 11. 
Silvan-us, i (M. Plautius), m. V. page 

568, n. 5. 
Simpliciter (simplex), adv., simply, natural- 
ly, plainly, directly, frankly, artlessly. 
StnOpe, es, f. V. page 540, n. 9. 
Smyniaei, orum, m., the inhabitants of 

Smyrna. 
Sobrius, a, um (so, brio), adj., sober, not 

intoxicated ; sober, temperate. 
Sollicitdtio, onis, f. (solllcito), an instigating 

to mutiny or rebellion, instigation. 
Solutio, onis, f. (solvo), a loosing, unloos- 
ing, payment. 
Sono, nui, nitum, 1, v. n., I sound; v. a., 

I sound, utter, pronounce, 
Stabilio, 4 (stabilis), v. a., I make steadfast, 

firm, stable ; establish. 
Stdtor, oris, m. (sisto), a supporter, pre- 
server. 
Stdtua, ae, f. (statuo), a statue. 
Stimulus, i, m., a sting; an incitement, 

inducement, incentive. 
Suddeo, si, sum, 2, v. n. and a., I advise, 

exhort ; I persuade. 
Sub-jector, oris, m. (subjicio), a forger or 

falsifier. 
Suc-censco, ui, 2 (sub, censeo), v. n., c. dat. : 

I am angry or displeased with. 
Suf-fero, sus-tuli, sub-l&tum, suf-ferre (sub, 
fero), v. a., I bear, support ; endure ; 1 
suffer. 
Sumptuosus and sumtuosus. a, um (sump- 
tus), adj., expensive, costly, dear, splen- 
did, sumptuous; adv., sumpiuosB and 
sumtuosS. 



Tabella, ae, f. (tabula), dim., a little table 
or tablet 5 a writing-tablet ; a letter. 



TabUlarius, a, um (tabula), adj., relating to 
written compositions ; tabularium, se. 
aedificium, the archives. 
Taciturnitas, atis, f. (taciturnus), a being 
silent, taciturnity, silence. 

Tacite (tacitus), adv., silently, in silence, 
secretly. 

Talaris, e (talus), adj., of, belonging, or 
relating to tho ankles ; t. tunica, a robe 
reaching down to the ankles. 

Tam-diu, adv., so long. 

Tango, tttigi, tactum, 3, v. a.. I touch; I 
take in hand, undertake ; da coelo tactus, 
struck by lightning. 

Tarditas, atis, f. (tardus), slowness ; sleepi- 
ness, dulness. 

Tarentini, drum, m., the inhabitants of 
Tarentum. 

Tempestlvus, a, um (tempestas), adj., done 
at the proper time or season, seasonable ; 
that happens before its usual time. 

TenMosox Tenedus, i,f., an island in the 
Aegean sea, off the coast of Troas. 

Terminus, i, m., a boundary, limit, bound. 

TJieophdnes, is, m. V. page 576, n. 24. 

Tiberlnus, a, um (Tibcris), adj., of or be- 
longing to the Tiber, Tiberino. 

Tiberis, is, m., the river Tiber. 

Tigranes, is, m., a king of Armenia, son- 
in-law of Mithridates. 

Timtde (timidus), adv., fearfully, timidly. 

Trans-marlnus, a, um, adj., beyond sea, 
transmarine. 

Trans-mitto, mlsi, missum, 3, v. a., I make 
go over, let come over, send over, convey 
over; I consign, commit, intrust. 

Tribunal, alis, n. (tribunus), a tribunal, 
judgment-seat. 

Tropaeum, i, n., a trophy ; figur. : a vic- 
tory ; a monument, sign. 

Turptter (turpis), adv., basely, shamefully, 
dishonorably. 

Tutor, 1 (tueor), v. freq. dep. a., I guard, 
protect, defend, keep safe, preserve. 



U. 



frber, Ms, n., udder, teat. 

Ubertas, atis, f. (uber), fertility, fruitful- 

ness, productiveness, abundance. 
Umquam. See unquam. 
Un-dc-quinquQgSsimus, a, um (undequinqua- 

ginta), adj., the forty-ninth. 



UNI 



775 



VOL 



Urilce (unicus), adv., alone especially, in 

an extraordinary degree. 
Usurpo, 1 (for usu rapio), v. a., I make use 

of, use 5 I exercise, practise. 



V. 



VacuS-fdcio, feci, factum, 3, v. a., I make 
void or empty. 

Vadimonium, ii, n. (vas, vadis), a promise 
or obligation, confirmed by surety, to 
appear in court ; bail, recognizance. 

Vastatio, onis, f. (vasto), a ravaging, laying 
waste,, devastation. 

Vasfitas, atis, f. (vastus), desolation, devas- 
tation, waste, solitude, ruin. 

Vates, is, ra. and f.. a soothsayer, diviner, 
prophet ; a poet, bard. 

Vena, ae, f. (akin to mano), a vein ; an arte- 
ry; figur.: in venis reipublicae, in the veins, 
h. e., the innermost parts of the state. 

V&ne-ficiis, a, urn (oenenum, facio), adj., 
mixing poison, poisoning ; veneficus, i, 
m., a mixer of poisons, poisoner. 

Vinustas, atis, f. (vsni^s), elegant form, 



beauty, comeliness, grace ; elegance, 
politeness, gracefulness. 

Veritas, atis, f. (verus), truth, verity. 

Vespera, ae, f., the evening. 

Vestalis, e ( Vesta), adj., of or belonging to 
Vesta, Vestal. 

Vexatio, onis, f. (vexo), molestation, harass- 
ing, ill-treatment, annoyance, abuse. 

Vibro, 1, v. a., I move quickly to and fro 5 
I flourish, brandish, hurl, throw, dart, 
launch. 

Vigilans, tis, part, (vigilo) ; adj., watch- 
ful, careful, vigilant. 

Vllitas, atis, f. (vilis), cheapness, lowness 
of price. 

Violo, 1 (vis), v. a., I injure, violate ; I 
maltreat, abuse. 

Viscus, eris, n., more frequently pi., viscera, 
um, n., all that is under the skin 3 figur. : 
the innermost part of anything. 

Vltuperatio, onis, f. (vitupero), a blaming, 
reproving, vituperation. 

Votito, 1 (volare), v. freq. n., I fly often, am 
wont to fly, fly to and fro, fly about or 
up and down, flatter* flit. 



APPENDIX II. 



M. TULLII CICEEONIS 
ORATIO PRO M. MARCELLO, 

IN SENATU AD C. CAESAREM. 



I. 1. Diuturni silentii, Patres conscripti, quo eram his 
1 temporibus usus, non timore aliquo, sed partim dolore, 
partim 2 verecundia, finem hodiernus dies attulit, idemque 
initium quae vellem quaeque sentirem meo pristino more di- 
cendi. Tantam enim mansuetudinem, tarn inusitatam inau- 5 
ditamque clementiam, tantum in summa potestate omnium 
3 rerum modum, tarn denique incredibilem sapientiam ac paene 
divinam tacitus praeterire nullo modo possum. 2. M. enim 
Marcello vobis, Patres conscripti, reique publicae reddito, 
non illius solum, sed etiam meam vocem et auctoritatem et vo- 10 
bis et rei publicae conservatam ac restitutam puto. Dolebam 
enim, Patres conscripti, et vehementer angebar virum talem, 
quum in 4 eadem causa, in qua ego, fuisset, non in eadem esse 
fortuna ; nee mihi persuadere poteram nee fas esse ducebam 
versari me in nostro vetere curriculo, illo aemulo atque imi- 15 
tatore studiorum ac laborum meorum quasi quodam socio a 
me et comite distracto. Ergo et mihi meae pristinae vitae 
consuetudinem, C. Caesar, interclusam aperuisti et his omnibus 
ad bene de omni re publica sperandum 5 quasi signum aliquod 
sustulisti. 3. Intellectum est enim mihi quidem in multis 20 
et maxime in me ipso, sed paulo ante 6 omnibus, quum M. 
Marcellum senatui reique publicae concessisti, commemora- 
tis praesertim 7 offensionibus, te auctoritatem hujus ordinis 
dignitatemque rei publicae tuis vel doloribus vel suspicioni- 
bus anteferre. Me quidem fructum omnis ante actae vitae 25 



780 ORATIO 

hodierno die maximum cepit, quum summo consensu senatus 
turn [praeterea] judicio tuo gravissimo et maximo. Ex quo 
profecto intelligis, quanta in dato beneficio sit laus, quum in 
accepto sit tanta gloria. Est vero fortunatus ille, cujus ex 
5 salute non minor paene ad omnes, quam ad ilium ventura sit, 
laetitia pervenerit : 4. quod quidem ei merito atque optimo 
jure contigit. Quis enim est illo aut nobilitate aut probitate 
aut optimarum artium studio aut innocentia aut ullo laudis 
genere praestantior ? 

10 II. ^ullius tantum flumen est ingenii, 2 nulla dicendi aut 
scribendi tanta vis, tanta copia, quae non dicam exornare, sed 
enarrare, C. Caesar, res tuas gestas possit. Tamen afiirmo, 
et hoc pace dicam tua, nullam in his laudem esse ampliorem 
quam 3 eam, quam hodierno die consecutus es. 5. Soleo saepe 

15 ante oculos ponere 4 idque libenter crebris 5 usurpare sermoni- 
bus, omnes nostrorum imperatorum, omnes exterarum gen- 
tium potentissimorumque populorum, omnes clarissimorum 
regum res gestas cum tuis nee contentionum magnitudine nee 
numero proeliorum nee varietate regionum nee celeritate 

20 conficiendi nee dissimilitudine bellorum posse confem ; nee 
vero Misjunctissimas terras citius passibus cujusquam potu- 
isse 7 peragrari, quam tuis non dicam cursibus, sed victoriis 
lustratae sunt. 6. Quae quidem ego nisi tarn magna esse 
fatear, ut ea vix cujusquam mens aut cogitatio capere possit, 

25 amens sim ; sed tamen sunt 8 alia majora. Nam bellicas 
laudes solent quid am extenuare verbis easque detrahere du- 
cibus, communicare cum multis, ne propriae sint imperatorum. 
Et certe in armis militum virtus, locorum opportunitas, aux- 
ilia sociorum, classes, commeatus multum juvant ; maximam 

30 vero partem quasi suo jure fortuna sibi vindicat et, quidquid 
prospere gestum est, id paene omne ducit suum. 7. At vero 
hujus gloriae, C. Caesar, quam es paulo ante adeptus, socium 
habes neminem : totum hoc, quantumcunque est, quod certe 
maximum est, totum est, inquam, tuum. Nihil sibi ex 9 ista 

35 laude centurio, nihil 10 praefectus, nihil cohors, nihil turma de- 
cerpit : quin etiam ilia ipsa rerum humanarum domina, For- 
tuna, in istius societatem gloriae se non offert : tibi cedit, 



PRO M. MARCELLO, CAP. III., IV. 781 

n tuam esse totam et propriam fatetur. ^Nunquam enim 
temeritas cum sapientia commiseetur neque ad consilium casus 
admittitur. 

III. 8. Domuisti gentes immanitate barbaras, multitu- 
dine innumerabiles, locis infinitas, omni copiarum genere 5 
abundantes : sed tamen ea vicisti, quae et naturam et condi- 
tionem, ut vinci possent, habebant ; nulla est enim tanta vis, 
quae non ferro et viribus debilitari frangique possit. Ani- 
mum vincere, iracundiam cohibere, victoriam Hemperare, 
adversarium nobilitate, ingenio, virtute praestantem non modo 10 
extollere jacentem, sed etiam amplificare ejus pristinam dig- 
nitatem, 2 haec qui facit, non ego eum cum summis viris com- 
paro, sed simillimum deo judico. 9. Itaque, C. Caesar, belli- 
cae tuae laudes celebrabuntur illae quidem non solis nostris, 
sed paene omnium gentium Uteris atque Unguis, nee ulla 15 
unquam aetas de tuis laudibus conticescet; sed tamen ejus- 
inodi res 3 nescio quomodo, etiam quum leguntur, obstrepi 
clamore militum videntur et tubarum sono. At vero quum 
aliquid clementer, mansuete, juste, moderate, sapienter fac- 
tum, in iracundia praesertim, quae est inimica consilip, et in 20 
victoria, quae natura insolens et superba est, audimus aut 
legimus, quo studio incendimur, non modo in gestis rebus, sed 
etiam in fictis, ut eos saepe, quos nunquam vidimus, diliga- 
mus ! 10. Te vero, quern praesentem intuemur, cujus men- 
tern sensusque 4 et os cernimus, ut, quidquid belli fortuna 25 
reliquum rei publicae fecerit, id esse salvum velis, quibus 
laudibus efferemus ? quibus studiis prosequemur ? qua bene- 
volentia complectemur ? Parietes, medius fidius, ut mihi vi- 
detur, hujus curiae tibi gratias agere gestiunt, quod brevi 
tempore futura sit 5 illa auctoritas in his majorum suorum 30 
et suis sedibus. 

IV. Equidem quum 1 C. Marcelli viri optimi et incompa- 
rabili pietate praediti lacrimas modo vobiscum viderem, om- 
nium Marcellorum meum pectus memoria obfudit, quibus 
tu etiam mortuis, M. Marcello conservato, dignitatem suam 35 
reddidisti nobilissimamque familiam jam 2 ad paucos redactam 
paene ab interitu vindicasti. 11. Hunc tu igitur diem tuis 



782 ORATIO 

maximis et innumerabilibus 3 gratulationibus jure antepones. 
Haec enim res unius est propria Caesaris : ceterae duce te 
gestae, magnae illae quidem, sed tamen multo magnoque comi- 
tatu. Hujus autem rei tu 4 idem es et dux et comes ; quae qui- 
5 dem tanta est, 5 ut nulla tropaeis et monumentis tuis allatura 
finem sit aetas ; nihil est enim opere et manu factum, quod 
non aliquando conficiat et consumat vetustas ; 12. at haec 
tua justitia et lenitas animi florescet quotidie magis, ita ut 
quantum tuis operibus diuturnitas detrahet, tantum afferat 

10 laudibus. Et ceteros quidem omnes victores bellorum civil- 
ium jam ante aequitate et misericordia viceras : hodierno vero 
die te ipsum vicisti. Vereor ut hoc, quod dicam, perinde 
intelligi possit auditu atque ipse cogitans sentio : ipsam vic- 
toriam vicisse videris, 6 quum 7 ea, quae ilia erat adepta, victis 

15 remisisti. Nam quum ipsius victoriae conditione omnes 
victi occidissemus, clementiae tuae judicio conservati sumus. 
Recte igitur unus invictus es, a quo etiam ipsius victoriae 
conditio visque devicta est. 

Y. 13: Atque hoc C. Caesaris judicium, Patres conscripti, 

20 quam late pateat attendite : omnes enim, qui ad ilia arma 2 fato 
sumus nescio quo rei publicae misero funestoque compulsi, 
etsi aliqua culpa 2 tenemur erroris humani, 3 scelere certe lib- 
erati sumus. Nam quum M. Marcellum deprecantibus vobis 
rei publicae conservavit, me et mihi et item rei publicae nullo 

25 deprecante, reliquos amplissimos viros et sibi ipsos et patriae 
reddidit, quorum et frequentiam et dignitatem hoc ipso in 
consessu 4 videtis, non ille hostes induxit in curiam, sed judi- 
cavit a plerisque ignoratione potius et falso atque inani metu, 
quam cupiditate aut crudelitate bellum esse susceptum. 14. 

80 Quo quidem in bello semper de pace audiendum putavi, sem- 
perque dolui non modo pacem, sed etiam orationem civium 
pacem flagitantium repudiari. Neque enim ego ilia nee ulla 
umquam secutus sum arma civilia, semperque mea consilia 
5 pacis et togae 6 socia, non belli atque armorum fuerunt. 7 Hom- 

35 inem sum secutus 8 privato officio, non publico ; tantumque 
apud me grati animi fidelis memoria valuif, ut nulla non 
modo cupiditate, sed ne spe quidem prudens et sciens tamquam 



PRO M. MARCELLO, CAP. VI. 783 

ad interitum ruerem voluntarium. 15. Quod quidem meum 
consilium minime obscurum fuit. Nam et 9 in hoc ordine 
10 integra re multa de pace dixi et in ipso bello eadem etiam 
cum capitis mei periculo sensi. Ex quo nemo jam erit tarn 
injustus existimator rerum qui dubitet, quae Caesaris de bello 5 
voluntas fuerit, quum pacis auctores conservandos u statim 
censuerit, 12 ceteris fuerit iratior. Atque id minus fbrtasse 
mirum turn, quum esset incertus exitus et anceps fortuna 
belli : qui vero victor pacis auctores diligit, is profecto de- 
clarat se maluisse non dimicare quam vincere. 1CT 

VI. 16. Atque ^iujus quidem rei M. Marcello sum testis. 
Nostri enim sensus, ut in pace semper, sic turn etiam in bello 
congruebant. Quoties ego eum et quanto cum dolore vidi, 
quum insolentiam 2 certorum hominum turn etiam ipsius vic- 
toriae ferocitatem extimescentem 1 Quo gratior tua liberali- 15 
tas, C. Caesar, nobis, qui ilia vidimus, debet esse - f non enim 
jam causae sunt inter se, sed victoriae comparandae. 17. 
Vidimus tuam victoriam proeliorum exitu terminatam : gla- 
dium vagina vacuum in urbe non vidimus. Quos amisimus 
cives, eos Martis vis perculit, non ira victoriae ; ut dubitare 20 
debeat nemo quin multos, si fieri posset, C. Caesar ab inferis 
excitaret, quoniam ex eadem acie conservat quos potest. 
3 Alterius vero partis nihil amplius dicam quam id, quod om- 
nes verebamur, nimis iracundam futuram fuisse victoriam. 
18. Quidam enim non modo armatis, sed interdum etiam 25 
4 otiosis minabantur, nee quid quisque sensisset, sed ubi fuisset, 
cogitandum esse dicebant ; ut mihi quidem videantur dii im- 
mortales, etiam si poenas a populo Romano ob aliquod delic- 
tum expetiverunt, qui civile bellum tantum et tarn luctuosum 
excitaverunt, vel placati jam vel satiati aliquando omnem 30 
spem salutis ad clementiam victoris et sapientiam 5 contulisse. 

19. Quare gaude tuo isto tarn excellenti 6 bono, et fruere 
quum fortuna et gloria turn etiam natura et moribus tuis ; 
ex quo quidem maximus est fructus jucunditasque sapienti. 
Cetera quum tua recordabere, etsi persaepe virtuti, tamen 35 
plerumque felicitati tuae gratulabere : de nobis, quos in re 
publica tecum simul salvos esse voluisti, quoties cogitabis, 

XX 



784 ORATIO 

toties de maximis tuis benefices, toties de incredibili liberali- 
tate, toties de singulari sapientia tua cogitabis ; quae non 
modo summa bona, sed nimirum audebo vel sola dicere. 
Tantus est enim splendor in laude vera, tanta in magnitudine 
5 animi et consilii dignitas, ut haec a virtute donata, cetera a 
fortuna 7 commodata esse videantur. 20. Noli igitur in con- 
servandis bonis viris defatigari, non cupiditate praesertim ali- 
qua aut pravitate lapsis, sed opinione officii stulta fortasse, 
certe non improba, et 8 specie quadam rei publicae ; non enim 

10 tua ulla culpa est, si te aliqui timuerunt, contraque summa 
laus, quod minime timendum fuisse senserunt. 

VII. 21. Nunc venio ad gravissimam querelam et *atro- 
cissimam suspicionem tuam ; quae non tibi ipsi magis quam 
quum omnibus civibus turn maxime nobis, qui a te conservati 

15 sumus, providenda est ; quam etsi spero falsam esse, tamen 
nunquam extenuabo [verbis]. Tua enim cautio nostra cau- 
tio est, ut si in alterutro peccandum sit, malim videri nimis 
timidus, quam parum prudens. Sed quisnam est iste tarn 
demens ? De tuisne ? — tametsi qui magis sunt tui, quam 

20 quibus tu salutem insperantibus reddidisti ? — an ex hoc 
numero, qui una tecum fuerunt ? Non est credibilis tantus 
in ullo furor, ut, quo duce omnia summa sit adeptus, hujus 
vitam non anteponat suae. An si nihil tui cogitant sceleris, 
cavendum est ne quid inimici ? Qui ? omnes enim, qui fue- 

25 runt, aut sua pertinacia vitam amiserunt aut tua misericordia 
retinuerunt, ut aut nulli supersint de inimicis aut qui super- 
fuerunt sint amicissimi. 22. Sed tamen quum in animis 
hominum tantae latebrae sint et tanti recessus, augeamus sane 
suspicionem tuam ; simul enim augebimus diligentiam. Nam 

30 quis est omnium tarn ignarus rerum, tarn rudis in re publica, 
tarn nihil unquam 2 nec de sua nee de communi salute cogi- 
tans, qui non intelligat tua salute contineri suam et ex 3 unius 
tua vita 4 pendere omnium ? Equidem de te dies noctesque, 
ut debeo, cogitans casus Mumtaxat humanos et incertos even- 

35 tus valetudinis et naturae communis fragilitatem extimesco, 
doleoque, quum res publica immortalis esse debeat, earn in 
unius mortalis anima consistere. 23. Si vero ad humanos 



PRO M. MARCELLO, CAP. VIII. 785 

casus incertosque e motus valetudinis sceleris etiam accedit in- 
sidiarumque consensio, quern deum, si cupiat, posse opitulari 
rei publicae credamus ? 

VIII. Omnia sunt excitanda tibi, C. Caesar, uni, quae ja- 
cere sentis, belli ipsius impetu, quod necesse fuit, perculsa 5 
atque prostrata: constituendajudicia, revocanda ^ides, compri- 
mendae libidines, propaganda suboles, 2 omnia quae dilapsa jam 
defluxerunt severis legibus vincienda sunt. 24. 3 Non fuit 
recusandum in tanto civili bello, tanto animorum ardore et 
armorum, quin quassata res publica, quicunque belli eventus 10 
fuisset, multa perderet et ornamenta dignitatis et praesidia 
stabilitatis suae, multaque uterque dux faceret armatus, quae 
idem togatus fieri prohibuisset. Quae quidem tibi nunc om- 
nia belli vulnera sananda sunt, quibus praeter te nemo mederi 
potest. 25. Itaque illam tuam praeclarissimam et 4 sapientis- 15 
simam vocem invitus audivi : " Satis diu vel naturae vixi vel 
gloriae." Satis, si ita vis, fortasse naturae, addo etiam, si pla- 
cet, gloriae : at, quod maximum est, patriae certe parum. 
Quare omitte istam, quaeso, doctorum hominum in contem- 
nenda morte prudentiam : noli nostro periculo esse sapiens. 20 
Saepe enim venit ad aures meas, te idem istud nimis crebro 
dicere, tibi te satis vixisse. Credo ; sed turn id 5 audirem, si 
tibi soli viveres aut si tibi etiam soli natus esses. Omnium 
salutem civium cunctamque rem publicam res tuae gestae 
complexae sunt : tantum abes a perfectione maximorum ope- 25 
rum, ut fundamenta nondum, quae cogitas, jeceris. Hie tu 
modum vitae tuae, non salute rei publicae, sed aequitate ani- 
mi definies ? Quid, si istud ne gloriae tuae quidem satis est ? 
cujus te esse avidissimum, quamvis sis sapiens, non negabis 
26. Parumne igitur, inquies, gloriam magnam reliriquemus ? 30 
Immo vero aliis quamvis multis satis, tibi uni parum. Quid- 
quid est enim, quamvis amplum sit, est certe parum tunc, 
quum est aliquid amplius. Quod si rerum tuarum immorta- 
lium, C. Caesar, hie exitus futurus fuit, ut, devictis adversa- 
riis, rem publicam in eo statu relinqueres, in quo nunc est, 35 
vide, quaeso, ne tua divina virtus admirationis plus sit habi- 
tura quam gloriae, siquidem gloria est illustris ac pervagata 



786 ORATIO 

magnorum vel in suos cives vel in patriam vel in omne genus 
hominum fama meritorum. 

IX. 27. Haec igitur tibi reliqua pars est : 1 hic restat ac- 
tus : in hoc elaborandum est, ut rem publicam constituas 

5 eaque tu in primis summa tranquillitate et otio perfruare : 
turn te, si voles, quum patriae, quod debes, solveris, et natu- 
ram ipsam expleveris satietate vivendi, satis diu yixisse 
2 dicito. Quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid ex- 
tremum ? quod quum venit, omnis voluptas praeterita pro 

10 nihilo est, quia postea nulla est futura* Quamquam iste 
tuus animus nunquam his angustiis, quas natura nobis ad 
vivendum dedit, contentus fuit ; semper 3 immortalitatis ainore 
flagravit. 28. Nee vero haec tua vita ducenda est, quae cor- 
pore et spiritu continetur. Ilia, inquam, ilia vita est tua, 

15 quae vigebit memoria seculorum omnium, quam posteritas 
alet, quam ipsa aeternitas semper tuebitur. 4 Huic tu 5 inser- 
vias, huic te ostentes oportet, quae quidem, quae miretur, 
jampridem multa habet, nunc etiam quae laudet exspectat. 
Obstupescent posteri certe imperia, provincias, Rhenum, 

20 Oceanum, Nilum, pugnas innumerabiles, incredibiles victo- 
rias, monumenta, 6 munera, triumphos audientes et legentes 
7 tuos. 29. Sed nisi haec urbs stabilita tuis consiliis et institu- 
tis erit, vagabitur modo nomen tuum longe atque late : sedem 
stabilem et domicilium certum non habebit. Erit inter eos 

25 etiam, qui nascentur, sicut inter nos fuit, magna dissensio, 
quum alii laudibus ad coelum res tuas gestas efferent, alii 
fortasse aliquid 8 requirent, idque vel maximum, nisi belli 
civilis incendium salute patriae restinxeris ; 9 ut illud fati 
fuisse videatur, hoc consilii. Servi igitur iis etiam judicibus, 

30 qui multis post seculis de te judicabunt et quidem 10 haud scio 
an incorruptius quam nos ; nam et sine amore et sine n cupi- 
ditate, et rursus sine odio et sine invidia judicabunt. 30. Id 
autem etiam si turn 12 ad te, ut quidam falso putant, non per- 
tinebit, nunc certe pertinet esse te talem, ut tuas laudes ob- 

35 scuratura nulla unquam sit oblivio. 

X. 1 Diversae voluntates civium fuerunt diatractaeque sen- 
ten tiae : non enim consiliis solum et studiis, sed armis etiam 



PRO M. MARCELLO, CAP. XI. 787 

et castris dissedebamus ; erat enim 2 obscuritas quaedam, erat 
certamen inter clarissimos duces : multi dubitabant, quid op- 
timum esset, multi quid sibi expediret, multi quid deceret, 
nonnulli etiam quid liceret. 31. Perfuncta res publica est 
hoc misero fatalique bello : 3 vicit is, qui non fortuna inflam- 5 
maret odium suum, sed bonitate leniret ; nee qui omnes, qui- 
bus iratus esset, eosdem [etiam] exsilio aut morte dignos 
judicaret. Arma 4 ab aliis posita, ab aliis erepta sunt. In- 
gratus est injustusque civis, qui armorum periculo liberatus, 
animum tamen retinet armatum, ut etiam ille melior sit, qui 10 
in acie cecidit, qui in causa animam profudit ; quae enim 
pertinacia quibusdam, eadem aliis constantia videri potest. 
32. Sed jam omnis fracta dissensio est armis, exstincta aequi- 
tate victoris : restat ut omnes unum velint, qui modo habent 
aliquid non solum sapientiae, sed etiam sanitatis. 5 Nisi te, C. 15 
Caesar, salvo et in ista sententia, qua quum antea, turn hodie 
vel maxime usus es, manente, salvi esse non possumus. 
Quare omnes te, qui 6 haec salva esse volumus, et hortamuret 
obsecramus, ut vitae tuae et saluti consulas, omnesque tibi, ut 
pro aliis etiam loquar, quod de me ipse sentio, quoniam sub- 20 
esse aliquid putas, quod cavendum sit, non modo excubias et 
custodias, sed etiam laterum nostrorum oppositus et corporum 
pollicemur. 

XL 33. *Sed ut, unde est orsa, in eodem terminetur ora- 
tio, maximas tibi omnes gratias agimus, C. Caesar, majores 25 
etiam habemus. Nam omnes idem sentiunt, quod ex omnium 
precibus et lacrimis sentire potuisti ; sed quia non est omni- 
bus Stantibus necesse dicere, 3 a me certe dici volunt, cui ne- 
cesse est quodammodo, 4 et quod fieri decet, M. Marcello a te 
huic ordini populoque Romano et rei publicae reddito, fieri id 30 
intelligo. Nam laetari omnes non de unius solum, sed de 
communi salute sentio. 34. 5 Quod autem summae benevo- 
lentiae est, quae mea erga ilium omnibus semper nota fuit, ut 
vix C. Marcello, optimo et amantissimo fratri, praeter eum 
quidem cederem nemini, quum id sollicitudine, cura, labore 35 
tamdiu praestiterim, quamdiu est de illius salute dubitatum, 
certe hoc tempore, magnis curis, molestiis, doloribus libera- 



788 ORATIO PRO M. MARCELLO, CAP. XI. 

tus, praestare debeo. Itaque, C. Caesar, sic tibi gratias ago, 
ut omnibus me rebus a te non conservato solum, sed etiam 
ornato, 6 tamen ad tua in me unum innumerabilia merita, quod 
fieri jam posse non arbitrabar, maximus hoc tuo facto cumu- 
lus accesserit 



M. TULLII CICEKONIS 
ORATIO PRO Q. LIGARIO, 



AD C. CAESAREM. 



I. 1. ^ovum crimen, C. Caesar, et ante hunc diem non 
auditum 2 propinquus meus ad te Q. Tubero detulit, Q. Liga- 
rium in Africa fuisse ; idque C. 3 Pansa, praestanti vir ingenio, 
fretus fortasse familiaritate ea, quae est ei tecum, ausus est 
confiteri. Itaque, quo me vertam, nescio. Paratus enim 5 
veneram, quum tu id neque per te scires neque audire aliunde 
potuisses, ut ignoratione tua ad hominis miseri salutem 4 abu- 
terer. Sed quoniam diligentia inimici investigatum est quod 
latebat, confitendum est, ut opinor, praesertim quum meus 
necessarius Pansa fecerit, 5 ut id integrum jam non esset ; 10 
omissaque controversia, omnis oratio ad misericordiam tuam 
6 conferenda est, qua plurimi sunt conservati, quum a. te non 
liberationem culpae, sed errati veniam impetravissent. 2. 
Habes igitur, Tubero, quod est accusatori maxime optandum, 
confitentem reum ; sed tamen hoc confitentem, se in ea 7 parte 15 
fuisse, qua 8 te, qua virum omni laude dignum, patrem tuum. 
Itaque prius de 9 vestro delicto confiteamini necesse est, quam 
Ligarii ullam culpam reprehendatis. 

Quintus enim Ligarius, quum esset nulla belli suspicio, 
legatus in Africam cum C. 10 Considio profectus est ; qua in 20 
legatione et civibus et n sociis ita se probavit, ut decedens 
Considius provincia satisfacere hominibus non posset, si quem- 
quam alium provinciae praefecisset. Itaque Ligarius, quum 
diu recusans nihil profecisset, provinciam accepit invitus ; cui 
sic praefuit in pace, ut et civibus et sociis gratissima esset ejus 25 



790 ORATIO 

integritas ac fides. 3. Bellum subito exarsit ; quod, qui 
erant in Africa, ante audierunt geri quam parari. Quo 
audito, partim 12 cupiditate inconsiderata, partim caeco quodam 
13 timore, primo 14 salutis, post etiam studii sui quaerebant ali- 

5 quern ducem ; quum Ligarius domum spectans, ad suos 
redire cupiens, nullo se iniplicari negotio passus est. Interim 
P. Attius 15 Varus, qui 16 praetor Africam obtinuerat, 17 Uticam 
venit • ad eum statim concursum est. Atque ille non me- 
diocri cupiditate arripuit imperium, si illud imperium esse 

lOpotuit, quod private clamore multitudinis imperitae, nullo 
publico 18 consilio deferebatur. 4. Itaque Ligarius, qui 
omne tale negotium 19 cuperet effugere, pauluni adventu Vari 
conquievit. 

II. Adhuc, C. Caesar, Q. Ligarius omni culpa vacat. 

15 Domo est egressus non modo nullum ad bellum, sed ne ad 
minimam quidem suspicionem belli : legates in pace profec- 
tus, in provincia pacatissima ita se gessit, ut ei pacem esse 
expediret. Profectio certe animum tuum non debet offen- 
dere : num igitur remansio ? Multo minus ; nam profectio 

20 voluntatem habuit non turpem, remansio ^ecessitatem etiam 
honestam. Ergo haec duo tempora carent crimine : unum, 
quum est legatus profectus, alterum, quum efflagitatus a pro- 
vincia praepositus Africae est. 5. Tertium tempus 2 est, quod 
post adventum Yari in Africa restitit ; quod si est crimino- 

25 sum, necessitatis crimen est, non voluntatis. An ille, si 
potuisset ullo modo evadere, Uticae quam Romae, cum P. 
Attio quam cum concordissimis fratribus, cum alienis esse 
quam cum suis maluisset ? Quum ipsa legatio plena desi- 
derii ac sollicitudinis fuisset propter incredibilem quendam 

30 fratrum amorem, 3 hic aequo animo esse potuit, belli discidio 
distractus a fratribus ? 6. Nullum igitur babes, Caesar, ad- 
huc in Q. Ligario signum alienae a te voluntatis. Cujus ego 
causam, animadverte, quaeso, qua fide defendam : prodo 
meam. O clementiam admirabilem atque omnium laude, 

35 praedicatione, 4 literis monumentisque decorandam ! Quum 
M. Cicero apud te Mefendit, alium in ea voluntate non fuisse, 
in qua se ipsum confitetur fuisse, nee tuas tacitas cogitationes 



PRO Q. LIGARIO, CAP. III., IV. 791 

extimescit, nee, quid tibi de alio audienti de se ipso occurrat, 
reformidat. 

III. Vide, quam non reformidem ! vide, quanta lux libe- 
ralitatis et sapientiae tuae mini apud te dicenti oboriatur ! 
Quantum potero, voce contendam, ut hoc populus Romanus 5 
exaudiat : Suscepto bello, Caesar, *gesto etiam ex parte 
magna, nulla vi coactus, judicio ac voluntate ad ea arma 
profectus sum, quae erant sumpta contra te. 7. Apud quem 
igitur hoc dico ? Nempe apud eum, qui, quum hoc sciret, 
tamen me, antequam vidit, rei publicae reddidit : qui ad me 10 
ex Aegypto 2 literas misit, ut essem idem, qui fuissem : qui 
me, quum ipse imperator in toto imperio populi Romani unus- 
esset, esse alterum passus est! 3 a quo, hoc ipso C. Pansa 
mihi hunc nuntium perferente, concessos fasces laureatos 
tenui, quoad tenendos putavi : qui mihi turn denique se sa- 15 
lutem putavit reddere, si earn nullis spoliatam ornamentis 
dedisset. 8. Vide, quaeso, Tubero, ut, qui de meo facto non 
4 dubitem, de Ligarii non audeam confiteri. Atque haec prop- 
terea de me dixi, ut mihi Tubero, quum 5 de se eadem dice- 
rem, ignosceret ; cujus ego 6 industriae gloriaeque faveo vel 20 
propter propinquam cognationem, vel quod ejus ingenio 
studiisque delector, vel quod laudem adolescentis propinqui 
existimo 7 etiam ad meum aliquem fructum redundare. 9. 
Sed hoc quaero : quis putat esse crimen fuisse in Africa? 
Nempe is, qui et ipse in eadem Africa esse voluit et 8 prohi- 25 
bitum se a Ligario queritur, et certe contra ipsum Caesarem 
est congressus armatus. Quid enim, Tubero, tuus ille 
destrictus in acie Pharsalica gladius 9 agebat? cujus latus 
ille mucro petebat ? qui sensus erat armorum tuorum ? quae 
tua mens, oculi, manus, ardor animi? quid cupiebas? quid 30 
optabas ? Nimis urgeo ; c.ommoveri videtur adolescens : ad 
me revertar; 10 iisdem in armis fui. 

IV. 10. Quid autem aliud ^gimus, Tubero, nisi ut, quod 
hie potest, nos possemus ? Quorum igitur impunitas, Caesar, 
tuae clementiae laus est, eorum ipsorum ad crudelitatern te 3* 
acuet oratio ? Atque in hac causa 2 nonnihil equidem, Tu- 
bero, etiam tuam, sed multo magis patris tui prudentiam 



792 ORATIO 

desidero; quod homo quum ingenio, turn etiam doctrina 
excellens genus hoc causae quod esset, non viderit : nam, si 
vidisset, quovis profecto quam isto modo a te 3 agi maluisset. 
Arguis fatentem; non est satis: accusas eum, qui causam 

5habet aut, ut ego dico, meliorem quam tu: aut, ut tu vis, 
parem. 11. Haec admirabilia, sed prodigii simile est, quod 
dicam. Non habet earn 4 vim ista accusatio, ut Q. Ligarius 
condemnetur, sed ut necetur. Hoc egit civis Romanus ante 
te nemo. 5 Externi isti mores usque ad sanguinem incitari 

10 solent odio, aut levium Graecorum aut immanium barba- 
rorum. Nam quid agis aliud ? Romae ne 6 sit ? ut domo 
careat? ne cum optimis fratribus, ne cum hoc T. Broccho 
avunculo, ne cum ejus filio, consobrino suo, ne nobiscum 
vivat? ne sit in patria? Num est? num potest magis carere 

15 his omnibus, quam caret ? Italia prohibetur, exsulat. Non 
tu ergo patria privare, qua caret, sed vita vis. 12. At istud 
ne apud eum quidem 7 dictatorem, qui omnes, quos oderat, 
morte multabat, quisquam egit isto modo. Ipse jubebat 
occidi, nullo postulante ; 8 praemiis etiam invitabat ; quae 

20 tamen 9 crudelitas ab hoc eoclem aliquot 10 annis post, quern tu 
nunc crudelem esse vis, vindicata est. 

V. Ego vero istud non postulo, inquies. Ita mehercule 
existimo, Tubero. Novi enim te, novi patrem, novi domum 
nomenque vestrum ; studia generis ac familiae vestrae vir- 

25 tutis, humanitatis, doctrinae, plurimarum 2 artium atque opti- 
marum, nota mihi sunt omnia. 13. Itaque certo scio vos 
non petere sanguinem, sed parum attenditis ; res enim eo 
spectat, ut ea 3 poena, in qua adhuc Q. Ligarius sit, non 
videamini esse contend. Quae est igitur alia praeter mortem? 

30 Si enim est in exsilio, sicuti est, quid amplius postulatis ? an, 
ne ignoscatur? Hoc vero multo acerbius multoque durius. 
Quod nos [ 4 domi] petimus precibus, lacrimis, strati ad pedes, 
non tam nostrae causae fidentes quam hujus humanitati, id 
ne impetremus oppugnabis, et in nostrum fletum irrumpes, 

35 et nos jacentes ad pedes supplicum voce prohibebis? 14. Si, 
quum hoc 5 domi faceremus, quod et fecimus et, ut spero, non 
frustra fecimus, tu repente irruisses et clamare coepisses : 



PRO Q. LIGARIO, CAP. VI. 793 

a C. Caesar, cave ignoscas, cave te fratrum pro fratris salute 
obsecrantium misereat," nonne omnem humanitatem exuisses ? 
Quanto hoc durius, quod nos domi 6 petiinus, id te in foro op- 
pugnare et in tali miseria multorum perfugium misericordiae 
tollere ? 15. Dicam plane, Caesar, quod sentio. Si in hac 5 
tanta tua fortuna lenitas tanta non esset, quam tu 7 per te, per 
te, inquam, obtines, (intelligo, quid loquar,) acerbissimo luctu 
redundaret ista victoria. Quam multi enim essent de victori- 
ous, qui te crudelem esse vellent, quum etiam de victis 
reperiantur ! quam multi, 8 quum a te ignosci nemini vellent, 10 
impedirent clementiam tuam, quum etiam ii, quibus ipse igno- 
visti, nolint te esse in alios misericordem ? 16. Quod si pro- 
bare Caesari possemus in Africa Ligarium omnino non fuisse, 
si honesto et misericordi mendacio saluti civi calamitoso esse 
vellemus, tamen hominis non esset in tanto discrimine et 15 
periculo civis refellere et redarguere nostrum mendacium; 
et, si esset alicujus, ejus certe non esset, qui in eadem causa 
et fortuna fuisset. Sed tamen aliud est errare Caesarem 
nolle, aliud nolle misereri. Tunc diceres : " Caesar, cave 
credas : fuit in Africa ; tulit arma contra te." Nunc quid 20 
dicis ? " Cave ignoscas." Haec nee hominis nee ad homi- 
nem vox est : qua qui apud te, C. Caesar, utitur, suam citius 
abjiciet humanitatem quam extorquebit tuam. 

VI. 17. Ac primus x aditus et postulatio Tuberonis haec, 
ut opinor, fuit, velle se de Q. Ligarii scelere dicere. Non 25 
dubito, quin admiratus sis, vel quod de nullo alio [quisquam] 
vel quod is, qui in eadem causa fuisset, vel quidnam novi 
[sceleris] afferret. Scelus tu illud vocas, Tubero ? cur ? 
Isto enim nomine ilia adhuc causa caruit. Alii errorem 
appellant, alii timorem : qui durius, spem, 2 cupiditatem, 30 
odium, pertinaciam : qui gravissime, temeritatem : scelus 
praeter te adhuc nemo. Ac mihi quidem, si proprium et 
verum nomen nostri mali quaeritur, fatalis quaedam calamitas 
incidisse videtur et improvidas hominum mentes occupavisse ; 
ut nemo mirari debeat humana consilia divina necessitate 35 
esse superata. 18. Liceat esse miseros : quamquam hoc 
victore esse non possumus. Sed non, loquor de nobis : de 



794 



ORATIO 



illis loquor, qui occiderunt. Fuerint cupidi, faerint irati, 
fuerint pertinaces : scelerte vero crimine, furoris, 3 parricidii 
liceat Cn. Pompeio mortuo, liceat multis aliis carere. Quando 
hoc quisquam ex te, Caesar, audivit ? aut tua quid aliud arma 

5 voluerunt nisi a te 4 contumeliam propulsare ? quid egit tuus 
ille invictus exercitus, nisi ut suum jus tueretur iet dignitatem 
tuara ? Quid ? tu, quum pacem esse 5 cupiebas, idne agebas, 
6 ut tibi cum sceleratis, an ut cum bonis civibus conveniret ? 
19. Mihi vero, Caesar, tua in me maxima merita tanta certe 

10 non viderentur, si me ut sceleratum a te conservatum pu- 
tarem. Quomodo autem tu de re publica bene meritus esses, 
7 quum tot sceleratos incolumi dignitate esse voluisses ? Se- 
cessionem tu illam existimavisti, Caesar, initio, non bellum, 
neque hostile odium, sed civile dissidium ; utrisque cupienti- 

15 bus rem publicam salvam, sed partim consiliis, partim studiis 
a communi utilitate aberrantibus. Principum dignitas erat 
paene par ; non par fortasse eorum, qui sequebantur : causa 
turn dubia, quod erat aliquid in utraque parte, quod probari 
posset : nunc melior ea judicanda est, quam etiam dii ad- 

20juverunt. Cognita vero dementia tua, quis non earn victo- 
riam probet, in qua occiderit nemo nisi armatus ? 

VII. 20. Sed, ut omittam communem causam, veniamus 
ad nostram. 1 Utrum tandem existimas facilius fuisse, Tubero, 
Ligarium ex Africa exire, an vos in Africam non venire? 

25 Poteramusne, inquies, quum senatus censuisset ? Si me 
consulis, nullo modo. Sed tamen Ligarium senatus idem le- 
gaverat. Atque ille eo tempore paruit, quum parere senatui 
necesse erat: vos tunc paruistis, quum paruit nemo, qui 
noluit. Reprehendo igitur ? Minime vero ; neque enim 

30 licuit aliter vestro generi, nomini, familiae, disciplinae. Sed 
hoc non concedo, ut, 2 quibus rebus gloriemini in vobis, easdem 
in aliis reprehendatis. 21. 3 Tuberonis sors conjecta est ex 
senatus consulto, quum ipse non adesset, morbo etiam impedi- 
retur: statuerat 4 excusare. Haec ego novi propter omnes 

35 necessitudines, quae mihi sunt cum L. Tuberone. 5 Domi 
una eruditi, militiae contubernales, post 6 amnes, in omni deni- 
que vita familiares : magnum etiam vinculum, quod iisdem 



PRO Q. LIGARIO, CAP. VIII. 795 

studiis semper usi sumus. Scio igitur Tuberonem domi 
manere voluisse ; sed ita quidam agebat, ita rei publicae 
sanctissimum nomen opponebat, ut, etiamsi aliter sentiret, 
verborum tamen ipsorum pondus sustinere non posset. 22. 
Cessit auctoritati amplissimi viri, vel potius paruit. Una est 5 
profectus cum iis, 7 quorum erat una causa ; tardius iter fecit. 
Itaque in Africam venit jam 8 occupatam. 9 Hinc in Ligarium 
crimen oritur vel ira potius. Nam, si crimen est 10 [illum] 
voluisse, non minus magnum est vos Africam, n arcem omnium 
provinciarum, natam ad bellum contra hanc urbem gerendum 10 
obtinere voluisse quam aliquem se maluisse. Atque is tamen 
aliquis Ligarius non fuit. Varus imperium se habere dice- 
bat : fasces certe habebat. 23. Sed ^quoquo modo se illud 
habet, haec querela vestra quid valet ? " 13 Recepti in pro- 
vinciam non sumus." Quid si 14 essetis ? Caesarine earn 15 
tradituri fuistis, an contra Caesarem retenturi ? 

VIII. Vide, quid licentiae, Caesar, nobis tua liberalitas 
det vel potius audaciae. Si respondent Tubero Africam, quo 
senatus eum sorsque miserat, tibi patrem suum traditurum 
fuisse, non dubitabo apud ipsum te, cujus id eum facere inter- 20 
fuit, gravissimis verbis ejus consilium reprehendere. Non 
enim, si tibi ea res grata fuisset, esset etiam probata. 24. 
Sed jam hoc totum omitto, non tarn ne offendam tuas patien- 
tissimas aures, quam ne Tubero, quod nunquam cogitavit, 
facturus fuisse videatur. Veniebatis igitur in Africam pro- 25 
vinciam, unam ex omnibus ] huic victoriae maxime infestam, 
in qua erat 2 rex potentissimus, inimicus huic causae, aliena 
voluntas, 3 conventus firmi atque magni. Quaero, 4 Quid fac- 
turi fuistis ? quamquam, quid facturi fueritis, dubitem, quum 
videam, quid feceritis ? Prohibiti estis in provincia vestra 30 
pedem ponere, et prohibiti summa cum injuria. 25. Quo- 
modo id tulistis ? acceptae injuriae querelam ad quern detu- 
listis ? Nempe ad eum, cujus auctoritatem secuti in societa- 
tem belli veneratis. Quod si Caesaris causa in provinciam 
veniebatis, ad eum profecto exclusi provincia venissetis. 35 
Venistis ad Pompeium. Quae est ergo apud Caesarem que- 
rela, quwm eum accusetis, a quo queramini prohibitos vos 



796 O RATIO 

contra Caesarem gerere bellum ? Atque in hoc quidem vel 
cum mendacio, si vultis, 5 gloriemini per me licet vos pro- 
vinciam fuisse Caesari tradituros. Etiamsi a Varo et a qui- 
busdam aliis prohibiti estis, ego tamen confitebor culpam esse 

5 Ligarii, qui vos tantae laudis occasione privaverit. 

IX. 26. Sed vide, quaeso, Caesar, ^onstantiam ornatissimi 
viri [Tuberonis], quam ego, quamvis ipse probarem, ut probo, 
tamen non commemorarem, nisi a te cognovissem in primis 
earn virtu tern solere laudari. Quae fuit igitur unquam in 

10 ullo homine tanta constantia ? constantiam dico ? nescio an 
melius patientiam possim dicere. 2 Quotus enim istud quis- 
que fecisset, ut, a quibus in dissensione civili non esset recep- 
tus, esset etiam cum 3 crudelitate rejectus, ad eos ipsos rediret? 
Magni cujusdam 4 animi atque ejus viri, quern de suscepta 

15 causa propositaque sententia nulla contumelia, nulla vis, 
nullum pericuium 5 possit depellere. 27. 6 Ut enim cetera 
paria Tuberoni cum Varo fuissent, honos, nobilitas, splendor, 
ingenium, quae nequaquam fuerunt; hoc certe praecipuum 
Tuberonis, quod 7 justo cum imperio ex senatus consulto in 

20 provinciam suam venerat. Hinc prohibitus non ad Caesarem, 
ne iratus, non domum, ne iners, non in aliquam regionem, 
ne condemnare causam illam, quam secutus esset, videretur : 
in Macedoniam ad Cn. Pompeii castra venit, in earn ipsam 
causam, a qua erat rejectus cum injuria. 28. Quid ? quum 

25 8 ista res nihil commovisset ejus animum, ad quern veneratis, 
languidiore, credo, studio in causa fuistis: tantummodo 9 in 
praesidiis eratis, 10 animi vero a causa abhorrebant : n an, ut fit 
in civilibus bellis * * * nee in vobis magis quam in reliquis ? 
omnes enim vincendi studio tenebamur. Pads equidem 

30 semper auctor fui, sed turn sero ; erat enim amentis, quum 
aciem videres, pacem cogitare. Omnes, inquam, vincere 
volebamus : tu certe praecipue, qui in eum 12 locum venisses, 
ubi tibi esset pereundum, nisi vicisses : quamquam, ut nunc 
se res habet, non dubito, quin hanc salutem anteponas 13 illi 

35 victoriae. 

X. 29. Haec ego non dicerem, Tubero, si aut vos con- 
stantiae vestrae, aut Caesarem beneficii sui poeniterot. Nunc 



PRO Q. LIGARIO, CAP. XI. 797 

quaero, utrum vestras injurias, an rei publicae persequamini ? 
Si rei publicae, quid de vestra in ilia causa perseverantia 
respondebitis ? si vestras, videte, ne erretis, *qui Caesarem 
vestris inimicis iratum fore putetis, quum ignoverit suis. 

Itaque num tibi videor in causa Ligarii esse occupatus ? 5 
num de ejus facto dicere ? Quidquid dixi, 2 ad unara sum- 
mam referri volo vel humanitatis vel clementiae vel miseri- 
cordiae. 30. Causas, Caesar, egi multas, et quidem tecum, 
dum te in foro tenuit 3 ratio honorum tuorum ; certe nunquam 
hoc modo: Ignoscite, judices : erravit, lapsus est, non putavit ; 10 
si unquam posthac. Ad parentem sic agi solet : ad judices : 
Non fecit, non cogitavit ; falsi testes, fictum crimen. Die te, 
Caesar, de facto Ligarii judicem esse ; quibus in praesidiis 
fuerit, quaere : taceo ; ne haec quidem colligo, quae fortasse 
valerent etiam apud judicem: "Legatus ante bellum pro- 15 
fectus, relictus in pace, bello oppressus, in eo ipso non acer- 
bus, jam est totus animo ac studio tuus." Ad judicem sic 
agi solet ; sed ego apud parentem loquor : " Erravit, temere 
fecit, poenitet ; ad clementiam tuam confugio, delicti veniam 
peto ; ut ignoscatur, oro." Si nemo impetravit, arroganter : 20 
si plurimi, tu idem fer opem, qui spem dedisti. 31. An 
sperandi Ligario causa non sit, quum mihi apud te locus sit 
etiam pro altero deprecandi ? Quamquam neque in hac 
oratione spes est posita causae, nee in eorum studiis, qui a te 
pro Ligario petunt, tui necessarii. 25 

XL Vidi enim et cognovi, quid maxime spectares, quum 
pro alicujus salute multi laborarent : causas apud te ro- 
gantium gratiosiores esse quam Vultus; neque te spectare, 
quam tuus esset necessarius is, qui te oraret, sed quam illius, 
pro quo laboraret. 2 Itaque tribuis tu quidem tuis ita multa, 30 
ut mihi 3 beatiores illi videantur interdum, qui tua liberalitate 
fruantur, quam tu ipse, qui illis tarn multa concedas. Sed 
video tamen apud te 4 causas, ut dixi, valere plus quam preces, 
ab iisque de moveri maxime, quorum justissimum videas 
dolorem in petendo. 32. In Q. Ligario conservando multis35 
tu quidem gratum facies necessariis tuis ; sed 5 hoc, quaeso, 
considera, quod soles. Possum fortissimos viros, 6 Sabinos, 



798 ORATIO 

tibi probatissimos, totumque agrum Sabinura, florem Italiae, 
robur rei pubiicae proponere. Nosti optimos homines. 
Animadverte horum omnium maestitiam et dolorem: hujus 
T. Brocchi, de quo non dubito quid existimes, lacrimas squa- 
5 loremque ipsius et filii vides. 33. Quid de fratribus dicam ? 
Noli, Caesar, putare, de unius capite nos agere : aut tres tibi 
Ligarii retinendi in civitate sunt aut tres ex civitate extermi- 
nandi. Quodvis exsilium his est optatius, quam patria, quam 
domus, quam dii penates, uno ilio exsulante. Si fraterne, 

psi pie, si cum dolore faciunt, moveant te horum lacrimae, 
moveat pietas, moveat germanitas ; valeat tua vox ilia,. 7 quae 
vicit. Te enim dieere audiebamus, nos omnes adversarios 
putare, nisi qui nobiscum essent : te omnes, qui contra te non 
essent, tuos. Videsne igitur hunc 8 splendorem omnium, hanc 
h Brocchorum domum, hunc L. Marcium, C. Caesetium, L. 
Corfidium, hos omnes equites Romanos, qui adsunt veste 
mutata, non solum notos tibi, verum • etiam probatos viros? 
Tecum fuerunt. Atque his irascebamur, hos requirebamus. 
his nonnulli etiam minabantur. Conserva igitur tuis suos : 

£ at, quemadmodum cetera, quae dicta sunt a te, sic hoc verissi- 
inum reperiatur. y 

XII. 34. Quod si penitus perspicere posses concordiam 
Ligariorum, omnes fratres tecum judicares fuisse. An potest 
quisquam dubitare, quin, si Q. Ligarius in Italia esse potu- 

2**isset, in eadem sententia fuisset futurus, in qua fratres 
fuerunt ? Quis est, qui horum consensum conspirantem et 
paene conflatum in hac prope aequalitate fraterna non nove- 
rit ? qui hoc non sentiat, quidvis prius futurum fuisse, quam 
ut hi fratres diversas sententias fortunasque sequerentur? 

30 Voluntate igitur omnes tecum fuerunt : tempestate abreptus 
est unus ; qui si consilio id fecisset, esset eorum similis, quos 
tu tamen salvos esse voluisti. 35. Sed ^.erit ad bellum, dis- 
senserit non a te solum, verum etiam a fratribus : hi te orant 
tui. Equidem, 2 quum tuis omnibus negotiis interessem, 

35memoria teneo, qualis T. Ligarius 3 quaestor urbanus fuerit 
erga te et dignitatem tuam. Sed parum est me hoc memi- 
nisse : spero etiam te, qui oblivisci nihil soles nisi injurias, 



PRO Q. LIGARIO, CAP. XII. 799 

quoniam hoc est animi, quoniam etiam ingenii tui, te aliquid 
de hujus illo quaestorio officio, etiam de aliis quibusdam 
4 quaestoribus reminiscentem, recordari. 36. Hie igitur T. 
Ligarius, qui turn 5 nihil egit aliud, (neque enim haec divi- 
nabat.) nisi ut tui eum studiosum et bonum virum judicares, 5 
nunc a te supplex fratris salutem petit Quam hujus admo- 
nitus officio quum 6 utrisque his dederis, tres fratres optimos 
et integerrimos non solum sibi ipsos neque his tot ac talibus 
viris neque nobis necessariis, sed etiam rei publicae condona- 
veris. 37. 7 Fac igitur, quod de 8 homine nobilissimo et cla- 10 
rissimo fecisti nuper in curia, nunc idem in foro de optimis et 
huic omni frequentiae probatissimis fratribus. Ut concessisti 
ilium senatui, sic da hunc populo, cujus voluntatem carissimam 
semper habuisti ; et, si ille dies tibi gloriosissimus, populo 
Romano gratissimus fuit, noli, obsecro, dubitare, C. Caesar, 15 
similem illi gloriae laudem quam saepissime quaerere. Nihil 
est tarn populare quam bonitas ; nulla de virtutibus tuis 
plurimis nee admirabilior nee gratior misericordia est ; ho- 
mines enkn ad deos nulla re propius accedunt quam salutem 
hominibus dando. 38. Nihil habet nee fortuna tua majus, 20 
quam ut possis, nee natura melius, quam ut velis servare 
quam plurimos. Longiorem orationem causa forsitan postu- 
lat, tua certe natura breviorem. Quare, quum utilius ess',* 
arbitrer te ipsum quam me aut quemquam loqui tecum, finem 
jam faciam : tantum te admonebo, si illi absenti salutem 25 
dederis, praesentibus his omnibus te daturum. 



TT 



M. TULLII CICERONIS 
PRO REGE DEIOTABO 

APUD CAIUM CAESAREM 
OEATIO. 



I. 1. r QuuM in omnibus causis gravioribus, C. Caesar, 
initio dicendi commoveri soleam vehementius, quam videtur 
vel usus vel 2 aetas mea postulare, turn in hac causa ita me 
multa perturbant, ut, quantum mea 3 fides studii mihi afferat 
5 ad salutem regis Deiotari defendendam, tan turn facultatis 
timor detrahat. Primum dico pro capite fortunisque regis ; 
quod ipsum etsi non iniquum est in tuo 4 dumtaxat 5 periculo, 
tamen est ita inusitatum, regem reum capitis esse, ut ante 
hoc tempus non sit auditum. 2. Deinde eum regem, quern 

lOornare antea cuncto cum senatu solebam pro perpetuis ejus in 
nostram rem publicam meritis, nunc contra atrocissimum cri- 
men cogor defendere. Accedit, ut accusatorum G alterius cru- 
delitate, alterius indignitate conturber. Crudelem r Castorem r 
ne dicam sceleratum et impium, qui 8 nepos avum in capitis 

15 discrimen 9 adduxerit adolescentiaeque suae terrorem intulerit 
ei, cujus senectutem tueri et tegere debebat, 10 commendatio- 
nemque ineuntis aetatis ab impietate et scelere duxerit ; avi 
u servum, corruptum praemiis, ad accusandum dominum im- 
pulerit, a 12 legatorum pedibus abduxerit. 3. 13 Fugitivi autem 

20 dominum accusantis, et dominum absentem et dominum ami- 
cissimum nostrae rei publicae, quum 14 os videbam, quum 
verba audiebam, non tarn afflictam regiam conditionem dole- 
bam, quam de 15 fortunis communibus extimescebam. Nam 



PRO REGE DEIOTARO, CAP. II. 801 

quum more majorum 16 de servo in dominum ne tormentis 
quidem quaeri liceat, in qua quaestione dolor elicere veram 
vocem possit etiam ab invito, exortus est servus, qui quern in 
eculeo appellare non posset, eum accuset 17 solutus. 

II. 4. Perturbat me, C. Caesar, etiam Mllud interdum, 5 
quod tamen, 2 quum te penitus recognovi, timere desino ; re 
enim iniquum est, sed tua sapientia fit aequissimum. Nam 
dicere apud eum de facinore, contra cujus vitam consilium 
facinoris inisse 3 arguare, quum per se ipsum consideres, 4 grave 
est ; nemo enim fere est, qui sui periculi judex, non sibi se 10 
5 aequiorem quam reo praebeat : sed tua, Caesar, praestans 
singularisque natura hunc mihi metum minuit ; non enim 
tarn timeo, quid tu de rege Deiotaro, quam intelligo, quid 
de te ceteros velis judicare. 5. Moveor etiam 6 loci ipsius 
insolentia, quod tantam causam, 7 quanta nulla unquam in 15 
disceptatione versata est, dico intra domesticos parietes, dico 
extra conventum et earn frequentiam, in qua oratorum studia 
niti solent : in tuis oculis, in tuo ore vultuque 8 acquiesco ; te 
unum intueor ; ad te unum omnis mea spectat oratio. 9 Quae 
mihi ad spem obtinendae veritatis gravissima sunt, ad motum 20 
animi et ad omnem impetum dicendi contentionemque leviora. 

6. Hanc enim, C. Caesar, causam si in foro dicerem, eodem 
audiente et disceptante te, quantam mihi alacritatem populi 
Romani concursus afFerret! Quis enim civis ei regi non 
faveret, cujus omnem aetatem in populi Romani bellis con- 25 
sumptam esse meminisset ? Spectarem curiam, intuerer 
forum, coelum denique testarer ipsum. Sic, quum et deorum 
immortalium et populi Romani et senatus beneficia in regem 
Deiotarem recordarer, nullo modo mihi deesse posset oratio. 

7. Quae quoniam angustiora parietes faciunt, 10 actioque 30 
maximae causae debilitatur loco, tuum est, Caesar, n qui pro 
multis saepe dixisti, quid mihi nunc animi sit, 12 ad te ipsum 
referre, quo facilius quum aequitas tua, turn audiendi dili- 
gentia minuat hanc perturbationem meam. 

Sed antequam de accusatione ipsa dico, de accusatorum spe 53 
pauca dicam ; qui quum videantur nee ingenio nee usu at- 
que exercitatione rerum valere, tamen ad hanc causam non 
34* 



802 ORATIO 

sine aliqua 15 spe et cogitatione venerunt. III. 8. Iratum te 
regi Deiotaro fuisse non erant nescii ; Affectum ilium qui- 
busdam incommodis et detriments propter offensionem animi 
tui meminerant ; 2 [teque quum huic iratum, turn sibi amicum 
5 esse cognoverant ;] quumque apud ipsum te de tuo periculo 
dicerent, fore putabant, ut in exulcerato animo facile fictum 
crimen insideret. Quamobrem hoc nos primum, Caesar, 
metu, per fidem et constantiam et clementiam tuam, libera, 
ne residere in te ullam partem iracundiae suspicemur. Per 

lOdexteram istam te oro, quam regi Deiotaro hospes hospiti 
porrexisti : istam, inquam, dexteram, 3 non tarn in bellis nee 
in proeliis quam in promissis et fide firmiorem. Tu illius 
domum inire, tu vetus hospitium renovare voluisti : te ejus 
dii penates acceperunt; te amicum et placatum Deioiari regis 

15 arae focique viderunt. 9. Quum facile orari, Caesar, turn 
4 semel exorari soles ; 5 nemo unquam te placavit inimicus, qui 
ullas resedisse in te simultatis reliquias senserit. Quamquam 
cui sunt inauditae 6 cum Deiotaro querelae tuae ? Nunquam 
tu ilium accusavisti ut hostem, sed ut amicum officio parum 

20functum, quod propensior in Cn. Pompeii amicitiam fuisset 
quam in tuam ; cui tamen ipsi rei veniam te daturum fuisse 
dicebas, si tan turn auxilia Pompeio vel si etiam filium 
misisset, 7 ipse aetatis excusatione usus esset. Ita quum 
8 maximis eum rebus liberares, perparvam amicitiae culpam 

25 relinquebas. 10. Itaque non solum in eum non animadver- 
tisti, sed omni metu liberavisti, hospitem agnovisti, regem 
reliquisti. Neque enim ille odio tui progressus, sed errore 
communi lapsus est. Is rex, quern senatus hoc nomine saepe 
honorificentissimis decretis appellavisset, quique quum 9 illum 

30 ordinem ab adolescentia gravissimum sanetissimumque dux- 
isset, iisdem rebus 10 est perturbatus, homo longinquus et 
alienigena, quibus n nos in media re publica nati semperque 
versati. 

IV. 11. Quum audiret senatus consentientis auctoritate 

35 arma sumpta ; consulibus, praetoribus, tribunis plebi, *nobis 
imperatoribus rem publicam defendendam datam, movebatur 
animo, et vir huic imperio amicissimus de salute populi 



PRO REGE DEIOTARO, CAP. V 803 

Romani extimescebat, in qua etiam suam esse inclusam vide- 
bat ; in summo tamen timore quiescenduin sibi esse arbitra- 
batur. Maxime vero perturbatus e$t, ut audivit, consules ex 
Italia profugisse, omnesque consulares (sic enim ei nuncia- 
batur), cunctum senatum, totani Italiam 2 esse efFusam. Tali- 5 
bus enim nuntiis et rumoribus patebat 3 ad Orientem via, nee 
4 ulli veri subsequebantur. Nihil ille de 5 conditionibus tuis, 
nihil de studio concordiae et pacis, nihil de conspiratione au- 
diebat certorum 6 hominum contra dignitatem tuam. Quae 
quum ita essent, tamen usque eo se tenuit, quoad a Cn. Pom- 10 
peio legati ad eum literaeque venerunt. 12. Ignosce, igno- 
sce, Caesar, si ejus viri auctoritati rex Deiotarus cessit, quern 
nos omnes secuti sumus; ad quern quum dii atque homines 
omnia ornamenta congessissent, 7 tum tui ipse plurima et 
maxima. Neque enim, si tuae res gestae ceterorum laudi- 15 
bus obscuritatem attulerunt, idcirco Cn. Pompeii memoriam 
amisimus. Quantum nomen ejus fuerit, quantae opes, quan- 
ta in omni genere bellorum gloria, quanti honores 8 populi 
Romani, quanti senatus, quanti tui, quis ignorat? Tanto 
ille superiores vicerat gloria, quanto tu omnibus praestitisti. 20 
Itaque Cn. Pompeii bella, victorias, triumphos, eonsula- 
tus admirantes numerabamus: tuos enumerare non possu- 
mus. 

V. 13. Ad 2 eum igitur rex Deiotarus venit hoc misero 
fatalique bello, quern antea 2 justis hostilibusque bellis adju- 25 
verat, quocum erat non 3 hospitio solum, verum etiam fami- 
liaritate conjunctus ; et venit vel rogatus, ut amicus, vel 
arcessitus, ut socius, vel evocatus, ut is, qui senatui parere 
didicisset: postremo venit ut ad fugientem, non ut ad inse- 
quentem, id est ad periculi, non ad victoriae societatem. Ita- 30 
que Pharsalico proelio facto a Pompeio discessit : spem 4 in- 
iinitam persequi noluit : vel officio, si quid debuerat, vel 5 er- 
rori, si quid nescierat, satisfactum esse duxit: domum se con- 
tulit. teque Alexandrinum bellum gerente utilitatibus tuis 
paruit. 14. Ille exercitum 6 Cn. Domitii amplissimi viri suis35 
tectis et copiis sustentavit : ille Ephesum ad 7 eum, quern tu 
ex tuis fidelissimum et probatissimum 8 omnibus delegisti, 



804 ORATIO 

pecuniam misit : ille 9 iterum, ille 10 tertio, 11 auctionibus factis 
pecuniam dedit, qua ad bellum uterere : ille corpus suum 
periculo objecit, tecumque in acie contra Pharnacem fuit, 
tuumque hostem esse duxit suum. Quae quidem a te in earn 
5 partem accepta sunt, Caesar, ut eum amplissimo honore et 
regis nomine affeceris. 15. Is igitur, non modo a te periculo 
liberatus, sed etiam honore amplissimo ornatus, arguitur domi 
te suae interficere voluisse ; quod tu, nisi eum furiosissimum 
judices, suspicari profecto non potes. Ut enim omittam, cujus 

10 tanti 12 sceleris fuerit in conspectu deorum penatium necare 
hospitem ; cujus tantae 13 importunitatis omnium gentium at- 
que omnis memoriae clarissimum lumen exstinguere ; cujus 
tantae 14 ferocitatis victorem orbis terrarum non extimescere ; 
cujus tarn inhumani et ingrati animi, a quo rex appellatus 

15esset, 15 in eo tyrannum inveniri: ut haec omittam, cujus tanti 
furoris fuit omnes reges, quorum multi erant finitimi, omnes 
liberos populos, omnes socios, omnes provincias, omnia deni- 
que omnium arma contra se unum excitare ? 16 Quonam ille 
modo cum regno, cum domo, cum conjuge, cum carissimo filio 

20 distractus esset, tanto scelere non modo perfecto, sed etiam 
cogitato? 

VI. 16. x At, credo, haec homo incoixsultus et temerarius 
non videbat. — Quis consideratior illo ? quis 2 tectior ? quis 
prudentior ? quamquam hoc loco Deiotarum non tarn ingenio 

25 et prudentia quam fide et religione vitae defendendum puto. 
Nota tibi est hominis probitas, C. Caesar, noti mores, nota 
constantia. Cui porro, qui modo populi Romani nomen au- 
divit, Deiotari integritas, gravitas, virtus, fides non audita 
est? Quod igitur facinus nee in hominem imprudentem 

30 cadere posset propter metum praesentis exitii, nee in facino- 
rosum, nisi esset idem amentissimus, id vos et a viro optimo 
et ab homine minime stulto cogitatum esse confingitis. 17. 
At quam non modo non credibiliter, sed ne suspiciose quidem! 
Quum, ,3 inquit, in castellum 4 Luceium venisses et domum 

35 regis, hospitis tui, devertisses, locus erat quidam, in quo erant 
ea composita, quibus te rex munerare constituerat. Hue te e 
•balneo, priusquam 6 accumberes, ducere volebat ; ibi enim 



PRO REGfi DEIOTARO, CAP. VII. $05 

erant armati, qui te interficerent, in eo ipso loco collocati. 
En crimen, en causa, cur regem fugitivus, dominum servus 
accuset. Ego mehercules, Caesar, initio, quum est ad me 
ista causa delata, 7 Phidippum medicum, servum regium, qui 
cum legatis missus esset, ab isto adolescente esse corruptum, 5 
hac sum suspicione percussus : medicum indicem subornavit; 
finget videlicet aliquod crimen veneni. Etsi a veritate longe, 
tamen a 8 consuetudine criminandi non multum res abhorre- 
bat. 18. Quid ait medicus ? Nihil de veneno. At id fieri 
potuit primum occultius in potione, in cibo ; deinde etiam 10 
impunius fit, quod quum est factum, negari potest. Si palam 
te interemisset, omnium in se gentium non solum odia, sed 
etiam arma convertisset : si veneno, Jovis ille quidem hospi- 
talis numen nunquam celare potuisset, homines fortasse celas- 
set. Quod igitur et conari occultius et efficere cautius potuit, 15 
id tibi, et medico callido et servo, ut putabat, fideli, 9 non cre- 
didit: de armis, de ferro, de insidiis celare te noluit ? 19. 
10 At quam festive crimen contexitur ! Tua te, inquit, eadem, 
quae semper, fortuna servavit : negavisti turn te u inspicere 
velle. 20 

VII. Quid postea? an Deiotarus, re illo tempore non 
perfecta, continuo dimisit x exercitum ? nullus erat alius insi- 
diandi locus? At eodem te, quum coenavisses, rediturum 
dixeras ; 2 itaque fecisti. Horam unam aut duas eodem loco 
armatos, ut collocati fuerant, retinere magnum fuit? Quum 25 
in convivio 3 comiter et jucunde fuisses, turn illuc 4 isti, ut dix- 
eras. Quo in loco Deiotarum talem erga te cognovisti, qua- 
lis rex 5 Attalus in P. 6 Africanum fuit : cui magnificentissima 
dona, ut scriptum legimus, usque ad Numantiam misit ex 
Asia ; quae Africanus inspectante exercitu accepit. Quod 30 
quum 7 praesens Deiotarus regio et animo et more fecisset, tu 
in cubiculum discessisti. 20. Obsecro, Caesar, repete illius 
temporis memoriam,' pone ilium ante oculos diem, vultus 
hominum te intuentium atque admirantium recordare. Num 
quae trepidatio? num qui tumultus ? num 8 quid nisi mode- 35 
rate, nisi quiete, nisi ex hominis gravissimi et sanctissimi dis- 
ciplina ? Quid igitur causae excogitari potest, cur te lautum 



806 ORATIO 

voluerit, coenatum noluerit occidere? 21. In posterum, in- 
quit, diem distulit, ut quum in castellum 9 Luceium ventum 
esset, ibi cogitata perficeret. Non video causam mutandi 
loci ; 10 sed tamen acta res criminose est. Quum, inquit, 
5 u vomere post coenam te velle dixisses, in balneum te ducere 
coeperunt; ibi enim erant insidiae. At te eadem tua ilia 
fortuna servavit: 12 in cubiculo malle dixisti. Dii te perduint, 
fugitive ! ita non modo nequam et improbus, sed etiam fatuus 
et amens es. Quid? ille signa aenea in insidiis posuerat, 

10 quae e balneo in cubiculum transferri non possent ? 13 Habes 
crimina insidiarum : nihil enim dixit amplius. Horum, in- 
quit, eram conscius. Quid turn ? ita ille demens erat, ut 
eum, quern tanti sceleris conscium haberet, a se dimitteret ? 
Romam etiam mitteret, ubi et inimicissimum sciret esse nepo- 

15 tern suum, et C. Caesarem, cui fecisset insidias ? praesertim 
quum 14 is unus esset, 15 qui posset de absente se indicare ? 
22. Et fratres meos, inquit, quod erant conscii, in vincula 
conjecit. Quum igitur eos vinciret, quos secum habebat, te 
solutum Romam mittebat, qui eadem scires, quae illos scire 

20 dicis ? 

VIII. Reliqua pars accusationis duplex fuit : una, regem 
semper in speculis fuisse, quum a te animo esset alieno ; 
altera, exercitum eum contra te magnum comparasse. De 
exercitu dicam breviter, ut 1 cetera. Nunquam eas copias 

25 rex Deiotarus habuit, quibus inferre bellum populo Romano 
posset ; sed quibus fines suos ab excursionibus et latrociniis 
tueretur et imperatoribus nostris auxilia mitteret. Atque 
2 antea quidem majores copias alere poterat ; nunc exiguas 
vix tueri potest. 23. 3 At misit ad Caecilium 4 nescio quern : 

30 sed eos, quos misit, quod ire noluerunt, in vincula conjecit. 
Non quaero, quam veri simile sit aut non habuisse regem, 
quos mitteret, aut eos, quos misisset, non paruisse, aut, qui 
dicto audientes in tanta re non fuisserft, eos vinctos potius 
quam necatos. Sed tamen quum ad Caecilium mittebat, 

55 utrum causam illam victam esse nesciebat, an Caecilium 
istum magnum hominem putabat? quem profecto is, qui 
optime nostros homines novit, vel quia non nosset, vel si 



PRO REGE DEIOTARO, CAP. IX. 807 

nosset, conteraneret. 24. 5 Addit etiam illud, 6 equites non 
optimos misisse. Credo, Caesar, nihil 7 ad tuum equitatum ; 
sed misit ex iis, quos habuit, electos. 8 Ait nescio quern ex 
eo numero 9 servum judicatum. Non arbitror ; non audivi ; 
sed in eo, etiam si accidisset, culpam regis nullam fuisse arbi- 5 
trarer. 

IX. lAlieno autetn a te animo quomodo ? Speravit, 
2 credo, difficiles tibi Alexandreae fore exitus propter regio- 
num naturam et numinis. At eo tempore ipso pecuniam 
dedit, exercitum aluit, 3 ei, quern Asiae praefeceras, nulla in 10 
re defuit : tibi Mctori non solum ad hospitium, sed ad peri- 
culum etiam atque ad aciem praesto fuit. 25. Secutum est 
bellum Africanum : graves de te 5 rumores, qui etiam furio- 
sum ilium Caecilium excitaverunt. Quo turn rex animo fuit? 
qui 6 auctionatus sit seseque spoliare maluerit quam tibi pecu- 15 
niam non subministrare. 7 At eo, inquit, tempore ipso Nicae- 
am Ephesumque mittebat, qui rumores Africanos exciperent 
et ceieriter ad se referrent. Itaque quum esset ei nunciatum 
B Domitium naufragio perisse, te in castello circumsederi, de 
Domitio dixit versum Graecum eadem sententia, qua etiam 20 
nos habemus Latinum : 

Pereant amici, dum una inimici intercidant; 

quod ille, si esset tibi inimicissimus, nunquam tamen dixis- 
set ; ipse enim mansuetus, versus immanis. 9 Qui autem 
Domitio poterat esse amicus, qui tibi esset inimicus ? Tibi 25 
porro inimicus cur esset, a quo quum vel interfici belli lege 
potuisset, regem et se et filiurn suum constitutos esse memi- 
nisset? 26. Quid deinde ? 10 furcifer quo progreditur ? Ait, 
hac laetitia Deiotarum elatum vino se obruisse, in convivio- 
que nudum saltavisse. Quae crux huic fugitivo potest satis 30 
supplicii afferre? Deiotarum saltantem quisquam aut ebrium 
vidit unquam ? Omnes in illo sunt rege virtutes, quod te, 
Caesar, ignorare non arbitror, sed praecipue singularis et ad- 
miranda frugalitas : etsi hoc verbo scio laudari regem non 
solere. Frugi hominem dici non multum habet laudis in 35 
rege : fortem, justum, severum, gravem, magnanimum, lar- 



808 ORATIO 

gum, beneficum, liberalem, hae sunt regiae laudes ; ilia pri- 
vata est. Ut volet quisque accipiat ; ego tamen frugalitatem, 
id est, modestiam et temperantiam, virtutem maximam judico. 
Haec in illo est ab ineunte aetate quum a cuncta Asia, quum 
5 a magistratibus legatisque nostris, turn ab equitibus Romanis 
qui in Asia negotiati sunt, perspecta et cognita. 27. Multis 
ille quidem gradibus officiorum erga rem publicam nostram 
ad hoc regium nomen ascendit ; sed tamen quidquid a bellis 
populi Romani vacabat, cum hominibus nostris consuetu dines, 

10 amicitias, n res rationesque jungebat, ut non solum tetrarches 
nobilis, sed etiam optimus paterfamilias et diligentissimus 
agricola et pecuarius haberetur. Qui igitur adolescens, non- 
dum tanta gloria praeditus, nihil unquam nisi severissime 
et gravissime fecerit, is 12 ea existimatione eaque aetate sal- 

15tavit? 

X. 28. Imitari, Castor, potius avi mores disciplinamque 
debebas quam optimo et clarissimo viro fugitivi ore maledi- 
cere. Quod si saltatorem avum habuisses, neque eum virum, 
unde pudoris pudicitiaeque exempla peterentur, tamen hoc 

20 maledictum minime in illam aetatem conveniret. Quibus ille 
studiis ab ineunte aetate se imbuerat, non saltandi, sed bene 
ut armis, optime *ut equis uteretur, ea tamen ilium cuncta 
jam exacta aetate defecerant. Itaque Deiotarum quum plu- 
res in equum sustulissent, quod haerere in eo senex posset, 

25 admirari solebamus. Hie vero 2 adolescens, qui meus in Cili- 
cia miles, in Graecia commilito fuit, quum in illo nostro exer- 
citu equitaret cum suis delectis equitibus, quos una cum eo 
ad Pompeium 3 pater miserat, 4 quos concursus facere solebat ! 
quam se jactare ! quam ostentare ! quam nemini in ilia causa 

30 studio et cupiditate concedere ! 29. Quum vero, 5 exercitu 
amisso, ego, qui pacis semper auctor fui, post Pharsalicum 
proelium suasor fuissem armorum non deponendorum, sed 
abjiciendorum, hunc ad meam auctoritatem non potui addu- 
cere, quod et ipse ardebat studio ipsius belli, et patria satis- 

35 faciendum esse arbitrabatur. Felix ista domus, quae non 
6 impunitatem solum adepta sit, sed accusandi etiam licen- 
tiam: calamitosus Deiotarus, qui et ab eo, qui in iisdem 



1 



PRO REGE DEIOTARO, CAP. XI. 809 

castris fuerit, et a suis accusetur. 7 Vos vestra secunda for- 
tuna, Castor, non potestis sine propinquorum calamitate esse 
contenti ? 

XI. 30. 1 Sint sane inimicitiae, quae esse non debebant ; 
— rex enim Deiotarus vestram familiam abjectam et obscu- 5 
ram e tenebris in lucem evocavit : quis tuuin patrem antea, 
quis esset, quam cujus gener esset audivit ? — sed quamvis 
ingrate et impie necessitudinis nomen repudiaretis, tamen ini- 
micitias hominum more gerere poteratis, non ficto crimine 
insectari, non expetere vitam, non 2 capitis arcessere. Esto ; 10 
concedatur haec quoque acerbitas et odii magnitudo : 3 adeone, 
ut omnia vitae salutisque communis atque etiam humanitatis 
jura violentur ? Servum sollicitare verbis, spe promissisque 
corrumpere, abducere domum, contra dominum armare, hoc 
est non uni propinquo, sed omnibus familiis nefarium bellum 15 
indicere. Nam ista corruptela servi, si non modo impunita 
fuerit, sed etiam 4 a tanta auctoritate approbata, nulli parietes 
nostram salutem, nullae leges, nulla jura custodient. Ubi 
enim 5 id, quod intus est atque nostrum, impune evolare potest 
contraque nos pugnare, 6 fit in dominatu servitus, in servi tute 20 
dominatus. 31. O tempora, o mores! 7 Cn. Domitius ille, 
quern nos pueri consulem, censorem, pontificem maximum 
vidimus, quum tribunus plebis 8 M. Scaurum principem civi- 
tatis 9 in judicium populi vocasset Scaurique servus ad eum 
clam domum venisset et crimina in dominum delaturum se 25 
esse dixisset, prehendi hominem jussit ad Scaurumque deduci. 
Vide, quid intersit ; etsi inique Castorem cum Domitio com- 
paro ; sed tamen ille inimico servum remisit, tu ab avo ab- 
duxisti: ille incorruptum audire noluit, tu corrupisti : ille 
adjutorem servum contra dominum repudiavit, tu etiam accu- 30 
satorem adhibuisti. 32. 10 At semel iste est corruptus a vobis ? 
Nonne, quum esset productus et quum tecum fuisset, refugit 
ad n legat03? nonne etiam ad hunc 12 Cn. Domitium venit? 
nonne, audiente hoc 13 Ser. Sulpicio, clarissimo viro, qui turn 
casu apud Domitium coenabat, et hoc 14 T. Torquato, optimo 35 
adolescente, se a te corruptum, tuis promissis in fraudem im- 
pulsum esse confessus est? 



810 ORATIO 

XII. Quae est ista tarn Hmpotens, tarn crudelis, tarn im- 
moderata inhumanitas ? Idcirco in hanc urbem venisti, ut 
hujus urbis 2 jura et exempla corrumperes, 3 domesticaque im- 
manitate nostrae civitatis humanitatem inquinares ? 33. 4 At 

5 quam acute collecta crimina ! 5 Blesamius, inquit, ( 6 ejus enim 
nomine, optimi viri nee tibi ignoti, maledicebat tibi,) ad re- 
gem scribere solebat te in invidia esse, tyrannum existimari, 
statua inter 7 reges posita animos hominum vehementer offen- 
sos, 8 plaudi tibi non solere. Nonne intelligis, Caesar, ex 

10 urbanis malevolorum sermunculis haec ab istis esse collecta ? 
9 Blesamius tyrannum Caesarem scriberet ? Multorum 10 enim 
capita civium viderat ; multos jussu Caesaris vexatos, ver- 
beratos, necatos ; multas afflictas et eversas domos ; armatis 
militibus refertum forum. Quae semper in civili victoria 

15 sensimus, ea te victore non vidimus. 34. Solus, inquam, es, 
C. Caesar, cujus in victoria ceciderit nemo nisi armatus. Et 
quem nos liberi, in summa populi Romani libertate nati, non 
modo non tyrannum sed etiam clementissimum in victoria 
ducimus, is Blesamio, qui vivit in regno, tyrannus videri 

20 potest ? Nam de statua quis queritur, una praesertim, quum 
tarn n multas videat ? 12 Valde enim invidendum est ejus 
statuis, cujus 13 tropaeis non invidimus. Nam si locus affert 
invidiam, nullus locus est ad statuam quidem Rostris 14 clarior. 
De plausu autem quid respondeam ? qui nee desideratus un- 

25 quam a te est, et nonnunquam, obstupefactis hominibus, ipsa 
admiratione compressiis est, et fortasse eo praetermissus, quia 
nihil vulgare te dignum videri potest. 

XIII. 35. Nihil a me arbitror praetermissum, sed aliquid 
ad extremam causae partem reservatum. Id autem aliquid 

30 est, te ut plane Deiotaro reconciliet oratio mea. Non enim 
jam metuo, ne illi tu succenseas : illud vereor, ne tibi ilium 
succensere aliquid suspicere : quod abest longissime, mihi 
crede, Caesar. x Quid enim retineat per te meminit, non 
2 quid amiserit; neque se a te multatum arbitratur; sed quum 

35 existimares 3 multis tibi multa esse tribuenda, quominus a se, 
qui in altera parte fuisset, ea sumeres, non recusavit. 36. 
Etenim si 4 Antiochus Magnus ille, rex Asiae, quum, postea- 



PRO REGE DEIOTARO, CAP. XIV. 811 

quam a L. Scipione devictus est Tauro terms regnare jussus 
esset omnemque hanc Asiam, quae est nunc nostra provincia, 
amisisset, dicere est solitus, benigne sibi a populo Romano 
esse factum, quod nimis magna procuratione liberatus modicis 
regni terminis uteretur, potest multo facilius se Deiotarus 5 
consolari. Ille enim furoris multam sustulerat, hie erroris. 
Omnia tu Deiotaro, Caesar, tribuisti, quum et ipsi et filio no- 
men regium concessisti. Hoc nomine retento atque servato, 
nullum beneficium populi Roraani, nullum judicium de se 
senatus imminutum putat. Magno animo et erecto est, nee 10 
unquam succumbet inimicis, ne fortunae quidem. 37. Multa 
se arbitrator et peperisse ante factis et habere in animo atque 
virtute, quae nullo modo possit amittere. Quae enim fortuna 
aut quis casus aut quae tanta possit injuria omnium impera- 
torum de Deiotaro decreta delere ? Ab omnibus est enim 15 
ornatus, qui, posteaquam in castris esse potuit per aetatem, in 
Asia, Cappadocia, Ponto, Cilicia, Syria bella gesserunt. Se- 
natus vero judicia de illo tarn multa tamque honorifica, quae 
publicis populi Romani literis monumentisque consignata 
sunt, quae unquam vetustas obruet aut quae tanta delebit20 
oblivio? Quid de virtute ejus dicam? de magnitudine ani- 
mi, gravitate, constantia ? quae omnes docti atque sapientes 
summa, quidam etiam sola bona esse dixerunt, hisque non 
modo ad bene, sed etiam ad beate vivendum contentam esse 
virtutem. 38. Haec ille reputans, et dies noctesque cogitans, 25 
non modo tibi non succenset, (esset enim non solum ingratus, 
sed etiam amens.) verum omnem tranquillitatem et quietem 
senectutis acceptam refert clementiae tuae. 

XIV. Quo quidem animo quum antea fuit, turn non du- 
bito, quin tuis literis, quarum exemplum legi, quas ad eum 30 
1 Tarracone huic Blesamio dedisti, se magis etiam erexerit ab 
omnique sollicitudine abstraxerit. Jubes enim eum bene 
sperare et bono esse animo; quod scio te non frustra scribere 
solere ; memini enim iisdem fere verbis ad me te scribere me- 
que tuis literis bene sperare non frustra esse jussum. 39.35 
Laboro equidem regis Deiotari causa, 2 quocum mihi amici- 
tiam res publica conciliavit, hospitium voluntas utriusque con- 



812 ORATIO 

junxit, familiaritatem consuetudo attulit, summam vero ne- 
cessitudinem magna ejus officia et in me et in exercitum 
meum effecerunt; sed quum de illo laboro, turn de multis^ 
amplissimis viris, quibus 3 semel ignotum a te esse oportet, 
5 nee beneficium tuum in dubium vocari, nee haerere in animis 
hominum sollicitudinem sempiternam nee accidere, ut quis- 
quam te timere incipiat eorum, qui sint semel a te liberati 
timore. 40. Non debeo, C. Caesar, quod fieri solet in tantis 
periculis, tentare, ecquonam modo dicendo misericordiam 

10 tuam commovere possim. Nihil opus est : occurrere solet 
ipsa supplicibus et calamitosis, nullius oratione 4 evoeata. 
Propone tibi 5 duos reges, et id animo contemplare, quod 
oculis non potes. Dabis profecto id misericordiae, quod 6 ira- 
cundiae denegavisti. Multa sunt tuae clementiae monu- 

lSmenta, sed maxime eorum incolumitates, quibus salutem 
dedisti. Quae si in privatis gloriosa sunt, multo magis com- 
memorabuntur in regibus. Semper regium* nomen in hac 
eivitate sanctum fuit; sociorum vero regum et amicorum 
sanctissimum. 

20 XV. 41. Quod nomen hi reges ne amitterent, te victore, 
timuerunt ; retentum vero et a te confirmatum posteris etiam 
suis tradituros esse confido. Corpora sua pro salute regum 
suorum hi legati tibi regii tradunt, Hieras et Blesamius et 
Antigonus, tibi nobisque omnibus jamdiu noti, eademque fide 

25 et virtute praeditus Dorylaus, qui nuper cum Hiera legatus 
est ad te missus, quum regum ^micissimi, turn tibi etiam, ut 
spero, probati. 42. Exquire de Blesamio, numquid ad regem 
contra dignitatem tuam scripserit. Hieras quidem causam 
omnem suscipit et 2 criminibus illis pro rege se supponit reum; 

30memoriam tuam implorat, qua vales plurimum; negat un- 
quam se a te in Deiotari tetrarchia 3 pedem discessisse ; in 
primis finibus 4 tibi se praesto fuisse dicit, usque ad ultimos 
prosecutum ; quum e balneo exisses, tecum se fuisse, quum 
ilia munera inspexisses coenalus, quum in cubiculo recu- 

35 buisses ; eandemque assiduitatem tibi se praebuisse postridie. 
43. Quamobrem si quid eorum, quae objecta sunt, cogitatum 
sit, non recusat, quin id suum facinus judices. Quocirca, Co 



PRO REGE DEIOTARO, CAP. XV. 813 

Caesar, velim existimes, hodierno die sententiam tuam aut 
cum summo dedecore miserrimam pestem importaturam esse 
regibus, aut incolumem famam cum salute, quorum alterum 
optare 6 illorum crudelitatis est, alterum conservare clementiae 
tuae. 6 



M. TULLII CICERONIS 
PRO T. ANNIO MILONE 

OKATIO AD JUDICES. 



I. 1. Etsi vereor, judices, ne turpe sit pro fortissimo 
viro dicere incipientem timere, minimeque deceat, quum T. 
Annius ipse magis de rei publicae salute quam de sua per- 
turbetur, me ad ejus causam parem animi magnitudinem 
5afferre non posse, tamen haec novi judicii nova forma terret 
oculos, qui, quocumque inciderunt, consuetudinem fori et pris- 
tinum morem judiciorum requirunt. Non enim Corona 2 con- 
sessus vester cinctu* est, ut solebat : 2. non usitata frequentia 
stipati sumus : 3 non ilia praesidia, quae pro templis omnibus 

lOcernitis, etsi contra vim collocata sunt, non afferunt tamen 
oratori aliquid, ut in foro et in judicio, quamquam praesidiis 
salutaribus et necessariis saepti sumus, tamen ne non timere 
quidem sine aliquo timore possimus. Quae si opposita Miloni 
putarem, cederem 4 tempori, judices, nee inter tantam vim 

15 armorum existimarem esse orationi locum. Sed me recreat 
et reficit Cn. Pompeii, sapientissimi et justissimi viri, con- 
silium, qui profecto nee justitiae suae putaret esse, quern 
reum sententiis judicum tradidisset, eundem telis militum 
dedere, nee sapientiae, temeritatem concitatae multitudinis 

tO auctorhate publica armare. 3. Quamobrem ilia arma, cen- 
turiones, cohortes non periculum nobis, sed praesidium 5 de- 
nuntiant, neque solum, ut quieto, sed etiam, ut magno animo 
simus, hortantur, neque auxilium modo defensioni meae, 
verum etiam silentium pollicentur. Reliqua vero multitudo, 

25 quae quidem est civium, tota nostra est, 6 neque eorum quis- 



PRO T. ANNIO MILONE, CAP. II. 815 

« 

quam, quos undique intuentes, unde aliqua fori pars adspici 
potest, et hujus exitum judicii exspectantes videtis, non 
quum virtuti Milonis favet, turn de se, de liberis suis, de pa- 
tria, de fortunis hodierno die decertari putat. 

II. Unum genus est adversum infestumque nobis ^orum, 5 
quos P. Clodii furor rapinis et incendiis et 2 omnibus exitiis 
publicis pavit ; qui hesterna etiam 3 contione incitati sunt, ut 
vobis voce 4 praeirent, quid judicaretis. Quorum clamor, si 
5 qui forte fuerit, admonere vos debebit, ut eum civem reti- 
neatis, qui semper genus illud hominum clamoresque maxi- 10 
mos 6 pro vestra salute neglexit. 4. Quamobrem adeste ani- 
mis, judices, et timorem, si quern habetis, deponite. Nam, si 
unquam de bonis et fortibus viris, si unquam de bene meritis 
civibus potestas 7 [vobis] judicandi fuit, si denique unquam 
locus 8 amplissimorum ordinum delectis viris datus est, ut sua 15 
studia erga fortes et bonos cives, quae vultu et verbis saepe 
significassent, re et sententiis declararent, hoc profecto tem- 
pore earn potestatem omnem vos habetis, ut statuatis, utrum 
nos, qui semper vestrae auctoritati dediti fuimus, semper 
miseri lugeamus, an, diu vexati a perdifrissimis civibus, ali- 20 
quando per vos ac per vestram fidem,, virtu tem sapientiamque 
recreemur. 5. Quid enim nobis duobus, judices, 9 laboriosius, 
quid magis sollicitum, magis exercitum dici aut fingi potest, 
qui, spe amplissimorum 10 praemiorum ad rem publicam ad- 
ducti, metu crudelissimorum suppliciorum carere non possu- 25 
mus? Equidem ceteras tempestates et procellas in illis 
dumtaxat fluctibus contionum semper putavi Miloni esse 
subeundas, quia semper pro bonis contra improbos senserat ; 
in judicio vero et in eo consilio, in quo ex cunctis ordinibus 
amplissimi viri judicarent, nunquam existimavi spem ullam 30 
esse habituros Milonis inimicos ad ejus 21 non modo salutem 
exstinguendam, sed etiam gloriam per tales viros infringen- 
dam. 6. Quamquam in hac causa, judices, T. Annii 12 tribu- 
natu rebusque omnibus pro salute rei publicae gestis ad 
hujus criminis defensionem 13 non abutemur. Nisi oculis 35 
videritis insidias Miloni a Clodio factas, nee deprecaturi 
sumus, ut crimen hoc nobis propter multa praeclara in rem 

z z 



816 ORATIO 

publicam merita condonetis, nee postulaturi, ut, si mors P. 
Clodii salus vestra fuerit, idcirco earn virtuti Milonis potius 
quam populi Romani felicitati assignetis. Sin illius insidiae 
clariores hac luce fuerint, turn denique obsecrabo obtestabor- 
5 que vos, judices, si cetera amisimus, hoc saltern nobis ut re- 
linquatur, vitam ab inimicorum audacia telisque ut impune 
liceat defendere. 

III. 7. Sed antequam ad ^am orationem venio, quae est 
propria vestrae quaestionis, videntur ea esse refutanda, quae 

10 et in senatu ab inimicis saepe jactata sunt et in contione ab 
improbis et paulo ante ab accusatoribus, ut, omni errore sub- 
lato, rem plane, quae veniat in judicium, videre possitis. 
2 Negant intueri lucem esse fas ei, qui a se hominem occisum 
esse fateatur. In qua tandem urbe hoc homines stultissimi 

15 disputant? Nempe in ea, quae 3 primum judicium de capite 
vidit M. Horatii, fortissimi viri, qui, 4 nondum libera civitate, 
tamen populi Romani comitiis liberatus est, quum sua manu 
5 sororem esse interfectam fateretur. 8. An est quisquam, 
qui hoc ignoret, quum de homine occiso quaeratur, aut ne- 

20 gari solere omnino ..esse factum, aut recte et jure factum esse 
defendi ? Nisi vero existimatis, dementem 6 P. African um 
fuisse, qui, quum a C. 7 Carbone, tribuno plebis, 8 seditiose in 
contione interrogaretur, quid de Ti. Gracchi morte sentiret, 
respondent, jure caesum videri. Neque enim posset aut 

25 9 Ahala ille Servilius aut P. 9 Nasica aut L e 10 Opimius aut C. 
Marius aut, me consule, senatus non nefarius haberi, si scele- 
ratos cives interiici nefas esset. Itaque hoc, judices, non sine 
causa etiam n fictis fabulis doctissimi homines memoriae pro- 
diderunt, 12 eum, qui patris ulciscendi causa matrem necavis- 

30 set, variatis hominum sententiis, non solum divina, sed etiam 
sapientissimae deae sententia liberatum. 9. Quod si 13 duo- 
decim tabulae nocturnum furem quoquo modo, diurnum 
autem, si se telo defenderet, interfici impune voluerunt, quis 
-est, qui, quoquo modo quis interfectus sit, puniendum putet, 

as quum videat aliquando gladiura nobis ad hominem occiden- 
dum ab ipsis porrigi legibus ? 

IV. Atqui si tempus est ullum jure hominis necandi, quae 



PRO T. ANNIO MILONE, CAP. V. 817 

multa sunt, certe illud est non modo justum, veruin etiam ne- 
cessarium, quum vi vis illata defenditur. Pudicitiam quum 
eriperet militi tribunus militaris in exercitu C. Marii, propin- 
quus ejus imperatoris, interfectus ab eo est, cui vim affere- 
bat; facere enim probus adolescens periculose quam perpeti 5 
turpiter maluit. Atque hunc ille summus vir scelere solutum 
periculo liberavit. 10. Insidiatori vero et latroni quae potest 
inferri injusta nex ? Quid comitatus nostri, quid gladii vo 
lunt ? quos habere certe non liceret, si uti illis nullo pacto 
liceret. Est igitur haec, judices, non scripta, sed nata lex, 10 
quam non didicimus, accepimus, legimus, verum ex natura 
ipsa arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, 
sed facti, non instituti, sed imbuti sumus, ut, si vita nostra, in 
aliquas insidias, si in vim et in tela aut latronum aut inimico- 
rum incidisset, omnis honesta ratio esset expediendae salutis. 15 
Silent enim leges inter arma nee he exspectari jubent, quum 
ei, qui exspectare velit, ante injusta poena luenda sit quam 
justa repetenda. 11. 2 Etsi persapienter et quodammodo ta- 
cite dat ipsa lex potestatem defendendi, quae non hominem 
occidi, sed esse cum telo hominis occidendi causa vetat, 3 ut, 20 
quum causa, non telum quaereretur, qui sui defendendi causa 
telo esset usus, non hominis occidendi causa habuisse telum 
judicaretur. Quapropter 4 hoc maneat in causa, judices ; non 
enim dubito, quin probaturus sim vobis defensionem meam, 
si id memineriiis, quod oblivisci non potestis, insidiatorem in- 25 
terfici jure posse. 

V. 12. 1 Sequitur illud, quod a Milonis inimicis saepissime 
dicitur, caedem, in qua P. Clodius occisus est, senatum judi- 
casse, 2 contra rem publicam esse factam. Illam vero senatus 
non sententiis suis solum, sed etiam 3 studiis comprobavit. 30 
Quoties enim est ilia causa a nobis acta in senatu ! quibus 
assensionibus universi ordinis ! quam nee tacitis nee occultis ! 
Quando enim frequentissimo senatu quattuor aut summum 
quinque sunt inventi, qui Milonis causam non probarent? 
4 Declarant hujus ambusti tribuni plebis illae intermortuae 35 
contiones, quibus quotidie meam potentiam invidiose criraina- 
batur, quum diceret senatum non quod sentiret, sed quod ego 



818 ORATIO 

vellem, decernere. Quae quidem si potentia est appellanda 
potius quam aut propter magna in rem publicam merita me- 
diocris in bonis causis auctoritas aut propter hos officiosos 
labores meos nonnulla apu4 bonos gratia, appelletur ita sane, 
5dummodo ea nos utamur pro salute bonorum contra amen- 
tiam perditorum. 13. Hanc vero 5 quaestionem, etsi non est 
iniqua, nunquam tamen senatus constituendam putavit ; erant 
enim leges, erant quaestiones, vel de caede vel de vi ; nee 
tantum maerorem ac luctum senatui mors P. Clodii afferebat^ 

10 ut nova quaestio constitueretur. Cujus enim de illo 6 incesto 
stupro judicium decernendi senatui potestas esset erepta, de 
ejus interitu, quis potest credere, senatum judicium novum 
constituendum putasse ? Cur igitur incendium curiae, op- 
pugnationem aedium M. Lepidi, caedem hanc ipsam contra 

15 rem publicam senatus factam esse decrevit ? Quia nulla vis 
unquam est in libera civitate suscepta inter cives non contra 
rem publicam. 14. Non enim est 7 illa defensio contra vim 
unquam optanda, sed nonnunquam est necessaria : nisi vero 
aut ille dies, quo Ti. Gracchus est caesus, aut ille, quo Caius, 

20 aut arma Saturnini non, etiamsi 8 e re publica oppressa sunt, 
rem publicam tamen vulnerarunt. 

VI. Itaque ego ipse Mecrevi, quum caedem in 2 Appia 
factam esse constaret, non eum, qui se defendisset, contra 
rem publicam fecisse ; sed, quum inessent in re vis et insi- 

25 diae, crimen judicio reservavi, 3 rem notavi. Quod si per 
furiosum ilium 4 tribunum senatui, quod sentiebat, perficere 
licuisset, novam quaestionem nullam haberemus. Decerne- 
bat enim, ut 5 veteribus legibus, tantummodo 6 extra ordinem, 
quaereretur. 7 Divisa sententia est, postulante nescio quo; 

30 nihil enim necesse est omnium me flagitia proferre. Sic 
8 reliqua auctoritas senatus empta intercessione sublata est. 

15. 9 At enim Cn. Pompeius rogatione sua et de re et de 
causa judicavit ; 10 tulit enim de caede, quae in Appia via 
facta esset, in qua P. Clodius occisus esset. Quid ergo tulit? 

35 Nempe ut quaereretur. Quid porro quaerendum est ? Fac* 
tumne sit ? At constat. A quo ? At "paret. Yidit igitui 
etiam in confessione facti 12 juris tamen defensionem suseipj 



PRO T. ANNIO MILONE, CAP. VII. 819 

posst. Quod nisi vidisset, posse absolvi eum, qui fateretur, 
quum videret nos fateri, neque quaeri unquarn jussisset nee 
vobis 13 tam hanc salutarem in judicando 14 literam quam illam 
tristem dedisset. Mihi vero Cn. Pompeius non modo nihil 
gravius contra Milonem judicasse, sed etiam statuisse videtur, 5 
quid yos in judicando spectare oporteret. Nam qui non poe- 
nam confessioni, sed defensionem dedit, is causam interitus 
quaerendam, non 15 interitum putavit. 16. Jam illud ipse 
dicet profecto, 16 quod sua sponte fecit, Publione Clodio tribu- 
endum putarit an tempori. 10 

VII. Domi suae nobilissimus vir, senatus propugnator at- 
que illis quidem temporibus paene patronus, avunculus hujus 
judicis Hostri, fortissimi viri, M. Catonis, tribunus plebis M. 
1 Drusus occisus est. Nihil de ejus morte populus consultus, 
nulla quaestio decreta a senatu est. Quantum luctum in hac 15 
urbe fuisse a nostris patribus accepimus, quum P. Africano, 
domi suae quiescenti, ilia nocturna vis esset illata ! quis turn 
non gemuit ? quis non arsit dolore, quern immortalem, si fieri 
posset, omnes esse cuperent, ejus ne necessarian! quidem ex- 
spectatam esse mortem ? Num igitur ulla quaestio de Afri- 20 
cani morte lata est? Certe nulla.* 17. Quid ita ? Quia 
non alio facinore clari homines, alio obscuri necantur. Inter- 
sit inter vitae dignitatem summorum atque infimorum : mors 
2 quidem illata per scelus iisdem et poenis teneatur et legibus; 
nisi forte magis erit parricida, si qui consularem patrem, 25 
quam si quis humilem necaverit, aut eo mors atrocior erit P. 
Clodii, quod is in 3 monumentis majorum suorum sit interfec- 
tus, Hoc enim ab istis saepe dicitur ; proinde quasi Appius 
ille Caecus viam muniverit, non qua populus uteretur, sed 
ubi impune sui posteri latrocinarentur. 18. Itaque in eadem30 
ista Appia via quum ornatissimum equitem Romanum P. 
Clodius M. Papirium occidisset, non fuit illud facinus punien- 
dum ; homo enim nobilis in suis monumentis equitem Roma- 
num occiderat : nunc ejusdem Appiae nomen quantas tragoe- 
dias excitat ! Quae cruentata antea caede honesti atque 35 
innocen'tis viri 4 silebatur, eadem nunc crebro 5 usurpatur, 
posteaquam latronis et parricidae sanguine imbuta est. Sed 



820 ORATIO 

quid ego ilia commemoro ? Comprehensus est in templo 
6 Castoris servus P. Clodii, quern ille ad Cn. Pompeium inter- 
ficiendum collocarat: extorta est ei confitenti sica de mani- 
bus : caruit foro postea Pompeius, caruit senatu, caruit 
5 publico : janua se ac parietibus, non jure legum judiciorum- 
que texit. 19. Num quae rogatio lata, num quae nova 
quaestio decreta est ? Atqui, si res, si vir, si temp us ullum 
dignum fuit, certe haec in ilia causa summa omnia fuerunt. 
Insidiator erat in foro- collocatus atque in vestibulo ipso sena- 

lOtus; ei viro autem mors parabatur, cujus in vita nitebatur 
salus civitatis ; eo porro rei publicae tempore, quo, si unus 
ille occidisset, non haec solum civitas, sed gentes omnes con- 
cidissent. 7 Nisi vero, quia perfecta res non est, non fuit 
punienda ; proinde quasi exitus rerum, non hominum con- 

15 silia legibus vindicentur. Minus dolendum fuit, re non per- 
fecta, sed puniendum certe nihilo minus. 20. Quoties ego 
ipse, judices, ex P. Clodii telis et ex cruentis ejus manibus 
effugi ? ex quibus si me non vel mea vel rei publicae for- 
tuna servasset, quis tandem de interitu meo quaestionem tu- 

20 lisset ? 

VIII. Sed stulti sumus, qui Drusum, qui Africanum, 
Pompeium, nosmet ipsos cum P. Clodio conferre audeamus. 
Tolerabilia fuerunt ilia : P. Clodii mortem nemo aequo 
animo ferre potest. Luget senatus, maeret equester ordo, 

25 tota civitas confecta senio est, squalent municipia, afflictantur 
coloniae, agri denique ipsi tarn beneficum, tarn salutarem, 
tarn mansuetum civem desiderant. 21. Non fuit ea causa, 
judices, profecto, non fuit, cur sibi censeret Pompeius quae- 
stionem ferendam ; sed homo sapiens atque alta et divina 

30quadam mente praeditus multa vidit : fuis>e ilium sibi ini- 
micum, familiarem Milonem ; in communi omnium laetitia si 
etiam ipse gauderet, timuit, ne videretur infirmior 2 fides re- 
conciliatae gratiae ; multa etiam alia vidit, sed illud maxime, 
2 quamvis atrociter ipse tulisset, vos tamen fortiter judicaturos. 

35 Itaque 3 delegit e florentissimis ordinibus ipsa lumina, neque 
vero, quod nonnulli dictitant, 4 secrevit in judicibus legendis 
amicos meos ; neque enim hoc cogitavit vir justissimus, ne- 



PRO T. ANNIO MILONE, CAP. IX. 821 

que in bonis viris legendis id assequi potuisset, etiamsi cu- 
pisset. Non enim mea gratia familiaritatibus continetur, quae 
late patere non possunt, propterea quod 5 consuetudines victus 
non possunt esse cum multis ; sed, si quid possumus, ex eo 
possumus, quod res publica nos conjunxit cum bonis; ex qui- 5 
bus ille quum optimos viros legeret, idque maxime ad fidem 
suam pertinere arbitraretur, non potuit legere non studiosos 
mei. 22. Quod vero te, L. Domiti, huic quaestioni prae- 
esse maxime voluit, nihil quaesivit aliud, nisi justitiam, gra- 
vitatem, humanitatem, fidem. Tulit ut 6 consularem necesse 10 
esset, credo, quod principum munus esse ducebat resistere et 
levitati multitudinis et perditorum temeritati. Ex consulari- 
bus te creavit potissimum ; dederas enim, quam contemneres 
populares insanias, jam ab adolescentia documenta maxima. 

IX. 23. Quamobrem, judices, x ut aliquando ad causam 15 
crimenque veniamus, si neque omnis confessio facti est inusi- 
tata, neque de causa nostra quidquam aliter, ac nos vellemus, 
a senatu judicatum est, et lator ipse legis, quum esset contro- 
versia nulla facti, 2 juris tamen disceptationem esse voluit, et 
ei lecti judices isque'praepositus quaestioni, qui haec juste 20 
sapienterque disceptet, reliquum est, judices, ut nihil jam 
quaerere aliud debeatis, nisi, uter utri insidias fecerit. Quod 
quo £icilius argumentis perspicere possitis, s rem gestam vobis 
dum breviter expono, quaeso, diligenter attendite. 24. P. 
Clodius quum statuisset omni scelere 4 in praetura vexare rem 25 
publicam, videretque ita 6 tracta esse comitia 6 anno superiore, 
ut non multos menses praeturam gerere posset, ^qui non ho- 
noris gradum spectaret, ut ceteri, sed et L. Paullum collegam 
effugere vellet, singulari virtute civem, et annum integrum 
ad dilacerandam rem publicam quaereret, subito reliquit 8 an- 30 
num suum seseque in proximum annum transtulit, 9 non, ut fit, 
religione aliqua, sed ut haberet, quod ipse dicebat, at prae- 
turam gerendam, hoc est, ad evertendam rem publicam, ple- 
num annum atque integrum. 25. Occurrebat ei, mancam 
ac debilem praeturam suam futuram, consule Milone ; eum35 
porro summo consensu populi Romani consulem fieri videbat. 
10 Contulit se ad ejus competitors, sed ita, totam ut petitionem 



822 ORATIO 

ipse solus, etiam invitis illis, gubernaret ; tota ut comitia suis, 
ut dictitabat, humeris sustineret. Convocabat tribus ; u se 
interponebat ; 12 Collinam novam dilectu perditissiruorum ci- 
vium conscribebat. Quanto ille plura miscebat, tanto hie 
5 magis in dies convalescebat. Ubi vidit homo ad ouine faei- 
nus paratissimus, fortissimum virum, inimicissimum suum, 
certissimum consulera, idque intellexit non solum sermonibus, 
sed etiam 13 suffragiis populi Romani saepe esse declaratum, 
palam agere coepit et aperte dicere, occidendum Milonem. 

10 26. Servos agrestes et barbaros, quibus silvas publicas depo- 
pulatus erat Etruriamque vexarat, ex Apennino deduxerat, 
quos videbatis. Res erat minime obscura. Etenim dictita- 
bat palam, consulatum enpi Miloni non posse, vitam posse. 
14 Signifieavit hoc saepe in senatu ; 15 dixit in contione : quin 

15 etiam M. Favonio, fortissimo viro, quaerenti ex eo, qua spe 
fureret, Milone vivo, respondit, triduo ilium aut summum 
quatriduo esse periturum ; quam voeem ejus ad hunc M. Ca- 
tonem statim Favonius detulit. 

X. 27. Interim, quum scirefc Clodius . (neque enim erat 

20 difficile scire), iter sollemne, legitimum, necessarium, ante 
diem XIII. Kalendas Feb. Miloni esse VLanuvium ad fiami- 
nem prodendum, [quod erat 2 dictator Lanuvii Milo,] Roma 
subito ipse profectus pridie est, ut ante suum fundum (quod 
s re intellectual est) Miloni insidias collocaret. Atque ita 

25 profectus est, ut contionem turbulentam, in qua ejus furor 
desideratus est, quae illo ipso' die habita est, relinqueret, 
quam, nisi 4 dbire facinoris locum tempusque voluisset, nun- 
quam reliquisset. 28. Milo autem quum in senatu fuisset 
eo die, quoad senatus est dimissus, domum venit, calceos et 

SO vestimenta mutavit, paulisper, dum se uxor, 5 ut fit, comparat, 
commoratus est, deinde profectus id temporis, quum jam Clo- 
dius, si quidem eo die Romam venturus erat, redire potuisset. 
Obviam fit ei Clodius, expeditus, in equo, nulla rheda, nullis 
impedimentis, nullis Graecis comitibus, ut solebat, sine uxore, 

35 quod nun quam fere; quum hie insidiator, 6 qui iter illud ad 
caedem faciendam apparasset, cum uxore veheretur in rheda, 
paenulatus, 7 magno et impedito et muliebri ac delicato ancil- 



PRO T. ANNIO MILONE, CAP. XI. 823 

larum puerorumque comitatu. 29. Fit obviam Clodio ante 
fundum ejus 8 hora fere undecima aut non multo secus. Sta- 
tim complures cum telis in hunc faciunt de loco superiore 
impetura : 9 adversi rhedarium occidunt. Quum autem hie 
de rheda, rejecta paenula, desiluisset seque acri animo defen- 5 
deret, illi, qui erant cum Clodio, gladiis eductis, partim recur- 
rere ad rhedam, ut a tergo Milonem adorirentur, partim, quod 
hunc jam interfectum putarent, caedere incipiunt ejus servos, 
qui post erant, ex quibus qui animo fideli in dominum et 
praesenti fuerunt, partim occisi sunt, partim, quum ad rhedam 10 
pugnari viderent, domino succurrere prohiberentur, Milonem 
occisum ex ipso Clodio audirent et re vera putarent, fece- 
runt id 10 servi Milonis, (dicam enim aperte non n derivandi 
criminis causa, sed ut factum est,) nee imperante nee sciente 
nee praesente domino, quod suos quisque servos in tali re 15 
facere voluisset. 

XI. 30. HaeCj sicut, exposui, ita gesta sunt, judices : in- 
sidiator superatus est, vi victa vis, vel potius oppressa vir- 
tute audacia est. Nihil dico, quid res publica consecuta sit, 
nihil, quid vos, nihil, quid omnes boni. Nihil sane id prosit 20 
Miloni, qui hoc fa to natus est, ut ne se quidem servare potu- 
erit, 1 quin una rem publicam vosque servaret. Si id jure 
fieri non potuit, nihil habea, quod defendam. Sin hoc et 
ratio doctis et necessitas barbaris et mos gentibus et feris 
etiam belluis natura ipsa praescripsit, ut omnem semper vim, 25 
quacunque ope possent, a corpore, a capite, a vita sua pro- 
pulsarent, non potestis hoc facinus improbum judicare, quin 
simul judicetis, omnibus, qui in latrones inciderint, aut il 1 
rum telis aut vestris sententiis esse pereundum. 31. r v uod 
si ita putasset, certe optabilius Miloni 2 fuit dare jug-.ium P. 30 
Clodio, non semel ab illo neque turn primum petiami, quam 
jugulari a vobis, quia se non jugulandum illi tradidisset. Sin 
hoc nemo vestrum ita sentit, non illud jam in judicium venit, 
occisusne sit, quod fatemur, sed jure an injuria, quod multis 
in causis saepe quaesitum est. Insidias factas esse constat, 35 
et id est, quod senatus contra rem publicam factum judicavit: 
ab utro factae sint, incertum est. De hoc igitur latum est ut 



824 ORATIO 

quaereretur. Ita et senatus rem, non hominem, 3 notavit, et 
Pompeius 4 de jure, non de facto, quaestionem tulit. 

XII. Numquid igitur aliud in judicium venit, nisi, uter 
utri insidias fecerit ? Profecto nihil : si hie illi, ut ne sit im- 
5 pune : si ille huic, ut nos scelere solvamur. 

32. Quonam igitur pacto probari potest, insidias Miloni 
fecisse Clodium ? Satis est in ilia quidem tarn audaci, tarn 
nefaria bellua docere, magnam ei causam, magnam spem in 
Milonis morte propositam, magnas utilitates fuisse. Itaque 

lOillud 1 Cassianum, 2 cui bono fuerit, in his personis valeat, 
etsi boni nullo emolumento impelluntur in fraudem, improbi 
saepe parvo. Atqui, Milone interfecto, Clodius haec asse- 
quebatur, non modo ut praetor esset non 3 eo consule, quo 
sceleris facere nihil posset, sed etiam, ut iis consulibus prae- 

15 tor esset, quibus si non adjuvantibus, at conniventibus certe, 
speraret se posse 4 eludere in illis suis cogitatis furoribus ; 
5 cujus 6 illi conatus, ut ipse ratiocinabatur, nee cuperent repri- 
mere, si possent, quum tantum beneficium ei se debere arbi- 
trarentur, et, si vellent, fortasse vix possent frangere hominis 

20 sceleratissimi corroboratam jam vetustate audaciam. 33. An 
vero, ju dices, vos soli ignoratis, vos hospites in hac urbe ver- 
samini, vestrae peregrinantur aures neque in hoc pervagato 
civitatis 7 sermone versantur, quas ille leges, si leges nominan- 
dae sunt, ac non faces urbis, pestes rei publicae, fuerit impo- 

25 siturus nobis omnibus atque inusturus ? Exhibe, quaeso, 
Sexte Clodi, exhibe 8 librarium illud legum vestrarum, quod 
te aiunt eripuisse e domo et ex mediis armis turbaque noc- 
turna tamquam Palladium extulisse, ut praeclarum videlicet 
munus atque 9 instrumentum tribunatus ad aliquem, si nactus 

30 esses, qui tuo arbitrio tribunatum gereret, deferre posses. 
10 Atque per * * *. An hujus ille legis, quam ll Sex. Clodius 
a se inventam gloriatur, mentionem facere ausus esset, vivo 
Milone, ne dicam consule? 12 De nostrum omnium — non 
audeo totum dicere. Videte, quid ea vitii lex habitura fuerit, 

35 cujus periculosa etiam reprehensio est. Et adspexit me illis 
quidem oculis, quibus turn solebat, quum omnibus omnia mi- 
nabatur. Movet me quippe 13 lumen curiae. 



PRO T. ANNIO MILONE, CAP. XIII. 825 

XIII. Quid ? tu me tibi iratum, Sexte, putas, cujus tu 
inimicissimum multo crudelius etiam punitus es, quam erat 
huuianitatis meae postulare ? Tu P. Clodii cruentum cada- 
ver ejecisti domo, tu in publicum abjecisti, tu spoliatum Mma- 
ginibus, exsequiis, pompa, laudatione, 2 infelicissimis lignis 5 
3 semustulatum, nocturnis canibus dilaniandum reliquisti. 
Quare etsi nefarie fecisti, tamen, quoniain in meo inimico 
crudelitatem exprompsisfi tuam, 4 laudare non possum, irasci 
certe non debeo. 34. [Audistis, judices, quantum Clodii 
inter'] fuerit 5 occidi Milonem. Convertite animos nunc vicis- 10 
sim ad Milonem. Quid Milonis intererat interfici Clodium ? 
Quid erat, cur Milo, non dicam admitteret, sed optaret ? — 
Obstabat in spe consulatus Miloni Clodius. — At eo repug- 
nante 6 fiebat; immo vero eo fiebat magis, nee me suffragatore 
meliore utebatur quam Ciodio. Valebat apud vos, judices, 15 
Milonis erga me remque publicam meritorum memoria ; va- 
lebant preces et lacrimae nostrae, quibus ego turn vos mirifice 
moveri sentiebam ; sed plus multo valebat periculorum im- 
pendentium timor. Quis enim erat civium, qui sibi solutam 
P. Clodii praeturam sine maximo rerum novarum metu pro- 20 
poneret ? Solutam autem fore videbatis, nisi esset is consul, 
qui earn auderet possetque constringere. Eum Milonem 
unum esse quum sentiret universus populus Romanus, quis 
dubitaret suffragio suo se metu, periculo rem publicam libe- 
rare? At nunc, Ciodio remoto, 7 usitatis jam rebus enitendum 25 
est Miloni, ut tueatur dignitatem suam ; singularis ilia et huic 
uni concessa gloria, quae quotidie augebatur 8 frangendis furo- 
ribus Clodianis, jam Clodii morte cecidit. Vos adepti estis, 
ne quern civem metueretis: hie exercitationem virtutis, suffra- 
gationem consulatus, fontem perennem gloriae suae perdidit. 30 
Itaque Milonis consulatus, qui, vivo Ciodio, labefactari non 
poterat, mortuo denique tentari coeptus est. Non modo igi- 
tur nihil prodest, sed obest etiam Clodii mors Miloni. 35. 
At valuit odium, fecit iratus, fecit inimicus, fuit ultor inju- 
riae, punitor doloris sui. Quid ? si haec, non dico majora 35 
fuerunt in Ciodio quam in Milone, sed in illo maxima, nulla 
in hoc, quid vultis amplius ? Quid enim odisset Clodium 



826 OR ATI O 

Milo, segetem ac materiem suae gloriae, praeter hoc civile 
odium, quo omnes improbos odimus? 9 Ille erat ut odisset, 
primum salutis meae defensorem, deinde vexatorem furoris, 
domitorem armorum suorum, postremo etiam accusatorem 
5 suum. Reus enim Milonis lege Plotia fuit Clodius, quoad 
vixit. Quo tandem animo hoc tyrannum ilium tulisse cre- 
ditis? 10 quantum odium illius et in homine injusto quam etiam 
justum fuisse ? 

XIV. 36. Reliquum est, ut jam Hllum natura ipsius con- 

10 suetudoque defendat, hunc autem haec eadem coarguant. 
Nihil per vim unquam Clodius, omnia per vim Milo. Quid? 
ego, judices, quum, 2 maerentibus vobis, urbe cessi, judiciumne 
timui ? non 3 servos, non arma, non vim ? Quae fuisset igi- 
tur justa causa restituendi mei, nisi fuisset injusta ejiciendi ? 

15 4 Diem mihi, credo, dixerat, multam irrogarat, actionem per- 
duellionis intenderat, et mihi videlicet in causa aut mala aut 
mea, non et praeclarissima et vestra, judicium timendum fuit. 
5 Servorum et egentium civium et facinorosorum armis meos 
cives, meis consiliis periculisque servatos, pro me objici nolui. 

20 37. Vidi enim, vidi, hunc ipsum Q. Hortensium, lumen et 
ornamentum rei publicae, paene interfici servorum manu, 
quum mihi adesset; qua in turba C. Vibienus, senator, vir 
optimus, cum hoc quum esset una, ita est mulcatus, ut vitam 
amiserit. Itaque quando illius postea sica ilia, quam a Cati- 

25 lina acceperat, conquievit ? Haec 6 intentata nobis est ; huic 
ego vos objici pro me non sum passus ; haec insidiata 7 Pom- 
peio est ; haec istam Appiam, monumentum sui nominis, 
nece 8 Papirii cruentavit ; haec eadem 9 longo intervallo con- 
versa rursus est in me : nuper quidem, ut scitis, me 10 ad regi- 

30am paene confecit. 38. Quid simile Milonis? cujus vis 
omnis haec semper fuit, ne P. Clodius, quum in judicium de- 
train non posset, vi oppressarn civitatem teneret. Quern si 
interficere voluisset, quantae, quoties occasiones, quam prae- 
clarae fuerunt ? n Potuitne, quum domura ac deos penates 

35 suos, illo oppugnante, defenderet, jure se ulcisci ? potuitne, 
civi egregio et viro fortissimo, P. Sestio, collega suo, vulne- 
rato? potuitne, Q. Fabricio, viro optimo, quum de reditu 



PRO T. ANNIO MILONE, CAP. XVI. 827 

meo legem ferret, pulso, crudelissima in foro caede facta ? 
potuitne, L. Caecilii, justissimi fortissimique praetoris, oppug- 
nata domo? potuitne ilio die, quum est lata lex de me? quum 
totius Italiae concursus, quern mea salus concitarat, facti illius 
gloriam libens agnovisset, ut, etiamsi id Milo fecisset, cuncta 5 
civitas earn laudem pro sua vindicaret ? 

XV. 39. x At quod erat tempus ! 2 Clarissimus et fortissi- 
mus consul, inimicus Clodio, 3 P. Lentulus, ultor sceleris illi- 
us, propugnator senatus, defensor vestrae voluntatis, patronus 
publici consensus, restitutor salutis meae: septem praetores, 10 
octo tribuni plebis, illius adversarii, defensores mei: Cn. Pom- 
peius auctor et dux mei reditus, illius hostis, cujus senten- 
tiam senatus omnis de salute mea gravissimam et ornatissi- 
mam secutus est ; qui populum Romanum est cohortatus ; 
qui, quum decretum de me Capuae fecit, ipse cunctae Italiae 15 
cupienti et ejus fidem imploranti signum dedit, ut ad me re- 
stituendum Romam concurrerent : omnia turn denique in 
ilium odia civium ardebant Mesiderio mei ; quern qui turn 
interemisset, non de impunitate ejus, sed de praemiis cogita- 
retur. 40. Tamen se Milo continuit et P. Clodium in judi-20 
cium bis, ad vim nunquam vocavit. Quid ? 6 privato Milone 
et reo ad populum, accusante P. Clodio, quum in Cn. Pom- 
peium pro Milone dicentem impetus factus est, quae turn non 
modo occasio, sed etiam causa illius opprimendi fuit? Nuper 
vero quum M. 7 Antonius summam spem salutis bonis omni- 25 
bus attulisset, gravissimamque adolescens nobilissimus rei 
publicae partem fortissime suscepisset, atque illam belluam, 
^judicii laqueos declinantem, jam irretitam teneret, qui locus, 
quod tempus illud, dii immortales, fuit ? Quum se ille fu- 
giens in 8 scalarum tenebris abdidisset, magnum Miloni fuit 30 
conficere illam pestem nulla sua invidia, Antonii vero maxima 
gloria. 41. Quid? comitiis in campo quoties potestas fuit, 
quum ille in 9 saepta ruisset, gladios destringendos, lapides ja- 
ciendos curavisset, dein subito, vultu Milonis perterritus, fu- 
geret ad Tiberim, vos et omnes boni vota faceretis, 10 ut Miloni 35 
uti virtute sua liberet ? 

XVI. Quern igitur cum omnium gratia noluit, hunc voluit 



828 . ORATIO 

cum aliquorum querela? quem jure, queni loco, quem tem- 
pore, quern impune non est ausus, hunc injuria, iniquo loco, 
alieno tempore, periculo capitis non dubitavit occidere ? 42. 
praesertim, judices, quum honoris amplissimi contentio et 
5 dies cornitiorum subesset ; quo quidem tempore (scio enim, 
quam timida sit ambitio quantaque et quam sollicita sit cupi- 
ditas consulatus), omnia non modo, quae reprehendi palam, 
sed etiam quae obscure cogitari possunt, timemus, rumorem, 
fabulam fictam, levem perhorrescimus, ora omnium atque 

lOoculos intuemur. Nihil est enim tarn molle, tarn tenerum, 
tarn aut fragile aut flexibile quam voluntas erga nos sensus- 
que civium, qui non modo improbitati irascuntur candidato- 
rum, sed etiam in recte factis saepe fastidiunt. 43. Hunc 
igitur diem campi speratum atque exoptatum sibi proponens 

15Milo, cruentis manibus, scelus et facinus prae se ferens et 
confitens 2 ad ilia augusta centuriarum auspicia veniebat ? 
Quam hoc non credibile in hoc ! quam idem in Clodio non 
dubitandum, qui se interfecto Milone regnaturum putaret! 
Quid? 3 quod caput est audaciae, judices, quis ignorat, maxi- 

20 mam illecebram esse peccandi impunitatis spem ? In utro 
igitur haec fuit? in Milone, qui etiam nunc reus est facti aut 
4 praeclari aut certe necessarii, an in Clodio, qui ita judicia 
poenamque contempserat, ut eum nihil delectaret, quod aut 
per naturam fas esset aut per leges liceret? 44. Sed quid 

25 ego argumentor ? quid plura disputo ? Te Q. Petili, appello, 
optimum et fortissimum civem ; te, M. Cato, testor ; quos 
mihi divina quaedam sors dedit judices. Vos ex M. Favonio 
audistis, Clodium sibi dixisse, et audistis 5 vivo Clodio, peritu- 
rum Milonem triduo. Post diem tertium gesta res est, 

30 quam dixerat. Quum ille non dubitarit aperire, quid cogi- 
taret, vos potestis dubitare, quid fecerit ? 

XVII. 45. ^uemadmodum igitur eum dies non fefellit? 
2 Dixi equidem modo. Dictatoris Lanuvini stata sacrificia 
nosse negotii nihil erat. Vidit necesse esse Miloni proficisci 

35 Lanuvium illo ipso, quo est profectus, die. Itaque antevertit. 
At quo die ? Quo, ut ante dixi, fuit insanissima contio, 3 ab 
ipsius mercenario tribuno plebis concitata ; quem diem ille, 



PRO T. ANNIO MILONE, CAP. X.VIII. 829 

quam concionem, quos clamores, nisi ad cogitatum facinus ap- 
properaret, nunquam reliquisset. Ergo illi ne causa quidem 
itineris, etiam causa manendi : Miloni manendi nulla facul- 
tas, exeundi non causa solum, sed etiam necessitas fuit. 
Quid ? si, ut ille scivit Milonem fore eo die in via, sic Clo- 5 
dium Milo ne suspicari quidem potuit ? 46. Primum quaero, 
4 qui scire potuerit ? quod vos idem in Clodio quaerere non 
potestis. Ut enim neminem alium nisi T. Patinam, familia- 
rissimum suum, rogasset, scire potuit, illo ipso die Lanuvii a 
dictatore Milone prodi flaminem necesse esse. Sed erant 10 
permulti alii, ex quibus id faciliime scire posset [: 5 omnes 
scilicet Lanuvini]. Milo de Clodii reditu unde quaesivit? 
6 Quaesierit sane. Videte, quid vobis largiar. Servum etiam, 
ut Q. Arrius, meus amicus, dixit, corruperit. Legite testi- 
monia testium vestrorum. Dixit C. 7 Cassinius Schola, 8 In- 15 
teramnanus, familiarissimus et idem comes Clodii, cujus jam- 
pridem testimonio Clodius eadem hora Interamnae fuerat et 
Romae, P. Clodium illo die in 9 Albano mansurum fuisse, sed 
subito esse ei nuntiatum, 10 Cyrum architectum esse mortuum ; 
itaque repente Romam constituisse proficisci. Dixit hoc, 20 
comes item P. Clodii, C. Clodius. 

XVIII. 47. Videte, judices, quantae res his testimoniis 
sint confectae. Primum certe x liberatur Milo, non eo consilio 
profectus esse, ut insidiaretur in via Clodio : 2 quippe, si ille 
obvius ei futurus omnino non erat. Deinde, (non enim vi- 25 
deo, cur non meum quoque agam negotium,) scitis. judices, 
fuisse qui 3 in hac rogatione suadenda dicerent, Milonis manu 
caedem esse factam, consilio vero 4 majoris alicujus. Me vi- 
delicet latronem ac sicarium abjecti homines et perditi de- 
scribebant. Jacent suis testibus, qui Clodium negant eo die 30 
Romam, nisi de Cyro audisset, fuisse rediturum. Respiravi, 
liberatus sum : non vereor, ne, quod ne suspicari quidem po- 
tuerim, videar id cogitasse. 48. Nunc persequar cetera. 
5 Nam occurrit illud: Igitur ne Clodius quidem de insidiis 
cogitavit, quoniam fuit in Albano. mansurus. G Si quidem 35 
exiturus ad caedem e villa non fuisset. Video enim ilium, 
qui dicatur de Cyri morte nuntiasse, non id nuntiassu* sed 



830 ORATIO 

MiJonem appropinquare. Nam quid de Cyro nuntiaret, 
quern Clodius Roma proficiscens reliquerat morientem ? 
Una fui ; testamentum simul obsignavi cum Clodio ; testa- 
mentum autem palam fecerat, et ilium heredem et me serip- 
5 serat. Quern pridie hora tertia animam efflantem reliquis- 
set, eum mortuum postridie hora decima denique ei nuntia- 
batur ? 

XIX. 49. x Age, sit ita factum : quae causa, cur Romam 
properaret? cur in noctem se conjiceret? Quid afferebat 

10 festinationis quod heres erat ? *Primum erat nihil, cur pro- 
perato opus esset : deinde, si quid esset, quid tandem .erat, 
quod ea nocte consequi posset, amitteret autem, si postridie 
Romam mane venisset ? Atque ut illi nocturnus ad urbem 
adventus vitandus potius quam expetendus fuit, sic Miloni, 

15quum insidiator esset, si ilium ad urbem noctu accessurum 
sciebat, subsidendum atque exspectandum fuit. 50. [Noctu, 
insidioso et pleno latronum in loco occidisset] : nemo ei ne- 
ganti non credidisset, quem esse omnes salvum etiam con- 
fitentem volunt. 2 Sustinuisset hoc crimen primum ipse ille 

20 latronum occultator et receptor locus, quum neque muta 
solitudo indicasset, neque caeca nox ostendisset Milonem : 
deinde ibi multi ab illo violati, spoliati, bonis expulsi, multi 
haec etiam timentes in suspicionem caderent ; 3 tota denique 
rea citaretur Etruria. 51. Atque illo die certe 4 Aricia re- 

25 diens, devertit Clodius ad Albanum. 5 Quod ut sciret Milo, 
ilium Ariciae fuisse, suspicari tamen debuit, eum, etiamsi 
Romam illo die reverti vellet, ad villam suam, quae viam 
tangeret, deversurum. Cur neque 6 ante occurrit, ne ille in 
villa resideret, nee eo in loco subsedit, quo ille noctu ventu- 

30 rus esset ? 

Video 7 adhuc constare, judices, omnia : Miloni etiam utile 
fuisse Clodium vivere, illi ad ea, quae concupierat, optatissi- 
mum interitum Milonis ; gdium fuisse illius in hunc acer- 
bissimum, nullum hujus in ilium ; consuetudinem illius per- 

35 petuam in vi inferenda, hujus tantum in repellenda ; 52. 
mortem ab illo denuntiatam Miloni et praedictam palam, 
nihil unquam auditum ex Milone ; profectionis hujus diem 



PRO T. ANNIO MIL ONE, CAP. XXI. 831 

illi notum, reditus illius huic ignotum fuisse ; hujus iter 
necessarium, illius etiam potius alienum; hunc prae se tu- 
lisse illo se die Roma exiturum, ilium eo die se dissimulasse 
rediturum ; hunc nullius rei mutasse consilium, ilium cau- 
sam mutandi consilii finxisse ; huic, si insidiaretur, noctem 5 
prope urbem exspectandam, illi, etiamsi hunc non timeret, 
tamen accessum ad urbem nocturnum fuisse metuendum. 

XX. 53. Yideamus nunc id, quod caput est, locus ad in- 
sidias ille ipse, ubi congressi sunt, utri tandem fuerit aptior. 
Id vero, judices, ^tiam dubitandum et diutius cogitandum 10 
est ? Ante fundum Clodii, quo in fundo propter insanas illas 
2 substructiones facile hominum mille versabantur valentium, 
edito adversarii atque excelso loco superiorem se fore putarat 
Milo et ob earn rem eum locum ad pugnam potissimum ele- 
gerat ? an in eo loco est potius exspectatus ab eo, qui ipsius 15 
loci spe facere impetum cogitarat ? Res loquitur ipsa, judi- 
ces, quae semper valet plurimum. 54. Si haec non gesta 
audiretis, sed picta videretis, tamen appareret, uter esset in- 
sidiator, uter nihil cogitaret mali, quum alter veheretur in 
rheda paenulatus, una sederet uxor. Quid horum non im- 20 
peditissimum? vestitus, an vehiculum, an comes? quid minus 
promptum ad pugnam, quum paenula irretitus, rheda impe- 
ditus, uxore paene 3 constrictus esset? Videte nunc ilium, 
prirnum egredientem e villa subito : cur ? vesperi : quid 
necesse est ? tarde : 4 qui convenit, praesertim id temporis ? 25 
Devertit in villam Pompeii. Pompeium ut videret ? sciebat 
6 in Alsiensi esse : villam ut perspiceret ? millies in ea fuerat. 
Quid ergo erat ? mora et tergiversatio : dum hie veniret, 
locum relinquere noluit. 

XXI. 55. l Age, nunc iter 2 expediti latronis cum Milonis30 
impedimentis comparate. Semper ille antea cum uxore, turn 
sine ea : nunquam nisi in rheda, turn in equo : comites 8 Grae- 
culi, quocunque ibat, etiam quum 1n castra Etrusca propera- 
bat, turn in comitatu 4 nugarum nihil. Milo, qui nunquam, 
turn casu pueros symphoniacos uxoris ducebat et ancillarum 35 
greges. Ille, qui semper secum scorta, semper exoletos, 
semper lupas duceret, turn neminem, 5 nisi ut virum a viro 

A3 



832 ORATIO 

lectum esse diceres. Cur igitur victus est ? Quia non sem- 
per viator a latrone, nonnunquam etiam latro a viatore occi- 
ditur : quia, quamquam paratus in imparatos Clodius, tamen 
mulier inciderat in viros. 56. Nee vero sic erat unquam non 
5 paratus Milo contra ilium, ut non satis fere esset paratus. 
Semper 6 ille, et quantum interesset P. Clodii, se perire, et 
quanto illi odio esset, et quantum ille auderet, cogitabat. 
Qamobrem vitam suam, quam maximis 7 praemiis propositam 
et paene addictam sciebat, nunquam in periculum sine prae- 

10 sidio et sine custodia projieiebat. Adde casus, adde incertos 
exitus pugnarum Martemque 8 communem, qui saepe spoli- 
antem jam et exsultantem evertit et 9 perculit ab abjecto : 
adde inscitiam pransi, poti, oscitantis ducis, qui quum a tergo 
hostem 10 interclusum reliquisset, nihil de ejus extremis comi- 

15 tibus cogitavit, in quos incensos ira vitamque domini despe- 
rantes quum incidisset, haesit in iis poenis, quas ab eo servi 
fideles pro domini vita expetiverunt. 57. Cur igitur eos 
manumisit ? Metuebat scilicet, ne indicarent, ne dolorem 
perferre non possent, ne tormentis cogerentur occisum esse 

20 a servis Milonis in Appia via P. Clodium confiteri. Quid 
opus est tortore ? Quid quaeris ? Occideritne ? Occidit. 
Jure an injuria ? Nihil ad tortorem. Faeti enim in equuleo 
quaestio est, juris in judicio. 

XXII. 1 Quod igitur in causa quaerendum est, id agamus 

25 hie: 2 quod tormentis in venire vis, id fatemur. Manu vero cur 
miserit, si 3 id potius quaeris, quam cur parum amplis affecerit 
praemiis, 4 nescis inimici factum reprehendere. 58. Dixit 
enim hie idem, qui omnia semper constanter et fortiter, M. 
Cato, et dixit in turbulenta cohtione, quae tamen hujus auc- 

30 toritate placata est, non libertate solum, sed etiam omnibus 
praemiis dignissimos fuisse, qui domini caput defendissent. 
Quod enim praemium satis magnum est tarn benevolis, tarn 
bonis, tarn fidelibus servis, propter quos vivit ? 5 Etsi id qui- 
dem non tanti est, quam quod 6 propter eosdem non sanguine 

35 et vulneribus suis crudelissimi inimici mentem oculosque 
satiavit. Quos nisi manumisisset, tormentis etiam dedendi 
fuerunt conservatoires domini, ultores sceleris, defensores 



PRO T. ANNIO MILONE, CAP. XXIII. 833 

necis. Hie vero nihil habet in his nialis, quod minus moleste 
ferat, quam, etiamsi quid ipsi accidat, esse tamen illis nieri- 
tum praemium persolutum. 59. Sed 7 quaestiones urgent 
Milonem, quae sunt habitae nunc in atrio Libertatis. Qui- 
busnam de servis ? Rogas ? de P. Clodii. Quis eos postu- 5 
lavit ? 8 Appius. Quis produxit ? Appius. Unde ? Ab 
Appio. Dii boni! 9 quid potest agi severius? De servis 
nulla lege quaestio est in dominum, nisi de incestu, ut fuit 
in Clodium. 10 Proxime deos aecessit Clodius, propius quam 
turn, quum ad ipsos penetrarat, cujus de morte tamquam de 10 
caerimoniis violatis quaeritur. 11 Sed tamen majores nostri 
in dominum de servo quaeri noluerunt, non quia non posset 
verum inveniri, sed quia videbatur indignum et domini morte 
ipsa tristius. In reum de servo accusatoris quum quaeritur, 
verum inveniri potest ? 60. Age vero, quae erat aut qualis 15 
quaestio ? Heus tu, ^Rufio, verbi causa, cave 13 sis mentiare. 
Clodius insidias fecit Miloni ? Fecit. Certa crux. Nullas 
fecit. Sperata libertas. Quid hac quaestione certius ? Su- 
bito abrepti in quaestionem tamen separantur a ceteris et in 
areas conjiciuntur, ne quis cum iis colloqui possit. Hi cen-20 
turn dies penes accusatorem quum fuissent, ab eo ipso accu- 
satore producti sunt. Quid hac quaestione dici potest inte- 
grius ? quid incorruptius ? 

XXIII. 61. Quod si nondum satis cernitis, quum res 
ipsa tot tarn claris argumentis signisque luceat, pura mente 25 
atque integra Milonem, nullo scelere imbutum, nullo metu 
perterritum, nulla conscientia exanimatum Romam revertisse, 
recordamini, per deos immortales ! *quae fuerit celeritas redi- 
tus ejus, qui ingressus in forum, ardente curia, quae magni- 
tudo animi, qui vultus, quae oratio. Neque vero se populo 30 
solum, sed etiam senatui commisit, neque senatui modo, sed 
etiam publicis praesidiis et armis, neque his tantum, verum 
etiam 2 ejus potestati, cui senatus totam rem publicam, omnem 
Italiae pubem, cuncta populi Romani arma commiserat, cui 
nunquam se hie profecto tradidisset, nisi causae suae con- 35 
fideret, praesertim omnia 3 audienti, magna metuenti, multa 
suspicanti, nonnulla credenti. Magna vis est conscientiae, 



834 ORATIO 

judices, et magna in utramque partem, ut neque timeant, qui 
nihil commiserint, et poenam semper ante oculos versari pu- 
tent, qui peccarint. 62. Neque vero sine ratione eerta causa 
Milonis semper a senatu probata est. Videbant enim sapien- 
5 tissimi homines 4 facti rationem, praesentiam animi, defensio- 
nis constantiam. An vero obliti estis, judices, recenti ilia 
5 nuntio necis Ciodianae, non modo inimicorum Milonis ser- 
mones et opiniones, sed nonnullorum etiam 6 imperitorum ? 
Negabant eum Romam esse rediturum. 63. Sive enim 7 illud 

lOanimo irato ac percito fecisset, ut incensus odio trucidaret 
inimicum, 8 arbitrabantur, eum tanti mortem P. Clodii putasse, 
ut aequo animo patria careret, quum sanguine inimici ex- 
plesset odium suum, sive etiam illius morte patriam liberare 
voluisset, non dubitaturum fortem virum, quin, quum suo 

ISpericulo salutem rei publicae attulisset, cederet aequo animo 
legibus, secum auferret gloriam sempiternam, nobis haec fru- 
enda relinqueret, quae ipse servasset. Multi etiam 9 Catili- 
nam atque ilia portenta loquebantur: " Erumpet, occupabit 
aliquem locum, bellum patriae faciet." Miseros interdum 

20 10 cives optime de re publica meritos, in quibus homines non 
modo res praeclarissimas obliviscuntur, sed etiam nefarias sus- 
picantur ! 64. Ergo ilia falsa fuerunt ; quae certe vera ex- 
stitissent, si Milo admisisset aliquid, quod non posset honeste 
vereque defendere. 

25 XXIV. Quid ? x quae postea sunt in eum congesta, quae 
quemvis etiam mediocrium delictorum 2 conscientia perculis- 
sent, ut sustinuit ! dii immortales ! sustinuit ? 3 immo vero ut 
contempsit ac pro nihilo putavit ! quae neque maximo animo 
nocens, neque innocens, nisi fortissimus vir, negligere potu- 

30isset. Scutorum, gladiorum, frenorum pilorumque etiam 
multitudo deprehendi posse 4 indicabatur : nullum in urbe vi- 
cum, nullum angiportum esse dicebant, in quo non Miloni 
conducta esset domus : 5 arma in villain G Ocriculanam devecta 
Tiberi: domus in clivo Capitolino scutis referta: plena omnia 

35 7 malleolorum ad urbis incendia comparatorum. Haec non 
delata solum, sed paene credita, nee ante repudiata sunt, 
qnam quaesita. 65. Laudabam equidem incredibilem dili- 



PRO T. ANNIO MIL ONE, CAP. XXV. 835 

gentiam Cn. Pompeii, sed dicam, ut sentio, judices. Nimis 
multa coguntur audire, neque aliter facere possunt ii, quibus 
tota commissa est res publica. Quin etiam fuit audiendus 
8 popa Licinius nescio qui de circo maximo, 9 servos Milonis 
apud se ebrios factos sijbi confessos esse, de interficiendo Pom- 5 
peio 10 conjurasse, deinde postea se gladio percussum esse ab 
uno de illis, ne indicaret. Pompeio in hortos nuntiavit. 
Arcessor in primis. n De amicorum sententia rem defert ad 
senatum. Non poteram in 12 illius mei patriaeque custodis 
tanta suspicione non metu exanimari, sed mirabar tamen, 10 
credi popae, confessionem servorum audiri, vulnus in latere, 
quod acu punctum videretur, pro ictu gladiatoris probari. 
66. Verum, ut intelligo, cavebat magis Pompeius, quam ti- 
mebat, non ea solum, quae timenda erant, sed omnia, ne vos 
aliquid timeretis. Oppugnata domus C. Caesaris, clarissimi 15 
et fortissimt viri, per multas noctis horas nuntiabatur. Nemo 
audierat tarn celebri loco, nemo senserat ; tamen 13 audiebatur. 
Non poteram Cn. Pompeium, praestantissima virtute virum, 
timidum suspicari : diligentiam, tota re publica suscepta, ni- 
miam nullam putabam. Frequentissimo senatu nuper in 20 
Capitolio senator inventus est, qui Milonem cum telo esse 
diceret. Nudavit se in sanctissimo templo, quoniam vita talis 
et civis et viri fidem non faciebat, ut, eo tacente, res ipsa lo- 
queretur. 

XXV. 67. Omnia falsa atque insidiose ficta comperta25 
sunt. 1 Quum tamen, si metuitur etiam nunc Milo, non jam 
2 hoc Clodianum crimen timemus, sed tuas, Cn. Pompei, (te 
enim jam appello, et ea voce, ut me exaudire possis.) tuas, 
tuas, inquam, suspiciones perhorrescimus. Si Milonem times, 
si hunc de tua vita nefarie aut nunc cogitare aut molitum ali- 30 
quando aliquid putas, si Italiae delectus, ut nonnulli conqui- 
sitores tui dictitarunt, si haec arma, si Capitolinae cohortes, 
si excubiae, si vigiliae, si delecta juventus, quae tuum cor- 
pus domumque custodit, contra Milonis impetum armata est, 
atque ilia omnia in hunc unum instituta, parata, intenta sunt, 35 
magna certe in hoc vis et incredibilis animus et non unius 
viri vires atque opes judicantur, si quidem in hunc unum et 



836 ORATIO 

praestantissimus dux electus et tota res publica armata est. 
68. Sed quis non intelligit, omnes tibi rei publicae partes 
aegras et labantes, ut eas his armis sanares et confirmares, 
esse commissas ? Quod si 3 locus Miloni datus esset, pro- 
5 basset profecto tibi ipsi, neminem unquam hominem homini 
cariorem fuisse quam te sibi : nullum se unquam periculum 
pro tua dignitate fugisse : cum ilia ipsa teterrima 4 peste se 
saepissime pro tua gloria contendisse : tribunatum suum ad 
salutem meam, quae tibi carissima fuisset, consiliis tuis guber- 

lOnatum: se a te postea defensum in periculo capitis, adjutum 
in petitione praeturae : duos se habere semper amicissi- 
mos sperasse, te tuo beneficio, me suo. Quae si non pro- 
baret, si tibi ita penitus inhaesisset ista suspicio, nullo ut 
evelli modo posset, si denique Italia a delectu, urbs ab armis 

15 sine Milonis clade nunquam esset conquietura, nae iste 
haud dubitans cessisset patria, 5 is, qui ita natus est et ita 
consuevit ; te, 6 Magne, tamen antestaretur, quod nunc etiam 
facit. 

XXVI. 69. Vide, quam sit varia vitae commutabilisque 

20 ratio, quam vaga volubilisque fortuna, quantae infidelitates 
in amieis, quam ad tempus aptae simulationes, quantae in 
periculis fugae proximorum, quantae timiditates. Erit, erit 
illud profecto tempus et illucescet ille aliquando dies, quum 
tu, salutaribus, ut spero, rebus tuis, sed fortasse motu aliquo 

25 1 communium temporum (qui quam crebro accidat, 2 experti 
scire debemus), et amicissimi benevolentiam et gravissimi 
hominis fidem et unius post homines natos fortissimi viri 
magnitudinem animi desideres. 70. Quamquam quis hoc 
credat, Cn. Pompeium, juris publici, moris majorum, rei 

30 denique publicae peritissimum, quum senatus ei commiserit, 
ut videret, ne quid res publica detriment! caperet, 
quo uno versiculo satis armati semper consules fuerunt, 
etiam nullis armis datis, hunc exercitu, hunc delectu dato, 
judicium exspectaturum fuisse in 4 ejus consiliis vindicandis, 

35 qui vi judicia ipsa tolleret ? Satis judicatum est a Pom- 
peio, satis, falso 5 ista .conferri in Milonem, qui legem tulit, 
qua, ut ego sentio, Milonem absolvi a vobis oporteret, ut 



PRO T. ANNIO MILONE, CAP. XXVII. 837 

omnes confitentur, liceret. 71. Quod vero in illo loco at- 
que illis publicorum praesidiorum copiis circumfusus sedet, 
satis declarat, se non terrorem inferre vobis, (quid enim 
minus illo dignum, quam cogere, ut vos eum condemnetis, 
in quem animadvertere ipse et more majorum et 6 suo jure 5 
posset ?) sed praesidio esse, ut intelligatis, contra hester- 
nam illam contionem licere vobis, quod sentiatis, libere ju- 
dicare. 

XXVII. 72. Nee vero me, judices, Clodianum crimen 
movet, nee tarn sum demens tamque vestri sensus ignarus 10 
atque expers, ut nesciam, quid de morte Clodii sentiatis. De 
qua, si jam nollem ita diluere crimen, ut dilui, tamen im- 
pune Miloni palam clamare ac mentiri gloriose liceret : 
" Occidi, occidi, non Sp. ^laelium, qui annona levanda jac- 
turisque rei familiaris, quia nimis amplecti plebem videbatur, 15 
in suspicionem incidit regni appetendi, non Ti. 2 Gracchum, 
qui collegae magistratum per seditionem abrogavit, quorum 
interfectores impleverunt orbem terrarum nominis sui gloria, 
sed eum (auderet enim dicere, quum patriam periculo suo 
liberasset), cujus nefandum adulterium in 3 pulvinaribus sane- 20 
tissimis nobilissimae feminae comprelienderunt : 73. eum, 
cujus supplicio senatus sollemnes religiones expiandas saepe 
censuit : eum, quem cum 4 sorore germana nefarium stuprum 
fecisse, L. Lucullus 5 juratus se, 6 quaestionibus habitis, dixit 
comperisse : eum, qui 7 civem, quem senatus, quem populus 25 
Romanus, quem omnes gentes urbis ac vitae civium conser- 
vatorem judicarant, servorum armis exterminavit : eum, qui 
8 regna dedit, ademit, orbem terrarum, quibuscum voluit, par- 
titus est : eum, qui, plurimis caedibus in foro factis, singulari 
virtute et gloria 9 civem domum vi et armis compulit : eum, 30 
cui nihil unquam nefas fuit nee in facinore nee in libidine : 
eum, qui 10 aedem Nympharum incendit, ut memoriam publi- 
cam recensionis, tabulis publicis impressam, exstingueret : 
74. eum denique, 1! cui jam nulla lex erat, nullum civile jus, 
nulli 12 possessionum termini : qui non 13 calumnia litium, non 35 
injustis vindiciis ac sacramentis alienos fundos, sed 14 castris, 
exercitu, signis inferendis petebat : qui non solum Etruscos 



838 ORATIO 

(eos enim penitus contempserat), sed hunc P. Varium, for- 
tissimum atque optimum civem, judicem nostrum, pellere 
possessionibus armis castrisque conatus est : qui cum archi- 
tects et decempedis villas multorum hortosque peragrabat : 
5 qui Janiculo et Alpibus spem possessionum terminarat sua- 
rum: qui, quum ab equite Romano splendido et forti, M. 
Paconio, non impetrasset, ut sibi insulam in lacu Prilio ven- 
deret, repente lintribus in earn insulam materiem, calcem, 
caementa, 15 arma convexit, dominoque trans ripam inspec- 

10 tante non dubitavit aedificium exstruere in 16 alieno : 75. qui 
huic T. 17 Furfanio, cui viro ! dii immortales ! (quid enim ego 
de muliercula Scantia, quid de adolescente P. Apinio dicam ? 
quorum utrique mortem est minitatus, nisi sibi hortorum pos- 
sessione cessissent) : sed ausus est Furfanio dicere, si sibi 

lopecuniam, quantam poposcerat, non dedisset, 18 mortuum se 
in domum ejus illaturum, qua invidia huic esset tali viro con- 
fiagrandum : qui Appium fratrem, hominem mihi conjunctum 
fidissima gratia, absentem de possessione fundi dejecit : qui 
parietem sic per vestibulum sororis instituit ducere, sic agere 

20 fundamenta, ut sororem non modo vestibulo privaret, sed 
omni aditu et limine." 

XXVIII. 76. Quamquam haec quidem jam tolerabilia, 
videbantur, etsi aequabiliter in rem publicam, in privatos, in 
longinquos, in propinquos, in alienos, in suos irruebat ; sed 

25 nescio quomodo jam usu obduruerat et percalluerat civitatis 
incredibilis patientia. Quae vero aderant jam et impende- 
bant, quonam modo ea aut depellere potuissetis aut ferre ? 
^mperium ille si nactus esset, omitto socios, exteras nationes, 
reges, 2 tetrarchas; vota enim faceretis, ut in eos se potius im- 

SOmitteret quam in vestras possessiones, vestra tecta, vestras 
pecunias ; pecunias dico ? a liberis, medius fidius, et a conju- 
gibus vestris nunquam ille effrenatas suas libidines cohibu- 
isset. Fingi haec putatis, quae patent, quae nota sunt om- 
nibus, quae 3 tenentur? servorum exercitus ilium in urbe 

35 conscripturum fuisse, per quos totam rem publicam resque 
privatas omnium possideret ? 77. Quamobrem, si cruentum 
gladium tenens clamaret T. Annius : ih Adeste, quaeso, atque 



« 

PRO T. ANNIO MIL ONE, CAP. XXIX. 839 

audite, cives : P. Clodium interfeci ; ejus furores, quos nullis 
jam legibus, nullis judiciis frenare poteramus, hoc ferro et 
hac dextera a cervicibus vestris reppuli, per me ut unum jus, 
aequitas, leges, libertas, pudor, pudicitia in civitate manerent," 
esset vero 4 timendum, quonam modo id ferret civitas ! Nunc 5 
enim quis est, qui non probet? qui non laudet? qui non unum 
post hominum memoriam T. Annium plurimum rei publicae 
profuisse, maxima laetitia populum Romanum, cunctam Itali- 
am, nationes omnes affecisse et dicat et sentiat ? Non queo 
Vetera ilia populi Romani gaudia quanta fuerint judicare. 10 
Multas tamen jam summorum imperatorum clarissimas vic- 
torias aetas nostra vidit, quarum nulla neque tarn diuturnam 
attulit laetitiam nee tantam. 78. Mandate hoc memoriae, 
judices. Spero multa vos liberosque vestros in re publica 
bona esse visuros : in iis singulis ita semper existimabitis, 15 
vivo P. Clodio nihil eorum vos visuros fuisse. In spem max- 
imam et, quemadmodum confido, verissimam sumus adducti, 
hunc ipsum annum, hoc ipso summo 5 viro consule, compressa 
hominum licentia, cupiditatibus fractis, legibus et judiciis con- . 
stitutis, salutarem civitati fore. Num quis est igitur tarn 20 
demens, qui hoc, P. Clodio vivo, contingere potuisse arbitre- 
tur? Quid? ea, quae tenetis, privata atque vestra, domi- 
nante homine furioso, quod jus perpetuae possessionis habere 
potuissent ? 

XXIX. Non timeo, judices, ne 2 odio mearum inimicitia- 25 
rum infiammatus 2 libentius haec in ilium evomere videar 
quam verius. Etenim si 3 praecipuum esse debebat, tamen 
ita communis erat omnium ille hostis, 4 ut in communi odio 
paene aequaliter versaretur odium meum. Non potest dici 
satis, ne cogitari quidem, quantum in illo sceleris, quantum 30 
exitii fuerit. 79. 5 Quin sic attendite, judices. 6 Nempe haec 
est quaestio de interim P. Clodii. Fingite animis (liberae 
sunt enim nostrae cogitationes et, quae volunt, sic intuentur, 
7 ut ea cernimus, quae videmus), fingite igitur cogitatione ima- 
ginem 8 hujus conditionis meae : si possim efficere, utMilo-35 

nem absolvatis, sed ita, si P. Clodius revixerit Quid 

vultu extimuistis? quonam modo ille vos vivus afficeret, quos 



840 ORATIO 

mortuus inani cogitatione percussit? Quid? si ipse Cn. 
Pompeius, qui ea virtute ac fortuna est, ut 9 ea potuerit sem- 
per, quae nemo praeter ilium, si is, inquam, potuisset aut 
quaestionem de morte P. Clodii ferre aut ipsum ab inferis 
5excitare, 10 utrum putatis potius facturum fuisse? Etiamsi 
u propter amicitiam vellet ilium ab inferis evocare, propter rem 
publicam non fecisset. Ejus igitur mortis sedetis ultores, 
cujus vitam si putetis per vos restitui posse, nolitis; et de 
ejus nece lata quaestio est, qui si eadem lege reviviscere pos- 

10 set, lata lex nunquam esset. Hujus ergo interfector si esset, 
in confitendo ab iisne poenam timeret, quos libera visset ? 
80. Graeci homines deorum honores tribuunt iis viris, qui 
tyrannos necaverunt. Quae ego vidi Athenis ? quae aliis in 
urbibus Graeciae ? quas res divinas talibus institutas viris ? 

15 quos cantus ? quae carmina ? 12 Prope ad immortalitatis et 
religionem et memoriam eonsecrantur. Vos tanti conserva- 
torem populi, tanti sceleris ultorem non modo honoribus 
nullis affieietis, sed etiam ad supplicium rapi paliemini ? 
Confiteretur, confiteretur, inquam, si fecisset, et magno ani- 

20 mo et libente, fecisse se libertatis omnium causa; quod 
esset ei non confitendum modo, verum etiam praedican- 
dum. 

XXX. 81. Etenim, si *id non negat, ex quo nihil petit, 
nisi ut ignoscatur, dubitaret 2 id fateri, ex quo etiam praemia 

25 laudis essent petenda ? nisi vero gratius putat esse vobis, sui 
se capitis quam vestri defensorem fuisse ; quum praesertim 
in ea confessione, si grati esse velletis, honores assequeretur 
amplissimos. Si factum vobis non probaretur (quamquam 
qui poterat salus sua cuiquam non probari ?), sed tamen si 

30 minus fortissimi viri virtus civibus grata cecidisset, magno ani- 
mo constantique cederet ex ingrata civitate. Nam quid esset 
ingratius, quam laetari ceteros, lugere eum solum, propter 
quern ceteri laetarentur? 82. Quamquam hoc animo semper 
omnes fuimus in patriae proditoribus opprimendis, ut, quo- 

35 niam nostra futura esset gloria, periculum quoque et invidiam 
nostram putaremus. Nam quae mihi ipsi tribuenda laus 
esset, quum tantum in consulatu meo pro vobis ac liberis 



PRO T. ANNIO MILONE, CAP. XXXI. 841 

vestris ausus essem, si id quod conabar sine maximis dimica- 
tionibus meis me esse ausurum arbitrarer ? Quae mulier 
sceleratum ac perniciosum civem occidere # non auderet, si pe- 
riculum non timeret ? Proposita invidia, morte, poena, qui 
nihilo segnius rem pubiicam defehdit, is ' vir vere putandus 5 
est. Populi grati est praemiis afficere bene meritos de re 
publica cives, viri fortis ne suppliciis quid em moveri ut for- 
titer fecisse poeniteat. 83. Quamobrem uteretur eadem con- 
fessione T. Annius, qua Ahala, qua Nasica, qua Opimius, 
qua Marius, qua nosmetipsi, et, si grata res publica esset, 10 
laetaretur, si ingrata, tamen in gravi fortuna conscientia sua 
niteretur. 

Sed hujus beneficii gratiam, judices, fortuna populi E-o- 
mani et vestra felicitas et dii immortales sibi deberi putant. 
Nee vero quisquam aliter arbitrari potest, 3 nisi qui nullam 15 
vim esse ducit numenve divinum, 4 quem neque imperii nostri 
magnitudo neque sol ille nee coeli signorumque motus nee 
vicissitudines rerum atque ordines movent neque, id quod 
maximum est, majorum sapientia, qui sacra, qui caerimonias, 
qui auspicia et ipsi sanctissime coluerunt et nobis, suis pos- 20 
teris, prodiderunt. 

XXXI. 84. Est, est profecto ilia vis, neque in his cor- 
poribus atque in hac imbecillitate nostra inest quiddam, quod 
vigeat et sentiat, *et non inest in hoc tanto naturae tarn prae- 
claro motu. Nisi forte idcirco non putant, quia non apparet 25 
nee cernitur ; proinde quasi nostram ipsam mentem, qua sa- 
pimus, qua providemus, qua haec ipsa agimus ac dicimus, 
videre aut plane, qualis aut ubi sit, sentire possimus. Ea vis 
igitur ipsa, quae saepe incredibiles huic urbi felicitates atque 
opes attulit, illam 2 perniciem exstinxit ac sustulit, cui pri- £0 
mum 3 mentem injecit, ut vi irritare ferroque lacessere fortissi- 
mum virum auderet vincereturque ab eo, quern si vicisset, 
habiturus esset impunitatem et licentiam sempiternam. 85. 
Non est humano consilio, ne mediocri quidem, judices, deo- 
rura immortalium cura res ilia perfecta. 4 Religiones meher- 35 
cule ipsae, quae illam belluam cadere viderunt, commovisse 
se videntur et 5 jus in illo suum retinuisse. Vos enim jam, 



842 ORATIO 

Albani 6 tumuli atque luci, vos, inquam, imploro atqne testor, 
vosque Albanorum obrutae arae, sacrorum populi Romani 
sociae et aequales, quas ille, praeceps amentia, caesis prostra- 
tisque sanctissimis lucis, 7 substructionum insanis molibus op- 
5 presserat r vestrae 8 tum arae, vestrae religiones viguerunt, 
vestra vis valuit, quam ille omni scelere polluerat ; tuque ex 
tuo 9 edito monte, Latiaris sancte Juppiter, cujus ille lacus, 
nemora finesque saepe omni nefario stupro et scelere macu- 
larat, aliquando ad eum puniendum oculos aperuisti ; vobis 

lOillae, vobis vestro in conspectu serae, sed justae tamen et 
debitae poenae solutae sunt. 86. Nisi forte hoc etiam casu 
factum esse dicemus, ut ante ipsum sacrarium Bonae Deae, 
quod est in fundo T. Sestii Galli, in primis honesti et or- 
nati adolescentis, ante ipsarn, inquam, Bonam Deam, quum 

15 proelium commisisset, primum illud vulnus acciperet, quo 
teterrimam. mortem obiret, ut non absolutus 10 judicio illo 
fario videretur, sed ad hanc insignem poenam reser- 
vatus. 

XXXII. ^ec vero non eadem ira deorum banc ejus sa- 

20tellitibus injecit amentiam, ut sine 2 imaginibus, sine 3 cantu 
atque luclis, sine exsequiis, sine lamentis, sine laudationibus, 
sine funere, oblitus cruore et luto, spoliatus illius supremi 
diei celebritate, cui cedere etiam inimici solent, ambureretur 
abjectus. Non fuisse credo fas, clarissimorum virorum Vor- 

25 mas illi teterrimo parricidae aliquid decoris afferre, neque 
ullo in loco potius 6 mortem ejus lacerari, quam in quo esset 
vita damnata. 

87. Dura, medius fidius, mihi jam fortuna populi Romani 
et crudelis videbatur, quae tot annos ilium in hanc rem publi- 

30 cam insultare pateretur. Polluerat stupro sanctissiinas reli- 
giones, senatus gravissima decreta perfregerat, pecunia se a 
judicibus palam redemerat, vexarat in tribunatu senatum, 
omnium ordinum consensu pro salute rei publicae 6 gesta 
resciderat, me patria expulerat, bona diripuerat, domum in- 

35cenderat, liberos, conjugem meam vexarat, Cn. Pompeio 
nefarium bellum indixerat, magistratuum privatorumque 
caedes effecerat, domum mei fratris incenderat, vastarat 



PRO T. ANNIO MILONE, CAP. XXXIII. 843 

Etruriam, multos sedibus ac fortunis ejecerat : instabat, ur- 
gebat: capere ejus amentiam civitas ? Italia, provinciae, regna 
non poterant : 7 incidebantur jam domi leges, quae nos servis 
nostris addicerent : nihil erat cujusquam, quod quidem ille 
adamasset, quod non hoc anno suum fore putaret. 88. Ob- 5 
stabat ejus cogitationibus nemo praeter Milonem. 8 Illum 
ipsum, qui poterat obstare, novo reditu in gratiam qua 
devinctum arbitrabatur : Caesaris potentiam 9 suam esse dice- 
bat : bonorum animos in meo casu contempserat : Milo unus 
urgebat. 10 

XXXIII. 1 Hic dii immortales, ut supra dixi, mentem 
illi perdito ac furioso dederunt, ut huic faceret insidias. Ali- 
ter perire pestis ilia non potuit : nunquam ilium res publica 
2 suo jure esset ulta. Senatus, credo, praetorem eum circum- 
scripsisset. Ne quum solebat quidem id facere, in privato 15 
eodem hoc aliquid profecerat. 89. An consules in praetore 
coercendo fortes fuissent? Primum, Milone occiso, habuisset 
suos consules : deinde quis in eo praetore consul fortis esset, 
per quern tribunum Virtutem consularem crudelissime vexa- 
tam esse meminisset ? Oppressisset omnia, possideret, tene- 20 
ret : lege nova; quae est inventa apud eum cum reliquis legi- 
bus Clodianis, servos nostros libertos suos fecisset. Postremo, 
nisi eum dii immortales in earn mentem impulissent, ut homo 
effeminatus fortissimum virum conaretur occidere, hodie rem 
publicam nullam haberetis. 90. An ille praetor, ille vero25 
consul, si modo haec templa atque ipsa moenia stare eo vivo 
tamdiu et consulatum ejus exspectare potuissent, ille denique 
vivus mali nihil fecisset, qui mortuus, uno ex suis satellitibus 
[Sex. Clodio] duce, curiam ineenderit ? Quo quid miserius, 
quid acerbius, quid luctuosius vidimus ? 4 templum sanctitatis, 30 
amplitudinis, mentis, consilii publici, caput urbis, aram so- 
ciorum, portum omnium gentium, sedem ab universo populo 
concessam uni ordini, inflammari, exscindi, 5 funestari, neque 
id fieri a multitudine imperita, quamquam esset miserum id 
ipsum 5 sed ab uno? Qui quum tantum ausus sit ustor pro 35 
mortuo, quid signifer pro vivo non esset ausus ? In curiam 
potissimum abjecit, ut earn mortuus incenderet, quam vivus 



8-M ORATIO 

everterat. 91. Et sunt, qui de via Appia querantur, taceant 
de curia ? et qui 6 ab eo spirante forum putent potuisse de- 
fendi, cujus non restiterit cadaveri curia ? Excitate, excitate 
ipsum, si potestis, a mortuis. Frangetis impetum vivi, cujus 
5 vix sustinetis furias insepulti ? Nisi vero sustinuistis eos, 
qui cum facibus ad curiam concurrerunt, cum falcibus ad 
7 Castoris, cum gladiis toto foro volitarunt Caedi vidistis 
populum Romanum, contionem gladiis disturbari, quum 
audiretur silentio M. Coelius, tribunus plebis, vir et in re 

10 publica fortissimus et in suscepta causa firmissimus et bo- 
norum voluntati et auctoritati senatus deditus et in hac Mi- 
lonis sive invidia sive fortuna singulari divina et incredibili 
8 fide. 

XXXIV. 92. x Sed jam satis multa de causa : extra cau- 

15 sam etiam nimis fortasse multa. Quid restat, nisi ut orem 
obtesterque vos, judices, ut earn misericordiam tribuatis for- 
tissimo viro, quam ipse non implorat, ego, etiam repugnante 
hoc, et imploro et exposco ? Nolite, si in nostro 2 omnium 
fletu nullam lacrimam adspexistis Milonis, si vultum semper 

20 eundem, si vocem, si orationem stabilem ac non mutatam vi- 
detis, hoc minus ei parcere. 3 Haud scio an multo etiam sit 
adjuvandus magis. Etenim si in gladiatoriis pugnis et in 
infimi generis hominum conditione atque fortuna timidos at- 
que supplices et, ut vivere liceat, obsecrantes etiam 4 odisse 

25 solemus, fortes et animosos et se acriter ipsos morti offerentes 
servare cupimus, eorumque nos magis miseret, qui nostram 
misericordiam non requirunt, quam qui illam efflagitant, 
quanto hoc magis in fortissimis civibus facere debemus ? 
93. Me quidem, judices, exanimant et interimunt hae voces 

SO Milonis, quas audio assidue et quibus intersum quotidie. 
"Valeant," inquit, " valeant cives mei : sint incolumes, sint 
florentes, sint beati : stet haec urbs praeclara mihique patria 
carissima, quoquo modo erit merita de me : tranquilla re 
publica mei cives (quoniam mihi cum illis non licet) sine me 

35 ipsi, sed propter me tamen, perfruantur: ego cedam atque 
5 abibo : si mihi bona re publica frui non licuerit, 6 at carebo 
mala, et quam primum tetigero bene moratam et liberam 



PRO T. ANXIO MIL ONE, CAP. XXXV. 845 

civitatem, in ea conquiescam. 94. frustra, inquit, mei sus- 
cepti labores ! o spes fallaces ! o cogitationes inanes meae ! 
Ego quum tribunus plebis, re publica oppressa, nie 7 senatui 
dedissem, quem exstinctum 8 acceperam, equitibus Romanis, 
quorum vires erant debiles, bonis viris, qui omnem auctorita- 5 
tem Clodianis arrnis abjecerant, mihi unquam bonorum prae- 
siJium defuturum putarem? ego, quum. te (mecum enim 
saepissime loquitur) patriae reddidissem, mihi putarem in 
patria non futurum locum ? Ubi nunc senatus est, quem se- 
cuti sumus ? ubi equites Romani illi, illi, inquit, tui? ubi stu- 10 
dia municipiorum ? ubi Italiae voces ? ubi denique tua ilia, 
M. Tulli, quae plurimis ftiit auxilio, vox atque defensio ? mi- 
hine ea soli, qui pro te toties morti me obtuli, nihil potest opi- 
tulari ? " 

XXXY. 95. Nee vero haec, judices, ut ego nunc, flens> 15 
sed hoc eodem loquitur vultu, quo videtis. Negat enim se, 
negat, ingratis civibus fecisse, quae fecerit : timidis et omnia 
pericula circumspicientibus, non negat. 1 Plebem et infimam 
multitudinem, quae P. Clodio duce fortunis vestris immine- 
bat, earn, quo tutior esset vestra vita, 2 se fecisse commemorat, 20 
ut non modo virtute flecteret, sed etiam tribus suis patrimo 
niis deleniret ; nee timet, ne, quum plebem muneribus pla 
earit, vos non conciliarit meritis in rem publicam singularibus. 
Senatus erga se benevolentiam temporibus his ipsis saepe 
esse perspectam, vestras vero et vestrorum ordinum occursa-2t- 
tiones, studia, sermones, quemcunque cursum fortuna dederit, 
secum se ablaturum esse dicit. 96. Meminit etiam, vocem 
sibi 3 praeconis modo defuisse, quam minime desiderarit, pop- 
uU vero cunctis suffragiis, quod unum cupierit, se consulem 
declaratum.: nunc denique, 4 si haec contra se sint futura, sibi 30 
facinoris 5 suspicionem, non facti crimen obstare. Addit haec, 
quae certe vera sunt, fortes et sapientes viros non tarn prae- 
mia sequi solere recte factorum quam ipsa recte facta : se 
nihil in vita nisi praeclarissime fecisse, si quidem nihil sit 
praestabilius viro, quam periculis patriam liberare : beatos 35 
esse, quibus ea res honori fuerit a suis civibus, 97. nee ta- 
men eos miseros, qui beneficio cives suos vicerint; sed tamen 



846 ORATIO 

ex omnibus praemiis virtutis, si esset habenda ratio praemio- 
rum, amp^issimum esse praemium gloriam : esse hanc unara, 
quae brevitatem vitae posteritatis memoria consolaretur, quae 
efficeret, ut absentes adessemus, mortui viveremus : hanc 
5 denique esse, cujus gradibus etiam in coelum homines vide- 
rentur ascendere. 98. " De me, inquit, semper populus 
Romanus, semper omnes gentes loquentur, nulla unquam 
obmutescet vetustas. Quin hoc tempore ipso, quum omnes 
a meis inimicis faces 6 invidiae meae subjiciantur, tamen omni 

10 in hominum coetu gratiis agendis et gratulationibus habendis 
et omni sermone celebramur. Omitto Etruriae festos 7 et 
actos et institutos dies : centesima lux est haec ab interitu 
P. Clodii et, opinor, altera : qua fines imperii populi Romani 
sunt, ea non solum fama jam de illo, sed etiam laetitia pera- 

15 gravit. Quamobrem, ubi corpus hoc sit, non, inquit, laboro, 
quoniam omnibus in terris et jam versatur et semper habita- 
bit nominis mei gloria." 

XXXVI. 99. 1 Haec tu mecum saepe, his absentibus; 
sed iisdem audientibus 2 haec ego tecum, Milo : te quidem, 

20 quum isto animo es, satis laudare non possum ; sed, quo est 
ista magis divina virtus, eo majore a te dolore divellor. Nee 
vero,* si mihi eriperis, reliqua est ilia tamen ad consolandum 
querela, ut his irasci possim, a quibus tantum vulnus acce- 
pero. Non enim inimici mei te mihi eripient, sed amicissimi, 

25 non male aliquando de me meriti, sed semper optime. Nul- 
lum mihi unquam, judices, tantum dolorem 3 inuretis (etsi quis 
potest esse 4 tantus ?), sed ne 5 hunc quidem igsum, ut obli vis- 
car, quanti me semper feceritis. 6 Quae si vos cepit oblivio. 
aut si in me aliquid offendistis, cur non id meo capite potius 

30 luitur quam Milonis ? Praeclare enim vixero, si quid mihi 
accident prius, quam hoc tantum mali videro. 100. Nunc 
me una consolatio sustentat, quod tibi, T. Anni, nullum a me 
amoris, nullum studii, nullum pietatis officium defuit. Ego 
inimicitias potentium pro te appetivi, ego meum saepe corpus 

35 Qt vitam objeci armis inimicorum tuorum, ego me plurimis 
pro te supplicem abjeci, bona, fortunas meas ac liberorum 
meorum in communionem tuorum 7 temporum contuli: hoc 



PRO T. ANNIO MILOXE, CAP. XXXVII. 847 

denique ipso die, si qua vis est parata, 8 si qua dimicatio ca 
pitis futura, deposco. Quid jam restat ? quid habeo, quod 
faciam pro tuis in me meritis, nisi ut earn fortunam. quae- 
cunque erit tua, ducam meam? Non abnuo, non recuso, vos- 
que obsecro, judices, ut vestra beneficia, quae in me contulis- 5 
tis, aut in hujus salute augeatis aut in ejusdem exitio occasura 
esse videatis. 

XXXVII. 101. His lacrimis non movetur Milo : est quo- 
dam incredibili robore animi : exsilium ibi esse putat, ubi 
virtuti non sit locus ; mortem naturae finem esse, non poe- 10 
nam. Sed hie ea mente, qua natus est : quid vos, judices ? 
quo tandem animo eritis? Memoriam Milonis retinebitis,. 
ipsum ejicietis ? et erit dignior locus ullus in terris, *qui haric 
virtu tern excipiat, quam hie, 2 qui procreavit ? Vos, vos ap- 
pello, fortissimi viri, qui multum pro re publica sanguinem l£ 
efFudistis : vos in viri et in civis invicti periculo appello, cen- 
turiones, vosque, milites : vobis non modo inspectantibus, sed 
etiam armatis et huic judicio praesidentibus, haec tanta virtus 
ex hac urbe expelletur, exterminabitur, projicietur? 102. 
O me miserum, o me inielicem ! Revocare tu me in patriam, 20 
JVJilo, potuisti per hos, ego te in patria per eosdem retinere 
non potero ? Quid respondebo liberis meis, qui te parentem 
alterum putant? quid tibi, Quinte frater, qui nunc abes, 
consorti mecum temporum illorum ? mene non potuisse Mi- 
lonis salutem tueri per eosdem, per quos nostram ille ser- 25 
vasset ? At in qua causa non potuisse ? quae est grata 
gentibus. A quibus non potuisse ? ab iis qui maxime P. 
Clodii morte acquierunt. Quo deprecante? me. 103. Quod- 
nam ego concepi tantum scelus, aut quod in me tantum faci- 
nus admisi, judices, quum ilia indicia communis exitii inda- 30 
gavi, patefeci, protuli, exstinxi? Omnes in me meosque 
redundant ex fonte illo dolores. Quid me reducem esse vo- 
luistis ? an ut, inspectante me, expellerentur ii, per «quos 
essem restitutus ? Nolite, obsecro vos, acerbiorem mihi pati 
reditum esse, quam fuerit ille ipse discessus. Nam qui pos- 35 
sum putare me restitutum esse, si distrahar ab iis, per quos 
restitutus sum 

B3 



848 ORATIO PRO T. ANNIO MILONE, CAP. XXXVIII. 

XXXVIII. Utinam dii immoriales fecissent (pace tua, 
patria, dixerim ; metuo enim, ne scelerate dicam in te, quod 
pro Milone dicam pie), Utinam P. Clodius non modo vive- 
ret, sed etiam praetor, consul, dictator esset potius, quam 
5 hoc spectaculum viderem ! 104. O dii immortales ! 2 fortem 
et a vobis, judices, conservandum virum ! " Minime, mini- 
me, 3 inquit. Immo vero poenas ille debitas luerit: nos 
subeamus, si ita necesse est, non debitas." Hiccine vir 
4 patriae natus usquam nisi in patria morietur, aut, si forte, 

10 pro patria? hujus vos 5 animi monumenta retinebitis, corporis 
6 in Italia nullum sepulcrum esse patiemini ? hunc sua quis- 
quam sententia ex hac urbe expellet, quern omnes urbes 
expulsum a vobis ad se vocabunt? 105. O terram illam 
beatam, quae hunc virum exceperit; hanc ingratam, si 

15 ejecerit, miseram, si amiserit ! Sed finis sit. Neque enim 
prae lacrimis jam loqui possum, et hie se lacrimis defendi 
vetat. Vos oro obtestorque, judices, ut in sententiis ferendis, 
quod sentietis, id audeatis. Vestram virtu tern, justitiam, 
fidem, mihi credite, is maxime probabit, qui in judicibus 

20 legendis optimum et sapientissimum et fortissimum quemque 
deleft. 



NOTES. 



ORATTO PRO M. MARCELLQ ]^ 

INTRODUCTION. 

M. Claudius Marcellus, a friend of Cicero, was consul in B. C. 
51, with Servius Sulpicius for his colleague. Cicero tells us that 
Marcellus had been Curule Aedile in the same year as P. Clo- 
dius, B. C. 56 ; and that he aided Milo on his trial for the murder 
of P. Clodius. In his consulship Marcellus moved in the senate 
that Caesar should be superseded in his government of the Galliae 
before the expiration of the time for which the provinces were 
given to him. 

We must be careful, in reading the history of the troubles which 
preceded Caesar's invasion of Italy, to remember that there were 
three Marcelli consuls in three successive years : M. Claudius Mar- 
cellus in B. C. 51 ; C. Claudius Marcellus in B. C. 50, who was the 
cousin of M. Marcellus ; and C. Claudius B. C. 49, the brother of 
M. Marcellus. 

M. Marcellus (B. Col) failed in his attempt to deprive Caesar of 
his provinces. In B. C. 50 the attempt was again made, and again 
it failed; but a Senatus Consultum was passed, by which Caesar 
was deprived of two legions, on the pretence that they were wanted 
for the Parthian war. Early in B. C. 49, in the consulship of C. 
Claudius Marcellus and L. Cornelius Lentulus, Caesar crossed the 
Rubicon and occupied Ariminum. 

M. Marcellus fled from Italy (B. C. 49) with the partisans of 
Pompeius. After the defeat of Pompeius at Pharsalus he went to 
Mitylene, where he resided. It does not appear if he was in the 
battle at Pharsalus, but he may have been. 

When Cicero (who had been absent as proconsul of Cilicia) was 
again settled at Rome, he wrote to Marcellus several letters, in 



850 NOTES. 

Page 

779 which he urged him to return >and ask for pardon, but Marcellus 
refused. Cicero tells how the affair was managed in a letter to 
Servius Sulpicius, then governor of Achaea (B. C. 46). "L. Piso, 
Caesar's father-in-law, spoke of M. Marcellus's case in the senate, 
C. Marcellus threw himself at Caesar's feet, and all the senate rose 
and approached Caesar in a suppliant manner. Caesar, after 
blaming the peevish temper of Marcellus, and speaking highly of 
Servius Sulpicius, who had been Marcellus's colleague in the con- 
sulship, all at once, and contrary to expectation, said that he could 
not refuse the request of the senate, even though it was Marcellus 
for whom he was .solicited. This day was so glorious that I im- 
agined I saw something like the image of the republic restored to 
life. When all, therefore, who were asked their opinions before me 
had returned thanks to Caesar, except Volcatius (for he declared 
that he would not do it, though he were in the place of Marcellus), 
I, as soon as I was called upon, changed my mind. For I had 
resolved, not through slothfulness indeed, but the loss of my former 
dignity, to observe an eternal silence; but Caesar's greatness of 
mind and the laudable zeal of the senate overcame my resolution. 
I gave thanks, therefore, to Caesar in a long speech, and have 
deprived myself by it, I fear, on other occasions, of that honorable 
quiet which was my only comfort in these unhappy times. But 
since I have hitherto avoided giving offence (and, if I had always 
continued silent, he would have interpreted it, perhaps, as a proof of 
my believing the republic to be ruined), I shall speak for the future 
not often, or rather very seldom ; so as to manage at the same time 
both his favor and my own leisure for study." 

Although Marcellus had thus received an unconditional pardon, 
and had been repeatedly urged by Cicero to come to Borne, he was 
in no hurry to do so. At length, however, he wrote to Cicero, in- 
forming him of his intention to return ; and Servius, the proconsul 
of Achaea, returning on the 23d of May from Epidaurus to the 
Piraeus, found him there on his way to Rome and spent the day 
with him. On the day but one after this day, Servius, who was 
going into Boeotia to hold his courts, received information early in 
the morning that Marcellus had been assassinated in the Piraeus by 
his friend and companion P. Magius Cilo, that Magius had killed 
himself, and that there was some hope of Marcellus recovering. 
Servius set out to the Piraeus, but he found Marcellus dead. The 
body was burnt in the Academia, and the Proconsul ordered the 
Athenians to erect a marble monument to his memory. 



ORATIO PRO M. MARCELLUS. 851 

Pagt 

F. A. Wolf declared this oration Pro Marcello to be spurious. 779 
Since his time the critics have had different opinions about it, but 
most of them think that it is genuine. It was delivered before the 
speech Pro Ligario (Pro Ligario, c. 12). 

Ch. L 1. Temporibus. V. page 483, n. 8. — 2. Verecim- 

diu = from shame. Quia non audebam apud te loqui, contra quern 
arma swnpseram. — 3. Mod mil = moderation. — 4. Eadem 
causa ; i. e. both were partisans of Pompey. — 5. Quasi sig- 
lium .... sustulisti. A military metaphor, perhaps intended 
as a compliment to Caesar. It is the 4 vexillum' : " vexillum propo- 
nendum, quod erat insigne, quum ad arma concurri oporteret" (Caesar, 
B. G. II. 20). — G. Omnilbnis = by all: sc. intellectum est. Gr. 
388,11; S4rA\ 22 j, II. Klotz has in omnibus, and Baiter, who 
omits in, cays, " in omnibus codd. noti omnes." — 7. OlFensioni- 
fou§. For some of the offences here referred to, see the first part 
of the Introd. 

Cn. II. 1. I¥<iiI2ius = no man's. NyUius does not agree with 7S0 
ingenii Gr. 397,2; 754; 211, R. 10. — 2. Nulla. There is an 
inferior reading, nulli. Most of this chapter is in very bad taste, and 
most forcibly feeble, liko the talk of those whose eloquence is in 
sounding words only. — 3. Earn. Gr. 555, I. 5 ; 889, 1st ; 25G, R. 
3. — 4. Set stands for the clause, omnes nostrorum, &c. — 5. Usur- 
pare = to take up, to talk about. Cf. p. Milcne, VII. 18, eadem .... 
usurpatur. — 6. I&isjimctissimas. Cf. p. lege Manil. IV. 
n. G. — 7. iPeragrari — lu§tratae sunt = to be traversed 

— they have been encompassed. — 8. Alia niajora. Clem- 
ency and magnanimity in pardoning Marccllus. — 9. Ista = 
this of thine. So istius below. Gr. 450; 1028; 207, R. 25. 

— 10. Praefectus — turma = commander of cavalry — com- 
pany of cavalry, squadron. — 11. Tuam . . . . propi'iasn = 781 
that it (gloriam) is all and peculiarly thine. — 12. rYunquam .... 
admiUitur. We understand his meaning, but it is a rhetorical 
style, neither precise nor clear. U Rashness and prudence do not 

go together." Fortune may sometimes favor rashness ; but prudence 
does not want her aid. I think Caesar may be sometimes blamed 
for rashness. The writer says again, " Nor is chance admitted to 
well-considered measures" ; which is pretty much the same thing 
over again. Feebleness appears in repetition, the infallible sign of 
want of thought. Lon£. 

Ch. III. 1. Tempei'are = to temper, make a moderate use 



852 NOTES. 

Pag* 

781 of. rrri 2. Haec stands for animum vincere, &c. — 3. IVescio quo- 
modo = somehow. — 4. Et OS = and look ; i. e. as expressive 
of the emotions of the mind. " Patricius proposed l eos ' (== tales, 
such) in place of et os, and Faernus and Abrami did the same, per- 
haps independently ; Patricius asks what os can mean after he has 
said praesentem ; and the question is pertinent. There is no con- 
nection between os and what follows, but there is a connection 
between mentem sensusque eos and what follows.'' Long. Et os is 
defended by Ernesti, Wolf, and Spaling, and, it seems to me, with 
reason. Cicero's meaning is, that Caesar's desire to preserve so 
much of the republic as had escaped the fortunes of war was de- 
picted on his countenance, and that his belief of the existence of 
this desire was a result of what he saw (cernimus) in his face. 
Translate ut so that. — 5. Ilia auctoritas = ille vir maximae 
auctoritatis. The abstract for the concrete. Johnson. 

Ch. IV. 1. C. Marcelli. Cousin of M. Marcellus. See In' 
trod. — 2. Ad paucos. M. Marcellus, C. Marcellus, his cousin, 
and M. Marcellus, son of the latter, were the only surviving mem- 
782 bers, so far as is known, of the Marcellus family. — 3. Gi atula- 
tionibus = supplicationes, days of rejoicing, thanksgivings. See 
Table of Caesar's Life. — 4. Idem = at the same time. — 5. Ut 
nulla. A good deal has been written on this passage. Baiter 
must have misunderstood the sense when he omitted nulla. Klotz 
maintains nulla, and explains it correctly. Cicero says, " This is so 
great that no time will destroy thy trophies and memorials ; for there 
is no work of man's hands which age will not destroy, — but this act 
of thy justice and mercy will daily flourish more." Undoubtedly 
the writer meant to say this, but whether he has said it well is another 
matter. The whole chapter is a poor piece of rhetoric. Klotz pre- 
fers the reading florescit. Long. — 6. Quum — reinisisti. 
The idea is best expressed by in with a participle : in giving up, 
&c. — 7. Ea .... crat adepta; i. e. the power and means of 
punishment. 

Ch. Y. 1. Fato — nescio quo = by some fate or other. 
V. Epp. Cic. III. n. 35. — 2. Tenemnr = we are subject to, 
liable to. — 3. Scelere certe = from crime at least ; i. e. inten- 
tional wrong. — 4. Videtis, noil. Following Baiter, I have put 
a comma after videtis instead of a period, the usual punctuation: 
thus making the apodosis of the sentence begin with non. — 5. 
Pads et togae. Two words having substantially the same 
meaning are often used to express the thought with emphasis. So 



ORATIO PKO M. MAPwCELLUS. 853 

Page 

belli atque armorum below. — 6. §ocia = in favor of war. Gr. 788 
399; 765; 213.— 7. Hominem. The man emphatically : Pom- 
pey. — 8. Privato officio =• from a sense of private duty. — 9. 
In hoc ordine ; L e. in the senate. — 10. Integra re = 783 
before the war broke out. Gr. 431; 972; 257, R. 7 (a). —11. 
Statim ; i. e. immediately upon their application. — 12. Ceteris: 
sc. vero or autem. 

Ch. VI. 1. Hujus — rei; i. e. his desire for peace. — 2. 
Certorum *= quorundam. L. Lentulus, L. Domitius Aenobar- 
bus, &c. — 3. Alterius vero partis I sc. Pompeianae. Partis 
limits victoriam, being placed at the beginning for the sake of em- 
phasis. — 4. Otiosis == the neutral. — 5. Contulisse = to 
have referred. — 6. Bono = quality, virtue : sc. clementiae et sapi- 
entiae. — 7. Commodata = lent. Why is the preposition a ex- f84 
pressed before virtute and fortuna ? — 8. Specie .... publicae 
= with some show of (regard for) the commonweal. 

Ch. VII. 1. Atrocissimam. A suspiclo is only atrox, be- 
cause of the matter to which the suspicio refers. He means " sus- 
picion of a most abominable crime." Patricius asks if we can say 
providere suspicionem. Providenda seems to refer by implication to 
the matter about which the suspicion exists. Long. — 2. Nee — 
nee. Gr. 585, 2; 999; 277, R. 5 (a). — 3. U alius. Gr. 397, 3; 
628 ; 205, R. 13 (a). — 4. Pendere : sc. vitam. — 5. Dum- 
taxat = at least. — 6. Motu§ = changes. 785 

Ch. VIII. 1. Fides — libidines = credit — acts of lawless- 
ness. — 2. Omnia .... §imt = all those things which have 
already fallen to decay and perished (i. e. have become useless) must 
be secured by rigorous laws. Bullions. — 3. I¥oii fuit recu§an- 
d u ssi = It must not be denied. — 4. §apientis§iinam = most 
"philosophic, referring to the philosophy of the stoics. So doctorum 
hominum — prudentiam and esse sapiens below. — 5. Audirem== 
I would listen to, assent to. 

Ch. IX. 1. Mac — actus = this act ; i. e. of the drama of 786 
life. — 2. Bfcito. Gr. 534,11; 1112; 237 (2). — 3. Immortali-- 
tatis = of an imperishable name. — 4. Malic. Grammatically 
agreeing with aeternitas, but logically referring to the general idea 
expressed by the words memoria, posteritas, and aeternitas. To refer 
huic to tita t as some have done, is, in my view, to make nonsense 
of the passage. — 5. Enservias. Gr. 496, 1; 1222 ; 262, R. 4. 
— 6. ITInnera = spectacula, ludi. These were considered as gifts 
to the people. — 7. Tcios. The unusual position of this word in- 



854 notes. 

Page 

7S6 dicates emphasis. — 8. Requirent — will seek in vain for. — 9. 
Ut illud — videatiir = so that the former may seem ; i. e. and 
the consequence will be that the former will seem to have been the 
work of fate. — 10. Hand .... iiicorruptius = perhaps more 
justly. Haud scio an, like nescio an (V. in Cat. IV. 5, n. 3), denotes 
uncertainty, but with an inclination towards an affirmative. — 11. 
Cupiditate = passion, party zeal. — 12. Ad te — noil perti- 
nebit. These words (lit. will not extend to you) contain by impli- 
cation the assertion of the mortality of the whole man. Long. 
Ch. X. 1. Diversae — distractae = different — opposite. 
78J — 2. Obscuritas. The obscurltas is the difficulty of knowing 
what to do, because there were two great chiefs opposed to one an- 
other. Long. — 3. Vicit .... inflammaret. This form of the 
subjunctive requires a careful handling. The predicate is vicit. The 
expression may be an abbreviation of the form is qui vicit non ejus- 
modi est qui .... inflammaret, but it is said more emphatically in the 
form vicit is, &c. : the conqueror is not a man to let his hatred be 
inflamed by success, but to mollify it by his natural goodness of dis- 
position. Long. — 4. Ab all is — ab aliis = by some .; i. e. 
voluntarily — from others ; i. e. who continued to hold out against 
Caesar after the battle of Pharsalia. — 5. Nisi te — salvo et = 
MiaiHiiUo Gr. 431, 3; 970; 257, R 10, 274, R. 5 (c). — * 
6. llaec sal va. Haec is everything, all that we possess. It is 
a common use of haec. Long. 

Ch. XL 1. Sed lit, &c. He returns to the subject, which has 
been interrupted by chapters 7-10. Gratias agere, lit. to act thanks, 
means to express or return thanks: while gratias habere, lit. to fcave 
thanks or gratitude, means to be or to feel thankful. — 2. §tanti- 
bus. Senators stood when they spoke. A mere assent to another's' 

views might be made sitting. — 3. A volant = by me at 

least they wish the speaking to be done. — 4. Et intellig© 

= and I understand that this is done (i. e. the selection of me to 
make the speech of thanks), because it is fitting that it should be 
done, since it is M. Marcellus who has been restored, &c. ; i. e. the 
reason assigned by Cicero for their wishing him to make the speech 
is not his superior eloquence, but his more intimate connection with 

Marcellus. — 5. Quod debeo = (lit.) Moreover, what is a 

mark of the highest friendship (which [friendship] of mine towards 
him has always been known to all, so that scarcely to C. Marcellus, 
(his) most excellent and affectionate cousin did I yield, besides him 
indeed to no one), since this (i. e. quod summae benevolentiae est) by 



ORATIO PRO Q. LIGARIO. S55 

Page 

solicitude, anxiety, (and) effort I have shown, so long as there was 787 
doubt respecting his safety, assuredly at this time, having been freed 
from great anxieties, troubles, and sorrows, I ought to show (it). I 
have chosen to translate this intricate passage literally, retaining the 
order of the text, because the idea and force of the original are in 
this way, it seems to me, most clearly presented. — 6. Taraen, 788 
The correlative idea is expressed by the clause me . . . . conservato. 



ORATIO PRO Q. LIGARIO. 

INTRODUCTION. 

Q. Ligarius was the legatus of C. Considius, the governor of 789 
Africa, before the commencement of the civil war. Considius 
quitted Africa at the close of B. C. 50, or the beginning of the fol- 
lowing year, leaving Q. Ligarius in charge of the province (c. 1). 
When the war began by Caesar crossing the Rubicon with his 
troops, the Pompeian party, which was strong in Africa, pressed 
Ligarius to put himself at their head ; but he refused (c. 1). In the 
mean time P. Attius Varus, a former governor of Africa, who had 
fled to that province after being deserted by his troops at Auximum 
in Picenum, gladly accepted the proposals of the Provinciates of 
Africa, raised two legions there, and assumed the command. L. 
Aelius Tubero was now sent with authority from the senate to take 
possession of the government of Africa, but when he appeared before 
the harbor of Utica with his ships, Varus would not allow him to 
enter the town, nor even to land his son Quintus Tubero, who was 
sick, nor to take in water. Pomponius says that Q. Ligarius, who 
had the care of the sea-coast of the province, executed Varus' 
orders. The father and son went to join Pompeius in Macedonia 
(c. 9), and after his defeat they submitted to Caesar and were par- 
doned. Q. Ligarius stayed in Africa, where the party of Pompeius 
after his death made an obstinate resistance. After the battle of 
Thapsu?, B. C. 46, in which the Pompeians of Africa were defeated, 
Ligarius was taken prisoner by Caesar. His life was spared, but he 
was banished. His friends at Rome exerted themselves to procure 
his pardon, but were unable to succeed at first, notwithstanding the 
intercession of his brothers, of his uncle, T. Brocchus, and of Cicero 



$56 NOTES. 

Page 

789 himself, who had an audience with the dictator on the 23d of Sep- 
tember, B. C. 46, for the purpose. Though Caesar did not expressly 
pardon Ligarius on this occasion, Cicero conjectured that he was well 
inclined to do it. Meantime, a public accusation was brought against 
Ligarius by Q. Aelius Tubero, the son of L. Tubero, whom Ligarius 
had united with Varus in preventing from landing in Africa. He 
was accused on account of his conduct in Africa, and his connection 
with the enemies of the dictator. The case was pleaded before 
Caesar himself in the forum. Cicero defended Ligarius in the fol- 
lowing speech, which was delivered in B. C. 46, and before Caesar 
set out to Spain on his last campaign. Ligarius was pardoned, and 
like many others he repaid Caesar's generosity by becoming one of 
his assassins. It was Caesar's fortune to get the victory over all his 
enemies, and to perish by the hands of those whom he thought that 
he had made his friends. Ligarius himself got his deserts ; for 
Appian speaks of two brothers of the name of Ligarius, who perished 
in the proscription of the triumvirs in B. C. 43, and in the following 
chapter he mentions a third Ligarius, who met with the same fate. 
Now, as Cicero expressly mentions three brothers of this name (Pro 
Lig. 12), Q. Ligarius must have been one of those who were put to 
death on this occasion. 

This speech was circulated in writing by the copies which Atticus's 
Librarii made of it, and was much admired. It is in its kind a 
perfect composition. 

Ch. I. 1. Novum crimen. Strongly ironical; and the irony 
continues throughout the oration, whenever Tubero is spoken of. — 
2. Propiiiquus. What the relationship was is uncertain ; but it 
has been conjectured, from a statement of the Scholiast on this ora- 
tion, that L. Tubero, the father of Q. Tubero, married Cicero's first 
cousin. — 3. Pansa. C. Vibius Pansa, consul B. C. 43, with A. 
Hirtius. — - 4. Abuterer = to take advantage of. — 5. Ut . . . . 
esset = that this (ignoratione .... abuterer) was no longer in my 
power. — 6. Conferenda est = must be directed. — 7. Parte ; 
i. e. the Pompeian party. — 8. Te, Patrem. Gr. 551, I. 5; 
1158; 272, N. 3 (a). — 9. Vestro delicto. You were in 
Africa as well as Ligarius. — 10. Considius. When the civil 
war broke out in B. C. 49, Considius espoused Pompey's party, and 
returned to Africa, where he engaged in the war. Soon after the 
battle of Thapsus (B. C. 46) he was murdered by the Gaetulians. — 
11. Sociis 5 i.e. the Provinciales. Considius made Ligarius the 



ORATIO PRO Q. LIGARIO. 857 

Page 

temporary governor of the province, because the people wished it. 789 
When a governor left his province before the arrival of his successor, 
it was usual for him to give the temporary administration to the 
Quaestor, as Cicero says in several letters. — 12. Cupiditate. 79J 
See pro Marc. IX. n. 11. — 13. Timore; i. e. of Caesar. — 14. 
Salutis — studii. These words limit ducem. The meaning is, 
they (cives et socii) first sought a protector, afterwards also a party 
leader. — 15. Varus was a zealous partisan of Pompey in the 
civil war. — 16. Praetor ; i. e. propraetor, but when a man had 
been a praetor, and had got a province, it was usual to call him 
praetor still. — 17. Utieam. The chief town of the province of 
Africa after the destruction of Carthage, and situated on the sea, 
about 27 miles north of it. — 18. Consilio = by authority, decree. 

— 19. Cuperet. Gr. 519; 1251, 264,8(1). 

Ch. II. 1. rYecessittftem honestam. Because in obedience 
to the command of Considius and the wishes of the people. — 2. 
Est, quod — restitit = is that of his remaining : more lit. is 
that which he remained. — 3. Hie = under these circumstances. 

— 4. Uteris moMumentisque is letters and memorials of any 
kind. — 5. defend it = maintains. 

Ch. III. 1. Gesto; i.e. after Pompey had been driven from 79J 
Italy. — 2. ILiteras. This is the letter referred to in Epistola 
XXX. of this volume. V. n. 1, p. 609. — 3. A quo — conces- 
SOS .... temii = from whom I held the laurelled fasces which 
had been granted (i. e. by the senate). Cicero had carried on, in 
B. C. 51, a successful war in Cilicia against the Partisans; his sol- 
diers had saluted him with the title of imperator, and the senate had 
granted him the honor of a triumph. As, however, the disturbances 
of the time did not allow him to celebrate the triumph, Cicero re- 
tained these fasces laureati, which belonged to an imperator, and 
Caesar allowed" him to do so. Schmitz. — I> libit em. Gr. 517, 
I., 519 ; 1251 ; 264, 8 (1). The text is that of Baiter. If the 
student will bear in mind that there is here the same vein of irony 
that runs through the first chapter, the sense will be clear. — 5. De 
se eailem ; i. e. that he took up arms against Caesar. — 6. In- 
dustriae ; i. e. as a student of oratory and philosophy. Gloriae 
is love of fame. — 7. Etiam .... fruetum = to some advan- 
tage of my own also. — 8. Prohibitum. See Introd. — 9. 
Agebat = did have in view. — 10. lisdem in arm is. Not 
referring to the battle of Pharsalus, for Cicero was not in it. He 
means that he was on the same side with Tubero, was one of the 
Pompeian party. 



858 NOTES. 

F*ge 

791 Ch. IV. 1. Egimus. V. III. n. 9. — 2. Noiinihil -- etiam 

tuam — desider© =*» ia some degree — yours too — I miss. — 

792 3. Agi = that the case should be managed. — 4. Tint = force, 
object. — 5. Extern! .... barbaromm = this foreign char- 
acter of thine, (like that) of either the fickle Greeks or savage bar- 
barians, is accustomed to be pushed by*hatred even to (the spilling 
of) blood. The reading in the text is that of Klotz, which seems to 
me preferable, on the whole, to either of the other readings in this 
passage. The phrase levium .... barbarorum may be considered as 
a sort of supplementary explanation, limiting mores. — 6. Sit : sc. 
id agis. — .7. IMctatorem. L. Sulla. — 8. Praemiis. The re- 
ward for killing a proscribed person was two talents. — 9. Crude- 
litas ; i. e. of those who had been rewarded by Sulla for murdering 
proscribed persons. — 10. Annis* This occurred seventeen years 
afterwards, when Caesar was judex questionis de sicariis. 

Ch. V. 1. Generis — virtutis. Gr. 397, 2 ; 754 ; 211, 
R. 10. — 2. Artium. V. pro Archia, I. n. 21. — 3. Poena; 
i. e. the exile at Utica. — 4. I>oini. Some omit domi, but it may be 
retained, as opposed to exilio, in the sense of " at home " ; i. e. at 

793 Rome. — 5. I>omi ; i. e. Caesar's. — 6. Petim&is. It has been 
proposed to change petimus into petiimus, because this speech was 
made in the forum. But Halm observes that the remark is general, 
and expresses only the mode of entreaty, not the time. — 7. Per te 
— obtines = you possess naturally : lit. through yourself; i. e. 
without the interposition of others. — 8. $uum. Causal. 

Ch. VI. 1. Adi&us et postnSatio = approach (to. the case) 
and preliminary application to the praetor. " Aditus is a technical 
word. It means permission to approach a person, generally one in 
authority ; and 2?ostulatio has its ordinary technical use, which is to 
ask the praetor for permission to commence proceedings against a 
J94 person." — 2. Ciijpiditateni = party spirit. — 3. Parricidii 
= treason. — 4. ContunieliaMfi. The insult consisted in re- 
calling him from Gaul before his command had expired, requiring 
him to disband his army and stand in person for the consulship, and, 
instead of voting him a triumph, insisting on his giving an account of 
his administration. — 5. Cup»el>as ? i. e. before crossing the Ru- 
bicon. — G. Ut titoi — conveniret = that you might form an 
alliance ? The answer is, with honorable citizens, and consequently 
Pompey was not a sceleratus, nor were his followers. — ; 7. Quum. 
Causal. 

Ch. VII. . 1. Utrunt = which of the two. — 2. Quibns . . . • 



ORATIO PRO Q. LIGARIO. 859 

Page 

vobis = Ox what things you boast in yourselves ; i. e. obedience to 794 
the senate. — 3. Tuberoiiis sorSo The name of L. Tubero with 
other names was thrown into the urna. The sortes were shaken and 
then drawn out by the hand to determine who should have the office. 
— 4. Exeusare = to excuse himself, to decline. — 5. I>omi is 
opposed to mllltiae. — 6. Aulnes. V. I. n. 2. — 7. Quorum 793 
.... causa = who had espoused the same cause. — 8. Occupa- 
tam ; i. e. by Varus. — 9. Mine ; i. e. from the fact that Africa 
was occupied by Varus before Tubero arrived. — 10. Ilium. The 
readings are various. Long says Abrami saw the meaning : " For, if 
the wish is a crime, it is no less a crime for you to have wished to 
have possession of the province, than for any other man to have pre- 
ferred keeping it himself." — 11. Arcem = the strength; i. e. the 
strongest, as possessing the greatest resources, and perhaps also as 
having once been Rome's most formidable rival. — 12. Quoquo 
.... hauef = however that may be. — 13. Recepti. See In- 
trod. — 14. Essetis : sc. recepti. 

Ch. VIII. 1. Huic victoriae; i. e. of Pharsalus in B. C. 
48. — 2. Rex ; i. e. Juba, king of Numidia, whose father Hiempsal 
Cn. Pompey had established as king in B. C. 81. He was for this, 
and other reasons, an old friend of Pompey ; whence he is here 
called inimicus hide causae ; i. e. Caesari. — 3. Conveutus. This 
term is applied to certain bodies of Roman citizens living in a 
province, forming a sort of corporation, and representing the Roman 
people in their district or town. Long says it means here the towns 
\n which there were many Romans and perhaps others, who were 
rich and on Pouipeius' side. — 4. Quid .... fuistis* A direct 
question : otherwise we should have the subj. — 5. Gloriemmi. 
Gr. 496, 1 ; 1205 ; 2G2 R. 4. 

Cn. IX. 1. Constantiam. The whole passage down to 

abhorrebant is ironical. — 2. Quotus — qui§que = how few. 

8. Crude flitaie. Varus would not allow him even to land his 
son, though he was sick. See Introd. — 4. Aiiimi viri : sc. est. 
—5. Possit. Gr. 501, I.; 1218; 264, 1. — 6. Ut — although] 
even if. — 7. Justo = regular ; i. e. by the appointment of the 
senate, not an assumed imperium like that of Varus. — 8. I sta res ; 
i. e. the rejectus. — 9. In praesidiis = in the camp, within the 
lines; i. e. not in the battle. — 10. Animi ? i. e. of both the Tu- 

beros. — - 11. An reliquis = (was this the case), or (was it) 

as it usually is in civil wars ? and (was it) not with you still more (the 
case) than with the rest ? i. e. that you ardently desired to conquer. 



860 NOTES. 

Page 

796 For the use of an, see Ec. Cic. XXV. n. 12, and Caes. I. 47, a, 12.? 
The readings in this place are various, and commentators have been 
not a little perplexed by it. Some have supposed that something 
has been lost after bellis ; and this is indicated in the text by the 
asterisks. Others have thought the passage from bellis to omnes in- 
quam parenthetical. — 12. Locum. The camp of Pompeius, as 
Manutius explains it. Halm suggests that locus may have the figura- 
tive sense, " you had got into such a position." — 13. Illi victoriae 
is ambiguous ; either Caesar's victory, or your own anticipated vie- 
tory over Caesar. Schmitz. I prefer the latter. 

797 Ch. X. 1. Qui — p ute t is = in supposing. 2. Ad miai^ 
suiiiMam = to the single point, solely. — 3. Ratio honor um. 
Caesar often appeared as an orator while he was pursuing the usual 
road to the honores, which Cicero calls the ratio honorum tuorum. 
Quintilian says that if C. Caesar had given all his time to the Forum, 
no other Roman could have been named as a match for Cicero. 

Ch. XL 1. Vultus. Cicero said at the end of the preceding 
chapter that Ligarius's hopes did not rest either on this speech or 
on those who were intimate with Caesar. Here he says that Caesar 
paid more regard to the reasons which moved those who interceded 
with him (causas rogantium) than to their persons, or, as he expresses 
it, their faces. — 2. Itaque = accordingly; i. e. in strict conform- 
ity with your regard for true friendship. Long, following Halm, 
connects itaque with ■ sed iamen in the sense of though — yet. This 
doubtless gives the general sense of the passage, but is no translation 
of itaque. The same idea in substance is expressed by giving itaque 
its ordinary meaning. — 3. Beatiores. V. In Cat. II. 9, n. 12. 

— 4. Causas = reasons, motives : sc. rogantium, which is ex- 
pressed in some editions. — 5. Hoc; i. e. causas rogantium. — 6. 
Sabinos. Cicero rhetorically speaks of the whole Sabine race, 
though only a few were present. These men of the highlands were 
the flower and strength of Italy. The Ligarii were of Sabine origin. 

T98 — 7. Quae vicit. These words are explained by the following 
sentence. Let that sentiment which procured you the victory at 
Pharsalus be applied here. Caesar's generosity facilitated his vic- 
tory, and induced his opponents more speedily to pass over to him. 

— 8. §p!eiidorem. Splendor was a word appropriated to the 
equestris ordo. Abrami. 

Ch. XII. 1. lerit. Or. 515, II. : 1281, 260, R. 3.-2. 
Qaum .... isitere§sem = when I attended to all your inter- 
ests. — 3. Quaestor ; i. c. B. C. 56. The quaestores urbani had 



ORATIO PRO REGE DEIOTARO. 861 

Page 

the care of the treasury. T. Ligarius paid to Caesar on this occa- 798 
sion the donation for his army sanctioned by the senate, and he did 
so without delay, although the treasury was nearly exhausted. — 
4. Quaestoribus ; i. e. who were less obliging, or who did some- 799 
thing that Caesar did not like. 5. Nihil .... alind = had no 
other object in view. — 6. Utrisque ; i. e. the two brothers on one 
side, and Q. Ligarius, for whom they were entreating. — 7. Fac 
— nunc idem = do now the same. — 8. Homine ; i. e. M 
Marcellus. 



ORATIO PRO REGE DEIOTARO. 

INTRODUCTION. 

Deiotarus, tetrarch of Galatia, a country of Asia Minor, was a 
friend of Pompey, and rendered important services to the Romans in 
their wars in Asia. Pompey rewarded him by giving him Armenia 
Minor ; and the Roman senate, through the mediation of Pompey, 
granted him the title of king in B. C. 65. In consequence of these 
things he was a warm supporter of Pompey and his* party, when the 
war between Pompey and Caesar broke out. After the unfortunate 
issue of the battle of Pharsalus in B. C. 48, he gave up the cause of 
the Pompeians, and endeavored by all means to win again the favor 
of Caesar, which he had enjoyed before the w? r. He accordingly 
offered money and troops to Cn. Domitius Calvinus, who had the 
command in Asia, while Caesar himself was still eno-ao-ed in the 
African war (B. C. 47). Meantime Deictarus himself had to carry 
on a war ; for Pharnaces, the son of Mithridates, and kino- of Bos- 
porus, had taken from him Armenia Minor. But the war which 
Deiotarus undertook against the invader, with the assistance of the 
same Cn. Domitius, turned out unfavorably, and Deiotarus lost 
almost his whole army. Caesar had by this time brought the Alex- 
andrine war to a successful issue : he went to Asia Minor to attack 
Pharnaces, who had encroached upon Roman territory, and injured 
Roman allies. Deiotarus went out to meet the victorious imperator 
in a humble manner, and sued for mercy. Caesar pardoned him, 
and allowed him his kingly title ; but did not restore to him his 
former possession. 



SG2 NOTES. 

At the close of B. C. 45, after Caesar's return from Spain, Castor, 
the son of Deiotarus's daughter, accused his grandfather of having 
designed to assassinate Caesar, when he was for three days Deiotarus's 
guest in Galatia, after the defeat of Pharnaces in Pontus. What 
Castor's motive was in bringing this accusation is not certainly 
known ; but it probably arose from a quarrel between Deiotarus and 
his family in respect to his power and kingdom. 

The kin<x sent several of his friends to Home to defend him before 
Caesar, and among them his slave and physician Phidippus, whom we 
may assume to have been a Greek. But Castor gained over Phi- 
dippus, who gave evidence against the king. The case was heard 
before Caesar in his house in the month of November (B. C. 45), in 
the presence of some of his friends. The charge of a design to assas- 
sinate Caesar seems very improbable, and Cicero has briefly answered 
that. But Deiotarus was also charged generally with being hostile to 
Caesar, and with looking out for his opportunity during the African 
war, when his accusers declared that he sent aid to Syria to Cae- 
cilius Bassus, who was in arms there against Caesar. This part of 
the accusation is imperfectly- answered, and probably it was true. 
Cicero sent a copy of this speech to his son-in-law Dolabelia. He 
speaks of the case of Deiotarus as of no great importance, and not 
worth the labor of a carefully written oration. He describes it as a 
piece of coarse homespun work, like the presents of Deiotarus. 

So far as is known, Caesar made no decision. Deiotarus remained 
in possession of his tetrarchy, but did not recover Armenia Minor in 
the lifetime of Caesar, who, as Cicero says, always hated Deiotarus. 
After the murder of Caesar, however, Deiotarus recovered his 
possession, and took cruel vengeance on the parents of Castor, whom 
he ordered to be murdered. Castor himself escaped, and after the 
death of Deiotarus, obtained possession of a part of Galatia. 

Ch. I. 1. Qnuin — turn = although — yet ; the latter being 
the more important notion. — 2. Aetas. Cicero was in his 6 2d 
year. — 3. Fides = duty; i. e. to his client; and the obliga- 
tion was the stronger, because Deiotarus was his friend. — 4. 
EUimtaxat = at least. — 5. Periculo. Because, as Cicero 
flatteringly intimates, the welfare of the state depended upon Cae- 
sar's life, which, it was charged, Deiotarus had attempted to take. — 
6. Alterius- Altcrius: Castor — Phidippus. — 7. Castorem. 
This expression must be connected with qui — adduxerit. H. 381 
A. & S. 238, 2. — 8. Nepos. Castor was the son of Saocondarius 



■ 
ORATIO PEO KEGE DEIOTAEO. 863 

Page 

and a daughter of Deiotarus. — 9. Adduxerit. Gr. 517, L, 519 ; 800 
1251 ; 264, 8 (1). — 10. CoEiiiaiendationem .... duxerit. 

Young men among the Romans were accustomed to seek public con- 
sideration and preferment by accusing magistrates and other eminent 
offenders; and thus they often became a terror to them. — 11. 
Servum. Physicians were generally slaves. — 12. Legator urn. 
The persons who had been sent to Rome to attend to Deiotarus's 
defence. The place of slaves was at the feet of their masters. 
Hence, to draw him away from the feet of the ambassadors was to 
withdraw him from their service. — 13. Fugitivi. Said in con- 
tempt, because he had abandoned the cause which he had been sent 
to defend. — 14. Os. His face ; i. e. his impudence. — 15. For- 
tunis comuiunibus. Referring to the danger to which every one 
would be exposed, if slaves were permitted to accuse their masters. 
— 16. I>e servo — quaeri = to question a slave. — 17. Solu- j(){ 
tus. Opposed to in eculeo. 

Ch. H. 1. Illud refers to nam dicere, &c. — 2. Quuni .... 
recognovi = now that I have thoroughly examined your charac- 
ter. — 3. Arguare. K. 94, R. 6, c). A. & S. 209, R. 7, (a). — 
4. Grave == a hard matter. — 5. Aeqiiiorem = more favor- 
able. — 6. liOci ipsius insolentia ; i. e. Caesar's house. Cicero 
usually spoke in the forum. — 7. Quanta .... est = as never 
came on trial. — 8. Acquiesco = I find peace. — 9. Quae = 
these things; i. e. just mentioned. — 10. Actio = the pleading. — 

11. Qui dixisti. Cf. pro Lig. X. n. 3. — 12. Ad re- 

ferre = to judge by yourself: lit. to refer to' yourself. — 13. Spe. 802 
The hope of the accusers was based, not on the merits of their cause, 
but on Caesar's prejudices against . Deiotarus. These Cicero en- 
deavors to remove before proceeding to the charge itself. 

Ch. III. 1. Affectum .... detriments. Caesar had de- 
prived Deiotarus of the tetrarchy of the Trocmi, and of Armenia 
Minor, which he owed to Pompey. — 2. Te. . . . cognoveranU 
The genuineness of these words has been doubted, because of their 
inconsistency with the context. — 3. Non tarn .... firmiorem. 
Long says : " This is not a common form of expression, but a reader, I 
think, might not discover that there is anvthinu amiss : ' That right 
hand of yours, not so much in war and battle as in promises and good 
faith more secure.' " Some would omit tarn. — 4. Semel ; i. e. 
once for all, once only. — 5. Nemo= nullus. This is common. — 
6. Cum = against. — 7. Ipse : sc. autem. — 8. Maximis — 
rebus. The offence of having sent troops to Pompey. — 9. Ilium 

c3 



864 NOTES. 

Page 

802 ordinem; i. e. the senate. — 10. Est perturbatus = was 

led astray. A eupheuism like lapsus est above. — 11. Nos ; i. e. 
those of us who sided with Ponipey. 

Ch. IV. 1. Nobis iniperatoribus. Here in place of pro 
consulibus he says nobis iniperatoribus, for Cicero was ad urbem ex- 
pecting a triumph for his victories over the mountaineers of Amanus. 

803 — 2. Esse eflusam = were dispersed. — 3. Ail Or&enfem ; 
i, e. ad Asiam* — 4. JJlli veri : sc. nuntii. — 5. Conditionibus. 
The terms which Caesar offered to the senate ; which were that he 
would disband his army, if Pompey would do the same. — 6. Homi- 
naiBia. The Mareelli, Lentuli, L. Domitius, P. Seipio, and M. Cato. 
— 7. Turn .... maxima. The allusion may be to the part 
that Caesar took in his consulship in confirming what Pompeius had 
done in Asia after the death of Mithridates, and in giving him his 
daughter Julia. — 8. Populi — sefi?afus — Uli. Subjective 
genitives. Gr. 396, I. ; 7 £5 ; 211, R. 2. 

Ch. V. 1. JEum = totem virum. — 2. Justis .... bellis 
= in regular wars and those waged with foreigners ; i. e. opposed to 
a war inter elves. Hostis originally meant a foreigner. — 3. Mos=* 
pitio = by a guest-friendship. — 4. Infinitum = vague, uncer- 
tain. — 5. Frrori — satisfaction esse = had gone far enough 
in error, — 6. Cn. Domitii ; i. e. Cn. Domitius Calvinus. See In- 
trod. — 7. Eton* It is not known to whom Cicero refers, — 8. 

g^} Omnibus* The dative limiting probatissimum. — 9. Iieruim<, 
In the Alexandrine war, B. C. 48 and 4 7. — 10. Tertio. In the 
African war, B. C. 46. — 11. Auctionibus factis = having 
held a public auction. — 12. §celeri§. Gr. 401; 780; 211, 
R. 8 (3). — 13. liiipoir^unftatis = barbarity. — 14. Feroci- 
taiis = audacity. — 15. In = in the case of, in respect to. — 16. 
Qnopam itle modo cum — distractus esset = how he 
would have been at variance with. 

Cit. VI. 1. At. An objection. — 2. Tectior = more cau- 
tious. — 3. Inquit s sc. the accuser. — 4. liUCeiuni. A forti- 
fied place near to, but distinct from, the palace (domum). Hence 
visitors to the palace might, in a general way, be said to come to 
the castle. In c. 7, Luceium means the castle proper. Long thinks 
there is some error here or in c. 7. — 5. JBalneo. It was custo- 
mary to bathe before taking a meal. — 6. Ac-cumberes ; i. c. at 

£05 dinner. — 7. Fhidippran .... esse corraptuui. The ace. 
with inf. here depends on causa, being a nearer definition of it. — 
.8. Consiietndme eriininandi. It was a common thing, says 



ORATIO PRO REGE DEIOTARO. 8G5 

Page 

Schmitz, to accuse a person of having hired a physician to poison an 803 
enemy. — 9. Non credidit — noluit. If he did not trust him 
in the less, of course he would not in the greater. — 10. At .... 
contexitur = but how cleverly is the charge put together. — 
11. Inspicere; i. e. at the presents. 

Ch. VII. 1. Exercitum. Cicero in derision calls the band 
of assassins, alleged to have been placed in ambush to murder Caesar, 
an army. — 2. I tuque = et ita. — 3. Comiter .... fuisses. 
The construction of sum with an adverb is mostly confined to fa- 
miliar language. — 4. Isii = ivisti, from eo. — 5. Attains III., 
king of Pergamus, who made the Roman people the heir of his king- 
dom in B. C. 133. — 6. Africanuin ; i.e. P. Scipio Africanus 
Minor, the destroyer of Numantia in Spain in B. C. 133. — 7. Prae- 
sens = in person. — 8. Quid : sc. factum est — 9. L*uceium. 806 
V. VI. n. 4. — 10. Sed . . . e est = but still the facts furnish mat- 
ter for a criminal charge : more lit. the fact has been brought for- 
ward as an accusation. Ironical. — 11. Vomere. To get rid of his 
dinner. This was a frequent practice with the ancients. — 12. In 
cubiculo : sc. vomere. — 13. Habes = you have (the 
charges), there they are. You can judge of their importance. — 
14. Is. Phidippus. — 15. Qui .... indicare = who could 
inform against him (Deiotarus) in his absence. 

Ch. VIII. 1. Cetera = ceteris. — 2. Antea. Before Caesar 
had deprived him of a part of his kingdom. — 3. At misit. The 
accuser says this. — 4. Nescio quean. An expression of con- 
tempt. The person referred to is Q. Caecilius Bassus, a Roman 
eques and a partisan of Pompey, who spread a report that Caesar 
had been defeated in Africa, and there took up arms against Sex. 
Julius Caesar, whom C. Caesar had set over Syria, the government 
of which he assumed and held till after the death of C Caesar. — 
5. Addit : sc. the accuser. — 6. JGquites .... mtsisse ; i. e. 807 
to aid Caesar against Pharnaces. — 7. Ad — in comparison with. 

— 8. Ait. The accuser. — 9. Servum. Slaves were not allowed 
by the Romans to serve as soldiers in the infantry, and much less in 
cavalry. 

Ch. IX. 1. Alieno .... quomodo. The former of the 
charges mentioned in the beginning of c. 8. — 2. Credo. Ironical. 
• — 3. JEi. Cn. Domitius Calvinus. — 4. Victori ; i. e. in Egypt. 

— 5. Enmorcs. These rumors encouraged Caecilius Bassus to 
renew the war in Syria. Caesar was reduced to great difficulties in 
this African campaign, and he extricated himself with his usual 



866 NOTES. 

Page 

807 boldness and skill. — 6. Auettoaatis sit: sc. bona. Gr. 517? 
I., 519; 1251; 264, 8.-7. At futercidaut. The lan- 
guage of the accuser. — 8. Dom ilium. Cn. Domitius Calvinus 
left Asia to join Caesar in the African war, and there was a false re- 
port that he had perished at sea. Long. — 9. Qui. Gr. 187, 1 ; 245, 

808 N. ; 136, R. 1. — 10. Furcif er ; i. e. Phidippus. — 11. Res ratio- 
nesque == commercial transactions. — 12. Ea existimatione 
= (a man) of such reputation. 

Ch. X. 1. Ut — uteretur = utendi : depending on studiis. — 

2. AdolesceilS. Castor, who in B. C. 50 was with Cicero in the 
war against the Cilician mountaineers, and who, according to the 
statement here made, was Cicero's fellow-soldier in Greece under 
Pompey. — 3. Pater. Saocondarius. — 4. Quos .... sotetoat 
= what crowds he was wont to collect. — 5. Exereitu. Pompey's 

809 army. — 6. Impimitateiii. Caesar had pardoned Castor. — 7. 
Vos vestra. Castor and his father. 

Ch. XI. 1. Silit. An admission that there was enmity between 
the families of Deiotarus and Castor. — 2. Capitis arcessere = 
to bring a capital charge. Gr. 410, 5 1); 793; 217, R. 3 (a).— 

3. Adeone = (ought it to be allowed) to such a degree : sc. con- 
cedit debet. ■ — 4. A tanta auctoritate ; i. e. a Caesare. — 5. Id 
.... est ; i. e. slaves. — 6. Fit .... doiiiinatu = the slave be- 
comes the master and the master the slave. — 7. Cn. Domitius. 
Cn. Domitius Aenobarbus : consul B. C. 96, censor B. C. 92, tribune 
of the people B. C. 104. — 8. UI. Scauruni. The censors had 
elected him six times to the dignity of princeps senatus, which Cicero 
here varies by calling him principem civitatis. — 9. Ill judicium 
populi ; i. e. a court in which the people were the judges. . — 10. 
At ... . votois. It is only a way of saying, You have corrupted 
him more than once ; but he puts it in the form of an objection in 
some person's mouth, and then shows that it was more than once. — 
11. Legatos; i. e. of Deiotarus. — 12. Cn. Domitium. Cn. 
Domitius Calvinus. — 13. Ser. Sulpicius. A celebrated lawyer, 
a friend of Cicero, and a partisan of Caesar. — 14. T. Torquato. 
It is not certain which Torquatus is here meant. 

jjJO Ch. XII. 1. Impotens = violent, ungovernable. — 2. Jura 
et exempla = law and practice. — 3. I>omestica ? i. e. Asiatic, 
and hence barbarous. — 4. At , . . . crimina. Ironical. V. VI. 
n. 10. — 5. Biesamius. One of the ambassadors of Deiotarus. 
V. XV. — 6. Ejus nomine. Using his name he was abusing 
you. — 7. Reges; i. e. the seven kings of Rome, whose statues 



PRO T. ANNIO MILONE ORATIO. 867 

Page 

■were placed in the Capitol. — 8. Plaudi ; i. e. in the theatres and 810 
the circus. — 9. Blesamius .... scriberet ! Of course not. 
— 10c Email = perhaps. Ironical. — 11. Milltas. Caesar had 
two statues in the Eostra. — 12. Valde .... est = we must be 
greatly displeased, forsooth. Ironical. — 13. Tropaeis. A statue 
is not so much as a trophy. — 14. Clarior. Cicero purposely 
evades the main point. It was not that the statue was in a con- 
spicuous place, but that it was inter reges. 

Ch. XIII. 1. Quid .... te. His life, title of king, and part of 
Galatia. — 2. Quad aauiserii. Armenia Minor and the tetrarchy 
of Trocmi. — 3. Multas — multa* Like all usurpers Caesar 
had many claims upon him from those who had helped him : so many 
claims that he was compelled to pay with other people's property. — 
4. Aiatiochus III., king of Syria, was defeated in B. C, 189, and 
had to give up all Asia west of Mount Taurus. 

Ch. XIV. 1. Tairacoue = at Tarraco. A town in Spain 811 
where Caesar, after the defeat of the last Pompeians, received the 
embassies, which came to him partly to congratulate him, and partly 
to sue for pardon. — 2. Quocum mini = between whom and 
myself. — 3. Semel. V. III. n. 4. — 4. Evocata. Agreeing with 812 
misericordia. — 5. Duos areges. The father and the son. — 6. 
Iracuudiae. Perdere Deiotarum licet iratus noluisti. Manutius. 

Ch. XV. 1. Amicissimi. Agreeing with Hieras, Blesamius, 
&c. — 2. Crimiuibus. The dative. — 3. Pedem = a foot's 

length. — 4. Tibi fuisse = he met you. — 5. Iliorum. 813 

Castor and Phidippus. 



PRO T. ANNIO MILONE ORATIO. 

INTRODUCTION. 

T. Axnius Milo Papianus, the son of C. Papius Celsus and his Mi 
wife Annia, was adopted by his maternal grandfather, T. Annius 
Luscus. It is not known in what year he was quaestor. He was 
tribunus plebis in B. C. 57, the year of Cicero's return from exile, 
and he exerted himself in favor of Cicero's restoration. From the 
time when Milo became a partisan of Cicero there was a deadly 
feud between him and P. Clodius, Cicero's great enemy. The r*^on 



868 NOTES. 

Page 

814 of Milo's attaching himself to Cn. Pompey, and aiding him in the 
restoration of Cicero, seems to have been merely a matter of per- 
sonal interest. He was in debt, and wished to get the consulship 
and a province, which in those days was the readiest way to repair 
a ruined fortune. Milo resisted Clodius's violence by violence. Both 
of them surrounded themselves with armed men, and Rome was 
filled with their bloody brawls. 

Clodius was elected aedile for the year B. C. 56. In B. C. 53 
Milo was a candidate for the consulship and Clodius for the praetor- 
ship. In January, B. C. 52, these two disturbers of the public peace 
met near Bovillae, each attended by a band of armed men. The 
meeting was probably accidental. A quarrel ensued and Clodius 
was killed. The circumstances are told by Cicero, and no doubt in 
the way most favorable to Milo, for Cicero's answer to the charge 
against Milo is that he acted in self-defence. 

The domestic history of Borne from Cicero's return to the death 
of P. Clodius consists in a great degree of the quarrels of P. Clodius 
and Milo. In B. C. 57 Milo gave notice that he should prosecute 
Clodius for having driven away the workmen who were working at 
Cicero's house, for throwing stones and firebrands against Q. Cicero's 
house, and for attacking Milo's house. The prosecution, however, 
was never commenced, owing to the activity of Clodius's friends in 
the senate. Clodius repaid Milo in the beginning of B. C. 56 by 
giving notice that he should prosecute him de vi, and for the very 
acts which Milo alleged that he had done in self-defence. Milo was 
also charged with keeping armed men in his service. The accuser 
and the accused appeared in court accompanied by armed men, and 
a fight took place, in which Clodius's men were beaten. This stopped 
further proceedings. 

In B. C. 52 Milo was charged again under the lex Pompeia de vi ; 
and this time for the murder of his old enemy. The trial differed 
from the usual form of procedure in the witnesses being examined 
first. After the examination of the witnesses, the prosecutor, App. 
Claudius, spoke, and his two subscriptores, M. Antonius and P. 
Valerius Nepos. Cicero spoke in defence of Milo, who was con- 
victed and went into exile. 

The trial opened on the 4th of April, B. C. 52. L. Domitius Aheno- 
barbus, a consular, was appointed quaesitor or instigator by a special 
law of Pompey's, and all Rome and thousands of spectators from Italy 
thronged the forum and its avenues from dawn to sunset during these 
memorable proceedings. Besides, Milo's cause was greatly injured 



PRO T. ANNIO MIL ONE OKATIO. 869 

Page 

by the virulence of his adversaries, who insulted and obstructed the 814 
witnesses, the process, and the conductors of the defence. Poinpey 
availed himself of these disorders to line the forum and its encom- 
passing hills with soldiers. Cicero was so intimidated by these 
demonstrations that he could not deliver the defence which he had 
prepared ; but he afterwards rewrote and expanded it, — the extant 
oration, — and sent it to Milo at Marseilles. Milo remarked, u I am 
glad this was not spoken, since I must have been acquitted, and then 
had never known the delicate flavor of these Marseille-mullets.' , 

Before studying this oration, let the learner, if possible, read care- 
fully the articles, P. Clodius and T. Annius Milo, in Smith's Diet. 
Gr. and Rom. Biog. and Mythol. 

Ch. I. 1. Corona = with a circle of citizens; i. e. quiet and 
interested spectators. — 2. Coiisessus is the judices seated. — 3. 
Nosi ilia — eom afferuuf. The two negatives do not in this 
case destroy each other, but strengthen the negation. Non afferunt 

— aliqu id — do not contribute anything, do not in any degree aid. 

— 4. Teuipori = to necessity. — 5. ]>eimiifiaiit. Zeugma. 

— 6. Neqtte — quisquam — non qimm — turn = and 
every one of them — not only — but also. 

Ch. II. 1. Eoram. V. In Cat. II. 8, n. 6. — 2. Omnibus 815 
.... nublicis = by all acts that bring the state to ruin. — 3. 
Coutioiie = harangue. Munatius Plancus, a tribune, in a 
speech made the day before this oration was delivered, exhorted the 
people not to let Milo escape with impunity. — 4. Praeiretit .... 
juilicaretis = should dictate what sentence you should pass. — 

5. Qui .... liter it = shall be any : lit. shall have been any. — 

6. Pro .... salute ; i. e. in defending your interests when he 
was tribune. — 7. Vobis. Judges in general are meant, and not 
those particularly who sat in this case. — 8. Aueplissiraorum 
.... viris. The judges for this trial were selected equally from 
the senatores, equites, and tribuni aerarii. — 9. JLaboriositts = 
more harassed. Nobis. Gr. 457; 895) 256, 2. Cicero iden- 
tifies himself with his client. — Praeaiiiortiiu ; i. e. civil 
offices. — 11. Non inodo — seel etiaiu == I will not say — 
but even. — 12. Tribiuiatu. In B. C. 57, five years before. MhVs 
great service in his tribunate was the restoration of Cicero, which 
was considered a service to the state. — 13. Non abutemur = 
I will not make a wrong use of. 

Ch. III. 1. Earn .... quaestionis = that part of the ora- 816 



870 NOTES. 

Page 

816 tion which properly belongs to the inquiry before you; i. e. which 
laid the plot for the other. — 2. Negant .... fateatiir. The 
first proposition which Cicero proposes to refute. — 3. Primum 
.... Horatii = a capital trial for the first time in the case of M. 
Horatius. — 4. Noiidum libera. Still governed by kings. — 
5. Sororem. For mourning for her lover, one of the Curiatii, 
whom he had slain. — 6. P. African urn. The brother-in-law 
of Ti. Gracchus. — 7. Caroone. A friend of Gracchus, who at- 
tempted to excite the people to revenge his death. — 8. Seditiose ; 
i. e. with the view of exciting the people against Scipio. — 9. Aliala 

— Nasica. V. In Cat. I. 1, n. 29. — 10. Opimiiis. Y. In Cat. 
I. 2, n. 1. — 11. Fictis falmlis. Alluding to the story of Ores- 
tes and his trial at Athens for the murder of his mother, and to the 
declaration of his acquittal by Athena, because the votes were equal 
for absolution and condemnation. — 12. Ellin. Orestes. — 13. 
Duodecim tabulae. In B. C. 449, a code of laws, consisting of 
Twelve Tables, drawn up by ten men appointed for that purpose, 
called decemviri, was published. These laws were cut on bronze 
tablets, posted up in a public place, and became the foundation of 
the jus civile. 

817 Ch. IV. 1. Se exspectari = that they (i. e. their protection 
and decisions) be waited for. — 2. Etsi — ipsa lex = and yet, 
even the law. Etsi, like quamquam, is sometimes used to restrict or 
correct a preceding proposition. — 3. Ut .... qnaereretnr = 
that, since the motive (of carrying a weapon), not the fact, would 
be inquired into. — 4. Hoc maneat = let this be established ; 
i. e. what he has just said in respect to the legality of homicide in 
self-defence. 

Ch. Y. 1. Sequitur illud. The second point to be refuted. 

— 2. Contra .... factam. Cf. Sail. Cat. I. n. 6. — 3. Studiis 
= by their zealous efforts (in favor of Milo). — 4. Declarant 
.... contiones = those powerless harangues of this singed tri- 
bune of the people show (this). T. Munatius Plancus Bursa is 
meant, who, with Q. Pompeius Rufus, another tribune, endeavoring 
to inflame the mob against Milo, tore up the benches and other fur- 
niture in the curia, with which he made a funeral pile for the body 
of Clodius, and near which, while it was burning, he continued to 
harangue the people, till he was forced by the heat to withdraw. — 

818 5. Cfcnaestionem. Referring to the extraordinary commission 
(novi judicii, c. 1) instituted by Pompey for the trial of Milo. — 6. 
Incesto stnpro. This is the old story of Clodius having got 



PRO T. ANNIO MILONE ORATIO. 871 

Page 

into Caesar's house to have an intrigue with Caesar's wife, as it was 818 
said, at the time when the ceremonies of the Bona Dea were going 
on, at which no male was allowed to be present (B. C. 62). It was 
first proposed in the senate by the consuls M. Pupius Piso and M. 
Messala, that a particular form of trial (?wva quaestio) should be 
established for Clodius's offence against religion, for there was no 
perpetua quaestio which applied to Clodius's case; and that the ju- 
dices should be named by the praetor. But when the Bogatio, in 
conformity to the decision of the senate, was proposed to the people, 
Clodius's faction and the bad faith of the consul Piso prevented the 
question being put to the vote. At last the tribune Fufius proposed 
a Lex, which differed only from the consular Rogatio in the way of 
choosing the judices, but, as Cicero remarks (Ad Att. I. 16), this 
was everything. Clodius was tried and acquitted by a small ma- 
jority of the judices, and his acquittal, as Cicero says, was the result 
of bribery, This explains what Cicero says here, judicium decer- 
nendi senatui polestas esset erepta. — 7. Ilia ; i. e. just mentioned. — 

8. E re publica = for the good of the state. 

Ch. VI. 1. Deere vi = was of the opinion. — 2. Appia: sc. 
via. — 3. Rein notavi = I censured, disapproved, the affair; 
i. e. the violence and lying in wait, as causes of the murder. — 4. 
Tribimiim. T. Munatius Plancus. — 5. Veteribus legibus ; 
i. e. the laws already existing, which were applicable to Milo's case. 

— 6. Extra ordinem = out of the regular order ; i. e. imme- 
diately, without waiting its turn. — 7. Divisa .... est. When a 
question included several distinct particulars, any senator could have 
the privilege of voting on each point separately by pronouncing the 
word divide. The distinct particulars in the present case were, 
veteribus legibus, and extra ordinem. — 8. Reliqua auctoritas. 
The auctoritas is the measure proposed in the senate ; and the reli- 
qua refers to the part veteribus legibus, which was obnoxious to the 
tribune Munatius, and the veto of which he procured by a bribe. — 

9. At eiiim. These words introduce the third objection of Milo's 
enemies, which Cicero deems it necessary to refute. — 10. Till it 
= proposed a law. — 11. Paret = it is clear. — 12. Juris = 

of its justice, lawfulness. — 13. Tam — quam = as well — as. 819 

— 14. Eiteram. Cicero refers to the letters A (absolvo) and C 
(condemno), which were marked on tablets and given by the praetor 
to each of the judges. If his decision was acquittal, he threw the 
tablet marked A into the urn, if condemnation, the one marked C. 

— 15. Noil iaiteritum ; i. e. not whether any one has been 



872 NOTES. 

Page 

819 killed. — 16. Quod .. . , . tempo ri = whether he may have 
thought that what he has done of his own accord should be at- 
tributed to his regard for Publius Clodius, or to the circumstances 
of the times. 

Ch. VII. 1. Drusns. He was murdered B. C. 91, in the 
atrium of his own house, by an unknown assassin. — 2. CJuicfem 
= but. — 3. Monumentis ; i. e. the Appian road. V. p. Lege 
Manil. XVIII. n. 12. — 4. Silebatur = was not mentioned. — 

820 5- Usurpatur = is talked of. — 6. Castoris. This temple was 
situated in the forum, and the senate sometimes sat in it. — 7. Nisi 
vero, quia. Referring to Atqui, si. 

Ch. VIII. 1. Fides .... gratiae = confidence in restored 
friendship ; i. e. in his reconciliation to Clodius. Clodius and Pom- 
pey had long been enemies, at least since Clodius's tribunate in B. 
C. 58, but they had lately been reconciled. — 2. Quanivis .... 
tillisset = how severe a law soever he himself had brought for- 
ward. — 3. ©elegit. He did not select them, but he proposed 
the mode of selection. — 4. Secrevit = did he exclude, pass over. 

821 — 5. Consuetudines victiss = the intercourse of social life. 
— 6. Consularem : sc. huic qaaestioni praeesse. 

Ch. IX. 1. Ut aliquando, Cicero has now completed the 
refutation of objections, which he proposed to do in the beginning of 
Ch. III. And comes to the case itself. — 2. Juris = of its lawful- 
ness. — 3. f£em gestam = the affair as it took place. Here 
begins the narration. — 4. In praetura. Clodius was a can- 
didate for the praetorship in B. C. 53. — 5. Tracta esse = had 
been delayed. The consuls of the year B. C. 53 did not enter on 
their consulship till July B. C. 53. So hot and violent were the 
disputes of rival candidates and the contentions of the tribunes that 
the election could not be held ; and for a period of six or eight 
months Rome was filled with anarchy and strife. — 6. Anno su- 
periors B. C. 54. The regular time for holding the consular 
election was in July or August. — 7. Qui . . . , spectaret ; i. e. 
he did not seek the praetorship as a stepping-stone to the consul- 
ship. 8. Annum smim ; i. e. the year in which he was of the 

legal age, which for the praetorship was 40. — 9. Noil .... ali- 
qua = not, as is the case with some, from any conscientious 
scruples. Through some defect in taking the auspices it was not 
unusual for persons from religious scruples to omit to stand as can- 
didates for office in their proper year. — 10. Contulit coni- 
ng petitores. So as, if possible, to defeat Milo. — 11. Se inter- 



PRO T. ANNIO MIL ONE ORATIO. 873 

Page 

onebat = he thrust himself into (their deliberations). — 12. 822 
olliiiam novam : sc. tribum. Clodius got together some of 
he worst citizens to make a new Collina tribus, the Collina being 
ne of the four Urbanae tribus. — 13. Suffragiis. In those 
Comitia which had been interrupted by the interference of the 
ribunes and by the disturbances of the Clodian faction. — 14. 
SigEiifieavit : i. e. privately. — 15. IMxit ; i. e. openly. 

Ch. X. 1. Lanuvium was an old Latin town on the right of 
the Via Appia, as you go from Rome, and sixteen or eighteen miles 
from the latter place. It was connected by a road with the Appian. 
Milo was going to assist at the appointment of a priest of Juno. — 
2. Dictator was the title of a chief magistrate of a Latin town, 
who was annually elected. — 3. Re = by the event. — 4. Obire 
= to attend upon, be exact to. — 5. Ut fit. His wife Fausta was a 
long time in dressing, after women's fashion, who keep their husbands 
waiting. — 6. Qui .... apparasset. As the prosecutor had 
said. — 7. Magno .... eomitatu = with a numerous and en- 
cumbered (i. e. with baggage) retinue (of servants) and a female 
and luxurious (train) of maid-servants and boys. For an explana- 
tion of puerorum, see Ch. XXI. — 8. Horn fere iiiaxteclsiia. 823 
About an hour before sunset. — 9. Adversi = those in front. — 

10. Servi M ilonis = that is, Milo's slaves. These words are 
unnecessary to the sense, since they are already included in qui. — 

11. Derivandi criminis == of shifting the charge; i. e. from 
Milo to his slaves. 

Ch. XI. 1. Quin — servaret = without saving. -— 2. Fnit. 
Gr. 511, II. ; 1272 ; 259, R 3.-3. Notavit. V. VI. n. 3.-4. De 824 
jure = of (its) lawfulness. 

Ch. XIL 1. €a§§ian um. Cf. Or. p. Rose. Amerino. c. XXX. : 
L. Cassius ille, quern populus Bomanus verissimum et saptientissimum 
judicem putabat, ideniidem in causis quaerere solebat,"cui bonofuis- 
setr — 2. Cui bono. Gr. 390; 848; 227. — 3. Eo coitsule, 
quo = with such a consul, that. — 4. Eludere c . . . furoribus 
= to baffle (the state) with mockery and insult in those meditated 
schemes of madness of his. Eludere is here used absolutely. — 5. 
Cujus. Clodius. — 6. Mi. The consuls. — 7, Sermone. Ex- 
plained by the next clause. — 8. JLibrarium = chest, box. — 9. 
Instrumental!! tribunatus = materials for managing the 
tribuneship. — 10. Atque per. The * * * indicate that°th e C rest 
of the sentence is lost, — 11. Sex. Clodius. This man was the 
kinsman and secretary of Publius Clodius. — 12. De nostrum 



874 NOTES. 

Page 

824 omnium. 704, 1. 3 ; 137 8, 3d ; 324, 33.— 13. TL union curiae. 

A sarcastic jest. The words might mean a distinguished senator, but 
really refer to the burning of the curia by the fire of the funeral pile 
which Sex. Clodius made of its benches, desks, &c. Movet must 
be connected closely with the next chapter. 

825 Ch. XIII. 1. Isnaginibus. The words " robbed of his 
images," being connected with the mention of the funeral ceremo- 
nies, mean that the imagines of his ancestors were not carried 
in his funeral pomp, which was the fashion. — 2. Enfelieissi- 
mis : because they were applied to an unlucky or wretched pur- 
pose, as a tree was called infelix on which a man was hanged. 

' — 3o Semusfulatuin. Cicero makes use of this word to leave 
room for the rhetorical formula, nocturnis canibus dilaniandum. — 4. 
JLaiiclare ; i. e. although I cannot praise. — 5. Fuerit occidi. 
A portion of the text is here wanting. Baiter has prefixed the 
words in italics to complete what he conceives to be the connection 
of the thought. — 6. Fietoat = he was becoming (consul). — 7. 
Usitatis — rebus = by the ordinary means. — 8. Frangen- 
dis .... Clodiailis = by his thwarting the mad schemes of the 

826 Clodian faction. — 9. Hie . . . , odisset — he had reason to hate : 
more lit. there was why he should hate. Ut is here a relative ad- 
verb. — 10. Quantum .... fuisse — how great was his (Clo- 
dius's) hatred, and in an unjust man how even just. 

Ch. XIV. 1. Ilium i Clodius. He is speaking ironically. — 

— 2. Maerentibus voois. When Cicero went into voluntary 
exile in consequence of the violent measures of Clodius, the senate 
put on mourning. — 3. Servos; i. e. the Clodian mob. Sc. timid. 

— 4. IMetn mini : sc. for my appearance before the people for 
trial. The whole passage is ironical, and is intended to express the 
contempt of the orator for the violent and unlawful course pursued 
by Clodius. He had not commenced proceedings against Cicero, 
but he had threatened him by the terms of his Lex, " Qui civem Ro- 
manum indemnatum interemisset" for what the senate had done, on 
Cicero's advice, in the matter of Catiline's associates, who were put 
to death contrary to Roman law without a trial. — 5. Servorum 
.... itolua. Many of Cicero's friends advised him to oppose Clo- 
dius and his mob with an armed force. This passage gives the reason 
why he preferred exile to this course. — 6. Intentata .... est; 
i. e. before he went into exile. — 7. Pompeio. V. VII. 18, 19. 

— 8 Papirii V. VII 18. — 9. Longo inter vallo. Five years 
later (B. Co 53), when he supported Milo in his canvass for the 



PRO T. ANNIO MIL ONE ORATIO. 875 

Page 

consulship. — 10. Ad regiam = at the palace ; i. e, of Numa. 826 
It stood near the forum. — 11. Potuitne = nonne potuit. 

Ch. XV. 1. At ... . tempus = but what a time was that! 827 
i. e< how favorable for Milo to kill Clodius, if he cherished such a 
purpose ; and the fact that he did not do it is evidence that he did 
not intend it. — 2. Clarissiimis : sc. erat eo tempore. — 3. P. 
JLentuliis, Consul in B. C. 57. — 4. Illius; i. e. Clodii. — 5. 
Desiderio = on account of "their affection. — 6. Private He 
was a private man after retiring from his office of tribune on the 
tenth of December, B. C. 57. — 7. Antonius. The man who a 
few years afterwards put Cicero to death. — 8. §calarum. M. 
Antony pursued Clodius with a design to kill him, which he was 
prevented from doing by Clodius's taking shelter in a bookseller's 
shop and shutting the door after him. — 9. Saepta. The enclosed 
places used at the voting at the Comitia. — 10. Ut Miloni — 
liberet = that it might please Milo. 

Ch. XVI. 1. Honoris amplissimi ; i. e. the consulship. 828 

— 2. Ad .... auspicia = to those sacred auspices of the cen- 
turies : referring to the religious solemnities which preceded the 
holding of the Comitia centuriata and at which the higher magis- 
trates were elected. — 3. Quod .... audaciae = (that) which 
is the chief source of audacity. — 4. Praeclari : because done 
for the public good : necessarii : because done in self-defence. 

— 5. Vivo Clodio = while Clodius was alive ; and, therefore, he 
could have denied the charge if it was untrue. 

Ch. XVII. 1. Quem .... fefellit ; i. e. how could he cer- 
tainly know the day ? — % Dixi. V. X. — 3. Ipsius = his 
own ; i. e. his tool. Q. Pompeius is the tribune referred to. — 4. 829 
Qui = how. — 5. I^aiiuvini ; i. e. who were then in Home. — 
6. Quaesierit = suppose that he did ask. So corruperit below. 

— 7. Cassinius. This Cassinius was the man who, on the occa- 
sion of Clodius's trial for violating the mysteries of the Bona Dea, 
bore testimony that Clodius was at Interamna at the same hour when 
Cicero himself proved that he had seen Clodius in Borne. — 8. In- 
teramnaiius = a native of Interamna : a town in Umbria about 
eighty Boman miles from Borne. — 9. Albano : an estate or villa 
beloriorino- to Clodius near the ancient Alba Longa. — 10. Cyril in. 
A Greek architect whom Cicero speaks of several times. 

Ch. XVIII. 1. Liberator .... profectus esse* Liberator 
has the same construction as dicilur, because liberatio was founded 
on what the witnesses had said. — 2. Quippe = certainly, it 



876 NOTES. 

Page 

829 must be so. — 3. Ill ... . suadeuda = in recommending this 
bill (to the people for regulating Milo's trial). — 4. Majoris ali- 
cujus ; i. e. Cicero himself. — 5. Nam .... Blind = for this 
objection meets (me). — 6. Si quidem, &c. is Cicero's remark. 

S30 Ch. XIX. 1. Age .... factum ; i. e. let it be as they say, 
that the messenger did bring the news of Cyrus's death. V. p. 1. 
Manil. XIY. n. 1. — 2. Sustinuisset .... locus; i. e. if Clo- 
dius had been killed there, it might have been said that he was killed 
by robbers. — 3. Tola .... Etruria ; for Etruria had suffered 
from Clodius. V. IX. 26. — 4. Aricia was at the foot of the 
Albanus Mons, on the Appian Way, sixteen miles from Rome. Clo- 
dius's villa was between this place and Rome. — 5. Quod .... 
fuisse = although Milo did know this, (namely) that he had been 
at Aricia. — 6. Ante ; i. e. before he reached his villa. — 7. Ad- 
Blue constare ; i. e. so far all is consistent and in favor of Milo. 
A recapitulation follows. 

831 Ch. XX. 1. Etiaiai. V. In Cat. I. 1, n. 3. — 2. Substruc- 
tioues. The meaning probably is, that these immense works had 
been commenced, but had not been carried beyond the foundations. 
For the extravagant manner in which wealthy Romans tried to 
spend their money, see Sail. Cat. XII. villas ir. urbium modwn exae- 
dificatas, and XIII. suhversos mantes, &c. — 3. Coiistrictus = 
held fast ; i. e. to prevent him from getting down to fight. — 4. Qui 
= how. — 5. Ill Alsiensi = on his estate near Alsium. This 
was in Etruria on the coast. 

Ch. XXI. 1. Age. V. p. 1. Manil. XIV. n. 1. — 2. Expe- 
diti = unencumbered. — 3. Oraeculi : expressive of contempt. 

— 4. Nug-aruin ; i. e. such as the Graeculi. — 5. Nisi .... di- 
ceres = except (such) that you would say that man was picked by 
man. When Roman soldiers were sent on a dangerous expedition, 
each man was permitted to choose a comrade. The text seems to 

832 contain an allusion to this custom. — 6. Hie here stands for Milo. 
This seems strange, as it uniformly stands for Clodius. Garatoni 
thought it should be erased. — 7. Praemiis proposltam — ad- 
dictam<: Terms used of a sale by auction. — 8. Commiraeua ; 
i. e. aiding first one side and then the other. — 9. Perculst al> 
aojecto = has beaten (him) off from (his) prostrate victim. — 
10. Interclusum = separated from (his party). 

Ch. XXII. 1. Quod .... est 5 i. e. who was the guilty party. 

— 2. Quod .... vis ? i. e. who did the killing. — 3. Id stands 
for the preceding clause. — 4. Nescis .... reprehendcre ; i. ei 



PRO T. ANNIO MIL ONE ORATIO. 877 

Page 

you do not know wherein the act of your enemy is blarnable. If 832 
Milo is to be blamed, it is for not having rewarded his slaves more 
than he did. — 5. Etsi id == and yet this ; i. e. the saving of his 
life. — 6. Propter = per, through, by means of. So propter quos 
above. — 7. Quaestiones ; i. e. examinations of slaves by tor- 833 
ture. — 8. AppillS was the nephew of P. Clodius. — 9. Quid 
. . . severins = what can be more severe ? — 10. Proxime 
. . . qiraeritur. The violation of the mysteries of the gods (as 
in the case of the Bona Dea) and the death of Clodius alike demand 
an investigation by the inquisition. In the mode of examining the 
witnesses, therefore, Clodius came even nearer the gods than he did 
at the time of his adventure at Caesar's house. The passage con- 
tains a most bitter taunt. — 11. §ed taisien. With these words 
Cicero returns to his serious tone, and comes back to the proper 
point, for the sake of which he has mentioned the questio in dominum. 

— 12. f&ufio. The slave under examination is supposed to be 
addressed by Appius or his examiners. — 13. S§is = if you please : 
a contraction for si vis. 

Ch. XXIII. 1. Qeiae fucrit. Cicero here begins to argue 
the innocence of Milo from his conduct subsequent to the deed. — 

2. Ejus : Pompeius. — 3. Audieiiti s Y. XXIV. 65. — 4. Facti 834 
rationem = the ground, principle, of his conduct ; i. e. they saw 
that it was justifiable, it being in self-defence. The word ratio is 
that on which a thing rests, in which it has its principle. — 5. Nim- 
tio. Gr. 431; 972; 257, R. 7 (a). — 6. Imperitorttm ; i. e. 
ignorant facti rationis, — 7. lilts d : referring to the following clause. 

— 8. Arbitral* ant 11 r : sc. imperiti. — 9. Catilinam .... 
loqiieoaiitnr = prated of Catiline and such monsters of wicked- 
ness. — 10. Cive§. Gr. 38S ; 725; 238, 2. 

Ch. XXI Y. 1. Quae. Cicero now comes to the refutation of 
false charges. — 2. Conscientia = under the consciousness. — 

3. Immo, Y. In Cat. I. 1, n. 19.— 4. Indicabatitr. It is 
better to render impersonally : = it was intimated. — 5. Anna — 
doanus — omnia: The same construction as multitudo, the 
clause nullum .... domus being parenthetical. — 6. Ocricula- 
naifti. Ocriculum was the most southern town of Umbria, near 
the confluence of the Tiber and the Xar. — 7. Malieolorum. 
Y. In Cat. I. 13, n. 9. — 8, Popa = victim-killer. — 9. Servos 835 
.... esse: Depending on fait audiendus. Sc. saying. — 10. Con- 
jurasse. The subject accusative when a pronoun is sometimes 
omitted. — 11. De sententia = pursuant to the opinion of 



878 NOTES. 

Page 

835 his friends. — 12. Mills .... custodis = of that guardian of 
me and my country. — 13. Au&ieoatur = it was listened to. 

Ch. XXV. 1. Quum .... si on. This passage is corrupt, 

and the meaning, consequently, obscure. — 2. Hoc .... crimen 

836 = this charge of murdering Clodius. — 3. F<OCUS .... esset. 
According to Asconius, Milo sought an opportunity to remove Pom- 
pey's suspicions, but Pompey refused to give him an audience. — 
4. Peste ; i. e. Clodius. — 5. Is ... . consuevi t . Manutius 
explains it thus : who has this disposition both from nature and habit, 
to place the quiet and preservation of his country before everything. 

*- 6. Magne* Magnus was a part of Pompey 's name. 

Ch. XXVI. l. Corainiuniuni tempomm. This is op- 
posed to rebus tuis : " in your prosperity, I hope, but perhaps in 
some general convulsion." — • 2. Experti = from experience; as 
in the case of Sulla, Cinna, and Catiline. — 3. Judicium .... 
fliisse = would have waited for (the issue of ) a trial ; i. e. sup- 
posing Pompey's suspicions against Milo to be well founded. — 4. 
Ejus : Milo. — 5. Ista ? i. e. the charges on which Pompey's sus- 
£37 picions were supposed to be founded. — 6. §u© jure = by virtue 
of his authority. 

Ch. XXVII. 1. Maelium. V. In Cat. I. 1, n. 31. — 2. 
Gracchuui. V. In Cat. I. 1, n. 29. — 3. Pulvinaribus. The 
allusion is to the profanation of the mysteries of the Bona Dea by 
Clodius, when the Vestals and other women detected him. — 4. 
Sorore. She was the wife of Lucullus. — 5. Juratus = having 
sworn. 262,2; 1345; 162,16. — 6. Quaestionibus nabitis ; 
i. e. by torture : referring to the examination of his slaves. — 7. 
Civem : Cicero. — 8. Hegna, He gave a kingly title to Brogi- 
tarus, the Galatian ; and he took Cyprus from Ptolemaeus. — 9. Ci- 
vem : Pompey. — 10. Aedeui. In this temple, as it appears, 
was the tabularium in which the tabulae censoriae were kept. — 11. 
Cui — erat = who — regarded. — 12. Possessionum ter- 
mini = landmarks of property. Possessiones means property in 
land. The removal of a landmark was a crime against religion. — 
13. Calumnia litiuni = by the chicanery of lawsuits. — 14. 
Castris. He represents Clodius as making his aggressions on other 
people's land in the form of a regular campaign. — 15. Anna 
W$ are implements and tools for building. — 16. Alieno: sc. agro. 
— 17. Furfanius: One of the judges. — 18. JJIortuum = a 
corpse ; i. e. that Furfanius might come under suspicion of having 
murdered a man, and might be overwhelmed by the odium conse- 
quent upon the deed. 



PRO T. ANNIO MILONE ORATIO. 879 

Page 

Ch. XXVIII. 1. Imperium. If he had been elected prae- 838 
tor, he would have had what the Romans called imperium. — 2. 
Tetrarcbas. Alluding to the matter of Brogitarus. V. XXVII. 
n. 8. — 3. Tenentur = are held fast ; i. e. by the mind : they 
teave been clearly proved and are retained in the knowledge of all. 
~- 4. Timendum. Ironical. — 5. Viro : Pompey. 839 

Ch. XXIX. 1. Odio .... iniimcitiarum = with hatred 
arising from the wrongs done to me. — 2. Liibeutius = more 
from passion. — 3. Praecipuum : sc. odium meum. — 4. Ut 
.... meum = that my hatred was almost on a level with (i. e. 
was scarcely greater than) the common hatred. — 5. Quin sic at- 
tendite = pray, give attention to what I am going to say. — 6. 
Nempe = for indeed. — 7. Ut . . . . videmus = as we per- 
ceive those things which we see ; i. e. with the organs of sight. — 
8. Hujus .... revixerit = of these terms which I propose : 
suppose I could induce you to acquit Milo, but on the condition that 
P. Clodius should come to life. — 9. Ea potuerit = has been 840 
able to do those things. — 10. Utrum = which of the two. — 
11. Propter amicitiam. Pompey had recently become recon- 
ciled to Clodius. — 12. Prope .... consecrantur -= they are 
consecrated almost to both the religious veneration and remem- 
brance which are due to immortal beings ; i. e. the gods. 

Ch. XXX. 1. Id; i. e. that he killed Clodius in self-defence. 
— 2. Id ; i. e. that he killed Clodius in defence of his country. — 

3. Nisi divinum = unless (he) who believes there is no 841 

divine power or providence. Divinum belongs to both vim and 
numen. — 4. Quern has the same antecedent as qui. 

Ch. XXXI. 1. Et non iuest = without its being also : lit. 
and it is not. An argument from the less to the greater : if such a 
principle exists in our weak bodies, still more must it exist in the 
system (motu) of nature. — 2. Pernicicm : Clodius. — 3. Men- 
tern injecit. The providence of the Deity was manifested in 
leading Clodius to his ruin. — 4. Religiones = the holy places ; 
i. e. the temples, altars, and ceremonies established in them. — 5. 

Jus retinuisse == to have maintained their right in his 

case ; i. e. in punishing him. — 6. Tumuli = hills. — 7. Sub- 842 
structionum. V. XX. n. 2. — 8. Turn ; i. e. when Clodius 
fell. — 9. Edito. Jupiter's temple was on the summit of the Alban 
hills. — 10. Judicio illo : The notorious trial of Clodius for 
violating the mysteries of the Bona Dea, on which he had been 
acquitted. 

D3 



880 NOTES. 

Page 

842 Ch. XXXII. 1. Nee vero non = and in truth. — 2. 
Imaginibus. Wax images of one's ancestors were carried in 
his funeral procession. — 3. Caiitai. Tibicines and cornicines made 
the cantus : gladiators, the ludi at the funeral pile. The exsequiae 
was the whole train or procession. The lamenta were paid for, and 
made by hired women. There was no funeral oration (laudatio) for 
Clodius. The words sine funere as the last member resume all the 
members which precede, and = without the usual funeral solem- 
nities. — 4. Formas : The imaginibus above. — 5. Mortem = 
dead body : used by way of antithesis to vita. — 6. Gesta; i. e. 
the proceedings of Cicero in the matter of the Catilinarian conspira- 

843 tors. — 7. Incidebantur .... leges = already at his house 
were the laws getting cut (on bronze tablets) ; i. e. as if he was 
sure that he could carry them. — 8. Ilium: Pompey. • — 9. 
Siiaiii esse = was his own. 

Ch. XXXIII. 1. Hie. V. p. 1. Manil. XIII. n. 19. — 2. Suo 
jure. V. XXVI. n. 6. — 3. Virtutem consular em = con- 
sular merit ; i. e. the merit of a man who had himself been consul : 
meaning Cicero. — 4. Templum, &c. = (than) that the temple 
of holiness, majesty, wisdom, &c. — 5. Funestari ; i. e. by a dead 

844 body. — 6. Al> eo = against him. — 7. Castoris : sc. templum. 
— 8. Fide : descriptive of vir. 

Ch. XXXIV. 1. Sed jam. Here begins the peroration. — 
2. Omnium. Gr. 397, 3; 628 ; 205, R. IB (a). — 3. Hand 
.... magis = perhaps he ought to be aided even more by (it) ; 
i. e. by his firmness. Haud scio an is like nescio an. V. In Cat, 
IV. 5, n. 3. — 4. Odisse = to call for the death of. It stands in 
contrast with servare cupimus. — 5. Abibo; i. e. into exile. — 6. 

845 At = at least. — 7. Senatui = to the service of the senate. — 8. 
Aceeperam = I had found. 

Ch. XXXV. 1. Plebem is the object of flecteret: earn simply 
recalls it with emphasis. — 2. Se fecisse — flecteret = that he 
had striven to move. — 3. Praeconis. The praeco proclaimed 
the result of the elections. — 4. Si ... . tfntitra = if these (pro- 
ceedings) are intended to be against him. — 5. Suspicionem — 
crimen* These are the subjects of obstare, depending on meminiU 
&46 — 6. Invidiae meae subjiciantur ; i. e. to kindle a flame of 
odium against me. — 7. Et . . . . institutos = both (those al- 
ready) celebrated and (those) appointed (to be celebrated). 

Ch. XXXVI. 1. Haec ; i. e. the preceding from valeant. — 2. 
Haec ; i. e. the following. — 3. Inure lis = you will inflict. — 



PRO T. ANNIO MILONE ORATIO. 881 

Page 

4, Tan til s : sc. as depriving me of Milo. - — 5- Hone ; sc, inure- 846 
(is — 6, Quae - t>blivi© = forgetfulness of this thing; i. e. 

quanti feceritis. — 7. Temporum = perils. — 8. St ... . 847 

deposco = if there is to be any perilous contest, I demand (it 
still) ; i. e. to share your perils. 

Ch. XXXVI. 1. Qui .... excipiat = to receive such virtue. 
— 2. Qui procreavit. Cicero could say this, though Milo was 
born at Lanuvium, for Rome was the place of his citizenship. 

Ch. XXXVIII. 1. Utinam. He was going on to say, ut P. 
Clodius, &c, but the sentence interrupted by the parenthesis is left 
unfinished, and a new one begun with a different construction. — 2. 
Fortem .... virum = a brave man and (one) that should be 
preserved by you, judges. Virum refers to Clodius. — 3. Iiiquit \ 
sc. Milo. — 4. Patriae = for his country ; i. e. to save it. — 5. 
Animi monumenti ; i. e. the things which we owe to his great 
mind. — 6. In Italia. Burial in Italy was denied to the body 
of an exiled person. 



FOOT-M)TES 



OF 



aitstfti's ||«prat0ri| l^ntm 1§xqbk §00k, 



ADAPTED TO 



ALLEYS MANUAL LATIN GRAMMAR. 



C M S A E. 

BOOK FIRST. 
I. 

c. 54, i. m. 54, vi. 

d. Ibid. n. 19, iii. 

e. 49, i. Rem. o. 20, ii. 

f. 50, ii. 2. p. Ibid. 

g. 73, iv. q. 50, ii. 1. 

h. 51, i. r. 52, vi. ; 58, iv. ; 6, 2. 

i. 54, i. s. 46. 

j. 47, viii. t. 54, i. 
1. 54, i. 

n. 

a. 54, x. k. 43, 6. 

b. 50, iii. 1. 1. 54, i. 

c. 54, i. m. 27, ii. 

d. 51, iii. n. 70, ii. 

e. 64. o. 73, ii. ; 50, iii. 2. 

f. 67, i. 2. p. 54, i. 

g. 54, i q. 19, ii. 
h. 51, v. r. 55, ii. 

i. 63, iii. s. 50, ii. 2. 
j. 54, iii. 

in. 

a. 73, iv. 1. 65 t i. 

b. 65, i. m. 55, i. 

c. 58, iv. n. 27, ii. 

e. 73, iv. q. 74, ii. 

f. 54, i. r. 67, i. 2. 

g. 27, i. s. 6, 2. 
h. 51, ii. t. 63, i. 

i. 51,. iii. u. 50, ii. 2. 

j. 55, i. v. 65, ii. 

k. 46 ; 52, iii. 3. w. 50, iv. 6. 



2 REFERENCES PROM 

IV 

a. 54, i. f. 50, iii. 1. 

b. 72, 1. g. 54, i. at end. 

c. 52, vi. . h. 65, ii. ; 57, i. 
e. 13, Rem. i. 51, ii. 



a. 54, v. at end. j. (2) 55, iii. 1. 

c. 27, i. k. 54, x. 

d. 57, iii. Rem. n. 68, iii. 

e. 54, i. o. 54, iii. 
i. 40, i. p. 50, iii. 
j. 55, iii. and 2. q. 46. 

VI. 

b. 65. j. 54, ii. 

c. 46. k. 63, i. 

d. 65. m. 13, Rem. 

e. 54, v. at end. n. 56, i. 4. 

f. 55, iii. 5. o. 46. 

g. 54, i. p. 64. 
b. 51, L 

VII. 

a. 62, i. Rem. o. 58, iv. 

b. 58, iv. Rem. p. 54, i. 

d. 17, v. 5. q. 39, i. 

e. 54, ii. r. 54, i. 

f. 42, iv. s. 52, vi. 

g. 51, iii. at end. t. 54, ii. 
h. 52. u. 54, x. 
j. 68, iii. v. 73, ii. 

k. 57, iii. Rem. w. 50, iii. 1. 

1. 50, ii. 2. x. 62, ii. 2. 

m. 64 ; 69. y. 21, iii. at enc/ 

n. 51, vi. z. 67, ii. 

VIII. 

a. 54, i. n. 54, 1. 

d. 42, iv. o. 67, i. at eiti 

f. 18, i. 3. p. 54, vi. 
h. 55, ii. Rem. ; 54, ii. Rem. q. 54, x. 
k. 64, ii. s. 55, iv. 
1. 54, x. t. 67, i. 

IX. 

c. 62, i. at end. i. 51, iii. 

d. 57, ii. j. 17, v. 5. 

e. 64. 1. 54, vi 

g. 51, i. 



hanson's latin prose book. 



X. 

a. 39, 5. g. 44, iv. 3. 

b. 51, vi. h. 50, 1. 

c. 58, iv. i. 51, i. 

d. 48, iii. k. 51, v. 

e. 50, iii. m. 54, i. 

f. 48, ii. n. 50, i. 

XI. 

a. 41, ii. 2. j. 50, ii. 1. 

c. 67, iii. 1. k. 48, iv. 

d. b'2 y vi. 1. 51, viii. 

g. 57, i. Rem. m. 62, ii. 1. 
i. 51, vi. 

XII. 

a. 48, andi. h. 52, iii. (2). 

b. 54, ii. i. 52, vi. 

c. 16, i. k. 52, ii. 1. 

d. 67, i. 1. o.55, i.^ 

e. 65. p. 48, iii. Rem. 
g. 54, i. at end. 

XIII. 

a. 68, ii. g. 67, i. 2 ; 59, ii. 

b. 56, iv. Rem. i. 67, ii. 1. 

d. 63, iii. k. 50, iv. 1. 

e. 55, i. o. 54, i. 

f. 67, ii. 

XIY. 

a. 54, i. m. 54, x. 

b. 52, vi. n. 67, ii. 2. 

c. 50, ii. 3. p. 54, i. 

d. 67, ii. q. 33, iii. 1. 

e. 54, v. at end. r. 64, ii. 

f. 50, iii. 2. s. 58, iv. 

g. 51, i. t. 67, i. at end. 
h. 67, i. 2. v. 56 t iv. 

i. 58, iv. w. 46. 
k. 50, iv. 1. 

XV. 

a. 55, i. m. 47, iii. 

e. 64, i. o. 54, ii. Rem. 

f. 69. p. 54, vi. 

g. 11, iii. 4. q. 58, iv. 
h. 48, iv. r. 55, i. 
i. 17, v. 1. s. 18, ii. 

j. 44. iii. 3. t. 55, ii. at end. 
k. 55, iii. 5. 



REFERENCES FROM 

XVI. 

c. 52, iii. 1. 51, v. 

d. 66, i. m. 46'; 52, iii. (3), 

e. 49, iii. n. 47, vi. 
g. 42, ii. 5. o. 66, ii. 
li. 54, iii. p. 54, x. 
i. 17, v. 1. q. 63, i. 

j. 67, ii. r. 54, v. at end. 
k. 54, x. 

XVII. 

a. 52, i. Rem. h. 47, viii. 

b. 67, i. 2. i. 51, v. Rem. 

c. 47, iii. j. 65, ii. 

d. 67, ii. k. 41, ii. 1. 

e. 65, ii. at end. m. 57, iv. 
g. 57, i. at end. n. 67, i. 1. 

XVIII. 

a. 54, x. q. 51, v. 

b. 68, ii. r. 47, iii. 

c. 57, ii. s. 74, i. 

d. 52, iii. at end. t. 51, iii. 

f. 41, i. u. 54, i. 

g. 54, ii. at end. v. 63, i. 

h. 50, iii. 2. x. 54, i. at end. 

h.< 2 > 11, 2. y. 73, ii. 

i. 55, i. z. 51, i. Rem. 

j. 54, ix. z.< 2 > 55, i. 

1. 54, x. cc, 55, i. Rem. 

0. 55, iii. 3, and at end. dd. 53, vi. 
p. 54, i. Rem. ee. 51, vii 

XIX. 

a. 48, iv. j. 64, iii. 

b. 63, i. k. 62, ii. 2. 

c. 63, i. 1. 68, iii. 

d. 68, ii. n. 54, i. at end. 

e. 54, i. o. 46. 
g. 50, ii. 4. p. 51, ii. 
h. 63, i. q. 64, i. 
i. 51, v. 

XX. 

b. 21, 3, at end, m. 67, iii. 1. 

c. 17, v. 1. n. 54, i. 

d. 21, 3. o. 64, iv. 

e. 50, ii. 2. p. 54, ix. 1. 
i. 67, ii. q. 51, i. Rem 

1. 52, vi. r. 67, i. 1. 



Hanson's latin prose book. 5 

XXI. 



b. 67, i. 1. 


d. 50, i. 1. 


c 64, i. 


e. 50, iii. 2. 




XXIL 


a. 55, i. 


h. 57, iv. 


b. 47, viii. 


i. 39, 5. 


c. 62, i. Rem. 


j. 68, iii. 


d. 55, ii. at end. 


k. 15, ii. 1. 


e. 54, x. 


1. 55, ii. at end. 


g. 67, ii. 






XXIIL 


a. 50, iv. at end. 


g. 55, iii. %.. 


b. 51, ii. 


i. 54, i. 


d. 55, ii. 


j. 63, i. 


e. 54, v. Rem. 


k. 54, vL 


£ 51, v. 


• 




XXIV. 


a. 57, iii. Rem. 


g. 50, i. 2; 54, ii. at end. 


b. 57, ii. 


i. 54, vi. 


e. 64. 


j. 68, iii. 


e. 47, viii. 


1. 54, x. 




XXV. 


b. 57. 


1. 27, ii. 


e. 27, iii. 1. 


in. 65, i. 


d. 17, iii. 


n. 54, ii. 


e. 50, i. 


p. 18, i. 3. 


f. 51, vii. 


q. 50, ii. 2. 


i. 54, i. 


r. 55, iii. 5. 


j. 62, i. Rem. 


t. 54, i. 




XXVI. 


a. 39, 5. 


f. 54, iii. 


c. 55, i. 


g. 50, ii. at end. 
h. 55, i. 


d. 61, 2 ; 57, i. Rem. 


d (2). 62, 1. 


j. 64. 


e. 42, iv. 


k. 48, iv. 




XXVII. 


c. 66, ii. 


g. 47, viii. 


e. 46. 


b. 69, at end. 


f. 63, i. 





REFERENCES FROM 



XXVIII. 



a. 48, iv. 

b. 57, iii. Rem. 

d. 51, iii. 

e. 51, viii. Rem. 

f. 67, ii. 

h. 68, iii.; 67, i. 2. 
h.< 2 > 68, ii. 



a. 54, i. 

b. 55, iii. 1. 



c. 74, i. 

d. 50, i. and iii. 

e. 54, x. 



a. 51, i. 

b. 67, i. 2. 

c. 66, ii. 
f. 54, i. 
j. 65, iii. 

k. 55, iii. 2. 



a. 56, iv. 

b. and c. 42, ir. 

e. 67, i. 1. 

f. 49, iii. 



a. 51, vii. 

d. 51, iL 

e. 51, viii, 



a. 64. 

b. 51, i. Rem. 
at end. 

c. 58, iv. 



a. 52, iii. 3. 

b. 65, i. 

f. 67, ii. 1. 

g. 51, 1. 



j. 55 j iii. 3. 
k. 54, i. 
1. 65, iv. 2. 
m. 51, i. Rem. 
n. 51, i. 
o. 54, ii. 
p. 43, 9. 



XXIX. 



e. 67, i. 1. 
d. 55, iii. 2. 



XXX. 



XXXI. 



XXXII. 



f. 50, ii. at end. 

g. 33, iii. 1. 

h. 21, iii. at end ; 64, 



L 74, i. 

m. 55, i. Rem. 
n. 67, iii. 1. 
o. 20, ii. ; 
q. 51, viii. 
r. 65, ii. Rem. 



g. 54, i. 
h. 41, ii. 5. 
i. 67, ii. 
j. 51, viii. 



xxxm. 



f. 69, at end ; 65. 
j.5J,v. 



XXXIV. 



— See 54, vii. 



d. 70, iii. 

e. 50, ii. 3, 

f. 51, vi. 



XXXV. 



h. 51, vi. 
i. 59, ii. 
j. 57. 



HANSONS LATIN THOSE BOOK. 

xsabri. 

f • ?}• ?.: f. 69, at end. 

d. 39, in.; 67. j. m. i. i 

e. 63, ii. 



J. 52, ii. 1. 
XXXYIT. 

i. 57, n. Kem. 

XXXYIII. 

a 52, i. at end. g. 16, i. at end. 

b. 73, iv. ; 04, v. 3. i. 54j ^ 

c. 48, ii. j. 46< 

d. ol, vii. 



XXXIX. 

a. 47, iii. Rem. g . 47 ix . 

b. 54, n. h 46> 

r'^. 1, j« 50, ii. at end. 

'• 48 > J - 1. 51, i. 

XL. 

f-'S'M" m.52. iv. 

b - 5 ^.^ a n. 50, ii. 3. 

c. 40, n. at jnd. p 51 : 

?'i? , «.' -, s - ^5, iii. 5. 

„ -1 ••• *• 4y > m. Rem. 
g. ol, in. 

h. Ibid. Rem. ; tf7. 
k. 55. i. 

1.62,i. 2 - 4 °' 1 - 



y- 55, i. 



JSXI. 



a - £■ !• Rem - h. 51, ii. 

c o4, i. at end. j 55 :•• * 

e 63 i • ' 

; 50 ' ;• j. 55, 11. at end. 



KLIl. 

J £' "V »« g. 67, i. 2. 

e - 64 ' "'• j. 54, vii. Rem. 



1 



8 REFERENCES PROM 

XLIIL 

a. 55, ii. at end. f. 55, i. 

b. 54, i. g. 51. v. 

c. 18, ii. g. (2) 51, v. Rem, 

d. 27, iii. 2. j. 67, ii. 1. 

e. 39, 5. k. 55, iii. 2. 

XLIV, 

d. 54, i. j. 63, ii. 

e. 64, v.; 73, iv. k. 50, iii. 2. 

f. 51, vii. 1. 55, i. 

g. 63, i. m. 54, x. 
i. 20, ii. n. 48, iv. 

XLV. 

a. 50, i. f. 67, ii. ; 57. 

c. 52, vi. 

XLVI. 

a. 56, ii. 1. d. 54, vi. 

b. 50, iii. e. 51, v. 
o. 67. 

XLYII. 

a. 55, i. j. 54, i. 

b. 38, i. 1. k. 54, iii. 
e. 50, ii. at end. 1. 51, vi. 
g. 54, i. n. 52, iv, 
h. 65, ii. o. 67, ii. 1. 
i. 54, ii. 

XLVIII. 



a. 55, ii. at end. h. 55, iii. 5. 

b. 50, at end. i. 54, ii. 

c. 54, i. j. 54, i. 

f. compare 51, vi. k. 17, v. 1. 

g. 55, i. 



a. 


55, 


ii. 


c. 


54, 


i. 


a. 


54, 


i. 


d. 


64, 


i. 


e. 


55, 


i. 


f. 67, 


i. 1. 


a. 


51, 


vii. 


b. 


48, 


i. 


c. 


11, 


i. 2 


d 


54, 


i. 



XLIX. 



L. 



LI. 



d. 64, i. 

e. 54, v. at end. 



g. 63, i. 

i. 65, i. 
j. 58, iv. 
*k. 71, ii. 



e. 54, iii. 

f. 55, ii. at end. 

g. 54, i. 



hanson's latin prose book. 9 

LIL 

a. 18, ii. 1. c. Go. 

b. 46. d. 51, vii. 

LIU. 

b. 47, iii. g. 55, iii. 1. 

c. 54, i. j. 54, x. 

e. 44, i. 2. k. 39, 5; 67. 

f. 54, i. 

L1V. 

a. 56, ii. 1. b. 54, v. at end. 



In the books which follow, references are in general given only to points oot 

previously noticed. 

BOOK SECOND. 

# 

I. 

e. 36, i. i. 55, i. 

IY. 

e. 52, iii. (2). h. 54, i. 

Y. 

c. 50, iv. 4. i. 55, ii. Rem. ; 54, ii. at end* 

YL 

b. 54, ii. c. 51, v. Rem. 

YII. 

e. 52, ii. 1. b. 54, v. Rem. 

f. 54, ii. Rem. 

YIII. 

a. 54, 6. e. 52, iv. 

IX. 

a. 57, 67, i. 1. i. 54, x. 

X. 

c. 55, iii. 4. e. 51, iii. Rem. 

XII. 

a. 62, ii. 2. 

XY. 

g. 63, ii. 

XYI. 

b. 54, v. Rem. 



10 





REFERENCES PROM 




XVII. 


k 67, iii. L 
j. 52, iv. 


1. 64, ii. 




XDL 


c 43, 9. 


f. 56, i. 1. 




XXI. 




a. 48, iii. Rem. 




XXII. 


b. 47, ix. 
c 17, v. 4. 


d. 54, vii. at end. 




XXIV. 


• 


f. 54, vi. 


a. 43, 1. 


XXV. 

%• 

e. 51, v. Rem. 




XXVI. 


g. 49, i. Rem. 


h. 50, ii. 1. 




XXXI. 


a. 23, 3. 


b. 63, ii. 




XXXIII. 


a. 54, ii. 


b. 65 ; 69, at end 




BOOK THIRD. 




I. 




c. 42, vii. at end. 




IV. 


c. 54, x. 
e. 54, i. 


f. 27, ii. 1. 




V. 




f. 64, iv. 




VII. 




d. 56, ii. 1. 




VIII. 


g. 67, ii. 


L. 68, i. 



hanson's latin prose book. 11 

IX. 

h. 54, i. j. 61, ii. 

i. 43, i. Rem. 

X. 

c. 25, ii. ; 72, 2. d. 44, iii. 2. 

xm. 

f. 43, 3. j. 51, iii. 

XIV. 
i. 51, i. Rem. 

XX. 

e. 55, iii. 1. 
XXI. 

a. 54, iv. 

xxn. 

c. 65, iv. 2. 
XXVI. 

g. 50, ii. 3. i. 54, ii. Rem. 

XXVIII. 

b. 66, i. 



book fourth. 

I. 

b. 54, x. j. 52, iv. Rem. 

b. 54, v. m. 54, i. 

i. 54, i. 

II. 

b. 54, i. 

III. 

b. 11, iv. at end. c. 36, iii. 

V. 

c. 50, i. 1. g. 50, iv. 3. 

VIII. 
e. 51, iii. at end. 



12 REFERENCES FROM 





XI. 




-. 67, ii. 1. 




xn. 




f. 54, vilL 




xni. 


a 62, ii. 


d. SO, i. 1, Rem 




XIV. 




a. 71, ii. 




XYI. 


• 


b. 51, iv. 




XYII. 




d. 54, ii. 




XXI. 


g, 54, ix. 1. 


h.< 2 > 6b. 




XXII. 




h. 50, ii. 3. 




XXIII. 


e. 62, 2. 


f. 63, ii. 




XXV. 


d. 38, iii. 


e. 41, ii. 3. 




XXVIII. 




a. 56, iii. 




XXX. 




b. 74, ii. 




XXXIV. 




g. 65, i. 


# 




SALLUST'S CATTLINE V 




I. 


a. 11. i. 2. 
h. 54, ii. Rem. 
q. 54, iii. 
r. 19, iii. 


s. 71, ii. 

t. 62, ii. 1. 

u. 54, vii. Rem. 



hanson's latin prose book. 



13 



a. 43, 5 & 10. 

g.46. 

k. 59, iv. 2. 



a. 51, i. Rem. 
i. 54, i. 



e. 46. 



a. 54, viii. 

f. 50, iii. 3. 

g. 47, iii. at end. 



b. 49, i. Rein, 
e. 54, ix. h 



a. 52, iv. 



IL 



in. 



IV, 



V. 



1. 43, 2. 
q. 51, vii. 



n. 50, iii. 3. 



h. 54, iv. 



m. 61, 3. 

r. 43, 6. 
s. 55, iii. 3. 

X 

h. 47, ii. (2). 

XII. 



xni. 



XIV. 



i. 51, v. Rem. 
1. 61, 1. 



b. 60, 3. 



a. 48, 
j. 51, 


v. 

iii. 




k. 61, 3. 
1. 65, iv. 2. 

XV. 

b. 51, iii. 

XVI. 
a. 52, iii. (1.) 

XVII. 


a. 83. 






h. 69, at end 
XX. 


g.49, 
t.71, 


ii. 




w. 52, v. 

bb. 68, i. 






• 


XXI. 


b.61, 


2, 


at end. 


g. 50, iv. 1. 

XXIV. 

d. 67, iv. 1. 



14 REFERENCES FROM 

XXV. 

f. 60, 1. 

XXX. 

f. 48, v. o. 84. 

XXXT. 

b. 47, ii. (2). j. 51, iv. ' 

XXXIII. 

a. 50, iii. 2 & 54, vi. h. 68, i. ; 51, iv. 

d. 50, iv. 3. 

XXXVI. 

b. 50, iv. 2. k. 54, x. 

XXXVII. 

k. 50, i. 1. 43, 9. 

XXXIX. 

f. 51, v. Rem. h. 69, at end. 

XLV. 

a. 52, iii. Rem. e. 50, ii. 

XLVII. 

b. 54, iii. Rem. 

XLVIII. 
k. ob, i. 1. 

LI. 

c. 54, ii. Rem. g. 51, iv. 

e. 54, iv. x. 51, vii. 

LII. 

e. 54, ix. 1. r. 54, i. 

p. 58, iii. at end. u. 50, iv. 2. 

LIV. 

d. 64, i. 
LV. 
c. 48, ii. d. 60, 2. 

LVIII. 

b. 54, i. e. 54, ix. 

c. 60, 2. 



HANSON S LATIN PROSE BOOK, 

LIX. 
d. 54, i. Rem. 

LXI. 

a. GO, 1. 



15 



FIRST ORATION AGAINST CATILINK 

I. 



e. 71, i. at end. 
k. 59, iv. 1 ; ii. 


Rem. 


II. 


n. 65, i. 


p. 43, 2 and 10. 
r. 59, iii. 




III. 


v. 65, iv 


a. Go, iv. 2. 
h. 56, i. 4. 




IV. 


i. 57, iv. 


c 50, ii. 4. 




VIII. 
a. 60, 3. 

X. 

g. 64, i. 

XL 
e. 10, 5. 


d. 46, 3. 



SECOND ORATION. 

I. 

e. 43, 3. 

II. 

n. 68, i. o. 51, i. at end. 

III. 

d. 60, 2, at end. 

IV. 

e. 55, iv. f. 52, v. 



16 REFERENCES FROM 





VI. 


d. 71, ii. Rem. 


e. 51, viii. Rem. 




VII. 




1. 63, i. 




VIII. 




d. 60, 4. 




IX. 


m. 54, ii. Rem. 


t. 54, iv. 1, Rem. 




XI. 




a. 50, i. 3. 



THIRD ORATION. 



II. 


f. 50, iii. 3. . 


VI. 


k. 59, iv. 1. 


VII. 


b. 51, i. Rem. 


VIII. 


b. 43, 8. 


X. 


c. 50, iv. 1, Rem. 


XL 


a. 52, iii. (1) at end. 


XII. 


c. 50, i. 1, Rem. 



hanson's latin prose book. 17 

FOURTH ORATION. 

II. 

a. 51, iv. 

IV. 

d. 43, 5. 

V. 

a. 50, iv. 4, Rem. d. 67, i. 1, note. 

VI. 

g. 17, v. 5. 

X. 

b. 50, iv. 3. k. 60, 2. 



ORATION FOR THE MANILIAN LAW. 

II. 

m. 51, iv. 
IX. 

c. 55, iv. t. 48, i. 

q. 51, iv. at end. 

XVI. 

c. 47, iv. (3.) 

XVII. 

c. 59, iv. 2, Rem. 

XX. 

b. 67, i. 1. 

XXIII. 

c. 61, 1. 



ORATION FOR ARCHIAS. 

II. 

w. 59, iv. 1. 

III. 

k. 46, 2. 



18 Hanson's latin prose book. 

iv. 



j. 43, 7. 
o. 59, iii. 


s. 43, 4. 
v. 44, iv. 6. 




V. 




f. 58, i. Rem. 




VIII. 




e. 54, i. Rem. 




X. 




m. 67, iv. 1. 




XL 




b. 39, 5. 



/ 



\ 



1 



\ 



LIBRARY OF CONGRESS 



003 040 961 9 



r 



LS/PD 
H20-M 
2010 
Feb 16 




IV o 



IfW* A^^fes • IBS* ^% 










♦>xV 



^♦c 



r 









*& 













fo \^ J *Jfe^ \/ ^M&"o \^ 



*? 4 












s * * 









ONG 












^ c 






















^ 













•*<? 






&%. 'IIP* *>lVOTV ^^ 




* + »* 











j*^*>° V^*V V^>*>° 

3/27/2012 

2567032 1-1 






* o 



RC 



> 





12-B346 







V 







